Quy Nguyên Trực Chỉ

2. Biện Minh Về Học Thuyết Dương, Mặc

2. Biện minh về học thuyết Dương, Mặc(1)

Ông Vương Trung người ở Thái Nguyên thưa hỏi: “Có người nói đạo Phật là một trong chín học phái,(2)lại có người xem đạo Phật cũng tương tự như các học phái của họ Dương, họ Mặc. Việc ấy có đúng chăng?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Thật là sai lầm quá lắm, sao ông lại không biết? Chín học phái mà ông nói đó, có chép trong sách Sử kýdo Tư Mã Thiên(3)trước thuật vào

———

(1) Dương Châu và Mặc Địch là hai người đã đề xướng hai chủ thuyết khác nhau. Dương Châu người đời Chiến quốc (403-256 trước Tây lịch), đề xướng thuyết Vị ngã, hay Tự lợi. Theo thuyết này, dù nhổ bỏ một sợi lông của mình mà có lợi cho cả thiên hạ cũng chẳng làm, vì nhấn mạnh đến lợi ích của tự thân. Mạnh tử từng chê bỏ thuyết này, cho rằng những kẻ theo thuyết ấy thì không biết liều thân vì nước. Mặc Địch cũng người đời Chiến quốc, sanh ra sau Lão tử và Khổng tử nhưng trước Liệt tử, Trang tử và Mạnh tử. Ông học theo thuyết Lão, sau đề xướng thuyết Kiêm ái, hay Bác ái. Theo thuyết này, người ta phải thương yêu tất cả mọi người như nhau, chẳng phân biệt kẻ thân người sơ. Mạnh tử chê bỏ thuyết Mặc Địch, bảo là thuyết của hạng không có cha, vì không thương cha mình hơn kẻ xa lạ. Tuy vậy, cả hai thuyết này đều đã từng giành được sự ủng hộ của một số người.

(2) Chín học phái (Cửu lưu): Chỉ các phái 1. Nho học: xuất phát từ đời vua Nghiêu nhà Đường, vua Thuấn nhà Ngu, đến đời nhà Châu được Khổng tử san định và phát huy, lưu truyền mãi về sau. 2. Đạo học: Xuất phát từ học thuyết của Lão tử, nhưng lại thiên về việc tu dưỡng tinh thần, luyện thuật trường sanh. 3. Âm dương học: dựa theo kinh Dịch của Nho giáo, nhưng thiên về việc xem thiên tượng, thời vận. 4. Pháp học: chuyên sâu về việc sử dụng hình pháp, thể chế để cai trị thiên hạ. 5. Danh học: chuyên sâu về việc phân biệt các khái niệm, tên gọi. 6. Mặc học: tức học thuyết của Mặc Địch. 7. Tung hoành học: học phái thiên về giới chính trị, cầm quyền. 8. Tạp học: học phái lẫn lộn giữa các phái Nho, Mặc... 9. Nông học: học phái chuyên sâu về các vấn đề nông học.

(3) Nguyên tác ghi là Tư Mã Tương Như, chắc có sự nhầm lẫn, vì người trước thuật sách Sử ký là Tư Mã Thiên, tự là Tử Trường. Sách này có nhắc đến chín học phái trong các phần Thế gia, Liệt truyện. Tư Mã Tương Như là một nhân vật khác đồng thời, nhưng không phải tác giả sách Sử ký.

đời vua Hán Võ đế.(1) Thời ấy ở Trung Hoa chưa có Phật pháp, làm sao nói rằng đạo Phật là một trong chín học phái? Hai ông Dương, Mặc chỉ là những người đề xướng một cách sống riêng, còn đức Phật là bậc Đại Thánh khai mở một đạo lớn, há có thể xem là tương tự như Dương, Mặc hay sao?

“Họ Dương, họ Mặc lấy việc làm mà dạy người, không có giáo pháp, đạo lý. Mạnh tử đã từng chê bỏ hai phái ấy, thiên hạ cũng đều chê. Còn Phật theo đạo lớn mà dạy dỗ, bao gồm hết cả Tam giáo trong trời đất. Chỉ tiếc là Tư Mã Thiên chẳng được gặp Phật. Nếu gặp ắt phải suy tôn, kính chuộng và nhận ra được chỗ tốt đẹp đáng học hỏi.”

Vương Trung lại hỏi: “Đạo Phật có nói đến tình thương bình đẳng bao trùm, chẳng phải cũng gần gũi với học thuyết của họ Mặc đó sao?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Các đức tánh từ, bi, hỷ, xả của đạo Phật không phải là thứ tình luyến ái mê đắm. Lòng yêu thương của từ bi gọi là đạo đức, còn sự luyến ái mê đắm chỉ là thứ tình cảm riêng tư mà thôi.

“Hàn Xương Lê(2)có nói: ‘Tình thương rộng khắp là đức nhân, nếu vướng vào tình riêng thì thành ra hỗn tạp, rối loạn.’

———

(1)Khoảng 140-85 trước Dương lịch.

(2)Hàn Xương Lê tức là Hàn Dũ, cũng gọi là Hàn tử, có nhắc đến ở bài trước. Hàn Dũ là người có văn tài vào đời nhà Đường, đỗ tiến sĩ và ra làm quan ở triều đình. Đời vua Hiến Tông (806-820), Hàn Dũ dâng biểu ngăn cản việc vua và triều đình sùng thượng đạo Phật. Trong tờ biểu, ông dùng văn chương rất hay, đưa ra đủ lý lẽ công kích, bài bác đạo Phật. Vua không vừa lòng, bãi chức ông và đày đi xa. Về sau, Hàn Dũ gặp được thiền sư Đại Điên, nghe giảng giải Chánh pháp và thấu hiểu, trở thành người sùng mộ đạo Phật. Qua đầu nhà Tống (thế kỷ 10), triều đình xét ông là bậc văn tài lỗi lạc bèn truy phong cho ông. Vì trước ông từng ở xứ Xương Lê nên vua Tống trụy phong cho ông tước Xương Lê bá. Vì vậy cho nên đời sau thường gọi ông là Hàn Xương Lê.

“Khổng tử dạy rằng: ‘Người nào mang tài vật thí khắp muôn dân, lại hay cứu giúp tất cả mọi người, ắt phải xưng đó là bậc thánh.’ Mạnh tử nói: ‘Lòng trắc ẩn là đầu mối của đức nhân.’

“Lời dạy của hai vị Khổng, Mạnh không theo tình riêng mê đắm, cũng không lẫn lộn giữa chân thật và giả dối, nên có thể so với lòng từ bi của nhà Phật, trong ngoài đều có chỗ tương hợp.

“Ôi! Đạo Nho dạy trước phải giữ theo cang thường, nhờ đó tự nhiên sáng rõ đạo lý. Đạo Phật dạy trước phải sáng rõ đạo lý, sau đó tự nhiên thuận theo cang thường. Người đời xem qua có vẻ như khác biệt, nhưng kẻ thông đạt thì thấy thật ra là giống nhau.

“Kinh Pháp hoa dạy: ‘Pháp trụ ở ngôi pháp, tướng thế gian vẫn còn.’ Nên dù có giảng thuyết kinh sách thế gian, nói ra những lẽ an dân trị nước, hay chỉ dạy các nghề nghiệp mưu sanh, hết thảy đều là thuận theo Chánh pháp.

“Kinh Hoa nghiêmdạy: ‘Pháp Phật không khác với pháp thế gian, pháp thế gian không khác với pháp Phật.’ Như vậy, lẽ nào lại là đạo không có cang thường hay sao?(1)

———

(1)Những người công kích đạo Phật cho rằng “đạo Phật là đạo không có lẽ cang thường”, vì họ nghĩ chỉ có Nho giáo mới dạy lẽ cang thường mà thôi.

“Lão tử nói: ‘Yêu dân, trị nước, há có thể không làm được sao?’(1)Như vậy thì đạo Phật và đạo Lão cũng đều thuận theo cang thường. Đã thuận theo cang thường, lẽ nào lại không có lòng trung với đất nước, không hiếu thảo với cha mẹ, không tu dưỡng đạo đức, không rộng làm việc nhân nghĩa hay sao? Xét theo đóthì đạo Phật và đạo Lão lẽ nào lại trái với cang thường hay sao?

“Ba vị Thánh nhân của Tam giáo ví như ba chân vạc đứng vững trong thiên hạ, giữ quyền giáo hóa đại đạo. Nếu không biết đến hai đạo Phật, Lão là người không có trí, còn bài bác Phật, Lão là thiếu mất đức nhân.

Học thuyết Khổng, Mạnh dạy người ta những điều nhân nghĩa. Kẻ đọc sách Nho mà bỏ mất điều nhân nghĩa, lẽ nào chỉ chú trọng ở phần văn chương khéo léo thôi sao? Bởi chỉ dựa vào chỗ văn chương bóng bẩy nên mới theo ý riêng của mình mà sai lệch bài bác Phật, Lão, thật là sai lầm biết bao! Đã tự mình đánh mất tinh thần đạo đức, còn làm cho những người hậu học phải lầm lạc, các ông phải tự mình tỉnh táo mà xét kỹ lẽ ấy.”

———

(1)Câu này trích từ chương thứ 10 trong quyển Đạo đức kinh, khác với bản thông dụng do Vương Bật chú giải, vì bản này ghi là “yêu nước, trị dân”; nhưng lại giống với cổ bản Mã Vương Đôi vừa tìm được gần đây. Phải chăng vào thời ngài Tông Bổn thì bản Mã Vương Đôi vẫn còn được lưu hành?

辦明虛無寂滅

辦明虛無寂滅

太原曰。晦菴所惡,虛無寂滅之教。新安陳氏曰。老氏虛無,佛氏寂滅。此說如何。

空谷曰。虛無寂滅有權實二義。

以權言之,則虛無寂滅是空幻之語。凡夫執有,小乘執空,中乘執不有不空。大乘當體卽空,不墮衆數。妙有非有,眞空不空。不立一塵,不捨一法。縱橫逆順,法法全眞。

是故大覺世尊爲破凡夫之有故,乃曰此身虛幻,令心寂滅。爲破小乘之空故,乃責其陷於解脫深坑,令求出離。爲破中乘之不有不空故,乃責其縛於幻有,令求大乘。此皆善權方便之術也。

以實言之,則虛無寂滅是萬有之母,出生天地人物,動植飛潛,而至萬法者也。佛教曰。從無住本,立一切法。乃至無有少法可得,然燈佛爲我授記。

Biện Minh Hư Vô Tịch Diệt

Biện minh hư vô tịch diệt

Thái Nguyên viết: Hối Am sở ố hư vô tịch diệt chi giáo. Tân An Trần thị viết: Lão thị hư vô, Phật thị tịch diệt. Thử thuyết như hà?

Không Cốc viết: Hư vô tịch diệt hữu quyền thật nhị nghĩa.

Dĩ quyền ngôn chi, tắc hư vô tịch diệt, thị không huyễn chi ngữ. Phàm phu chấp hữu, Tiểu thừa chấp không, Trung thừa chấp bất hữu bất không. Đại thừa đương thể tức không, bất đọa chúng số, diệu hữu phi hữu, chân không bất không, bất lập nhất trần, bất xả nhất pháp, tung hoành nghịch thuận, pháp pháp toàn chân.

Thị cố Đại giác Thế Tôn vị phá phàm phu chi hữu cố, nãi viết thử thân hư huyễn, linh tâm tịch diệt; vị phá Tiểu thừa chi không cố, nãi trách kỳ hãm ư giải thoát thâm khanh, linh cầu xuất ly; vị phá Trung thừa chi bất hữu bất không cố, nãi trách kỳ phược ư huyễn hữu, linh cầu Đại thừa. Thử giai thiện quyền phương tiện chi thuật dã.

Dĩ thật ngôn chi, tắc hư vô tịch diệt thị vạn hữu chi mẫu, xuất sanh thiên địa nhân vật, động thực phi tiềm, nhi chí vạn pháp giả dã. Phật giáo viết: ‘Tùng vô trụ bổn, lập nhất thiết pháp’, nãi chí ‘vô hữu thiểu pháp khả đắc, Nhiên Đăng Phật vị ngã thọ ký’.

老子曰。道可道非常道,名可名非常名。無名天地之始,有名萬物之母。常無欲以觀其妙,常有欲以觀其徼。

孔子曰。易無思也,無爲也,寂然不動也。寂然不動卽是虛無寂滅。

虛無寂滅之中含藏一切萬物。感而遂通之時,出生一切萬法。如斯至妙之理,非天下之至神其孰能與此焉。

禮曰。無爲而物成,是天道也。

子思子曰。上天之載,無臭無聲。三教聖賢之旨,皆是眞常寂滅,眞空不空,初無少異。佛說生滅滅已,寂滅爲樂者,蓋令空其妄情也。正所謂。人欲一分消,天理一分長。豈教人絶滅天理而入枯木死灰矣。

要知天地人物,以及萬類,皆具眞常寂滅之理,初無間然。自是愚夫不覺,喚作遊魂,實可悲也。

晦菴讀佛書,可只見得破凡夫方便語乎。可是不識虛無寂滅是萬有之母乎。可是不識

Lão tử viết: ‘Đạo khả đạo phi thường đạo, danh khả danh phi thường danh. Vô danh thiên địa chi thủy, hữu danh vạn vật chi mẫu. Thường vô dục dĩ quan kỳ diệu, thường hữu dục dĩ quan kỳ yêu.’

Khổng tử viết: Dịch vô tư dã, vô vi dã, tịch nhiên bất động dã. Tịch nhiên bất động, tức thị hư vô tịch diệt.

Hư vô tịch diệt chi trung, hàm tàng nhất thiết vạn vật.

Cảm nhi toại thông chi thời, xuất sanh nhất thiết vạn pháp.

Như tư chí diệu chi lý, phi thiên hạ chi chí thần, kỳ thục

năng dữ thử yên?

Lễ viết: Vô vi nhi vật thành, thị thiên đạo dã.

Tử Tư tử viết: Thượng thiên chi tải, vô xú vô thanh, Tam giáo thánh hiền chi chỉ, giai thị chân thường tịch diệt, chân không bất không, sơ vô thiểu dị.

Phật thuyết sanh diệt diệt dĩ, tịch diệt vi lạc giả, cái linh không kỳ vọng tình dã. Chánh sở vị: Nhân dục nhất phần tiêu, thiên lý nhất phần trưởng. Khởi giáo nhân tuyệt diệt thiên lý nhi nhập khô mộc tử hôi hỹ?

Yếu tri thiên địa nhân vật dĩ cập vạn loại giai cụ chân thường tịch diệt chi lý, sơ vô gián nhiên. Tự thị ngu phu bất giác, hoán tác du hồn, thật khả bi dã.

Hối Am độc Phật thư, khả chỉ kiến đắc phá phàm phu phương tiện ngữ hồ? Khả thị bất thức hư vô tịch diệt thị vạn hữu chi mẫu hồ? Khả thị bất thức Tam giáo thánh hiền

三教聖賢之旨皆是眞常寂滅之理乎。可是自欺其心特爾曲說,疑誤後學乎。所以惡佛老爲虛無寂滅之教,其脫於大理,豈小小哉。

佛法自漢明永平十年而來,明主名賢莫不推尙爲大道之學。至於後世之下,晦菴惡之爲虛無寂滅之教。且夫晦菴所惡果當乎,不當乎。晦菴識見,可逾東漢三國之人物否乎。可逾隨唐五大之人物否乎。可逾盛宋遼金之人物否乎。

太誓曰。天視自我民視。天聽自我民聽。故孔子曰。吾從衆,未聞從於一己之偏意也。

晦菴偏意排佛,是何見乎。我今唯提大意,發覺人心。請自裁度,悟之而已矣。

曰。中也不敏,聞師之言,胷中有若豁然矣。

chỉ, giai thị chân thường tịch diệt chi lý hồ? Khả thị tự khi kỳ tâm đặc nhĩ khúc thuyết, nghi ngộ hậu học hồ? Sở dĩ ố Phật, Lão vi hư vô tịch diệt chi giáo, kỳ thoát ư đại lý, khởi tiểu tiểu tai?

Phật pháp tự Hán minh, Vĩnh bình thập niên nhi lai, minh chủ danh hiền mạc bất suy thượng vi đại đạo chi học. Chí ư hậu thế chi hạ, Hối Am ố chi vi hư vô tịch diệt chi giáo, thả phù Hối Am sở ố quả đương hồ, bất đương hồ? Hối Am thức kiến, khả du Đông Hán, Tam quốc chi nhân vật phủ hồ? Khả du Tấn, Tống, Tề, Lương, Trần, Nam Bắc triều chi nhân vật phủ hồ? Khả du Tùy, Đường, Ngũ Đại chi nhân vật phủ hồ? Khả du Thạnh Tống, Liêu, Kim chi nhân vật phủ hồ?

Thái thệ viết: Thiên thị tự ngã dân thị, thiên thính tự ngã dân thính. Cố Khổng tử viết: Ngô tùng chúng, vị văn tùng ư nhất kỷ chi thiên ý dã.

Hối Am thiên ý bài Phật, thị hà kiến hồ? Ngã kim duy đề đại ý, phát giác nhân tâm, thỉnh tự tài độ, ngộ chi nhi dĩ hỹ.

Viết: Trung dã bất mẫn, văn sư chi ngôn, hung trung hữu nhược khoát nhiên hỹ.

3. Biện Minh Ý Nghĩa Hư Vô Tịch Diệt

3. Biện minh ý nghĩa hư vô tịch diệt

Ông Vương Trung người ở Thái Nguyên thưa hỏi: “Hối Am vốn ghét giáo lý hư vô tịch diệt. Họ Trần ở Tân An cho đạo Lão là hư vô, đạo Phật là tịch diệt. Lẽ ấy thế nào?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Hư vô tịch diệt có hai nghĩa. Đó là nghĩa phương tiện và nghĩa chân thật.

“Hiểu theo nghĩa phương tiện thì hư vô tịch diệt chỉ là lời trống không, huyễn hoặc. Kẻ phàm phu chấp có, hạng Tiểu thừa chấp không, hàng Trung thừa lại chấp chẳng có chẳng không. Bậc Đại thừa ngay nơi thể tánh của các pháp rõ biết là không, chẳng rơi vào những kiến chấp như trên; thấu đạt sự hiện hữu nhiệm mầu chẳng phải là có, nhận biết sự trống không chân thật chẳng phải là không; nên dù một chút bụi trần cũng chẳng tạo ra, cũng không trừ bỏ bất cứ pháp nào; dù ngang hay dọc, dù ngược hay xuôi, hết thảy các pháp đều là chân thật.

“Cho nên, bậc Đại giác Thế Tôn vì muốn phá trừ sự chấp cócho kẻ phàm phu mới dạy rằng: Thân này không thật có, như ảo hóa, khiến cho tâm họ hướng về tịch diệt; vì muốn phá trừ sự chấp khôngcho hạng Tiểu thừa, mới quở trách họ là chôn mình trong hố sâu của sự giải thoát, khiến cho họ phải mong cầu thoát ra; vì muốn phá trừ sự chấp chẳng có chẳng khôngcho hàng Trung thừa, mới quở trách họ là trói buộc trong cái có không chân thật, khiến họ phải cầu được Đại thừa. Hết thảy đều là những phương tiện khéo léo, tùy theo từng trường hợp mà sử dụng.

“Hiểu theo nghĩa chân thật thì hư vô tịch diệt là gốc của muôn vật, từ đó sanh ra trời đất, con người, các loài động vật, thực vật cho đến tất cả các pháp. Đạo Phật dạy rằng: ‘Do nơi gốc là không có chỗ trụ mà tạo ra tất cả các pháp’(1) cho đến ‘không một chút pháp nào có thể được... cho nên đức Phật Nhiên Đăng mới thọ ký cho ta’.(2)

“Lão tử nói: ‘Đạo mà có thể giảng nói được thì chẳng phải cái đạo thường tồn; tên mà có thể đặt ra được thì chẳng cái tên chân thật. Không tên là cội nguồn ban sơ của trời đất; có tên là chỗ sanh ra muôn vật. Thường không ham muốn là để xem rõ chỗ huyền diệu. Thường có ham muốn là để thấy biết chỗ ngăn che.’

“Khổng tử dạy: ‘Lẽ biến dịch không có chỗ lo lắng, không có chỗ tác động, vắng lặng an nhiên chẳng động.’ Vắng lặng an nhiên chẳng động, đóchính là hư vô tịch diệt.

“Trong chỗ hư vô tịch diệt ấy hàm chứa hết thảy muôn vật. Do sự cảm ứng thông suốt mà sanh ra tất cả các pháp. Nguyên lý nhiệm mầu huyền diệu như thế, nếu không phải là bậc chí thần trong thiên hạ thì ai có thể nhận biết được?

“Kinh Lễ nói: ‘Không làm gì cả mà muôn vật thành tựu, đó là đạo của trời.’ Tử Tư nói: ‘Chỗ làm của trời vốn không có tiếng xấu, không có tiếng tốt.’

“Mục đích của các vị thánh hiền trong Tam giáo đều hướng đến chỗ tịch diệt chân thật thường còn, đến chỗ

———

(1) Câu này trích từ kinh Duy-ma-cật, phẩm Quán chúng sanh, là lời Bồ Tát Duy-macật nói với Bồ Tát Văn-thù-sư-lỵ.

(2) Câu này lấy ý từ kinh Kim Cang. Ở đây nhắc việc đức Phật Nhiên Đăng đã từng thọ ký cho đức Phật Thích-ca về sau sẽ thành Phật.

trống không chân thật chẳng phải là không, xưa nay chẳng có gì khác nhau.

“Phật dạy: ‘Sanh diệt dứt rồi, tịch diệt là vui.’(1) Đó là muốn dạy người tu dứt hết mọi tình thức hư vọng. Quả thật là: ‘Bớt được một phần tham muốn thì lẽ trời lại thêm một phần sáng rõ.’ Như thế nào phải dạy người dứt tuyệt lẽ trời mà rơi vào chỗ như cây khô, như bếp lạnh hay sao?(2)

“Nên biết rằng, từ trời đất, con người cho đến muôn loài đều sẵn có lẽ tịch diệt chân thật thường còn, chưa từng dứt mất. Chỉ vì người ngu tự không rõ biết, cho đó là linh hồn vất vưởng, thật đáng thương thay!

“Hối Am đọc kinh sách Phật chỉ thấy được nghĩa phương tiện phá trừ kiến chấp của phàm phu thôi sao? Hay là không rõ biết được nghĩa hư vô tịch diệt là gốc sanh ra muôn vật? Hay là không rõ biết được mục đích của các vị thánh hiền trong Tam giáo đều là lẽ chân thường tịch diệt? Hay là tự dối lòng mình, cố tình bịa đặt những lời sai lệch để khiến kẻ hậu học phải nghi ngờ, lầm lạc? Vì ghét bỏ giáo pháp hư vô tịch diệt của Phật, Lão mà bỏ sót đi phần nghĩa lý quan trọng, há có phải là việc nhỏ nhoi sao?

“Đạo Phật truyền đến Trung Hoa từ niên hiệu Vĩnh Bình thứ 10 đời Hán Minh đế.(3)Từ đó, các bậc vua chúa,

———

(1) Câu này trích từ một bài kệ trong kinh Đại Bát Niết-bàn, phẩm Thánh hạnh.

(2) Như cây khô, như bếp lạnh: Lấy ý từ câu nói của Trang Châu: ‘Hình thể như cây khô, lòng dạ như tro lạnh.’ Chỉ những người muốn dứt tuyệt mọi tình trần nhưng không hiểu được lẽ sanh tồn của vạn vật.

(3) Tức năm Đinh Mão, Tây lịch là năm 67. Vào năm này, phái đoàn do vua Hán Minh đế cử sang Ấn Độ trước đó 2 năm (65) đã trở về, mang theo một số kinh, tượng và thỉnh được các vị cao tăng Ấn Độ sang truyền pháp. Ngay năm sau đó, vua cho xây dựng ngôi chùa đầu tiên tại kinh đô.

danh hiền, không ai không suy tôn là một đạo lớn đáng học hỏi. Mãi đến đời sau mới có Hối Am là người ghét mà cho đó là giáo pháp hư vô tịch diệt. Chỗ ghét bỏ của Hối Am như vậy là nên hay không nên? Kiến thức của Hối Am có so được với kiến thức của các nhân vật đời Đông Hán,(1) đời Tam quốc(2) hay chăng? Có sánh bằng kiến thức của các nhân vật đời Tấn,(3)đời Tống,(4) đời Tề,(5) đời Lương,(6) đời Trần(7) trong suốt thời Nam Bắc triều(8) hay chăng? Lại có hơn kiến thức của các nhân vật đời Tùy,(9) đời Đường,(10) và thời Ngũ đại(11) hay chăng? Lại có hơn kiến thức của các nhân vật đời Thạnh Tống, đời Liêu cho đến đời Kim(12) hay chăng?(13)

———

(1) Đời Đông Hán: trong khoảng từ năm 25 đến năm 219.

(2) Đời Tam quốc: trong khoảng từ năm 220 đến năm 264.

(3) Đời Tấn: trong khoảng từ năm 265 đến năm 420.

(4) Đời Tống: trong khoảng từ năm 420 đến năm 478.

(5) Đời Tề: trong khoảng từ năm 479 đến năm 501.

(6) Đời Lương: trong khoảng từ năm 502 đến năm 566.

(7) Đời Trần: trong khoảng từ năm 557 đến năm 588.

(8) Thời Nam Bắc triều: Từ năm 420 đến năm 588, nhà Tống, nhà Tề, nhà Lương, nhà Trần đều đóng đô ở Kim Lăng, gọi là Nam triều, còn nhà Ngụy, nhà Châu, nhà Tề nối nhau mà giữ thiên hạ phía bắc, đóng đô tại Kiến Nghiệp, gọi là Bắc triều. Vì thế, sử Trung Hoa gọi giai đoạn này là giai đoạn Nam Bắc triều.

(9) Đời Tùy: trong khoảng từ năm 589 đến năm 617.

(10) Đời Đường: trong khoảng từ năm 618 đến năm 905.

(11) Ngũ đại gồm các triều đại: 1. Hậu Lương (907-926), 2. Hậu Đường (927-940), 3. Hậu Tấn (940-947), 4. Hậu Hán (947-950), 5. Hậu Châu (951-959).

(12) Triệu Khuông Dẫn lên ngôi năm 960, mở đầu nhà Tống, xưng hiệu là Thái Tổ. Từ đó đến cuối đời vua thứ chín là Khâm Tông (1127) được gọi là đời Thạnh Tống. Sang đời vua thứ mười là Cao Tông, dời đô qua Nam Kinh ở phía bắc thì họ Gialuật là người rợ Hồ chiếm cứ, xưng hiệu là Liêu, truyền được chín đời, 210 năm. Tiếp đến họ Hoàn-nhan đánh diệt triều Liêu, xưng hiệu là triều Kim, truyền được 10 đời, 117 năm.

(13) Đoạn này kể rõ từ đời Đông Hán cho tới cuối đời Tống, trải qua nhiều triều đại, kéo dài đến 1300 năm, đã có không biết bao nhiêu nhân vật tài cao trí rộng, thế mà chẳng ai chê bai đạo Phật và đạo Lão. Chỉ có kẻ kiến thức nông cạn, hẹp hòi, cố chấp là Hối Am mới bài bác mà thôi.

辦明鬼神情狀

“Thiên Thái thệcó câu: ‘Đạo trời nhìn nhận thì tự nhiên dân nhìn nhận, đạo trời lắng nghe thì tự nhiên dân lắng nghe.’(1) Cho nên, đức Khổng tử nói rằng: ‘Ta nghe theo số đông, chưa từng nghe theo ý riêng của một người.’

———

(1)Thái thệ (lời thề nguyện lớn) là tên một thiên trong sách đời nhà Châu. Câu này thấy trích trong sách Mạnh tử, quyển 5, phần nói về Vạn Chương.

———

辦明鬼神情狀

太原曰。橫渠謂鬼神二氣之良能。程子謂鬼神造化之迹。晦菴謂鬼神氣之屈伸。三人之說皆是一氣之造化也。此言實否。

空谷曰。夫此一氣包羅天地,初無缺少。

充塞天地只此一氣,更無兩箇。一氣曰陽曰陰者。只是此一氣展縮而得名也。

鬼神旣只一氣,則盡天地閒只是一氣故也。然則,何故有天神乎,地祇乎,五嶽之神乎,四瀆神乎,山川之神乎,社稷之神乎,無祀鬼神乎,歷代封禪乎,古今祭祀乎。鬼神如是之多也,較夫三人之說則不侔矣。

Biện Minh Quỷ Thần Tình Trạng

“Hối Am lấy ý riêng mà bài bác đạo Phật thì quan điểm ấy là thế nào? Nay tôi chỉ nêu ra cái ý chính để làm sáng rõ lòng người, xin các vị tự mình suy xét sẽ rõ.”

Vương Trung thưa: “Trung này vốn không được sáng suốt, nay nhờ nghe lời giảng của thầy mà trong lòng bỗng nhiên tỏ rõ.”

———

Biện minh quỷ thần tình trạng

Thái Nguyên viết: Hoành Cừ vị quỷ thần nhị khí chi lương năng. Trình tử vị quỷ thần tạo hóa chi tích. Hối Am vị quỷ thần khí chi khuất thân. Tam nhân chi thuyết, giai thị nhất khí chi tạo hóa dã. Thử ngôn thật phủ?

Không Cốc viết: Phù thử nhất khí bao la thiên địa, sơ vô khuyết thiểu. Sung tắc thiên địa, chỉ thử nhất khí, cánh vô lưỡng cá. Nhất khí viết dương viết âm giả. Chỉ thị thử nhất khí triển súc nhi đắc danh dã.

Quỷ thần ký chỉ thử nhất khí, tắc tận thiên địa gian chỉ thị nhất khí cố dã.

Nhiên tắc, hà cố hữu thiên thần hồ, địa kỳ hồ, ngũ nhạc chi thần hồ, tứ độc chi thần hồ, sơn xuyên chi thần hồ, xã tắc chi thần hồ, vô tự quỷ thần hồ, lịch đại phong thần hồ, cổ kim tế tự hồ? Quỷ thần như thị chi đa dã, giảo phù tam nhân chi thuyết tắc bất mâu hỹ

禮記曰。太皡爲春帝,勾芒爲神。炎帝爲夏帝,祝融爲神。少皡爲秋帝,蓐收爲神。顓頊爲冬帝,玄冥爲神。若據三人所謂二氣良能,造化之迹,氣之屈伸。然則何必太皡等爲四時之帝乎。何必勾芒等爲四時之神乎。

關尹子曰。鬼者,人死曰變。中庸,子曰。鬼神之爲德,其盛矣乎。楊子曰。天地神明不測者也。皆以三人之說大不侔矣。

晦菴謂死者,形朽滅,神飄散,泯然無跡。然則太皡等以何爲四時之帝乎。勾芒等以何爲四時之神乎。此又侔之極也。

理學類編,有問人死魂魄便散否。晦菴答曰。散矣。又問,子孫祭祀卻有感格,如何。晦菴答曰。子孫是祖先之氣,所以感格。若據晦菴之說,則祭五嶽,四瀆,山川,社稷無祀鬼神者。旣非其子孫,皆無感格耶。

嗚呼。姜源踏人跡而生后稷。簡狄吞鳥卵而生殷契。伊尹生於空桑。誌公生於鷹巢。是誰之氣耶。以誰爲祖先耶。

Lễ ký viết: Thái Hạo vi Xuân đế, Câu Mang vi thần; Viêm đế vi Hạ đế, Chúc Dung vi thần; Thiếu Hạo vi Thu đế, Nhục Thâu vi thần; Chuyên Húc vi Đông đế, Huyền Minh vi thần. Nhược cứ tam nhân sở vị nhị khí lương năng, tạo hóa chi tích, khí chi khuất thân. Nhiên tắc, hà tất Thái Hạo đẳng vi tứ thời chi đế hồ? Hà tất Câu Mang đẳng vi tứ thời chi thần hồ?

Quan Dỗn tử viết: Quỷ giả nhân tử viết biến. Trung Dung, Tử viết: Quỷ thần chi vi đức, kỳ thạnh hỹ hồ! Dương tử viết: Thiên địa thần minh bất trắc giả dã, Giai dữ tam nhân chi thuyết đại bất mâu hỹ.

Hối Am vị tử giả, hình hủ diệt, thần phiêu tán, mẫn nhiên vô tích. Nhiên tắc, Thái Hạo đẳng dĩ hà vi tứ thời chi đế hồ? Câu Mang đẳng dĩ hà vi tứ thời chi thần hồ? Thử hựu mâu chi cực dã.

Lý học loại biên, hữu vấn: Nhân tử hồn phách tiện tán phủ? Hối Am đáp viết: Tán hỹ. Hựu vấn: Tử tôn tế tự khước hữu cảm cách, như hà? Hối Am đáp viết: Tử tôn thị tổ tiên chi khí, sở dĩ cảm cách. Nhược cứ Hối Am chi thuyết, tắc tế Ngũ nhạc, Tứ độc sơn xuyên xã tắc vô tự quỷ thần giả, ký phi kỳ tử tôn giai vô cảm cách da?

Ô hô, Khương Nguyên đạp nhân tích nhi sanh Hậu Tắc, Giản Địch thôn điểu nỗn nhi sanh Ân Khế, Y Dỗn sanh ư không tang, Chí Công sanh ư ưng sào, thị thùy chi khí da? Dĩ thùy vi tổ tiên da?

晦菴又曰。死則氣散,泯然無跡。有托生者,是偶然聚得不散。又去凑著那生氣,亦能再生。

旣謂形朽滅,神飄散,泯然無跡,何物凑著生氣而再生乎。此等語言,晦菴自相矛盾,莫能解釋也。

禮記曰。鷹化爲鳩,雀化爲蛤。至於蒙求等書, 鮑靚記井,羊怙識環等事。皆與晦菴極相違戾。從文正公與諸經史,則悖晦菴。從晦菴則悖文正公與諸經史。令人疑惑,從何而得定理。

於戲。此事洞明,始得抵當。安可世閒之心,猜疑而說也。

爭如孔子曰。未能事人,焉能事鬼。未知生,焉知死。一句推開,卻無過咎。

理學類編,張,程,晦菴等,皆屑屑然以孔子原始反終。推而廣之,以論鬼神,此又事極計生也。大凡事務,不知則已,何苦欲沽虛譽,強而言之,縛住後學,迷塞其心,不復求明也。悲哉。

Hối Am hựu viết: Tử tắc khí tán, mẫn nhiên vô tích, Hữu thác sanh giả thị ngẫu nhiên tụ đắc bất tán, hựu khứ thấu trước na sanh khí, diệc năng tái sanh.

Ký vị hình hủ diệt, thần phiêu tán, mẫn nhiên vô tích, hà vật thấu trước sanh khí nhi tái sanh hồ? Thử đẳng ngữ ngôn, Hối Am tự tương mâu thuẫn, mạc năng giải thích dã.

Lễ ký viết: Ưng hóa vi cưu, tước hóa ci cáp. Chí ư mông cầu đẳng thư, Bào Tịnh ký tỉnh, Dương Hỗ thức hoàn đẳng sự, giai dữ Hối Am cực tương vi lệ. Tùng Văn Chánh Công dữ chư kinh sử, tắc bội Hối Am. Tùng Hối Am, tắc bội Văn Chánh Công dữ chư kinh sử. Linh nhân nghi hoặc, tùng hà nhi đắc định lý.

Ô hô! Thử sự đổng minh, thủy đắc để đương, an khả thế gian chi tâm, sai nghi nhi thuyết dã. Tranh như Khổng tử viết: Vị năng sự nhân, yên năng sự quỷ? Vị tri sanh, yên tri tử? Nhất cú suy khai, khước vô quá cữu.

Lý học loại biên, Trương, Trình, Hối Am đẳng, giai tiết tiết nhiên dĩ Khổng tử nguyên thủy phản chung, suy nhi quảng chi, dĩ luận quỷ thần, thử hựu sự cực kế sanh dã. Đại phàm sự vụ, bất tri tắc dĩ, hà khổ dục cô hư dự, cưỡng nhi ngôn chi, phược trụ hậu học, mê tắc kỳ tâm, bất phục cầu minh dã. Bi tai!

4. Biện Minh Về Quỉ Thần

4. Biện minh về quỉ thần

Ông Vương Trung người ở Thái nguyên thưa hỏi: “Hoành Cừ(1)nói: ‘Quỉ thần là cái công năng tốt đẹp của hai chất khí.’ Trình tử(2)bảo: ‘Quỉ thần là dấu tích của tạo hóa. Hối Am cho rằng: ‘Quỉ thần là sự co duỗi của khí.’ Cả ba thuyết ấy đều cho là quỷ thần do nơi một chất khí tạo ra. Như vậy có đúng chăng?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Nói một chất khí ấy là cái bao trùm khắp trời đất, xưa nay chưa từng khuyết thiếu. Đầy kín trong trời đất cũng chỉ một khí ấy thôi, thật không có hai. Chỉ một khí ấy, nhưng gọi là dương, lại gọi là âm, là theo nơi sự mở ra hoặc thâu lại mà gọi tên khác nhau.

“Nếu quỷ thần chỉ là một chất khí, thì khắp trong trời đất lẽ ra chỉ có một khí ấy mà thôi. Nhưng vì sao lại có những thần trên trời, thần dưới đất, thần núi Ngũ nhạc,(3)thần sông Tứ độc,(4)thần núi sông, thần xã tắc?(5)Vì sao

———

(1) Hoành Cừ: Một học giả đời Tống, vào triều vua Thần tông (1070-1087). Ông tên là Trương Tải, tự Tử Hậu, nổi danh về việc sùng tu văn chương, khảo xét kinh sách. Chỗ học của ông lấy Kinh Dịch làm gốc, lấy sách Trung Dung làm chỗ ứng dụng. Sau khi mất ông được triều đình ban thụy hiệu là Minh Công, người đời sau thường gọi là Hoành Cừ Tiên sanh.

(2) Trình tử: chỉ chung hai anh em họ Trình sanh vào đời nhà Tống. Người anh là Trình Hạo (1032-1085), người em là Trình Di (1033-1107). Cả hai đều có công nghiên cứu, soạn tập, chú giải các sách thánh hiền, người đời sau gọi chung là Trình tử.

(3) Ngũ nhạc: Năm ngọn núi cao nhất ở Trung Hoa, nằm về 5 hướng. Ở giữa là Tung sơn (Trung nhạc), hướng đông là Thái sơn (Đông nhạc), hướng tây là Hoa sơn (Tây nhạc), hướng nam là Hoành sơn (Nam nhạc), hướng bắc là Hằng sơn (Bắc nhạc).

(4) Tứ độc: bốn con sông lớn: sông Giang, sông Hoài, sông Hà, sông Tế.

(5) Thần xã tắc: Thần đất đai và Thần lúa thóc. Vì xã hội Trung Hoa xưa là một xã Trung Hoa xưa là

lại có những quỷ thần không người cúng tế, lại có những quỷ thần qua các triều đại đều phong tặng, lại có những quỷ thần xưa nay người ta đều cúng tế? Có rất nhiều loại quỷ thần như thế, nếu so với ba thuyết trên thì ắt là không tương hợp.

“Sách Lễ ký có chép: Thái Hạo làm Chúa Xuân, Câu Mang làm thần; Viêm đế làm Chúa Hạ, Chúc Dung làm thần; Thiếu Hạo làm Chúa Thu, Nhục Thâu làm thần; Chuyên Húc làm Chúa Đông, Huyền Ninh làm thần. Nếu cứ theo ba thuyết trên, người thì nói là công năng tốt đẹp của hai chất khí, người thì bảo là dấu tích của tạo hóa, người thì cho là sự co duỗi của khí, vậy tại sao có Thái Hạo và các vị kia làm Chúa tể bốn mùa? Tại sao có Câu Mang và các vị khác làm thần bốn mùa?

“Sách Quan Dỗn tử(1)có chép rằng: ‘Quỉ là người chết biến thành.’ Trong sách Trung dung, đức Khổng tử nói: ‘Những việc do quỷ thần làm ra mạnh mẽ biết bao!’ Dương tử(2)nói: ‘Việc của trời đất, thần minh, chẳng ai suy lường nỗi.’ Những lời ấy so với ba thuyết nói trên thật chẳng hợp nhau chút nào!

“Hối Am có nói: ‘Khi người chết rồi, hình thể hư nát, thần hồn tản lạc, không còn dấu tích gì cả.’ Như vậy, Thái

———

(1)Quan Doãn tử: Sách từ đời nhà Châu, thấy ghi tên người soạn là “Châu Doãn Hỷ” (ông Doãn Hỷ đời Châu). Sách chỉ có 1 quyển, chia làm 9 thiên, đã thất lạc rất lâu. Đến đời Tống có người ghi chép lại, có phần thêm vào. Tương truyền người soạn sách này là một vị quan giữ cửa ải, đời Châu gọi là quan Doãn. Khi Lão tử bỏ nhà Châu đi ở ẩn có gặp ông này, lúc đó trấn giữ cửa ải Hàm Cốc, và truyền cho ông quyển Đạo Đức Kinh.

(2)Tức Dương Châu, người chủ trương thuyết vị kỷ, đối nghịch với thuyết kiêm ái của Mặc Địch. Thật ra không thấy có sách của Dương Châu để lại, chỉ thấy trong sách Liệt tử có ghi chép lại chủ thuyết của ông mà thôi

Hạo và các vị kia làm sao làm Chúa tể bốn mùa? Câu Mang và các ông khác làm sao làm thần bốn mùa? Như thế lại càng hết sức khác biệt nhau!

“Trong sách Lý học loại biên(1) chép việc có người hỏi rằng: ‘Khi người ta chết rồi, hồn phách có tan đi chăng?’ Hối Am đáp: “Có, đều tan biến hết.” Người ấy lại hỏi: ‘Nếu vậy, khi con cháu cúng giỗ, tổ tiên có cảm ứng nhận hưởng, đó là vì sao?’ Hối Am đáp: ‘Con cháu là khí huyết của tổ tiên, cho nên có chỗ cảm ứng nhận biết.’

“Theo lời Hối Am thì việc cúng tế các thần Ngũ nhạc, thần Tứ độc, thần núi sông, thần xã tắc cùng các quỷ thần không con nối dõi, vì lẽ chẳng phải là con cháu nên chẳng có sự cảm ứng nhận biết hay sao?

“Than ôi! Bà Khương Nguyên đạp dấu chân người mà sanh ra Hậu Tắc,(2)bà Giản Địch nuốt trứng chim yến mà

———

(1) Sách do Trương Cửu Thiều soạn, ban đầu có tên là “Cách vật biên”, về sau Ngô Đương Vi đổi lại là Lý học loại biên. Cả thảy có 8 quyển, nội dung chia làm 7 phần: thiên địa, thiên văn, địa lý, quỷ thần, nhân vật, tánh mạng và dị đoan.

(2) Tắc là chức quan lo việc canh nông vào đời vua Nghiêu, vua Thuấn (khoảng 2350 năm trước Tây lịch). Ông Hậu Tắc tên thật là Khí (bỏ đi). Tương truyền, mẹ ông là bà Khương Nguyên, vợ chính của vua Đế Cốc, vì không con nên tế trời cầu được sanh con. Khi đi cúng tế về, bà nhìn thấy một dấu chân người rất lớn, vì hiếu kỳ nên đến lấy bàn chân trần của mình ướm vào đó để so sánh. Không ngờ từ đó trở về liền thụ thai, sanh ra Hậu Tắc. Sau khi sanh ra có nhiều điều kỳ dị khó hiểu, bà cho là việc chẳng lành, muốn bỏ không nuôi, nên đặt tên là Khí. Bà mang đứa con này lên bỏ trên núi, ngờ đâu cầm thú cùng thay nhau nuôi dưỡng bảo vệ, nên ông không chết. Lại mang về vất xuống nước, thì các loài cá cùng nhau tụ lại nâng đỡ, bảo vệ ông. Thấy vậy, bà mới đem về nuôi. Tính ông ưa thích việc trồng tỉa, sau được vua Nghiêu phong làm Tắc quan, là chức quan lo việc nông nghiệp. Ông có công lớn trong việc giúp dân phát triển nghề nông, được kính trọng gọi là Hậu Tắc.

sanh ra Ân Khế.(1)Y Dỗn sanh nơi đất Không Tang,(2)hòa thượng Chí Công sanh trong tổ chim ưng.(3)Những trường hợp ấy là do khí huyết của ai? Lấy ai làm tổ tiên của những người ấy?

“Hối Am lại nói: ‘Người ta chết rồi thì khí tan hết, chẳng còn dấu tích chi cả. Nếu có sanh vào nơi đâu, là do lúc tình cờ tụ lại không tan. Thêm nữa, khi chất khí tụ vừa thoát ra, nếu gặp phải một thứ sanh khí nào đóthì cũng có thể tái sanh.’

“Đã nói rằng hình thể hư nát, thần hồn tản lạc, không còn dấu tích chi cả, vậy thì cái gì gặp phải sanh khí mà

———

(1) Ân Khế: người đồng thời với ông Hậu Tắc. Mẹ ông là Giản Địch, vợ thứ của vua Đế Cốc. Tương truyền vì không con nên bà đi cúng tế cầu con. Sau buổi lễ cúng thấy có trứng chim yến từ trên trời rơi xuống, bà nhặt lấy nuốt vào bụng. Từ đó thụ thai, sau sanh ra Ân Khế. Về sau Ân Khế được phong chức Tư đồ.

(2) Không Tang, địa danh xưa, nay thuộc tỉnh Hà nam, phía tây huyện Kỷ. Tương truyền ngày xưa ông Y Doãn sanh ra ở đất này. Mẹ ông là người sống bên sông Y, một hôm nằm mộng thấy có vị thần bảo rằng: Khi nào thấy nước sông Thạch Cửu chảy ra thì phải chạy nhanh về hướng đông. Sau đó ít lâu quả nhiên thấy nước sông Thạch Cửu chảy ra, bà liền báo cho tất cả mọi người trong xóm cùng chạy nhanh về hướng đông. Chạy được khoảng 10 dặm thì ngoảnh lại thấy cả vùng đất cũ đều chìm trong biển nước mênh mông. Ngay lúc ấy bà hóa thân mà mất. Nơi ấy trở thành một bãi dâu tươi tốt. Có người con gái hái dâu bỗng nhặt được một đứa bé nằm giữa đám dâu, liền mang về dâng lên vua. Vua cho người nuôi dưỡng, đặt tên là Y Doãn. Về sau, Y Doãn là một vị khai quốc công thần đời nhà Thương, có công giúp vua Thành Thang (1783-1754 trước Tây lịch) gồm thâu thiên hạ.

(3) Hòa thượng Chí Công sanh trong tổ chim ưng: vào đời nhà Lương (thế kỷ 6), trong tổ chim ưng bỗng có đứa trẻ nằm khóc lớn tiếng, bà Châu thị nghe thấy, đem về nuôi dưỡng. Đứa trẻ lớn lên căn tánh khác thường, hâm mộ Phật pháp. Khi Châu thị qua đời, liền xuất gia tại chùa Đạo Lâm, Chung Sơn, được bổn sư là Tịnh Trưởng Lão đặt pháp hiệu là Chí Công. Ông tu hành tinh tấn, sau có soạn bộ Lương hoàng sám pháp, 10 tập, lưu truyền ở đời. Ngài khai ngộ cho Lương Võ đế, được nhà vua hết lòng kính trọng. Sau trở về chùa Đạo Lâm ngồi kết già thị tịch.

tái sanh? Với những lời lẽ ấy, Hối Am chỉ tự mình mâu thuẫn với mình mà thôi, không thể giải thích được.

“Sách Lễ kýnói: ‘Chim ưng hóa làm chim cưu, chim sẻ hóa làm con sò.’(1) Cho đến trong nhiều sách khác ghi chép những chuyện Bào Tịnh nhớ được cái giếng thuở xưa,(2)Dương Hộ biết được vòng vàng đời trước.(3)Những việc ấy đều hoàn toàn trái ngược với lời lẽ của Hối Am.

“Nếu theo Văn Chánh Công(4)và các kinh sử, ắt phải ngược với Hối Am, còn theo Hối Am thì ngược với Văn

———

(1)Sách Lễ ký, thiên Nguyệt lịnh chép rằng: “Tiết xuân phân, chim ưng hoá làm chim cưu; tiết thu phân, chim cưu hoá làm chim ưng. Tiết hàn lộ, chim sẻ tự vùi mình vào bãi cái biển mà hoá làm con sò...”

(2)Bào Tịnh tên tự là Thái Huyền, người quận Đông Hải, lúc mới 5 tuổi nói với cha mẹ rằng: “Con vốn con nhà họ Lý ở Khúc Dương, lúc lên 9 tuổi sơ sẩy té xuống giếng mà chết.” Cha mẹ tìm đến tận nhà họ Lý để hỏi, quả nhiên đúng như lời ông kể.

(3)Dương Hộ trước là con bà Lý thị. Lúc lên năm tuổi, bà nhũ mẫu bồng đi chơi có đeo một chiếc vòng vàng, đánh rơi nơi gốc cây dâu. Hôm ấy về nhà bị chết một cách thình lình. Về sau, sanh làm con bà Dương thị. Đến lúc được 5 tuổi, đòi mẹ đi kiếm chiếc vòng vàng của mình. Bà mẹ nói: “Con đâu có vòng vàng.” Dương Hộ nói: “Có, chiếc vòng vàng ấy con đánh rơi ở gốc cây dâu, nơi nhà lọ Lý.” Bà mẹ không tin, giễu cợt rằng: “Thật con biết vậy thì thì đến đó lấy đi.” Dương Hộ liền chạy thẳng đến chỗ gốc cây dâu, tìm được chiếc vòng vàng. Khi ấy, Lý thị nhận ra chiếc vòng, nói rằng: “Đây là vật của đứa con ta đã chết.” Rồi đòi lại, nhưng Dương Hộ không trả. Người mẹ đem những lời Dương Hộ đã nói mà thuật

lại, Lý thị mới tin rằng đó là đứa con mình tái sanh. Từ đó, hai bà đều yêu thương và cùng nuôi dưỡng đứa trẻ. Về sau, Dương Hộ trở thành một bậc danh thần đời Tấn.

(4)Văn Chánh Công tên thật là Vương Đán, tự Tử Minh, đỗ tiến sĩ, là người nổi danh vào đời Tống Chân Tông, giữ chức Khu Mật Viện, tước Thái Bảo. Ông là người cương trực, thẳng thắn, bất chấp mọi sự gièm pha, chỉ trích. Bình sanh mọi việc quan trọng của triều chính đều có ông tham gia giải quyết. Ông mất năm Đinh Tỵ (1017), được ban tên thụy là Văn Chánh Công. Lúc sắp mất ông có dặn lại người nhà rằng: “Ta rất chán kiếp luân hồi sanh tử, đời sau nguyện làm người tu hành, được ngồi yên nơi rừng vắng để quán xét tự tâm. Sau khi ta chết, xin vì ta mời chư tăng đến truyền giới, cạo tóc, ban cho ba tấm pháp y và theo lễ hỏa táng, chớ để vật quí báu trong quan tài.”

Chánh Công và các kinh sử, khiến cho người ta phải nghi hoặc, biết do đâu mà xác định được lẽ thật?

“Ôi! Việc này phải tự xét thật rõ ràng, xác đáng, sao có thể dựa theo cách nghĩ của người đời mà phỏng đoán rồi nói ra như vậy?

“Đức Khổng tử dạy: ‘Chưa phục vụ được con người, sao thờ cúng được quỷ thần? Chưa biết về sự sống, sao biết được sự chết?’(1) Chỉ một lời ấy suy rộng ra thì có thể tránh được sự lầm lạc.

“Trong sách Lý học loại biên, các ông Trương Hoành Cừ, Trình tử và Hối Am thường dẫn lời đức Khổng tử, nhưng từ chỗ trước lại đưa về chỗ sau, lại suy rộng ra mà luận việc quỷ thần, đến chỗ bế tắc thì bày ra mưu kế. Phàm việc gì đã không biết thì thôi, cần chi phải khổ nhọc cầu lấy chút hư danh, gắng gượng mà nói, làm trói buộc kẻ hậu học, khiến cho họ phải mê muội trong lòng, chẳng được sáng tỏ. Thật đáng thương thay!”

———

(1)Trong sách Luận ngữ, chương 11, Tiên Tấn, tiết 11, thầy Quí Lộ (tức Tử Lộ) hỏi đức Khổng tử về đạo thờ quỷ thần. Ngài đáp rằng: “Chưa phục vụ được con người, sao thờ cúng được quỷ thần?” Tử Lộ hỏi tiếp: “Xin hỏi về sự chết.” Ngài đáp: “Chưa biết được sự sống, sao biết được sự chết.” Qua những lời này, đức Khổng tử không có ý phủ nhận việc quỷ thần, nhưng khuyên người ta hãy chuyên tâm vào việc thi hành Nhân đạo, hơn là chạy theo những sự huyền bí uẩn áo mà mình thật ra không hiểu biết gì cả.

辦明天誅雷擊

辦明天誅雷擊

太原曰。宋人謂雷擊者,陰陽相激,偶爾觸死,非特然也。此說何如。

空谷曰。驚蟄之後,二陰在上,四陽在下。芒種之後,五陽在上,一陰在下。旣陰陽相激,雷雨交作,則合時時相激,雷雨不停。何故晴雨間然耶。

當知二氣交運,如轆轤之輪,互爲高下,若相激。則安能發育萬物乎。日月星辰,風雲雷雨皆天地體用,各有天神主之應時不忒。故有祭天亨地之理。風雨均調,蒼生善業所感。不調時,惡業所感。非上天無慈心也。

言雷擊者。永樂二十二年,台州,天封寺,維那士弘爲雷打死,頃焉復穌之。自言死去見諸天神教誡曰。汝先世爲巡檢,曲罪一夫,枉罹極刑。汝能奉佛,故未償其命。後世爲住持僧,將常住銅錢,潛埋三窖,死後遂湮沒之。二世罪,故今誅。唯今世奉觀音大士至誠,姑存之。後至宣德二年溺水而死。

Biện Minh Thiên Tru Lôi Kích

Biện minh thiên tru lôi kích

Thái Nguyên viết: Tống nhân vị lôi kích giả, âm dương tương kích, ngẫu nhĩ xúc tử, phi đặc nhiên dã. Thử thuyết hà như?

Không Cốc viết: Kinh trập chi hậu, nhị âm tại thượng, tứ dương tại hạ; Mang chủng chi hậu, ngũ dương tại thượng, nhất âm tại hạ. Ký âm dương tương kích, lôi vũ giao tác, tắc hiệp thời thời tương kích, lôi vũ bất đình, hà cố tình vũ gián nhiên da?

Đương tri, nhị khí giao vận, như lộc lô chi luân, hỗ vi cao hạ. Nhược tương kích tắc an năng phát dục vạn vật hồ? Nhật nguyệt tinh thần, phong vân lôi vũ, giai thiên địa thể dụng, các hữu thiên thần chủ chi, ứng thời bất thắc. Cố hữu tế thiên hưởng địa chi lý. Phong vũ quân điều, thương sanh thiện nghiệp sở cảm. Bất điều thời, ác nghiệp sở cảm, phi thượng thiên vô từ tâm dã.

Ngôn lôi kích giả, Vĩnh Lạc nhị thập nhị niên, Thai Châu, Thiên Phong tự, duy na Sĩ Hoằng vi lôi đả tử, khoảnh diên phục tô chi, tự ngôn tử khứ, kiến chư thiên thần giáo giới viết: Nhữ tiên thế vi tuần kiểm, khúc tội nhất phu, uổng li cực hình. Nhữ năng phụng Phật, cố vị thường kỳ mạng. Hậu thế vi trù trì tăng, tương thường trụ đồng tiền, tiềm mai tam diếu, tử hậu toại nhân một chi. Nhị thế tội, cố kim tru. Duy kim thế phụng Quán Âm đại sĩ chí thành, cô tồn chi. Hậu chí Tuyên Đức nhị niên, nịch thuỷ nhi tử.

浙右有人印造佛天三界紙馬,開張店業。店屋楣閒平鋪閣板,作臥室於閣上。一夜觸翻溺器淋漓汙馬,仍將此馬曬乾賣之。本年從店中提出此人雷打死於門前。

又一貧家夫婦二人,有絶糧忍饑之患。夫攜一鵝入市鬻之,得米二斗。饑苦迫甚,以二升沽酒飲。回至中途醉臥於地,被人竊去其米。及醒慞惶歸家,妻知之不勝哀苦。夫乃投水而死。妻曰。夫旣死矣,我何存之。亦投水而死。明日天雷打死一男子,擲置於二屍之旁。書其背云。竊其米者,此人也。

松江,有人爲雷打死。書其背云。十年前與一婦人入寺,登塔第二層行婬,故誅。

潮州,一女子雨中見諸官吏至門前,唯二人入其家,如世所畫天兵之狀。擒女之兄,雷打死於門前。始知官吏是天神也。

亦有雷打死者,家人以屍著衣,明日復雷剝去其衣。亦有以屍置於棺中,明日復雷揭去棺蓋。

Triết Hữu hữu nhân ấn tạo Phật thiên tam giới chỉ mã. Khai trương điếm nghiệp, điếm ốc mi gian bình phô các bản, tác ngọa thất ư các thượng. Nhất dạ xúc phiên nịch khí lâm ô mã, nhưng tương thử mã sái càng mại chi. Bổn niên tùng điếm trung đề xuất thử nhân, lôi đả tử ư môn tiền.

Hựu nhất bần gia phu phụ nhị nhân, hữu tuyệt lương nhẫn cơ chi hoạn. Phu huề nhất nga nhập thị dục chi, đắc mễ nhị đấu, Cơ khổ bách thậm, dĩ nhị thăng cô tửu ẩm, Hồi chí trung đồ túy ngọa ư địa, bị nhân thiết khứ kỳ mễ, cập tỉnh chương hoàng quy gia, thê tri chi bất thắng ai khổ, phu nãi đầu thủy nhi tử. Thê viết: Phu ký tử hỹ, ngã hà tồn chi, diệc đầu thủy nhi tử. Minh nhật, thiên lôi đả tử nhất nam tử, trịch trí ư nhị thi chi bàng, thư kỳ bội vân: Thiết kỳ mễ giả, thử nhân dã.

Tùng Giang hữu nhân vi lôi đả tử, thư kỳ bội vân: Thập niên tiền dữ nhất phụ nhân nhập tự, đăng tháp đệ nhị tằng hành dâm, cố tru. Triều Châu, nhất nữ tử vũ trung kiến chư quan lại chí môn tiền, duy nhị nhân nhập kỳ gia, như thế sở họa thiên binh chi trạng, cầm nữ chi huynh, lôi đả tử ư môn tiền, thủy tri quan lại thị thiên thần dã.

Diệc hữu lôi đả tử giả, gia nhân dĩ thi trước y, minh nhật phục lôi bác khử kỳ y. Diệc hữu dĩ thi trí ư quan trung, minh nhật phục lôi yết khử quan cái.

如是顯驗者,往古來今每年有之,不復多引。此數端目擊耳聞者。恐辱其家人故不言其性名。

夫是爲天誅也,亦有蜈蚣,狐狸,蛇鼠精恠。木與氣物父附托爲妖者,雷必打之。豈是陰陽相激,偶爾觸死乎。

易曰。震雷虩虩。象曰。洊雷震,君子以恐懼修省。蓋言爲天譴,故修省補過也。宋人教人不信雷誅,深悖易經,不懼天地未進其善,先丧其德。惜乎後人不肯展開大見識,照明事法之理,唯拘拘然,死於宋人之言爾。宋人非唯臆說其雷,其悖佛過患極深。

文中子用孔孟之學著書,卻敬佛法。宋人用佛法著書,卻排佛法。欲令後學不看佛書,庶不識其用佛法著書,所以然也。

宋人於佛法中所得者如以一毫蘸海。所得極少,以此極少之水令後學取足受用,不復入海,教壞人心,違悖佛法,失於大善,過莫大焉。

Như thị hiển nghiệm giả, vãng cổ lai kim mỗi niên hữu chi, bất phục đa dẫn. Thử sổ đoan, mục kích nhĩ văn giả, khủng nhục kỳ gia nhân cố bất ngôn kỳ tánh danh.

Phù thị vi thiên tru dã, diệc hữu ngô công, hồ ly, xà, thử tinh quái, mộc dữ khí vật phụ thác vi yêu giả, lôi tất đả chi, khởi thị âm dương tương kích, ngẫu nhĩ xúc tử hồ?

Dịch viết: Chấn lôi khích khích. Tượng viết: Tiến lôi chấn, quân tử dĩ khủng cụ tu tỉnh. Cái ngôn vi thiên khiển, cố tu tỉnh bổ quá dã.

Tống nhân giáo nhân bất tín lôi tru, thâm bội Dịch kinh, bất cụ thiên địa vị tấn kỳ thiện, tiên táng kỳ đức. Tích hồ hậu nhân, bất khẳng triển khai đại kiến thức, chiếu minh sự pháp chi lý. Duy câu câu nhiên, tử ư Tống nhân chi ngôn nhĩ. Tống nhân phi duy ức thuyết kỳ lôi, kỳ bội Phật quá hoạn cực thâm.

Văn Trung tử dụng Khổng mạnh chi học trước thư, khước kính Phật pháp. Tống nhân dụng Phật pháp trước thư, khước bài Phật pháp. Dục linh hậu học bất khán Phật thư, thứ bất thức kỳ dụng Phật pháp trước thư, sở dĩ nhiên dã.

Tống nhân ư Phật pháp trung, sở đắc giả như dĩ nhất hào trám hải, sở đắc cực thiểu. Dĩ thử cực thiểu chi thủy, linh hậu học thủ túc thọ dụng, bất phục nhập hải. Giáo hoại nhân tâm, vi bội Phật pháp, thất ư đại thiện, quá mạc đại yên!

5. Biện Minh Việc Trời Đánh

5. Biện minh việc trời đánh

Ông Vương Trung người ở Thái Nguyên thưa hỏi: “Ông Hối Am đời Tống cho rằng việc trời đánh là do khí âm và khí dương gặp nhau, tình cờ chạm nhằm người nên chết, chẳng phải có ý đánh họ. Lời ấy thế nào?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Sau tiết Kinh trậpthì hai hào âm ở trên, bốn hào dương ở dưới. Sau tiết Mang chủngthì năm hào dương ở trên, một hào âm ở dưới. Nếu nói rằng do âm và dương chạm nhau nên có sấm, có mưa, ắt là thường phải đụng nhau nên có sấm, có mưa mãi mãi! Sao lại lúc tạnh, lúc mưa cách nhau xa vậy?

“Nên biết rằng, khí âm dương qua lại, vận chuyển, giống như cái vành bánh xe quay nước, luân phiên nhau mà lên cao, xuống thấp. Nếu chạm vào nhau thì làm sao phát sanh vạn vật? Mặt trời, mặt trăng, tinh tú, gió, mây, sấm, mưa đều là thể dụng của trời đất, mỗi thứ đều có thiên thần làm chủ, ứng theo thời tiết không sai trật, cho nên mới có lý do cúng tế trời đất. Khi mưa gió điều hòa là cảm ứng theo nghiệp lành của người đời; còn như chẳng điều hòa, đó là chiêu cảm bởi nghiệp dữ của thiên hạ, chẳng phải do trời không có lòng thương.

“Nói về việc trời đánh, vào khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc thứ 22 đời Minh,(1)tại chùa Thiên Phong ở Thai Châu có thầy Duy-na tên là Sĩ Hoằng bị sét đánh chết. Giây lát bỗng tỉnh lại, nói rằng: ‘Trong khi tôi chết, có thấy các vị

———

(1)Tức năm Giáp Thìn - 1424, triều Minh Thành Tổ.

thiên thần quở trách rằng: Đời trước ông làm chức tuần kiểm, buộc tội ngươi biết thờ Phật, cho nên chưa thường mạng. Đến một đời sau nữa, ông làm vị tăng trụ trì, lấy tiền đồng của chùa mà chôn giấu ba hầm. Sau khi chết rồi, tiền ấy hư nát hết. Ông đã phạm tội trong hai đời, cho nên nay bị sét đánh chết. Tuy nhiên, trong đời này ông chí thành thờ phụng đức Bồ Tát Quán Âm nên tạm để cho ông được sống lại.’ Về sau, đến niên hiệu Tuyên Đức thứ hai, (1)Sĩ Hoằng bị chết đuối.

“Ở xứ Triết Hữu, có một người in tượng Phật giấy ngũ sắc. Sau đó, người ấy khai trương hiệu buôn, lót ván bằng thẳng trên gác và làm phòng ngủ trên ấy. Một đêm nọ, ông ta lỡ đụng làm đổ bồn đựng nước tiểu tiện, nước tiểu chảy xuống thấm ướt cả bức tượng. Sáng ra ông lại đem phơi khô rồi bán bức tượng ấy. Ngay trong năm ấy, ông ta đang ở trong nhà bỗng như bị ai lôi đi, rồi bị sét đánh chết ngay trước cửa tiệm.

“Lại có hai vợ chồng nhà nghèo kia, nhà hết gạo phải nhịn đói. Người chồng liền đem một con ngỗng ra chợ bán, mua được hai đấu gạo. Đang lúc thèm khát, anh ta lấy bớt ra hai thăng gạo(2) đổi lấy rượu mà uống. Về được giữa đường thì say rượu, nằm ngay ra đất. Có người trộm lấy hết gạo. Khi tỉnh lại, anh ta sợ sệt về nhà. Người vợ biết chuyện, buồn khổ khôn xiết. Người chồng không chịu nỗi, trầm mình xuống nước mà chết. Người vợ than rằng: ‘Chồng tôi đã chết, tôi còn sống làm gì?’ Rồi cô cũng

———

(1) Tức năm Đinh Mùi - 1427, triều vua Tuyên Tông.

(2) Đấu và thăng là các đơn vị cân lường thời xưa của Trung Hoa. Mỗi đấu có 10 thăng.

nhảy xuống nước mà chết. Qua rạng sáng hôm sau, có một người con trai bị sét đánh chết, xác văng đến nằm bên cạnh xác hai vợ chồng kia. Trên lưng kẻ bị sét đánh chết ấy hiện ra mấy chữ: ‘Thằng này ăn cắp gạo.’

“Ở Tùng Giang(1)có một người bị sét đánh chết, trên lưng hiện ra mấy dòng chữ này: ‘Cách đây mười năm, tên này cùng với một người đàn bà vào chùa, lên tầng tháp thứ hai mà làm chuyện dâm dục, cho nên nay bị giết.’

“Tại Hồ Châu(2)có một cô gái kia, đang trong cơn mưa bỗng thấy có nhiều vị quan binh kéo đến trước cửa nhà mình. Trong số ấy có hai vị vào nhà, hình dáng giống như những thiên binh mà người đời thường họa. Hai người ấy bắt anh trai của cô đi, liền đó anh bị sét đánh chết ngay trước cửa. Khi ấy cô mới biết rằng những vị quan binh nhìn thấy đólà các thiên thần.

“Lại có một người kia bị sét đánh chết, người nhà lấy quần áo mặc vào cho tử thi. Qua ngày sau, lại bị sét đánh lần nữa, quần áo văng mất cả. Lại có một người bị sét đánh chết, người ta đã liệm vào quan tài. Hôm sau lại bị sét đánh nữa, làm văng mất nắp hòm!

“Những chuyện hiển hiện rõ ràng như vậy, xưa nay mỗi năm đều có, chẳng cần phải kể nhiều. Những việc tai nghe, mắt thấy nhiều lắm, chỉ e người nhà lấy đó làm điều nhục nhã nên không kể ra tên họ của người bị chết.

“Hơn nữa, bị sét đánh chết còn có những loài vật như: rắn rết, chồn cáo, chuột, tinh quái, cây cối cùng với những đồ vật có yêu ma nương dựa vào ắt bị sét đánh. Như vậy há phải là khí âm và khí dương gặp nhau một cách tình cờ gây chết hay sao?

———

(1)Huyện Tùng Giang nay thuộc tỉnh Giang Tô.

(2)Phủ Hồ Châu, nay thuộc huyện Ngô Hưng, tỉnh Triết Giang.

“Kinh Dịch có câu: ‘Nghe tiếng sấm sét phải phập phồng lo sợ.’ Trong lời tượngquẻ ấy giải rằng: ‘Nghe lại tiếng sấm vang, người quân tử lấy đó làm điều lo sợ, phải gắng tu tỉnh.’ Như vậy có ý nói đó là sự quở trách của trời, cho nên phải cố gắng tu tỉnh, sửa lỗi. Hối Am dạy người ta không tin việc trời quở trách, đó là trái với lẽ trong kinh Dịch. Nếu không biết sợ trời đất mà hướng đến việc lành thì trước hết là đánh mất đức độ của chính mình.

“Tiếc thay cho người đời sau, không biết mở rộng kiến thức để soi xét rõ ý nghĩa trong sự việc, vì cố chấp mà mắc phải sai lầm nghiêm trọng theo lời Hối Am. Hối Am không chỉ sai vì dựa vào sự phỏng đoán, mà còn mắc lỗi rất lớn đi ngược lời Phật dạy.

“Văn Trung tử(1)dùng đạo học Khổng, Mạnh viết sách nhưng vẫn kính trọng Phật pháp. Hối Am dùng chỗ học trong Phật pháp để viết sách, lại bài bác Phật pháp, muốn cho kẻ hậu học chẳng xem kinh sách Phật, để không biết được việc ông dùng chỗ học trong Phật pháp mà viết sách. Bởi ý đồ như thế nên mới làm như thế.

“Hối Am đối với Phật pháp chỉ học biết được đôi chút, khác nào như dùng một cái lông mà thấm nước biển, chỗ biết như vậy thật quá ít. Ông lại mang cái biết quá ít như chút nước thấm nơi cái lông ấy mà muốn cho kẻ hậu học dùng lấy, cho đó là đủ, chẳng cần phải ra biển làm gì! Lời dạy của ông ấy làm hư hoại lòng người, trái nghịch Phật pháp, đánh mất chỗ tốt đẹp lớn lao, thật sai lầm lắm thay!

———

(1)Văn Trung tử họ Vương, tên Thông, người ở Long Môn, sống vào đời Tùy (khoảng cuối thế kỷ 6 sang đầu thế kỷ 7), là người có trước tác nhiều bộ sách được lưu truyền.