Quy Nguyên Trực Chỉ

17. Biện Minh Chỗ Chí Đạo Trong Tam Giáo

夫至道者,如秋月之流空,若閑雲之出岫。赤洒洒,活鱍鱍,圓陀陀,光爍爍。玄之又玄,妙之又妙者也。

今以略說三教至道與汝知之。若談妙理,竆劫說不可盡也。

吁。聖人空費老婆心,知音不用頻頻舉。吾勸仁者,同發佛心,同修佛道,同生佛國,同成佛果也。

客稽首而退,謝曰。信受奉行。

———

17. Biện minh chỗ chí đạo trong Tam giáo

Tôi có nghe rằng:(1)Chư Phật vì một việc nhân duyên lớn nên vào núi tu hành, chứng thành đạo quả cứu độ chúng sanh. Những người hậu học ắt phải noi theo chỗ làm của bậc đã giác ngộ mới có thể thấu rõ việc đại sự ấy, nên cũng phải ẩn mình trong rừng núi mà suy xét việc này. Có người tìm đến hỏi rằng: “Thầy ở đây làm gì?”

Nhất Nguyên đáp: “Học đạo Phật.”

Lại hỏi: “Có thể nói cho tôi nghe cái lý của đạo Phật được chăng?”

Đáp: “Ông cứ tùy ý hỏi, tôi sẽ đáp.”

———

(1)Lời ngài Nhất Nguyên Tông Bổn tự xưng.

Phù chí đạo giả, như thu nguyệt chi lưu không. Nhược nhàn vân chi xuất tụ, xích sái sái, hoạt bát bát, viên đà đà, quang thước thước, huyền chi hựu huyền, diệu chi hựu diệu giả dã.

Kim dĩ lược thuyết tam giáo chí đạo, dữ nhữ tri chi. Nhược đàm diệu lý, cùng kiếp thuyết bất tận dã.

Hu! Thánh nhân không phí lão bà tâm, tri âm bất dụng tần tần cử. Ngô khuyến nhân giả đồng phát Phật tâm, đồng tu Phật đạo, đồng sanh Phật quốc, đồng thành Phật quả dã.Khách khể thủ nhi thối, tạ viết: Tín thọ phụng hành.

———

Khách nói: “Giáo pháp của hai đạo Thích, Lão vốn đều là những sự dị đoan, thầy theo học làm gì?”

Nhất Nguyên hỏi: “Vì sao ông lại nói như vậy?”

Khách đáp: “Cái hư vô của đạo Lão, sự tịch diệt của đạo Phật, chẳng phải đều là dị đoan đó sao?”

Nhất Nguyên cười hỏi lại rằng: “Ông đã từng đọc những sách nói về hư vô, tịch diệt hay chưa?”

Đáp : “Đó là giáo pháp dị đoan, chẳng cần xem đến.”

Nhất Nguyên nói: “Kinh sách của họ ông còn chưa đọc, sao biết được là đạo dị đoan? Như vậy chẳng phải giáo pháp các đạo ấy là dị đoan, mà chính là tự ông chấp lấy sự dị đoan. Nếu ông hiểu được Khổng tử, ắt sẽ hiểu được

Phật, Lão. Vì không hiểu Khổng tử nên mới chống báng với Phật, Lão đó thôi. Trương Vô Tận nói rằng: ‘Ta nhờ học Phật rồi sau mới rõ được đạo Nho.’ Lời ấy thật đúng lý thay!”

Khách chắp tay vái, hỏi tiếp rằng: “Thầy có thể nói cho tôi nghe lý rốt ráo của cả Tam giáo được chăng?”

Đáp: “Nghe thì có thể được, chỉ sợ ông không thể làm theo. Nếu như thường làm theo thì có thể trở thành như Khổng tử, như Lão tử, cũng có thể thành Phật. Còn như nghe mà chẳng tin, hoặc tin mà chẳng làm, thì có khác chi cái bánh vẽ, không thể no lòng.”

Khách thưa rằng: “Xin thầy giảng giải, tôi nguyện sẽ làm theo.”

Nhất Nguyên nói: “Chỗ rốt ráo trong cả Tam giáo chỉ một sự nhất tâm mà thôi. Tâm là nguồn cội của con người. Đạo Phật nói: ‘Tâm là vua các pháp.’ Đạo Lão nói: ‘Tâm là vua của chúng.” Đạo Nho nói: ‘Tâm là chủ của người.’

“Tất cả pháp đều không ra ngoài tâm. Nếu vua chẳng động ắt muôn dân đều yên ổn, tâm không rối loạn thì những điều tà vạy không sanh khởi. Đó thật là: Tâm có chủ định ắt không thể rối loạn.

“Đạo Phật dạy: ‘Pháp môn tâm địa không phải ở nơi sự biện luận.’ Đạo Lão nói: “Tâm địa ra công, việc đời dứt sạch.” Đạo Nho nói: ‘Nói không bằng làm, làm không bằng đạt tới.’ Thảy đều nói sự thiết yếu là chỗ rốt cùng chân thật, đạt tới nguồn cội này, thấu rõ thật nghĩa, quay về cội gốc, tùy cơ duyên mà có sự cảm ứng.

“Cho nên, đức Khổng tử lấy sự vắng lặng chẳng động làm thể, chỗ dụnglà cảm ứng mà thông suốt; đức Phật

lấy tâm an định làm thể, chỗ dụnglà trí huệ. Lão tử lấy hư vô làm thể, chỗ dụnglà hiện hữu nhiệm mầu. Đều là cùng một ý như thế.

“Than ôi! Không chỉ là học giả đời nay không thấy được đạo Phu tử, không hiểu được lòng Phu tử, cho đến trong số môn đệ đương thời có Nhan tử(1)được xem là đầy đủ đức hạnh của bậc thánh,(2)nhưng dùng hết sức bình sanh cũng chỉ nói được rằng: ‘Mới nhìn thấy trước mặt, bỗng hiện lại sau lưng...”(3)như đứng sừng sững đó nhưng rốt cùng chẳng thể nắm bắt, sờ mó được.

“Tuy vậy, đức Khổng tử đã mở bày chỉ bảo rất rõ ràng. Ngài dạy các môn đệ rằng: ‘Các ông cho rằng ta có chỗ che giấu ư? Ta không che giấu điều chi cả.’(4)Theo đó mà xét ra, thánh nhân chưa hề có sự che giấu, tránh né các đệ tử, chỉ do hàng đệ tử tự có chỗ sai lệch, hiểu lầm đó thôi.

“Lại như trong kinh Pháp hoa, Phật dạy: “Kinh này mở cánh cửa phương tiện, chỉ rõ tướng chân thật.” Kinh Pháp

———

(1) Nhan tử: tức Nhan Hồi, cũng gọi là Nhan Uyên.

(2) Sách Mạnh tử, quyển 2, chương Công Tôn Sửu (thượng) nói: “... Các ông Tử Du, Tử Hạ, Tử Trương đều có một phần đức hạnh của bậc thánh; các ông Nhiễm Ngưu, Mẫn Tử, Nhan Uyên có đủ các đức hạnh của bậc thánh, chỉ là kém hơn.” (子夏,子游,子張皆有聖人之一體。冉牛,閔子,顏淵則具體而微。- Tử Hạ, Tử Du, Tử Trương giai hữu thánh nhân chi nhất thể, Nhiễm Ngưu, Mẫn Tử, Nhan Uyên tắc cụ thể nhi vi.) Nguyên bản Hán văn chỉ nói Nhan tử “hiệu vi cụ thể” (號爲具體), chính là chỉ đến ý nghĩa đoạn này.

(3) Trong sách Luận ngữ, quyển 5, chương 9, tiết 10, ông Nhan Uyên khen rằng: “Đạo của thầy ta càng trông lên thì thấy càng cao, càng dùi vào thì càng biết là kiên cố, mới nhìn thấy trước mặt, bỗng hiện lại sau lưng...”

(4) Sách Luận ngữ, chương 7, tiết 23: “Nhị tam tử, dĩ ngã vi ẩn hồ? Ngô vô ẩn hồ nhĩ! Ngô vô hành nhi bất dữ nhị tam tử giả. Thị Khâu dã. (二三子以我為隱乎？吾無隱乎爾！吾無行而不與二三子者，是丘也。) “Các ông cho rằng ta có chỗ che giấu ư? Ta không che giấu điều chi cả. Ta không làm điều gì mà không cho các ông biết. Khâu này là như vậy.”

hoa này hàm chứa sự sâu xa, kiên cố và ẩn mật, huyền nhiệm, không ai có thể thấu triệt nổi. Vì sao vậy? Pháp này không thể dùng sự suy lường phân biệt mà hiểu được. Hết thảy Thanh văn, Duyên giác đều không hiểu nổi, cho đến tất cả các vị đại Bồ Tát cũng không hiểu nổi. Chỉ riêng Phật với Phật mới có thể cứu xét đến cùng pháp ấy.

“Than ôi! Các vị hiền thánh trong ba thừa(1) còn không thể suy lường trí Phật, huống chi phàm phu lại có thể xét lường được sao? Lấy cái tình thức của người phàm mà suy lường trí Phật, khác nào dùng chút lửa đom đóm mà đốt núi Tudi! Thật không chút ảnh hưởng gì, chỉ uổng công khó nhọc. Nào biết rằng Pháp thân chân thật của Phật dường như hư không, ứng theo vật mà hiện ra hình như trăng dưới nước, khi rộng thì bao trùm cả pháp giới, khi hẹp thì nhỏ như hạt cải cũng khó lọt vào, khi dùng đến thì cả pháp giới đều hiện rõ, khi buông bỏ thì một hạt bụi cũng chẳng thành, cho đến nỗi hư không nát nghiền, cõi đất san bằng, chìm mất, chúng ma ngoại đạo kinh hồn, khắp hàng trời người khiếp sợ. Chỗ rốt ráo của đạo là như thế, có thể dùng văn tự, ngôn ngữ mà suy lường được sao?

“Kinh Hoa nghiêm có ý chính rằng: ‘Chỗ rộng lớn của pháp giới, hư không chẳng sánh bằng. Chỗ mầu nhiệm chân thật duy nhất, dù ngàn vị thánh ra công cũng không theo kịp. Chính là chỗ dùng, cũng lìa khỏi chỗ dùng,(2)

———

(1) Ba thừa: Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Bồ Tát thừa. Các vị tu tập theo Thanh văn thừa chứng từ sơ quả (quả vị thấp nhất) Tu-đà-hoàn trở lên đều được tôn xưng là bậc thánh.

(2) Ngài Bách Trượng đến tham học với Mã Tổ. Tổ đưa tay chỉ cây phất trần dựng cạnh giường. Bách Trượng nói: ‘Chính là chỗ dùng, cũng lìa khỏi chỗ dùng.’ Tổ nói: ‘Ông ngày sau bóc mở vài miếng da, lấy ai là người?’ Bách Trượng cầm cây phất trần dựng lên. Tổ nói: “Chính là chỗ dùng, cũng lìa khỏi chỗ dùng.’ Bách

phấn chấn như cọp ra oai;(1)chỗ sáng đến, chỗ tối đến,(2)mạnh mẽ như uy thế con trâu sắt;(3)ném cả thế giới Đại thiên ra ngoài tám hướng cũng không ngay không lệch; ép núi Tu-di vào trong một hạt cải cũng không chèn ép, chật hẹp.

“Bảo đó là không, sao riêng có sự chân thật hiển bày; còn bảo là có, thì dù một dấu tích nhỏ nhiệm cũng không tồn tại. Hàng Thanh văn, Duyên giác không thể thấy được bờ bến; cho đến hàng Bồ Tát từ Sơ địa trở lên(4)cũng chưa hiểu rõ hết chỗ viên dung. Chỉ có bậc căn cơ cao tột mới đốn ngộ tức thời, còn hạng căn khí nhỏ nhoi ắt phải tu tập trải qua nhiều đời nhiều kiếp.

“Như vậy, kẻ phàm tục ngu si, thấy biết nông cạn, lẽ nào có thể xét lường được sao?

———

Trượng treo cây phất trần lên chỗ cũ. Mã Tổ liền hét lớn. Bách Trượng nhân đó đại ngộ, nhưng vì tiếng hét lớn quá nên tai điếc đến ba ngày.

(1)Hoàng Bá đến tham vấn Bách Trượng, Tổ hỏi: “Ở đâu đến đây?” Hoàng Bá đáp: “Từ núi Đại Hùng.” Bách Trượng hỏi: “Ở núi Đại Hùng, có thấy con cọp lớn không?” Hoàng Bá bèn giả làm tư thế con cọp. Bách Tượng cầm cây búa, giả thế như chém cọp. Hoàng Bá liền tát trúng Bách Trượng một cái. Bách Tượng cười ha hả, hôm sau thăng đường nói với đại chúng: “Núi Đại hùng có một con cọp lớn, lão tăng vừa bị nó vả một phát.”

(2)Sách Ngũ đăng hội nguyên, quyển 4, kể chuyện hòa thượng Phổ Hóa thường rung một cái chuông nhỏ rồi nói: “Sáng đến thì đánh chỗ sáng, tối đến thì đánh chỗ tối, bốn phương tám hướng đến thì đánh như gió xoáy, hư không đến thì đánh không dừng nghỉ.” (明頭來,明頭打。暗頭來,暗頭打。四方八面來,旋風打。虛空來, 連架打。- Minh đầu lai, minh đầu đả. Ám đầu lai, ám đầu đả. Tứ phương bát diện lai, toàn phong đả. Hư không lai, liên giá đả.)

(3)Uy thế con trâu sắt (thiết ngưu chi thế): dựa theo ý trong một bài kệ của cư sĩ Bàng Uẩn, nói rằng chỉ có con trâu bằng sắt là không sợ tiếng gầm của loài sư tử. Ý nói sự dũng mãnh không còn biết sợ là gì.

(4)Nguyên bản Hán văn dùng “đăng địa Bồ Tát”. Hàng Bồ Tát tu tập lần lượt trải qua 52 địa vị, từ thấp đến cao gồm có: Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác và Diệu giác. Từ khi chứng đắc Sơ địa trong Thập địa thì gọi là Bồ Tát đăng địa.

“Kinh Kim Cang dạy rằng:

Nếu dùng sắc thấy Ta,

Dùng âm thanh cầu Ta.

Là người hành tà đạo,

Chẳng thể thấy Như Lai.

“Lại nói: ‘Không một pháp nào có thể thuyết, đó gọi là thuyết pháp... Chẳng chấp giữ nơi tướng, như như chẳng động.’

“Lão giáo nói: ‘Nhìn không thể thấy, nghe chẳng thể nghe, lìa khỏi mọi giới hạn, đó gọi là diệu đạo.’ Lại nói: ‘Đạo khó giảng nói, phải tự chứng ngộ. Pháp có thể truyền, nhưng đạo không thể truyền.’

“Nho giáo nói: ‘Thấy không dùng mắt, nghe chẳng dùng tai, lìa bỏ chỗ dùng của mắt và tai tự nhiên đạt được tánh.’ Lại nói: ‘Đạo vốn không lời. Khởi nên lời nói thì chân lý tiêu mất. Nếu dùng âm thanh, hình sắc để giáo hóa dân thì đó chỉ là việc ở ngọn mà thôi.’

“Xét thật sâu xa chỗ rốt ráo của đạo trong Tam giáo, đều không do nơi sự truyền dạy bằng văn tự. Trang tử nói: ‘Ví như đạo có thể truyền được, sao người ta lại không truyền cho con cháu? Ví như đạo mà dâng hiến được, sao người ta lại không dâng hiến cho những người mình tôn kính?’Sở dĩ đạo không thể truyền, không thể dâng hiến, chỉ là vì khi bên trong chưa làm chủ được tâm thì bên ngoài thật không có gì để chứng đắc.

“Lại kể chuyện rằng: ‘Phu tử(1)muốn gặp Ôn Bá Tuyết tử đã lâu. Đến khi gặp rồi, lặng thinh không nói lời nào.

———

(1) Phu tử: tức Khổng tử.

Khi ra về, Tử Lộ lấy làm lạ hỏi rằng: ‘Thầy muốn gặp Ôn Bá Tuyết tử đã lâu, nay sao lại không nói lời nào?’ Khổng tử đáp: ‘Người ấy chỉ cần được tận mắt nhìn thấy thì còn có đạo, không thể chấp nhận lời nói, ngôn ngữ.’

“Nên biết rằng đạo của Phu tử thật là vượt khỏi ngôn ngữ, không giống như người đời nay chỉ giỏi văn tự mà không tu đạo đức, chỉ đặt nặng danh vị với con người mà không tu lấy sự cao quý theo đạo trời.

“Sách Luận ngữviết: ‘Trời nói gì đâu? Bốn mùa chuyển vận, trăm vật sanh sôi. Trời có nói gì đâu?’(1) Lại nói: ‘Văn chương của đức Phu tử có thể được nghe, còn lời Phu tử nói về bản tánh cùng với thiên đạo thì không thể được nghe.”(2) Lại nói: ‘Đức hạnh là cội gốc, văn nghệ là ngọn.”

“Trong sách Thông thưcủa Chu tử(3) có nói: ‘Không chuyên đạo đức mà giỏi văn từ, đó chỉ là cái nghề mà thôi.’ Thuở xưa, Tề Hoàn Công đọc sách nơi thư phòng, có người thợ làm bánh xe bảo rằng: ‘Ngài đọc sách đó chỉ là cặn bã của cổ nhân, không thể có được cái mùi vị chân thật thuần khiết.’

“Ngài Đạt-ma từ Ấn Độ sang đây, không lập thành văn tự, riêng truyền ngoài giáo điển, chỉ thẳng nơi tâm người,

———

(1)Đây dẫn lời đức Khổng tử ghi trong Luận ngữ, chương Dương hóa thứ 17. Nguyên văn của tiết 18 này là như sau:子曰：予欲無言！子貢曰：子如不言，則小子何述焉？子曰：天何言哉？四時行焉，百物生焉，天何言哉？(Tử viết: Dư dục vô ngôn! Tử Cống viết: Tử như bất ngôn, tiểu tử hà thuật yên? Tử viết: Thiên hà ngôn tai? Tứ thời hành yên, bách vật sanh yên. Thiên hà ngôn tai? - Khổng tử nói: Ta muốn không nói. Tử Cống thưa: Nếu Thầy không nói, chúng con biết học theo như thế nào? Khổng tử nói: Trời nói gì đâu? Bốn mùa chuyển vận, trăm vật sanh sôi. Trời có nói gì đâu?)

(2) Đây dẫn lời Tử Cống trong Luận ngữ, chương 5, tiết 12.

(3) Chu tử: tức Chu Liêm Khê.

thấy tánh thành Phật, nào có câu nệ nơi văn tự, ngôn ngữ?

“Từ trước các bậc thánh trong Tam giáo vốn là không nói, không thuyết, chỉ vì người đời sau mê mờ chân trí nên bất đắc dĩ mới khai mở ra giáo môn để dạy người hậu thế. Tiếc thay, người đời sau lại chẳng làm theo, như vậy là lỗi của ai?

“Hòa thượng Phật Nhãn Viễn nói: ‘Người học không nên câu nệ ở văn tự, ngôn ngữ. Hết thảy văn tự, ngôn ngữ đều là dựa theo người khác mà hiểu nên làm chướng ngại sự tỏ ngộ của chính mình, khiến cho không thể thoát ra khỏi cái giới hạn biểu đạt của ngôn từ.’

“Ngày trước, lần đầu ông Đạt Quan Húc gặp hòa thượng Thạch Môn Thông, chỉ muốn tranh tài biện luận. Hòa thượng nói: ‘Những điều ông nói đều chỉ là lời ghi chép trên giấy, đều chưa đạt tới chỗ uyên áo rốt cùng, cần phải có sự tham cứu cho đến chỗ chân thật chứng ngộ. Đạt ngộ rồi thì siêu việt sừng sững giữa trời, chẳng dựa theo lời nói, chẳng trói buộc nơi câu chữ, như sư tử chúa gầm rống, các loài thú đều khiếp sợ, quay nhìn lại cái học văn tự khác nào như lấy hàng chục so với hàng trăm, lấy hàng ngàn so với hàng vạn.

“Này các vị! Huống chi, nguồn đạo vốn chẳng xa, biển tánh thật không ngăn cách, chỉ cần quay lại cầu nơi chính mình, đừng chạy theo người khác mà tìm; dù tìm cũng không có được, dù được cũng không phải chân thật. Người có thể làm cho đạo rộng truyền, đạo không thể làm cho người phát triển. Kinh Dịch nói: ‘Trăm họ thường dùng hằng ngày mà không biết, thật đáng thương thay!’

“Than ôi! Ngay trong đời này nếu không liễu ngộ, ắt phải mãi mãi chìm trong luân hồi. ‘Sáng được nghe đạo, chiều chết cũng vui.’(1)

“Khổng tử dạy rằng: ‘Muốn học chỗ rốt ráo của đạo, phải dứt mọi niệm tưởng từ khi còn chưa chớm, trị tâm ý khi chưa sanh khởi... Đừng cho rằng giấu kín thì không thấy, việc nhỏ thì không bày rõ.’ Đó chính là làm cho tâm ý chân thành, không tự dối mình.

“Lão tử nói: ‘Muốn được chỗ rốt ráo của đạo, phải lìa bỏ sự thấy, nghe, nhận biết; quên tâm, quên cảnh, cho đến quên cả cái quên. Quên được điều không thể quên mới thật là quên.’

“Đức Phật Thích-ca dạy rằng: ‘Muốn vào được chỗ rốt ráo của đạo, phải lìa bỏ hết mọi sự tạo tác, dừng nghỉ, nhận lấy, diệt bỏ. Nếu nói có chỗ giác ngộ tức là chưa lìa khỏi huyễn ảo. Ngay cả sự lìa khỏi huyễn ảo cũng lìa bỏ đi. Một mà ba, ba mà một, đó là đạo vậy.’

“Đạo Nho dạy: ‘Không giữ ý riêng, không định thời hạn, không cố chấp điều đã biết, không lo cho riêng mình.’ Đạo Lão dạy: ‘Không hình tướng, không tên gọi, không có người làm, không có việc được làm.’ Nhà Phật nói: ‘Không có tự ngã, không có người khác, không oán ghét, không luyến ái.’ Cho nên, thánh nhân trong Tam giáo đều không vượt qua một lý đạo ấy.

“Khổng tử nói: ‘Ta biết được gì chăng? Ta không biết chi cả.’

Kinh Lăng Nghiêm nói: ‘Thấy biết mà cho là biết, tức là gốc của vô minh. Thấy biết mà không thấy biết, đó tức là Niết-bàn.’

———

(1)Đây trích lời đức Khổng tử: “Triêu văn đạo tịch tử khả hỹ.”

“Kệ Bát-nhã rằng: ‘Bát-nhã không biết nhưng không việc gì không biết; Bát-nhãkhông thấy nhưng không việc gì không thấy.

“Ngài Không Sanh(1)lấy sự không nói để nói, Thiên đế(2)lấy sự không nghe để nghe. Đó là đạo nhiệm mầu của Bát-nhã chân thật.

“Liệt tử nói: ‘Cho nên, bậc thánh nhân công cao như trời đất mà chẳng nhân; sáng tỏ như mặt trời, mặt trăng mà thường tối. Chẳng nhân là thi ân mà không mong sự báo đáp; thường tối là chiếu sáng một cách vô tâm. Không làm mà trị yên cũng là nghĩa ấy.’

“Khổng tử dạy người ‘làm tỏ rạng đức tánh sẵn có, làm cho dân ngày càng mới mẻ, đạt đến mức chí thiện”. Nếu xét theo lẽ ấy mà làm thì có thể được như Khổng tử.

“Lão tử dạy người ‘lấy đức chân thành mà vào, lấy sự lặng lẽ mà giữ, lấy sự nhu thuận mà dùng’. Nếu xét theo lẽ ấy mà làm thì có thể được như Lão tử.

“Đạo Phật dạy người ‘thi hành rộng rãi từ, bi, nguyện, lực.’ Đại từ là mang điều vui đến cho tất cả chúng sanh.

———

(1)Không Sanh: tức ngài Tu-bồ-đề (Subhūti), dịch nghĩa là Thiện Hiện, Thiện Cát, Thiện Nghiệp... Ngài là một trong 10 vị đại đệ tử của Phật, được Phật khen ngợi là Giải không đệ nhất(người hiểu rõ nhất về nghĩa không) trong các đệ tử hàng Thanh văn.

(2) Thiên đế (Sanskrit: Indra), hay Thiên Đế thích, tên là Thích-đề-hoàn-nhân (釋提桓因), dịch nghĩa là Năng thiên chủ, là vị vua ở cõi trời Đao-lỵ, gồm 33 cảnh trời (Tam thập tam thiên三十三天; Sanskrit: trāyas-triṃśa).

Đại bi là cứu vớt khổ đau cho tất cả chúng sanh. Đại nguyện là nguyện cho tất cả chúng sanh đều thành Chánh giác. Đại lực là độ cho hết thảy chúng sanh đều ra khỏi Ba cõi.”(1) Nếu xét theo lẽ ấy mà làm thì có thể thành Phật.

“Chỗ rốt ráo của đạo ví như vầng trăng thu lướt giữa trời cao rộng, như đám mây bồng bềnh vừa thoát khỏi khe núi, hoát nhiên tự tại, linh hoạt sanh động, tròn vành vạnh, sáng rỡ rỡ, đã nhiệm mầu lại càng thêm mầu nhiệm.

“Nay tôi đã nói sơ qua chỗ rốt ráo của đạo trong Tam giáo để ông được biết. Nếu nói về lý nhiệm mầu thì dù trọn kiếp cũng không nói hết.

“Ôi! Thánh nhân luống phí tâm từ bi, kẻ hiểu nhau đâu cần phải nói nhiều. Tôi khuyên mọi người hãy cùng nhau phát khởi tâm Bồ-đề, cùng tu theo đạo Phật, cùng sanh về cõi Phật, cùng thành tựu quả Phật.”

Khách cúi đầu bái biệt, thưa rằng: “Tôi xin tin nhận và kính cẩn làm theo.”

———

(1)Ba cõi (Tam giới): tức Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Tất cả chúng sanh trong vòng luân hồi không ra ngoài ba cõi này, nên nói ‘ra khỏi ba cõi’ cũng đồng nghĩa như nói ‘thoát khỏi luân hồi’.

辯明三教優劣,勸修淨土論

辯明三教優劣,勸修淨土論

或問曰。儒釋道三教,有同異不,有優劣不。

一元曰。亦同亦不同,亦優亦不優。

或曰。師言何謂也。

曰。大量者用之,卽同卽優。小機者執之,卽異卽劣。總從一性上起用,只是機見差別,有同異優劣也。

或曰。同異優劣之理,可得聞乎。

曰。張無盡問大慧禪師云。堯舜禹湯皆聖人也,佛竟不言之,何耶。師曰。堯舜禹湯比梵王帝釋有優劣不。

無盡曰。堯舜禹湯豈可比梵王帝釋何論優劣。師曰。佛以梵釋爲凡夫也。餘可知矣。公乃擊節而歎曰。堯舜禹湯不及梵王帝釋遠矣。佛以梵釋猶爲凡夫,始知佛是聖中之聖,天中之天,無上法王,正等正覺。

Biện Minh Tam Giáo Ưu Liệt, Khuyến Tu Tịnh Độ Luận

Biện minh Tam giáo ưu liệt, khuyến tu Tịnh độ luận

Hoặc vấn viết: Nho, Thích, Đạo tam giáo, hữu đồng dị phủ, hữu ưu liệt phủ?

Nhất Nguyên viết: Diệc đồng diệc bất đồng, diệc ưu diệc bất ưu.

Hoặc viết: Sư ngôn hà vị dã?

Viết: Đại lượng giả dụng chi, tức đồng tức ưu. Tiểu cơ giả chấp chi, tức dị tức liệt. Tổng tùng nhất tánh thượng khởi dụng, chỉ thị cơ kiến sai biệt, hữu đồng dị ưu liệt dã.

Hoặc viết: Đồng dị ưu liệt chi lý, khả đắc văn hồ?

Viết: Trương Vô Tận vấn Đại Huệ thiền sư vân: Nghiêu, Thuấn, Võ, Thang giai thánh nhân dã, Phật cánh bất ngôn chi, hà da? Sư viết: Nghiêu, Thuấn, Võ, Thang tỷ Phạm vương Đế thích hữu ưu liệt phủ?

Vô Tận viết: Nghiêu, Thuấn, Võ, Thang khởi khả tỷ Phạm vương Đế thích, hà luận ưu liệt.

Sư viết: Phật dĩ Phạm Thích vi phàm phu dã, dư khả tri hỹ.

Công nãi kích tiết nhi thán viết: Nghiêu, Thuấn, Võ, Thang bất cập Phạm vương Đế thích viễn hỹ. Phật dĩ Phạm Thích do vi phàm phu, thủy tri Phật thị thánh trung chi thánh, thiên trung chi thiên, vô thượng Pháp vương, chánh đẳng chánh giác.

昔時吳主孫權問尙書令闞澤曰。仲尼,老子,得與佛比對不。闞澤曰。若將孔老二家比較佛法,遠之遠矣。所以然者。孔老設教法天制用,不敢違天。佛之設教,諸天奉行,不敢違佛。以此言之,實非比對,明矣。

豈不見書云。士希賢,賢希聖,聖希天。天中至尊無非玉帝。玉帝比羅漢猶吏比進士,况佛乎。佛是菩薩,緣覺,聲聞之師,是爲聖師也。

又問。仙道比佛道何如。

答。神仙尙受玉帝所轄,豈可比於佛也。况以仙道難修,又有墜落之日。佛道易學,永無退轉之時。

楞嚴經云。世有十種神仙,俱不曾修正覺,報盡還墮諸趣。若要出生死,超凡聖,唯佛道爾。

昔日釋迦讚弗沙佛云。

天上天下無如佛,

十方世界亦無比,

Tích thời Ngô chúa Tôn Quyền vấn Thượng thư lệnh Hám Trạch viết: Trọng Ni, Lão tử, đắc dữ Phật tỷ đối phủ? Hám Trạch viết: Nhược tương Khổng, Lão nhị gia tỷ giảo Phật pháp, viễn chi viễn hỹ. Sở dĩ nhiên giả. Khổng, Lão thiết giáo, pháp thiên chế dụng, bất cảm vi thiên. Phật chi thiết giáo, chư thiên phụng hành, bất cảm vi Phật. Dĩ thử ngôn chi thật phi tỷ đối, minh hỹ.

Khởi bất kiến Thư vân: Sĩ hy hiền, hiền hy thánh, thánh hy thiên, thiên trung chí tôn, vô phi Ngọc đế. Ngọc đế tỷ La-hán, do lại tỷ tiến sĩ, huống Phật hồ? Phật thị Bồ Tát, Duyên giác, Thanh văn chi sư, thị vi thánh sư dã.

Hựu vấn: Tiên đạo tỷ Phật đạo hà như?

Đáp: Thần tiên thượng thọ Ngọc đế sở hạt, khởi khả tỷ ư Phật dã? Huống dĩ tiên đạo nan tu, hựu hữu trụy lạc chi nhật; Phật đạo dị học, vĩnh vô thối chuyển chi thời.

Lăng Nghiêm kinh vân: Thế hữu thập chủng thần tiên, câu bất tằng tu chánh giác, báo tận hoàn đọa chư thú. Nhược yếu xuất sanh tử, siêu phàm thánh, duy Phật đạo nhĩ.

Tích nhật Thích-catán Phất-saPhật vân:

Thiên thượng thiên hạ vô như Phật.

Thập phương thế giới diệc vô tỷ

世間所有我盡見,

一切無有如佛者。

是也。

又不見列子云。商太宰問於孔子曰。夫子聖者歟。

答曰。丘也,博聞強記,非聖也。

問曰。三王聖者歟。

答曰。三王乃任智勇也,聖則丘不知。

然則五帝聖者歟。

答曰。五帝乃任仁義也,聖則丘不知。

上古三皇聖者歟。

答曰。上古三皇乃任因時也,聖則丘不知。

太宰又問曰。然則孰爲聖者歟。

時孔子動容有閒曰。西方有大聖人,不治而不亂,不言而自信,不化而自行,蕩蕩乎民無能名焉。

正所謂。森羅萬象至空而極。百川衆流至海而極。一切賢聖至佛而極。一切教法至心

Thế gian sở hữu ngã tận kiến.

Nhất thiết vô hữu như Phật giả.

Thị dã.

Hựu bất kiến Liệt tử vân: Thương Thái tể vấn ư Khổng tử viết: Phu tử thánh giả dư?

Đáp viết: Khâu dã, bác văn cường ký, phi thánh dã.

Vấn viết: Tam vương thánh giả dư?

Đáp viết: Tam vương nãi nhậm trí dũng giả, thánh tắc Khâu bất tri.

Nhiên tắc Ngũ đế thánh giả dư?

Đáp viết: Ngũ đế nãi nhậm nhân nghĩa giả, thánh tắc Khâu bất tri.

Thượng cổ tam hoàng thánh giả dư?

Đáp viết: Thượng cổ Tam hoàng, nãi nhậm nhân thời giả, thánh tắc Khâu bất tri.

Thái tể hựu vấn viết: Nhiên tắc thục vi thánh giả dư?

Thời Khổng tử động dung hữu gián viết: Tây phương hữu đại thánh nhân, bất trị nhi bất loạn, bất ngôn nhi tự tín, bất hóa nhi tự hành, đãng đãng hồ dân vô năng danh yên.

Chánh sở vị sâm la vạn tượng chí không nhi cực, bách xuyên chúng lưu chí hải nhi cực, nhất thiết hiền thánh chí Phật nhi cực, nhất thiết giáo pháp chí tâm nhi cực. Tâm dã

而極。心也者,是總持之妙本,萬法之洪源。亦名大智慧藏,無住涅槃。百千萬名盡是心之異號耳。

孟子曰。人皆可以爲堯舜。荀子曰。塗之人可以爲禹。常不輕菩薩云。我不敢輕於汝等,汝等皆當作佛。是人人可以爲聖賢,人人可以作佛。

西方淨土,乃要捷門庭,無人不可以修,不拘僧俗,而只要辦心。本無男女而何須著相。未明人,妄分三教。了得底,同悟一心。

且夫聖人之心,正而已矣。聖人之教,善而已矣。不必僧,不必儒,不必彼,不必此。彼此者,情也。僧儒者,迹也。聖人垂迹,所以存本也。聖人行情,所以順性也。存本而不滯迹,可以語權也。順性而不溺情,可以語實也。

夫大道者,唯心之謂道。闡道之謂教。教也者,聖人之垂迹也。道也者,生靈之大本也。是故學者只宜背塵而合覺,不可認假而迷眞也。

giả, thị tổng trì chi diệu bổn, vạn pháp chi hồng nguyên, diệc danh đại trí huệ tạng, vô trụ Niết-bàn. Bách thiên vạn danh, tận thị tâm chi dị hiệu nhĩ.

Mạnh tử viết: Nhân giai khả dĩ vi Nghiêu, Thuấn. Tuân tử viết: Đồ chi nhân khả dĩ vi Vũ. Thường Bất Khinh Bồ Tát vân: Ngã bất cảm khinh ư nhữ đẳng, nhữ đẳng giai đương tác Phật. Thị nhân nhân khả dĩ vi thánh hiền, nhân nhân khả dĩ tác Phật.

Tây phương Tịnh độ, nãi yếu tiệp môn đình, vô nhân bất khả dĩ tu, bất câu tăng tục, nhi chỉ yếu biện tâm. Bổn vô nam nữ, nhi hà tu trước tướng? Vị minh nhân, vọng phân tam giáo. Liễu đắc để, đồng ngộ nhất tâm.

Thả phù thánh nhân chi tâm, chánh nhi dĩ hỹ. Thánh nhân chi giáo, thiện nhi dĩ hỹ. Bất tất tăng, bất tất nho, bất tất bỉ, bất tất thử. Bỉ thử giả, tình dã. Tăng nho giả, tích dã. Thánh nhân thùy tích, sở dĩ tồn bổn dã. Thánh nhân hành tình, sở dĩ thuận tánh dã. Tồn bổn nhi bất trệ tích, khả dĩ ngữ quyền dã. Thuận tánh nhi bất nịch tình, khả dĩ ngữ thật dã.

Phù đại đạo giả, duy tâm chi vị đạo. Xiển đạo chi vị giáo. Giáo dã giả, thánh nhân chi thùy tích dã. Đạo dã giả, sanh linh chi đại bổn dã. Thị cố học giả chỉ nghi bối trần nhi hiệp giác, bất khả nhận giả nhi mê chân dã.

諸仁者。儒非定儒,道非定道,故知皆可成佛。非唯三教可成,乃百家諸子盡可以成也。人何爲而不修乎。輕淨土而不生乎。

或曰。但了自己生死,何須苦惱勸人。

餘曰。不然。豈不聞如來應世無一法不是利生。菩薩修行,肯纖毫而爲自己。此法門,人若知之,如己知之,豈不快哉。人若不知,如己不知,豈不痛哉。

華嚴經云。非諸眾生請我發心,我自為眾生作不請之友。

。己欲立而立人,己欲達而達人。推己及人,仁者之心也。

若止於自修,則是聲聞之徒,名爲小乘。猶如車乘之小者,僅能自濟而已。蓋佛所謂斷佛種者也。能廣勸人者,名爲大乘菩薩。猶如車乘之大者,人我兼濟之謂。此獲無量福報,所以能至佛地也。

十方恆河沙數諸佛皆共讚歎阿彌陀佛功德不可思議,謂不可以心思,不可以言議也。其功德如此,可謂至矣。故大慈菩薩勸修偈云。

Chư nhân giả! Nho phi định Nho, Đạo phi định Đạo, cố tri giai khả thành Phật. Phi duy Tam giáo khả thành, nãi bách gia chư tử, tận khả dĩ thành dã. Nhân hà vi nhi bất tu hồ, khinh Tịnh độ nhi bất sanh hồ?

Hoặc viết: Đãn liễu tự kỷ sanh tử, hà tu khổ não khuyến nhân?

Dư viết: Bất nhiên. Khởi bất văn Như Lai ứng thế, vô nhất pháp bất thị lợi sanh; Bồ Tát tu hành, khẳng tiêm hào nhi vi tự kỷ. Thử pháp môn nhân nhược tri chi như kỷ tri chi, khởi bất khoái tai? Nhân nhược bất tri như kỷ bất tri, khởi bất thống tai?

Hoa Nghiêm kinh vân: Phi chư chúng sanh thỉnh ngã phát tâm, ngã tự vị chúng sanh tác bất thỉnh chi hữu. Ngữ vân: Kỷ dục lập nhi lập nhân, kỷ dục đạt nhi đạt nhân; suy kỷ cập nhân, nhân giả chi tâm dã.

Nhược chỉ ư tự tu, tắc thị Thanh văn chi đồ, danh vi Tiểu thừa. Do như xa thừa chi tiểu giả, cận năng tự tế nhi dĩ. Cái Phật sở vị đoạn Phật chủng giả dã. Năng quảng khuyến nhân giả, danh vi Đại thừa Bồ Tát, do như xa thừa chi đại giả, nhân ngã kiêm tế chi vị. Thử hoạch vô lượng phước báo, sở dĩ năng chí Phật địa dã.

Thập phương hằng hà sa số chư Phật, giai cộng tán thán A-di-đà Phật công đức bất khả tư nghị, vị bất khả dĩ tâm tư, bất khả dĩ ngôn nghị dã. Kỳ công đức như thử, khả vị chí hỹ. Cố Đại Từ Bồ Tát khuyến tu kệ vân:

能勸二人修,

比自己精進。

勸至十餘人,

福德已無量。

如勸百與千,

名為真菩薩。

又能過萬數,

卽是阿彌陀。

由此觀之,則西方之說可徧天下,苦海眾生可盡生淨土矣。

若見一人退墮,則協力提携。一人捨凡則遞相照顧。雖不能弘教利物,亦可以溫故知新。

豈不見施人一錢人稱受惠。益人一語彼豈無知。財施則濟人之貧。食施則濟人之命。

法施則令人出世,功德詎可比倫。財施如燈,止明小室。法施如日,徧照大千。悋法而不勸修,累劫沈於黑獄。推己而行化導,現生則是阿彌。

敢冀運慈,遞相勸發。以斯悲願,結此淨緣。拔滯溺之沈流,拯昏迷之失性。齊登樂土,圓報佛恩。可謂未度者令度矣。

Năng khuyến nhị nhân tu,

Tỷ tự kỷ tinh tấn.

Khuyến chí thập dư nhân.

Phước đức dĩ vô lượng.

Như khuyến bách dữ thiên,

Danh vi chân Bồ Tát.

Hựu năng quá vạn số.

Tức thị A-di-đà.

Do thử quan chi, tắc Tây phương chi thuyết khả biến thiên hạ, khổ hải chúng sanh khả tận sanh Tịnh độ hỹ.

Nhược kiến nhất nhân thối đọa, tức hiệp lực đề huề. Nhất nhân xả phàm tắc đệ tương chiếu cố. Tuy bất năng hoằng giáo lợi vật, diệc khả dĩ ôn cố tri tân.

Khởi bất kiến thí nhân nhất tiền, nhân xưng thọ huệ. Ích nhân nhất ngữ, bỉ khởi vô tri? Tài thí tắc tế nhân chi bần. Thực thí tắc tế nhân chi mạng. Pháp thí tắc linh nhân xuất thế, công đức cự khả tỷ luân.

Tài thí như đăng, chỉ minh tiểu thất. Pháp thí như nhật, biến chiếu đại thiên. Lận pháp nhi bất khuyến tu, lũy kiếp trầm ư hắc ngục. Suy kỷ nhi hành hóa đạo, hiện sanh tắc thị A-di.

Cảm ký vận từ, đệ tương khuyến phát. Dĩ tư bi nguyện, kết thử tịnh duyên. Bạt trệ nịch chi trầm lưu, chửng hôn mê chi thất tánh. Tề đăng lạc độ, viên báo Phật ân, khả vị vị độ giả linh độ hỹ.

18. Biện Minh Chỗ Hơn Kém Trong Tam Giáo, Khuyến Tu Tịnh Độ

18. Biện minh chỗ hơn kém trong Tam giáo, khuyến tu Tịnh độ

Có người hỏi rằng: “Trong ba đạo là Nho, Thích và Lão, có chỗ nào giống nhau hoặc khác nhau chăng? Có điểm nào hơn kém nhau chăng?”

Nhất Nguyên đáp: “Ba đạo ấy giống nhau, lại cũng khác nhau; có hơn nhau, lại cũng không hơn nhau.”Người kia hỏi: “Thầy nói vậy là ý thế nào?”

Đáp: “Người có tâm lượng rộng lớn biết vận dụng thì là giống nhau, hơn nhau. Kẻ căn cơ thấp kém cố chấp vào đạo mình chỉ thấy là những điều khác nhau, kém nhau.(1)Cả ba đạo đều từ nơi một bản tánh mà khởi dùng, chỉ do căn cơ và sự thấy biết khác nhau nên mới có chỗ giống nhau, khác nhau, hoặc hơn hoặc kém.”

Lại hỏi: “Tôi có thể được nghe cái lý giống nhau, khác nhau, hoặc hơn hoặc kém đó hay chăng?”

Đáp: “Trương Vô Tận có lần hỏi thiền sư Đại Huệ: ‘Các vua Nghiêu, Thuấn, Thang, Vũ đều là thánh nhân, sao đạo Phật chẳng bao giờ nói đến?’ Thiền sư hỏi lại: ‘Nghiêu, Thuấn, Thang, Vũ so với Phạm vương, Đế thích có hơn kém gì chăng?’ Trương Vô Tận đáp: ‘Nghiêu, Thuấn, Thang,

———

(1)Câu hỏi đặt ra trong quan hệ so sánh, hàm ý muốn biết xem đạo nào hơn, đạo nào kém. Câu trả lời trong nguyên tác đã khéo léo chuyển sang quan hệ chọn lọc bằng cách dùng “bất ưu” (không hơn) thay vì “liệt” (thua kém). Trên cơ sở đó, thiền sư Nhất Nguyên biện giải vấn đề bằng cách nhấn mạnh tầm quan trọng của nhận thức chủ quan, và chỉ ra một khuynh hướng thực tế là: Đối với những kẻ hẹp hòi, nông cạn thì chỉ luôn nhìn thấy sự khác biệt và những điểm xấu của người khác (chứ không phải những điểm tốt của mình); ngược lại, người có tâm lượng rộng lớn thì luôn nhìn thấy những điểm tương đồng, những điều tốt đẹp của mình cũng như của người khác.

Vũ vốn không thể sánh với Phạm vương, Đế thích, nói chi đến chuyện hơn kém?’ Thiền sư nói: ‘Phật xem Phạm vương, Đế thích cũng là phàm phu. Theo đó có thể biết về những hạng khác.’ Trương Vô Tận vỗ tay ngợi khen rằng: ‘Nghiêu, Thuấn, Thang, Vũ đều kém xa Phạm vương, Đế thích. Phật xem Phạm, Thích chỉ là phàm phu, đủ biết rằng Phật là bậc thánh cao nhất trong các thánh, vị thiên chủ cao nhất trong chư thiên, là bậc Pháp vương cao trổi nhất, bậc Chánh đẳng Chánh giác!’

“Ngày trước, chúa Ngô là Tôn Quyền(1)hỏi quan Thượng thư là Hám Trạch rằng: ‘Khổng tử và Lão tử có thể đem so sánh với Phật chăng?’ Hám Trạch đáp: ‘Nếu đem cả hai nhà Khổng, Lão ra mà so sánh với pháp Phật thì càng so sánh lại càng cách xa thêm.’ Lẽ tất nhiên là như vậy. Đạo Khổng và đạo Lão được lập ra dựa theo phép trời để chế định rồi vận dụng, chẳng dám trái với trời. Đức Phật lập ra giáo pháp, chư thiên đều kính cẩn làm theo, chẳng dám trái lời Phật. Dựa theo đó mà nói thì quả thật không thể so sánh được, rõ ràng là như vậy.

“Kinh Thư nói: ‘Kẻ sĩ kính ngưỡng người hiền, người hiền kính ngưỡng bậc thánh, bậc thánh kính ngưỡng trời.’ Cao quý nhất trời không ngoài Ngọc đế. Ngọc đế đem so với vị A-la-hán cũng như người thơ lại(2) đem so với vị tiến sĩ, huống chi là Phật? Phật là thầy của hàng Bồ Tát Duyên giác, Thanh văn, nên chính là thầy của các vị thánh.

———

(1)Tôn Quyền: chúa nước Ngô, một trong ba nước thời Tam quốc (Ngô, Thục và Ngụy). Tôn Quyền lên ngôi năm 200, đến năm 249 thì mất.

(2)Thơ lại: người làm công việc ghi chép (tương tự như thư ký), sức học chỉ đủ làm công việc này, nên so với sức học của người đỗ tiến sĩ thì cách biệt rất xa.

Người kia lại hỏi: “Thế đạo Tiên(1) so với đạo Phật thì thế nào?”

Nhất Nguyên đáp: “Thần tiên nằm trong sự cai quản của Ngọc đế, lẽ nào có thể đem so với Phật? Huống chi, đạo Tiên khó tu, lại vẫn có ngày phải rơi xuống những cảnh giới thấp kém hơn; đạo Phật dễ học, đã tu theo thì mãi mãi không bao giờ thối chuyển.

“Kinh Lăng Nghiêm nói: ‘Trong đời có mười loại tiên, thảy đều chưa từng tu đạo Chánh giác. Khi phước báo hết phải rơi vào các cảnh giới thấp kém hơn.’ Như muốn thoát vòng sanh tử, vượt trên cả hai bậc thánh phàm, chỉ duy nhất có một đường tu Phật mà thôi.“Thuở trước, đức Thích-ca ngợi khen Phật Phất-sa (2)rằng:

Khắp đất trời không ai như Phật,

Trong cả mười phương cũng chẳng bằng,

Từng xem khắp thảy thế gian này,

Không ai tôn quý như đức Phật!

“Quả là như vậy!

“Sách Liệt tửchép việc Thái tể Thương hỏi đức Khổng tử rằng: ‘Thầy có phải bậc thánh chăng?’

———

(1)Đạo Tiên: Trong tín ngưỡng Ấn Độ thời cổ thì việc tu tiên được xem là phổ biến, nhưng trong bối cảnh tín ngưỡng Trung Hoa vào thế kỷ 11-12 thì đạo Tiên thật ra chỉ là một biến thể của đạo Lão, khi những người theo tín ngưỡng này ngày càng nghiêng về các thuật luyện đan, tu tiên kèm với việc sử dụng phù chú, pháp thuật.

(2)Phật Phất-sa (Tiṣya): một đức Phật đời quá khứ. Khi đức Phật Thích-cacòn trong giai đoạn tu tập, đã từng đem thân lễ Phật Phất-sa, miệng ngợi khen Phật Phất-sa, liên tiếp như vậy bảy ngày bảy đêm, liền được công đức tức thời vượt qua chín kiếp tu tập.

“Khổng tử đáp: ‘Ta nghe nhiều nhớ giỏi, nhưng chẳng phải bậc thánh.’

“Lại hỏi: ‘Tam vương(1) có phải là thánh chăng?’

“Đáp: ‘Tam vương dựa vào trí dũng, còn thánh hay không thì Khâu này không biết.’

“Lại hỏi: ‘Như vậy, hẳn Ngũ đế(2) phải là bậc thánh?’

“Đáp: ‘Ngũ đếgánh vác được nhân nghĩa, còn thánh hay không thì Khâu này không biết.’

“Lại hỏi: ‘Thế Tam hoàng(3) đời thượng cổ có phải thánh chăng?’

“Đáp: ‘Tam hoàng đời thượng cổ giỏi vận dụng theo thời cơ, còn như thánh hay không thì Khâu này chẳng biết.’

“Thái tể hỏi: ‘Vậy ai là thánh?’

“Bấy giờ, đức Khổng tử đổi hẳn sắc mặt, đáp: ‘Bên phương tây(4) có vị đại thánh nhân, không trị mà dân chẳng loạn, không nói mà dân tin cậy, không giáo hóa mà dân thi hành, dường mênh mông rộng lớn thay, dân không thể nào nói ra hết được!’

“Quả thật là: ‘Muôn hình vạn tượng đến chỗ không là rốt cùng; trăm sông cùng chảy đến biển cả là rốt cùng; hết thảy hiền thánh đến quả Phật là rốt cùng; hết thảy giáo pháp đến tâm là rốt cùng.’ Tâm là cội gốc nhiệm mầu

———

(1)Tam vương: chỉ Vũ vương nhà Hạ, Thành Thang nhà Thương và Văn vương nhà Chu, thường được người đời tôn xưng là ba vị Thánh vương.

(2)Ngũ đế: chỉ các vị Thiếu Hiệu (2597-2514), Chuyên Húc (2513-2436), Đế Cốc (2435-2366), Đế Nghiêu (2357-2256) và Đế Thuấn (2255-2206).

(3)Tam Hoàng: Ba vị vua Trung Hoa thuở ban sơ, từ khoảng 2598 trước Công nguyên trở về trước, gồm có Phục Hy, Thần Nông và Hoàng Đế.

(4) Ấn Độ, vì nằm về phía tây Trung Hoa, nhiều nơi cũng gọi là Tây Trúc, Tây Vực.

của sự thâu tóm, giữ gìn; là cội nguồn lớn lao của muôn pháp; cũng gọi là kho chứa đại trí huệ, là Niết-bàn Vô trụ, cho đến trăm ngàn muôn tên gọi cũng đều chỉ là những hiệu khác nhau của tâm mà thôi.

“Sách Mạnh tửnói: ‘Ai cũng có thể làm vua Nghiêu, vua Thuấn.’ Sách Tuân tửnói: ‘Người đi trên đường đó, ai cũng có thể làm vua Vũ.’ Bồ Tát Thường Bất Khinh(1) nói: ‘Tôi không dám xem thường các ông, các ông đều sẽ thành Phật.’

“Đó là ý nghĩa: ai ai cũng có thể là thánh hiền, người người đều có thể thành Phật.

“Tây phương Tịnh độ là pháp môn thiết yếu, thẳng tắt mau chóng, ai ai cũng tu được, cho dù là xuất gia hay tại gia, chỉ cần phân rõ lẽ tâm. Vốn thật không có nam nữ, vì sao phải vướng mắc nơi hình tướng? Kẻ mê mờ mới sai lầm phân biệt Tam giáo, người đã thấu rõ rồi thảy đều ngộ ở một tâm.

“Vả lại, tâm của thánh nhân là chân chánh, lời dạy của thánh nhân là tốt lành, chẳng cần phải là tăng sĩ hay nho sĩ, đạo này hay đạo kia. Có đạo này, đạo kia là do tình thức; phân biệt tăng sĩ, nho sĩ là do hình tích. Thánh nhân truyền lại hình tích vì giữ lấy gốc; thánh nhân làm theo tình thức vì thuận theo tánh. Giữ lấy gốc mà không trói buộc nơi hình tích, nên có thể nói pháp quyền biến; thuận theo tánh mà không đắm mê nơi tình thức, nên có thể nói pháp chân thật.

“Nói về đạo lớn, chỉ một tâm này gọi là đạo; rộng truyền

———

(1)Bồ Tát Thường Bất Khinh: vị Bồ Tát được nói đến ở phẩm kinh cùng tên trong kinh Pháp Hoa.

đạo ấy gọi là giáo pháp. Giáo pháp là hình tích để lại của thánh nhân; đạo là cội gốc lớn lao của muôn loài. Vì thế, người học chỉ nên lìa bỏ tình trần mà hợp theo linh giác, không thể nhận lấy sự giả dối mà mê lấp sự chân thật.

“Này các vị! Đạo Nho, không nhất định là Nho; đạo Lão, không nhất định là Lão; cho nên biết rằng tất cả đều có thể thành Phật. Không chỉ riêng người trong Tam giáo, mà cho đến người trong tất cả các học phái cũng đều có thể thành Phật. Như vậy sao người còn không tu hành? Sao lại xem thường Tịnh độ mà chẳng sanh về?”

Người kia hỏi: “Chỉ cần tự mình rõ biết việc sanh tử, cần chi phải khổ nhọc khuyên dạy người khác?”

Đáp rằng: “Chẳng phải vậy. Ông há chẳng nghe rằng: Đức Như Lai ra đời, không một pháp nào không vì lợi ích chúng sanh; Bồ Tát tu hành, không một mảy may lo cho riêng mình. Pháp môn này, nếu người khác được biết, cũng như ta biết, chẳng vui sướng lắm sao? Nếu người khác không biết, như ta không biết, chẳng đau xót lắm sao?

“Kinh Hoa Nghiêm dạy: ‘Không phải chúng sanh thỉnh cầu ta phát tâm, tự ta vì chúng sanh làm người bạn không đợi cầu thỉnh.’

“Sách Luận ngữnói: ‘Tự mình muốn dựng lập, hãy giúp người dựng lập; tự mình muốn thành đạt, hãy giúp người thành đạt.’(1) Suy lòng mình, hiểu được lòng người, đó là tâm địa của người có đức nhân.

“Nếu dừng ở chỗ tự tu cho riêng mình, đó là hàng Thanh văn, gọi là Tiểu thừa. Tiểu thừa ví như cỗ xe nhỏ, chẳng

———

(1)Câu này trích ở sách Luận ngữ, chương VI, tiết 28.

qua chỉ chở được riêng mình mà thôi, nên Phật nói là dứt mất hạt giống Phật. Nếu có thể rộng khuyên nhiều người thì gọi là hàng Bồ Tát Đại thừa. Đại thừa ví như cỗ xe lớn, chở được cả mình và người khác. Như vậy đạt được vô lượng phước báo, nhờ đó có thể tiến lên quả Phật.

“Chư Phật mười phương nhiều như số cát sông Hằng đều ngợi khen công đức của Phật A-di-đàlà không thể nghĩ bàn, nghĩa là không thể đem tâm trí mà xét, không thể dùng lời nói mà luận. Công đức như vậy có thể gọi là đến mức cùng cực. Cho nên Bồ Tát Đại Từ có kệ khuyến tu rằng:

Khuyên được vài người tu,

Ví như tự tinh tấn.

Khuyên được hơn mười người,

Phước đức thật vô lượng.

Khuyên được trăm, ngàn người,

Đó thật là Bồ Tát.

Khuyên được hàng vạn người,

Chính thật A-di-đà!

“Do đó mà suy ra, thuyết Tây phương có thể phổ biến khắp thiên hạ, hết thảy chúng sanh trong biển khổ đều có thể sanh về Tịnh độ. Nếu thấy một người lui bước, chúng ta nên cùng nhau hợp sức mà nâng đỡ, dẫn dắt; nếu có kẻ qua đời rời bỏ cõi phàm này, chúng ta nên thay nhau chiếu cố.(1)

———

(1)Thay nhau chiếu cố: nghĩa là lo việc trợ niệm danh hiệu A-di-đà và tổ chức

“Dù không đủ sức rộng truyền giáo pháp lợi ích muôn loài, nhưng ta cũng có thể nghĩ nhớ lại việc xưa để biết việc ngày nay.

“Thí cho người một chút tiền bạc, người liền nói lời biết ơn; vậy giúp cho người một lời nói có ích, lẽ nào người lại không biết hay sao?

“Bố thí tiền bạc hẳn cứu giúp được sự nghèo khó cho người. Bố thí thức ăn hẳn cứu giúp được mạng sống cho người. Bố thí Chánh pháp ắt có thể khiến cho người vượt ra khỏi thế tục, công đức có gì sánh bằng?

“Bố thí tài vật ví như ngọn đèn, chỉ sáng trong căn nhà nhỏ. Bố thí Chánh pháp ví như mặt trời, soi chiếu khắp cõi thế giới. Tham tiếc Chánh pháp mà chẳng rộng khuyên người tu tập thì phải nhiều kiếp đọa vào địa ngục đen tối. Tự xét lòng mình mà đem Chánh pháp giáo hóa người khác, ngay trong đời này đã là Phật Di-đà.

“Rất mong ai nấy đều khởi lòng từ, thay nhau khuyên người phát tâm tu tập, do bi nguyện này mà kết mối duyên lành thanh tịnh, vớt lấy kẻ chơi vơi chìm đắm; cứu lấy người mê muội quên tánh giác, cùng nhau sanh về Cực Lạc, trọn báo đền ơn Phật. Đó gọi là: Với hết thảy chúng mê, nguyện đưa về bến giác!”

———

tang lễ cho phù hợp với ý nguyện vãng sanh của người quá cố.

辯明三教聖人前後降生頌

辯明三教聖人前後降生頌

三教法數云。

周昭,甲寅第四帝,

釋迦降生迦維衛。

穆王,壬申五十三,

如來八十歸眞際。

滅度一千八十年,

教流漢明,永平世。

佛先四百二十二,

老子方生,定王世。

佛先四百七十七,

孔子靈王時誕質。

爲報勞生稚子知,

鼎分三足還歸一。

Biện Minh Tam Giáo Thánh Nhân Tiền Hậu Giáng Sanh Tụng

Biện minh Tam giáo thánh nhân tiền hậu giáng sanh tụng

Tam giáo pháp số vân:

Châu Chiêu, Giáp Dần đệ tứ đế,

Thích-ca giáng sanh Ca-duy-vệ.

Mục Vương, Nhâm Thân ngũ thập tam,

Như Lai bát thập quy chân tế.

Diệt độ nhất thiên bát thập niên,

Giáo lưu Hán minh, Vĩnh Bình thế.

Phật tiên tứ bách nhị thập nhị,

Lão tử phương sanh, Định vương thế.

Phật tiên tứ bách thất thập thất,

Khổng tử Linh vương thời đãn chất.

Vị báo lao sanh trĩ tử tri,

Đảnh phân tam túc hoàn quy nhất.

19. Biện Minh Việc Đản Sanh Trước Sau Của Ba Vị Thánh Nhân Tam Giáo

19. Biện minh việc đản sanh trước sau của ba vị Thánh nhân Tam giáo

Sách Tam giáo pháp sốnói rằng: “Đời vua thứ tư của nhà Chu là Chu Chiêu Vương,(1) vào năm Giáp Dần, đức Phật Thích-cađản sanh tại thành Ca-duy-vệ.

“Đời Chu Mục Vương,(2) năm thứ năm mươi ba, Nhâm Thân,(3)đức Như Lai nhập Niết-bàn, thọ 80 tuổi.

“Sau khi Phật diệt độ 1080 năm, Phật pháp truyền đến Trung Hoa vào đời Hán Minh đế, niên hiệu Vĩnh Bình.(4)

———

(1)Chu Chiêu Vương tên Hà, con của Chu Khang Vương, lên ngôi năm 1052 trước Công nguyên, cai trị 51 năm, đến năm 1002 trước Công Nguyên đi tuần thú ở phương nam rồi mất ở đất Hán. Trong đời Chiêu Vương chỉ có một năm Giáp Dần là năm 1027 trước Công nguyên. Nhưng theo những tư liệu hiện được công nhận rộng rãi thì đức Phật Thích-ca đản sanh vào năm 624 trước Công nguyên.

(2)Chu Mục Vương lên ngôi năm 1001 trước Công nguyên, sau khi Chiêu Vương mất. Vua này tại vị 55 năm, mất năm 946 trước Công nguyên.

(3)Nhâm Thân: tức năm 949 trước Công nguyên.

(4)Hán Minh đế lên ngôi năm 58, đặt niên hiệu Vĩnh Bình năm thứ nhất, kéo dài đến năm 75, là niên hiệu Vĩnh Bình thứ 18. Sái Âm đi sứ Ấn Độ về vào năm Vĩnh Bình thứ 10 (tức năm 67), mang theo nhiều kinh tượng và thỉnh một số cao tăng đến truyền pháp, đánh dấu mốc đầu tiên trong việc truyền Phật pháp đến Trung Hoa. Như vậy, căn cứ các sử liệu chính thức đến nay được công nhận thì các niên biểu nêu ra trong bài này đều sai lệch. Hơn nữa, từ năm Mục Vương thứ 53 (949 trước Công nguyên) đến năm Vĩnh Bình thứ 10 (67) chỉ có 1016 năm chứ không đến 1080 năm.

“Phật đản sanh trước, đến 422 năm sau đức Lão tử mới ra đời, vào đời Chu Định Vương.(1)

“Phật đản sanh trước, đến 477 năm sau đức Khổng tử mới ra đời, vào đời Chu Linh Vương.(2)

“Nay thuật văn này để người đời sau đều được biết,(3)như cái vạc kia tuy phân ra có ba chân nhưng vẫn cùng chung một mục đích.”(4)

———

(1)Chu Định Vương lên ngôi năm 606 trước Công nguyên, tại vị đến năm 585 trước Công nguyên (21 năm). Theo bài này, Lão tử sanh trong giai đoạn này, và phải tính từ năm Phật đản sanh đã nói ở trước (1027), sau 422 năm tức là năm 605 trước Công nguyên, tức Chu Định Vương năm thứ hai; vì nếu tính từ năm Phật nhập Niết-bàn (muộn hơn khoảng 80 năm) thì không rơi vào đời Chu Định Vương.

(2)Chu Linh Vương lên ngôi năm 571 trước Công nguyên, tại vị 27 năm, tức là đến năm 544 trước Công nguyên. Theo bài này thì Khổng tử sanh vào năm 550 trước Công nguyên, khá chính xác so với niên đại hiện nay được biết là năm 551 trước Công nguyên.

(3)Theo nội dung bài này, tuy năm đản sanh của đức Phật Thích-ca không phù hợp với những gì chúng ta hiện biết, nhưng năm sanh của Khổng tử có thể xem là chính xác, lại nói chắc về năm sanh của Lão tử, là điều mà các nhà nghiên cứu hiện nay vẫn còn chưa quyết định. Chúng tôi dịch lại nguyên văn với các chú giải thích đáng về niên đại là để tiện so sánh, hy vọng có thể là nguồn tham khảo thêm cho vấn đề này. Dù sao cũng là cách nhìn của một bậc tiền bối từ khá sớm (thế kỷ 11), và câu hỏi cần đặt ra là: Soạn giả đã có trong tay những cứ liệu nào để viết ra những niên đại có tính xác quyết trong bài này?

(4)Cái vạc ngày xưa dùng để nấu, tương tự như cái chảo lớn nhưng có 3 chân để tự đứng vững chứ không cần đặt trên bếp lò. Câu này có ý nói việc phân ra Tam giáo vẫn có cùng một mục đích giáo hóa những điều tốt đẹp cho chúng sanh mà thôi.

辯明精氣神

辯明精氣神

玄宗直指云。戒以養精。定以養氣。慧以養神。

一元曰。悟人自識元精,元氣,元神。迷人妄認色身上精氣神。大愚大錯,恠哉,苦哉。

豈不見張紫陽說。精氣神者,先天地之元精,元氣,元神也。

元精,非婬泆之精。元氣,非呼吸之氣。元神,非念慮之神。癡人不曉此意,喚甕作鐘。眼旣不明,理亦不達。矯誘他清信之士。一向在臭皮袋上造作,昧卻一眞佛性,展轉輪迴。妄言此是修行,實可悲也。

吾以忝爲佛子,豈可懷寶迷邦。宜當開示未來,共入菩提正路。

精者,本來元精也。戒也,純一無雜,具足清白梵行之相。此乃清淨法身也。清淨法身者,卽是汝之性也。