Quy Nguyên Trực Chỉ

辯明梁武定業

辯明梁武定業

梁武一生奉佛,後至亡國丧身,何也。

無盡曰。不明定業之人,誠爲可愍。昔日嵩嶽珪禪師云。佛有三能,三不能。

佛能空一切相,成萬法智而不能卽滅定業。

佛能知羣有性,竆億劫事,而不能化導無緣。

佛能度一切有情而不能盡眾生界。

是謂三能三不能也。

今有心憤憤,口悱悱,聞佛似冤讐,見僧如蛇虺者,吾末如之何也。以矣。且佛尙不能化導無緣,吾如彼何哉。

議者皆謂梁武奉佛而亡國,蓋不探佛理者,未足與議也。國祚之短長,世數之治亂。吾不知其然矣。

堯舜大聖而國止一身。其禪位者,以其子之不肖,而後禪也。其子之不肖,豈天罪

Biện Minh Lương Võ Định Nghiệp

Biện minh Lương Võ định nghiệp

Lương Võ nhất sanh phụng Phật, hậu chí vong quốc táng thân, hà dã?

Vô Tận viết: Bất minh định nghiệp chi nhân, thành vi khả mẫn. Tích nhật Tung Nhạc Khuê thiền sư vân: Phật hữu tam năng tam bất năng.

Phật năng không nhất thiết tướng, thành vạn pháp trí, nhi bất năng tức diệt định nghiệp.

Phật năng tri quần hữu tánh, cùng ức kiếp sự, nhi bất năng hóa đạo vô duyên.

Phật năng độ nhất thiết hữu tình, nhi bất năng tận chúng sanh giới.

Thị vị tam năng tam bất năng dã.

Kim hữu tâm phẩn phẩn, khẩu phỉ phỉ, văn Phật tự oán thù, kiến tăng như xà hủy giả, ngô mạt như chi hà dã, dĩ hỹ. Thả Phật thượng bất năng hóa đạo vô duyên, ngô như bỉ hà tai!

Nghị giả giai vị Lương Võ phụng Phật nhi vong quốc, cái bất tham Phật lý giả, vị túc dữ nghị dã. Quốc tộ chi đoản trường, thế số chi trị loạn, ngô bất tri kỳ nhiên hỹ.

Nghiêu Thuấn đại thánh, nhi quốc chỉ nhất thân. Kỳ thiện vị giả, dĩ kỳ tử chi bất tiếu, nhi hậu thiện dã. Kỳ

之歟。自開闢志至漢明帝以前,佛法未至於此,而國有遇難者,何也。

唐,張燕公所記,梁朝四公者能知天地鬼神變化之事,了如指掌,而昭明太子亦聖人之徒也。且聖人以治國治天下爲緒餘耳。豈無先覺之明而愼擇可行之事以告武帝哉。蓋定業不可逃矣。

嗚呼。定業之不可作也,猶水火之不可入也。其報之來,若四時之無爽也。如西土師子尊者,此土二祖大師,皆不免也。又豈眞師子,二祖哉,釋迦如來尙且不免金鏘馬麥之報,况初學凡夫哉。

蓋修也者,改往修來矣。且宿業旣還已,則將來之善,豈捨我哉。今夫爲女形者,實劣於男矣。遽欲奉佛而可凾變爲男乎。必將盡此報身而願力有待於後世乎。

梁武壽高八十有六,不爲不多。以病而卒,不至大惡。但捨身之謬,以其先見禍兆,筮得乾卦上九之變。取其貴而無位,高而無民。以此自卑,欲圖弭災召禍者。梁武自謬耳,於佛何有哉。

tứ chi bất tiếu, khởi thiên tội chi dư. Tự khai tịch chí Hán Minh Đế dĩ tiền, Phật pháp vị chí ư thử, nhi quốc hữu ngộ nạn giả, hà dã?

Đường, Trương Yến Công sở ký Lương triều tứ công giả, năng tri thiên địa quỷ thần biến hóa chi sự, liễu như chỉ chưởng, nhi Chiêu Minh Thái tử, diệc thánh nhân chi đồ dã. Thả thánh giả dĩ trị quốc trị thiên hạ vi tự dư nhĩ, khởi vô tiên giác chi minh, nhi thận trạch khả hành chi sự dĩ cáo Võ đế tai? Cái định nghiệp bất khả đào hỹ.

Ô hô! Định nghiệp chi bất khả tác dã, do thủy hỏa chi bất khả nhập dã. Kỳ báo chi lai, nhược tứ thời chi vô sảng dã. Như Tây độ Sư Tử tôn giả, thử độ Nhị tổ Đại sư, giai bất miễn dã. Hựu khởi chân Sư Tử, Nhị tổ tai? Thích-ca Như Lai thượng thả bất miễn kim thương mã mạch chi báo, huống sơ học phàm phu tai!

Cái tu giả dã, cải vãng tu lai hỹ. Thả túc nghiệp ký hoàn dĩ, tắc tương lai chi thiện, khởi xả ngã tai. Kim phù vi nữ hình giả, thật liệt ư nam hỹ. Cự dục phụng Phật, nhi khả hàm biến vi nam tử hồ? Tất tương tận thử báo thân, nhi nguyện lực hữu đãi ư hậu thế hồ.

Lương Võ thọ cao bát thập hữu lục, bất vi bất đa; dĩ bệnh nhi tốt, bất chí đại ác. Đãn xả thân chi mậu, dĩ kỳ tiên kiến họa triệu, phệ đắc càn quái thượng cửu chi biến. Thủ kỳ quí nhi vô vị, cao nhi vô dân. Dĩ thử tự ty, dục đồ nhị tai triệu họa giả. Lương võ tự mậu nhĩ, ư Phật hà hữu tai.

梁武小乘根器,專信有爲之果。茲其所以不遇達磨之大法也。過信泥迹,執中無權者,亦其定業使之然乎。但聖人創法,本爲天下後世,豈爲一人設也。

孔子曰。仁者壽。而力稱回之爲仁。而回且夭矣。豈孔子之言無驗歟。蓋非爲一人而言也。梁武之奉佛其類回之爲仁乎。

侯景兵至而集沙門念摩訶般若波羅蜜者,過信泥迹而不能權宜適變也。

亦猶後漢向詡。張角作亂,詡上便宜,頗多譏刺左右。不欲國家興兵,但追將兵於河上北向讀孝經,賊則當自退滅。

又如後漢蓋勳傳,中平元年,北地羗胡與邊章等,㓂亂隴右,扶風。宋梟爲守,患多㓂叛,謂勳曰。涼州寡於學術,故屢多反暴。今欲多冩孝經令家家習之 ,庶或使人知義。

此亦用之者不善也,豈孝經之罪歟。

Lương Võ tiểu thừa căn khí, chuyên tín hữu vi chi quả. Tư kỳ sở dĩ bất ngộ Đạt-ma chi đại pháp dã. Quá tín nệ tích, chấp trung vô quyền giả, diệc kỳ định nghiệp sử chi nhiên hồ. Đãn thánh nhân sáng pháp, bổn vị thiên hạ hậu thế, khởi vị nhất nhân thiết dã?

Khổng tử viết: Nhân giả thọ, nhi lực xưng Hồi chi vi nhân, nhi Hồi thả yểu hỹ. Khởi Khổng tử chi ngôn vô nghiệm dư? Cái phi vị nhất nhân nhi ngôn dã, Lương Võ chi phụng Phật, kỳ loại Hồi chi vi nhân hồ?

Hầu Cảnh binh chí, nhi tập sa-môn niệm Ma-ha Bát nhã ba-la-mật giả, quá tín nệ tích, nhi bất năng quyền nghi thích biến dã.

Diệc do Hậu Hán Hướng Hủ, Trương Giác tác loạn, Hủ thướng tiện nghi, phả đa ky thứ tả hữu. Bất dục quốc gia hưng binh, đãn truy tướng binh ư hà thượng, bắc hướng độc Hiếu kinh, tặc tắc đương tự thối diệt.

Hựu như Hậu Hán, Cái Huân truyện, Trung Bình nguyên niên, bắc địa Khương hồ, dữ Biên Chương đẳng, khấu loạn Lũng Hữu, Phò Phong, Tống Kiêu vi thú, hoạn đa khấu bạn, vị Huân viết: Lương châu quả ư học thuật, cố lũ đa phản bạo, kim dục đa tả Hiếu kinh, linh gia gia tập chi, thứ hoặc sử nhân tri nghĩa.

Thử diệc dụng chi giả bất thiện dã, khởi Hiếu kinh chi tội dư?

抑又安知梁武前定之業,禍不止此。由作善以損之,故能使若是之壽也。

帝嘗以社稷存亡久近問於誌公。公自指其咽示之,蓋讖侯景也。公臨滅時,武帝又復詢詰前事。誌公曰。貧僧塔壞,陛下社稷隨壞。

公滅後,奉敕造塔已畢。武帝忽思曰。木 塔其能久乎。遂命撤去,改創以石塔。貴圖不朽以應其記。折塔纔畢,侯景兵已入矣。至人豈不前知耶。

如安世高,帛法祖之徒,故來畢前世之對,不遠千里自投死地者。以其定業不可逃也。如晉郭璞,亦自知其不免,况識破虛幻,視死如歸者乎。豈有明知宿有所負而欲使之避拒苟免哉。

Ức hựu an tri Lương Võ tiền định chi nghiệp, họa bất chỉ thử. Do tác thiện dĩ tổn chi, cố năng sử nhược thị chi thọ dã.

Đế thường dĩ xã tắc tồn vong cửu cận, vấn ư Chí công. Công tự chỉ kỳ yết thị chi, cái sấm Hầu Cảnh dã. Công lâm diệt thời, Võ đế hựu phục tuân cật tiền sự. Chí Công viết: Bần tăng tháp hoại, bệ hạ xã tắc tùy hoại.

Công diệt hậu, phụng sắc tạo tháp dĩ tất, Võ đế hốt tư viết: Mộc tháp kỳ năng cửu hồ? Toại mệnh triệt khứ, cải sáng dĩ thạch tháp. Quý đồ bất hủ, dĩ ưng kỳ ký. Chiết tháp tài tất, Hầu Cảnh binh dĩ nhập hỹ. Chí nhân khởi bất tiền tri da?

Như An Thế Cao, Bạch Pháp Tổ chi đồ, cố lai tất tiền thế chi đối, bất viễn thiên lý tự đầu tử địa giả, dĩ kỳ định nghiệp bất khả đào dã. Như Tấn Quách Phác, diệc tự tri kỳ bất miễn, huống thức phá hư huyễn, thị tử như quy giả hồ. Khởi hữu minh tri túc hữu sở phụ, nhi dục sử chi tỵ cự cẩu miễn tai.

14. Biện Minh Định Nghiệp Của Lương Võ Đế

14. Biện minh định nghiệp của Lương Võ đế(1)

Có người hỏi: “Lương Võ đế(2) trọn đời thờ Phật, sau phải mất nước tán thân. Tại sao có việc như vậy?”

Vô Tận đáp: “Đáng thương thay cho những người không rõ định nghiệp.(3) Thuở xưa, Khuê Thiền sư ở núi Tung Nhạc nói rằng: ‘Có ba việc Phật làm được và ba việc không thể làm được.

“Phật có thể xem tất cả hình tướng đều là không, thành tựu trí tuệ biết hết tất cả, nhưng không thể diệt trừ định nghiệp.

“Phật có thể rõ biết tâm tánh chúng sanh cùng mọi sự việc trong muôn ngàn kiếp, nhưng không thể giáo hóa những kẻ không có duyên.

“Phật có thể cứu độ hết thảy hữu tình, nhưng không thể độ hết các cõi chúng sanh.(4)

———

(1)Trích trong Hộ pháp luận của Thừa tướng Trương Thương Anh, đời Tống. Trương Thương Anh tên tự là Thiên Giác, hiệu là Vô Tận cư sĩ, người đất Thục châu. Vào đời Tống Anh Tông (1064-1085), ông thi đỗ Tiến sĩ, làm quan đến chức Thừa tướng. Ông trước có ý muốn bài xích đạo Phật để xiển dương đạo Nho, đến khi đọc hiểu kinh Phật mới thấy được nghĩa lý sâu xa mầu nhiệm. Từ đó thường nghiên tầm Phật học, từng tham bái nhiều vị danh tăng để học đạo. Ông có soạn bộ Hộ pháp luận lưu hành ở đời. Bài này được trích ra từ Hộ pháp luận của ông.

(2)Lương Võ đế tên là Tiêu Diễn, thuộc hoàng tộc nước Tề, cầm quân có công lớn được vua Tề phong làm Lương vương. Năm 502, ông phế vua Tề, tự lên ngôi, xưng là Lương Võ đế, mở đầu triều đại nhà Lương. Ông ở ngôi đến năm 549, được 48 năm.

(3) nghiệp: nghiệp đã tạo từ trước, nay đến lúc phải thọ nhận. Vì không thể tránh né hay thay đổi nên gọi là định nghiệp.

(4)Về việc thứ ba này, có nghĩa là mỗi một hữu tình đều có thể được Phật cứu độ, nhưng Phật không thể cứu độ tất cả chúng sanh trong pháp giới. Đây là sự thật,vì cho dù đã có vô số đức Phật ra đời nhưng vẫn còn có những chúng sanh chìm trong biển khổ. Các bản cũ dịch ý câu này là:

“Đó là ba việc mà Phật làm được và không thể làm được.”

“Nay có những kẻ trong lòng hừng hực, miệng ấm ức, nghe đến tiếng Phật dường như oán thù, nhìn thấy chư tăng dường như rắn rết. Đối với hạng người ấy, tôi thật chẳng biết làm sao! Cho đến Phật còn không giáo hóa được những kẻ vô duyên, thì tôi biết làm gì giúp họ?

“Những kẻ nghị luận đều cho rằng vua Lương Võ đế thờ Phật mà mất nước. Những người nói như vậy thảy đều là chưa học hiểu lẽ Phật, chưa đủ sức để cùng nghị luận.

“Vận nước dài hay ngắn, việc đời được an ổn hay loạn lạc, ta nào biết được là do đâu? Như vua Nghiêu, vua Thuấn là bậc đại thánh, mà ở ngôi chỉ có một đời.(1)Về sự truyền ngôi đó, do nơi con của hai ngài không tốt nên mới truyền ngôi cho người khác. Con cái không tốt, lẽ nào là lỗi của trời hay sao? Từ thuở mở nước(2)cho đến đời Hán Minh đế,(3)đạo Phật chưa đến Trung Hoa, thế mà đất nước vẫn gặp nhiều ách nạn, đó là tại sao vậy?

———

“Phật không thể làm cho dứt hết các cõi chúng sanh” hay “dẹp hết cái thế giới của chúng sanh”. Chúng tôi thấy không hợp văn cảnh ở đây, đang nói đến những điều “muốn làm nhưng không thể làm được”, như việc diệt trừ định nghiệp hay giáo hóa kẻ vô duyên đều là những chuyện mà đức Phật dù “muốn làm cũng không làm được”. Trong ý nghĩa này, nếu nói đức Phật muốn “dứt hết” hay “dẹp hết” các cõi chúng sanh thì không đúng, mà chỉ có thể là muốn “cứu độ hết các cõi chúng sanh” mới hợp lý. Với tâm nguyện đại bi, chắc chắn chư Phật đều muốn cứu độ hết chúng sanh trong pháp giới, nhưng vì điều này là không thể làm được cho nên đến nay vẫn còn có vô số chúng sanh chìm trong biển khổ.

(1) Vua Nghiêu, vua Thuấn đều không truyền ngôi cho con cháu. Vua Nghiêu trị nước đến cuối đời thì truyền cho vua Thuấn là người hiền. Vua Thuấn sau lại truyền cho vua Vũ cũng không phải con cháu. Từ vua Vũ về sau mới bắt đầu lệ cha truyền con nối.

(2) Từ thuở mở nước: ở đây nói nước Trung Hoa.

(3) Hán Minh đế, niên hiệu Vĩnh Bình, từ năm 58 đến năm 75, tức thế kỷ 1.

“Theo ghi chép của Trương Yến Công đời Đường thì triều Lương có bốn vị đại thần rõ biết hết mọi việc biến hóa của trời đất, quỉ thần, như nhìn trong lòng bàn tay. Thái tử Chiêu Minh(1) cũng được tôn xưng là bậc thánh. Đối với các bậc thánh nhân như thế thì việc trị nước, giữ thiên hạ chẳng qua chỉ là chút kiến thức dư thừa, lẽ nào không đủ sáng suốt để thấy biết trước mà thận trọng chọn lấy những việc nên làm để bảo cho Võ đế biết hay sao? Chỉ vì định nghiệp không thể tránh khỏi đó thôi.

“Than ôi! Với định nghiệp thì không thể làm gì được, cũng như không thể nhảy vào chỗ nước lửa! Nghiệp báo đúng kỳ thì đến, cũng như bốn mùa không hề sai chạy. Như ngài Sư Tử Tôn giả(2) ở Ấn Độ, ngài Nhị tổ Đại sư(3) ở xứ này, đều không tránh được quả báo. Lại nữa, chẳng

———

(1)Thái tử Chiêu Minh: con lớn của Lương Võ đế, tên là Nhuệ. Từ nhỏ đã đọc thông kinh sách, mộ đạo Phật. Ngài có cho xây dựng điện Huệ Nghĩa để tiếp đón các bậc danh tăng trong thiên hạ. Tất cả kinh luận của đạo Phật hiện có đương thời đều được ngài xem qua. Năm hai mươi tuổi, ngài rời bỏ cung điện, chuyên tâm tu tập và có chú thuật nhiều kinh luận.

(2)Sư Tử Tôn giả, cũng gọi là Sư Tử Bồ-đề, là Tổ sư đời thứ 24 của Ấn Độ. Tổ sư đời thứ 23 là Hạc Lặc Tôn giả khi truyền pháp cho ngài có nói trước rằng: “Ta qua đời được 50 năm sẽ có nạn đến với con.” Về sau, quả nhiên có kẻ ngoại đạo giả dạng tăng sĩ đến thích khách nhà vua nhưng không thành. Vua giận dữ nói rằng: “Từ trước tới nay ta kính tin Tam bảo mà nay lại bị tăng sĩ làm hại.” Liền ra lệnh huỷ phá chùa chiền, giết hại tăng chúng. Đích thân vua mang gươm đến chém đầu Sư Tử Tôn giả. Tổ sư điềm nhiên chấp nhận. Đầu ngài rơi xuống, máu chảy ra chỉ thấy màu trắng như sữa, và một cách tay của vua cũng tự nhiên rụng theo. Bảy ngày sau vua chết. Tuy Tôn giả chứng đắc thần thông tự tại, nhưng do định nghiệp cũng không tránh được bị vua sát thương.

(3)Nhị tổ Đại sư: tức ngài Huệ Khả, được Tổ Bồ-đề Đạt-ma truyền pháp, làm Tổ thứ hai của Thiền tông Trung Hoa. Tương truyền ngài thọ đến 107 tuổi. Bấy giờ có Hòa Pháp sư đang giảng kinh Niết-bàn, nhưng thính chúng rủ nhau đến nghe pháp nơi ngài Huệ Khả, chẳng còn ai nghe ông giảng. Vị pháp sư này sanh lòng sân hận, liền bày chuyện gièm pha với quan Ấp Tể là Địch Trọng Khản. Khản nghe lời gièm pha mà làm hại Nhị tổ. Nhị tổ tuy trí huệ sáng suốt cũng không tránh được nạn này, chỉ vì nghiệp trước đã tạo nên đến nay phải thọ nhận.

những ngài Sư Tử và ngài Nhị tổ, cho đến Phật Thích-ca cũng không tránh khỏi nghiệp báo phải ăn lúa ngựa,(1)huống chi những kẻ phàm phu sơ học!

“Cho nên, người tu tập là thay đổi lỗi lầm ngày trước, tu sửa việc ngày sau. Nếu nghiệp xưa đã phải trả, thì điều lành trong tương lai lẽ nào lại không đến với ta? Như người hiện nay mang thân nữ, quả thật có nhiều điều kém hơn nam giới.(2)Dù có gắng sức theo Phật tu trì, lẽ nào có thể biến hình thành nam giới được sao? Tất nhiên phải chịu trải qua cho hết thân nữ trong hiện tại, nguyện lực dù có cũng phải đợi đến đời sau vậy.

“Lương Võ đế thọ 86 tuổi, không phải yểu mạng. Ông chết vì bệnh, không đến mức đại ác. Chỗ sai lầm đến nỗi bỏ mạng là khi thấy trước có họa sắp đến, bói được quẻ Càn, nơi thượng cửu có biến, lấy theo ý là “sang quý mà không có ngôi vị, ở trên cao mà không có dân” nên vua tự

———

(1) Nghiệp báo ăn lúa ngựa: Kinh Lăng Nghiêm, quyển 6 và Thiện kiến luật Tỳ-bà-sa đều có chép việc đức Phật Thích-ca có lần nhận lời thỉnh cầu của vua xứ Tỳ-lanhiên là A-kỳ-đạt, cùng đại chúng đến nước ấy an cư trong ba tháng. Khi Phật và đại chúng đã đến mùa an cư, đức vua quên hẳn việc hứa cúng dường, nên Phật và đại chúng không có gì để ăn. Tình cờ có một người khách buôn ở xứ Ba-la-nại đi ngang qua, phát tâm muốn cúng dường nhưng lại chẳng có gì khác ngoài số lúa mang theo cho ngựa ăn. Thế là trong suốt 3 tháng an cư năm đó, đức Phật và đại chúng gồm 500 vị A-la-hán đều phải ăn toàn loại lúa của ngựa ăn. Qua việc ấy, đức Phật kể lại cho đại chúng nghe về nguyên nhân đã dẫn đến nghiệp báo này. Trong quá khứ, khi Phật còn là một vị thầy Bà-la-môn, cùng với 500 người đệ tử của mình đã buông lời hủy báng chư tăng, bảo rằng họ chỉ đáng ăn lúa ngựa mà thôi. Do tâm địa xấu ấy mà nay phải cùng với 500 vị A-la-hán (trước đây chính là đệ tử của thầy Bà-la-môn) cùng chịu quả báo phải ăn toàn lúa ngựa.

(2) Ở đây nói kém hơn chỉ là có ý so sánh những sự thuận lợi trong việc tu tập mà thôi. Nam giới có rất nhiều điểm thuận lợi hơn so với nữ giới trong việc tu tập, dù là xuất gia hay tại gia. Chẳng hạn, nữ giới khi phải chịu đựng những sự khắc khổ trong môi trường tu tập thì yếu ớt hơn nam giới, sanh hoạt hằng ngày cũng có nhiều bất tiện hơn.v.v...

cho mình kém cỏi, muốn mưu việc ngăn họa cầu phước. Lương Võ đế tự mình hiểu sai như vậy, nào có liên quan gì đến Phật pháp?

“Lương Võ đế vốn căn khí Tiểu thừa, chỉ tin nơi nhân quả hữu vi, nên không nhận hiểu được đại pháp của ngài Đạtma. Vua lại quá câu nệ theo lối cũ, làm theo không chút quyền biến, cũng có thể là do định nghiệp xui khiến như vậy chăng? Hơn nữa, bậc thánh nhân lập nên Chánh pháp là vì cả thiên hạ đời sau, nào phải chỉ riêng vì một người?

“Khổng tử nói: ‘Người nhân được sống thọ.’ Ngài cũng hết lời khen ngợi Nhan Hồi là người nhân. Thế mà Nhan Hồi lại chết yểu! Lẽ nào cho rằng lời của Khổng tử không đúng sao? Chẳng qua lời ấy không phải chỉ nói riêng cho một người. Việc Lương Võ đế thờ Phật cũng giống như đức nhân của Nhan Hồi đó thôi!

“Quân loạn Hầu Cảnh tới mà chỉ tập họp các vị sa-môntụng kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật, đó là quá tin vào tích xưa mà không có sự quyền biến thích hợp. Thật giống như Hướng Hủ đời Hậu Hán, khi Trương Giác làm loạn lại dâng tờ biểu tiện nghi, phần nhiều chê trách các quan tả hữu. Ông cho rằng không cần hưng binh chống cự, chỉ dẫn binh tướng đến Hà Thượng, quay mặt về hướng bắc mà đọc Hiếu Kinh, giặc sẽ tự nhiên lui mất.

“Lại như truyện Cái Huân đời Hậu Hán kể rằng, niên hiệu Trung Bình thứ nhất, (1)người Khương ở phía bắc và bọn Biên Chương nổi loạn ở Lũng Hữu, Phù Phong. Quan thái thú là Tống Kiêu lo sợ vì có nhiều kẻ phản loạn liền

———

(1)Trung Bình nguyên niên: tức năm 184, đời vua Hán Linh đế.

bảo Cái Huân: ‘Dân Lương Châu ít học nên người phản loạn rất nhiều. Nay phải cho chép thật nhiều Hiếu kinh, buộc mỗi nhà đều phải học tập, may ra sẽ làm cho họ biết việc nghĩa.’ Đó cũng là người dùng không đúng cách, lẽ nào lại đổ lỗi cho Hiếu kinh hay sao?

“Lại biết đâu rằng nghiệp trước của Lương Võ đế lẽ ra phải chịu tai họa không chỉ chừng ấy, nhưng nhờ ngài làm việc lành nên đã giảm bớt đi mới sống thọ được như thế.

“Vua thường hỏi thiền sư Chí Công về vận nước dài hay ngắn. Thiền sư chỉ đưa tay chỉ vào nơi cổ họng. Đó là lời đoán trước cái nạn Hầu Cảnh.(1) Khi ngài Chí Công sắp viên tịch, Lương Võ đế lại gạn hỏi việc sắp tới. Chí Công nói: ‘Khi nào ngôi tháp của bần tăng hư hoại, xã tắc của bệ hạ cũng mất theo.’

“Sau khi ngài Chí Công viên tịch, người vâng lệnh vua làm tháp vừa xong, Võ đế bỗng nghĩ rằng: ‘Tháp bằng cây gỗ làm sao được lâu bền?’ Liền ra lệnh phá bỏ để xây tháp bằng đá, có ý muốn cho không bị hư hoại, mong được ứng với lời của Chí Công. Ngờ đâu việc phá tháp vừa xong thì quân loạn Hầu Cảnh cũng vừa vào thành! Bậc chí nhân há chẳng biết trước đó sao? Lại như các vị An Thế Cao,(2)

———

(1)Hầu Cảnh (侯景) là tên viên tướng làm phản, chữ hầu侯?cùng âm với chữ喉là cổ họng, chữ cảnh景đồng âm với chữ頸là cái cổ. Vì thế, thiền sư Chí Công chỉ vào cổ họng để ngụ ý báo trước cái loạn Hầu Cảnh.

(2)An Thế Cao: một trong các vị cao tăng đến truyền bá đạo Phật từ rất sớm (khoảng năm 148 đến 176). Ngài vốn là hoàng tử xứ An Tức (安息), họ An, tên thế tục là An Thanh (安清), nhưng đã bỏ ngôi vua xuất gia, hiệu là Thế Cao (世高). Ngài là một trong các vị tăng tham gia sớm nhất trong việc dịch kinh tạng sang Hán ngữ và truyền bá Phật giáo ra khắp nơi. Ngài đến Trung Quốc năm 148, vào đời Hậu Hán, và ở lại đây trong khoảng hơn 20 năm. Những kinh sách do ngài dịch được ghi nhận trong khoảng thời gian từ năm 34 đến năm 176, hiện còn để lại trong Đại Tạng Kinh được 55 bộ.

Bạch Pháp Tổ,(1)cố ý trả nghiệp đời trước nên không chịu

———

Tuy nhiên, số lượng thật sự mà ngài đã dịch được tin là lớn hơn con số này rất nhiều. Cuối đời, ngài biết nghiệp xưa đã đến nhưng vẫn an nhiên đi vào chợ Cối Kê trong lúc loạn lạc. Quả nhiên bị giặc loạn giết lầm.

(1)Bạch Pháp Tổ: cao tăng người Hà Nội (Hà Nam, Thẩm Châu), sống vào thời Tây Tấn (265-317). Ngài từ thuở nhỏ đã có đạo tâm, thỉnh cầu với cha xin được xuất gia. Ngài thông minh kiệt xuất, học rộng biết nhiều, chuyên cần đọc tụng kinh điển, bác thông văn từ nghĩa lý, đối với các học thuyết thế tục cũng am hiểu tinh tường. Sau ngài đến Trường An kiến lập tinh xá, hết lòng giáo hóa đồ chúng, môn đệ có đến ngàn người. Những năm cuối đời Huệ Đế, thanh danh của ngài lan truyền khắp nơi, các bậc thức giả đương thời đều kính phục. Đến khi loạn lạc nổi lên, ngài phải lánh mình về đất Lũng Thạch, tình cờ trên đường cùng đi với quan thứ sử Tần Châu là Trương Phụ. Trương Phụ từng nghe danh đức của ngài được nhiều người quy kính, nên có ý đồ bảo ngài hoàn tục nhận quan chức trợ giúp ông ta. Ngài không bằng lòng. Trương Phụ đem lòng hiềm hận, sau tìm người đến tranh luận với ngài. Lời cùng ý tận không bắt bẻ gì được mà luôn bị ngài khuất phục, hết thảy đều xấu hổ mà ra về. Ngày kia, ngài cùng với Trương Phụ đàm luận, nói lời không hợp ý. Trương Phụ sai người tìm bắt. Ngài biết oan nghiệp đời trước nay đã đến nên không lẫn tránh, cùng đồ chúng bái biệt, mang hết y cụ tài vật phân phát cho mọi người, rồi tự mình tìm đến cửa quan chịu phạt. Ngài trước niệm danh hiệu mười phương chư Phật, sau phát nguyện xem Trương Phụ là thiện tri thức, không muốn cho ông này chịu tội sát nhân. Phát nguyện rồi chịu đánh 50 roi. Sau đó mới an nhiên ngồi thị tịch.

tránh né, tự đi vào chỗ chết, vì biết rằng định nghiệp không thể trốn tránh. Hoặc như Quách Phác(1)đời Tấn (265-420) cũng biết mình chẳng khỏi định nghiệp. Huống chi người biết rõ lẽ hư huyễn, xem cái chết như chỗ đi về! Lẽ nào biết rõ có nợ đời trước mà đời này lại muốn tránh né hay chống cự để khỏi trả hay sao?”

———

(1)Quách Phác tinh thông Lý dịch, từ lúc trẻ đã biết trước mình không thoát họa sát thân. Khi Vương Đôn phản Tấn, mộng thấy một cái cây cao vút tận trời, bèn vời Quách Phác đến hỏi. Trước khi đi, Phác nói với người nhà rằng: “Hôm nay ta chết.” Khi Phác đến nơi, Vương Đôn đem việc chiêm bao ra hỏi, Quách Phác nói thật rằng: “Đó là điềm báo việc chẳng thành.” Đôn nổi giận, hỏi rằng: “Ngươi biết việc sống chết được sao?” Phác đáp: “Tôi đã biết việc chết hôm nay.” Đôn liền giết Quách Phác, rồi cử binh đánh Tấn. Quả nhiên việc chẳng thành.

辯明東西界域

辯明東西界域

客問妙明禪師曰。佛教是夷狄之法,我中國不宜法之。孔死曰。夷狄之有君不如諸夏之亡也。孟子曰。吾聞以夏變夷者,未聞變於夷者也。且吾子曩時學二帝三王之法,習六經諸子之書。今更捨之,反學西域之言,不亦陋乎。

妙明曰。吾昔未見大聖微妙之旨,亦嘗出此語,與子之見不相遠也。今則不然。

若子只知禮樂之華,而闇道德之實。窺爝火之照而未睹日月之明也。孔子所語,疾時君之廢禮。孟子譏陳相之專農,意有所主,理非决然。

且舜生於東夷,文王生於西夷,大禹生於石佃,日磾生於蕃,由余出於戎,季札出於蠻。此三聖三賢皆生於夷狄。豈可以夷狄而不法之也。

且太康,周幽,君之荒者也。石趙,嬴秦,君之暴者也。趙高,李斯,臣之侫者也。侯景,宇

Biện Minh Đông Tây Giới Vực

Biện minh đông tây giới vực

Khách vấn Diệu Minh thiền sư viết: Phật giáo thị di địch chi pháp, ngã trung quốc bất nghi pháp chi. Khổng tử viết: Di địch chi hữu quân, bất như chư hạ chi vong dã. Mạnh tử viết: Ngô văn dĩ hạ biến di giả, vị văn biến ư di giả dã. Thả ngô tử nẵng thời học nhị đế tam vương chi pháp, tập lục kinh chư tử chi thư, kim cánh xả chi, phản học Tây vực chi ngôn, bất diệc lậu hồ?

Diệu Minh viết: Ngô tích vị kiến đại thánh vi diệu chi chỉ, diệc thường xuất thử ngữ. Dữ tử chi kiến, bất tương viễn dã. Kim tắc bất nhiên.

Nhược tử chỉ tri lễ nhạc chi hoa, nhi ám đạo đức chi thật, khuy tước hỏa chi chiếu, nhi vị đổ nhật nguyệt chi minh dã. Khổng tử sở ngữ, tật thời quân chi phế lễ. Mạnh tử ky Trần Tương chi chuyên nông, ý hữu sở chủ, lý phi quyết nhiên.

Thả Thuấn sanh ư Đông di, Văn vương sanh ư Tây di, Đại võ sanh ư Thạch Điền, Nhật Đạn sanh ư Phiên, Do Dư xuất ư Nhung, Quý Trát xuất ư Man, thử tam thánh tam hiền giai sanh ư di địch, khởi khả dĩ di địch nhi bất pháp chi dã?

Thả Thái Khang, Chu U quân chi hoang giả dã; Thạch Triệu, Doanh Tần quân chi bạo giả dã; Triệu Cao, Lý Tư

文,臣之悖者也。此四君四臣皆生於中夏。豈可以中夏而法之也。

昔孔子欲居九夷。或曰。陋,如之何。子曰。君子居之,何陋之有。

夫如是非聖賢拘於夷夏,而人自夷夏耳。

且北辰之星在天之中,在齊之北。以此觀之,齊魯漢魏之地未必爲中也。

若此以彼爲西戎,彼必以此爲東夷矣。而又且孰爲其中耶。

自高天之所覆,厚地之所載,山川之廣,邦域之多,不可以億兆而記。又焉知此爲中乎,彼爲邊乎。

佛以百億日月世界如一芥子,况一日月之小世界乎。

語云。多聞擇其善者而從之。吾是以尊其大而學之。譬如大海一滴,味具百川。出世之道頗知,則世閒之道不勞自得矣。

thần chi nịnh giả dã; Hầu Cảnh, Vũ Văn thần chi bội giả dã; thử tứ quân tứ thần giai sanh ư trung hạ, khởi khả dĩ trung hạ nhi pháp chi dã?

Tích Khổng tử dục cư cửu di, hoặc viết: Lậu, như chi hà? Tử viết: Quân tử cư chi, hà lậu chi hữu?

Phù như thị, phi thánh hiền câu ư Di, Hạ, nhi nhân tự Di, Hạ nhĩ.

Thả bắc thần chi tinh tại thiên chi trung, tại Tề chi bắc.

Dĩ thử quan chi, Tề, Lỗ, Hán, Ngụy chi địa vị tất vi trung dã.

Nhược thử dĩ bỉ vi tây nhung, bỉ tất dĩ thử vi đông di hỹ. Nhi hựu thả thục vi kỳ trung da?

Tự cao thiên chi sở phú, hậu địa chi sở tải, sơn xuyên chi quảng, bang vực chi đa, bất khả dĩ ức triệu nhi ký, hựu yên tri thử vi trung hồ, bỉ vi biên hồ.

Phật dĩ bách ức nhật nguyệt thế giới như nhất giới tử, huống nhất nhật nhất nguyệt chi tiểu thế giới hồ?

Ngữ vân: Đa văn, trạch kỳ thiện giả nhi tùng chi. Ngô thị dĩ tôn kỳ đại nhi học chi. Thí như đại hải nhất tích, vị cụ bá xuyên. Xuất thế chi đạo phả tri, tắc thế gian chi đạo bất lao tự đắc hỹ.

15. Biện Minh Ranh Giới Các Cõi Đông Tây

15. Biện minh ranh giới các cõi đông tây

Có người khách hỏi thiền sư Diệu Minh rằng: “Phật giáo là pháp của người di địch,(1)người trung quốc chúng ta không nên theo. Đức Khổng tử nói: ‘Dân di địch lúc có vua cũng không bằng dân Trung Hoa(2)lúc biến loạn.’(3)Mạnh tử nói: ‘Ta từng nghe nhờ người Trung Hoa cải hóa dân man di, chưa từng nghe việc thay đổi theo man di.’ Vả lại, như thầy từ lâu cũng đã học theo phép tắccủa Nhị đế, Tam vương,(4)từng trau giồi Lục kinh và các sách thánh hiền,(5)nay lại bỏ hết đi để theo học những lời của người Tây Vực,(6)chẳng phải là thiếu suy nghĩ lắm sao?”

———

(1) Di địch (夷狄): mọi rợ, người Trung Hoa xưa dùng với ý khinh miệt, chỉ các dân tộc thiểu số, vì họ cho là kém văn minh, không học đạo lý. Người Trung Hoa xưa tự cho rằng chỉ mình là văn minh và ở giữa trời đất (trung quốc), còn các dân tộc ở chung quanh đều là mọi rợ (di, địch, nhung, man). Do định kiến sai lầm này mà họ vẫn thường gọi người Ấn Độ là rợ Hồ.

(2) Nguyên tác dùng chữ Hạ (夏) để chỉ dân Trung Hoa, cũng có khi gọi là Hoa Hạ.

(3) Ý nói dân trung quốccó lễ nghĩa, nên dùng khi biến loạn không có vua cũng vẫn còn hơn dân di địch, vì họ chẳng có lễ nghĩa.

(4)Nhị đế, Tam vương: chỉ 5 đời đế vương từ thời cổ đại, được xem là những bậc thánh nhân đã đặt nền móng cho văn minh Trung Hoa. Nhị đế, Tam vương chỉ hai đời đế, ba đời vương. Nhị đế là Đế Nghiêu (2357-2256 trước Công nguyên) và Đế Thuấn (2255-2206 trước Công nguyên), cũng thường gọi là Nghiêu, Thuấn, là hai đời vua được xem là thái bình thịnh trị nhất trong lịch sử Trung Hoa. Tam vương là vua Đại Vũ (2205-2198 trước Công nguyên) nhà Hạ, vua Thành Thang (1783-1754 trước Công nguyên) nhà Thương và Văn vương (1134-1116 trước Công nguyên) nhà Chu.

(5) Nguyên tác dùng Lục kinh, chư tử. Lục kinh chỉ sáu bộ sách quan trọng nhất trong Nho học thời xưa, gồm kinh Thi, kinh Thư, kinh Lễ, kinh Nhạc, kinh Dịch và kinh Xuân thu. Chư tử chỉ chung trước tác của tất cả các vị học giả, triết nhân trong khắp nước.

(6) Tây Vực: chỉ Ấn Độ, vì nằm về phía tây Trung Hoa, cũng có khi gọi là Tây Trúc, Tây Thổ.

Thiền sư Diệu Minh đáp: “Ngày trước, khi chưa thấy được ý chỉ sâu xa mầu nhiệm của bậc Đại Thánh,(1) tôi cũng thường nói ra lời ấy. So với chỗ hiểu biết của ông bây giờ cũng không khác nhau mấy. Nhưng nay thì không phải như vậy.

“Nếu như ông chỉ biết đến cái vẻ đẹp bên ngoài của lễ nhạc mà không thấy rõ được cái chân thật của đạo đức, thì có khác nào chỉ thoáng thấy ánh lửa của ngọn đuốc mà chưa nhìn được ánh sáng của mặt trời, mặt trăng. Lời đức Khổng tử nói ra đó là vì ghét giận các vua chư hầu thời bấy giờ bỏ mất lễ giáo. Còn Mạnh Tử nói như vậy là có ý chê trách thuyết chuyên nông của Trần Tương.(2) Đều là những lời nói ra có chủ đích, chẳng phải lý lẽ tuyệt đối.(3)

“Vả lại, như vua Thuấn sanh ở Đông di, vua Văn vương sanh ở Tây di, vua Đại Vũ sanh ở xứ Thạch Điền, ông Nhật Đạn,(4) sanh ở đất Phan, ông Do Dư(5) sanh ở đất Nhung,

———

(1)Đại Thánh: chỉ đức Phật.

(2)Thuyết chuyên nông của Trần Tương: Trong sách Mạnh tử, quyển 3 có chép việc Trần Tương nói rằng tất cả mọi người đều nên tự mình cày ruộng mà ăn, cho đến vua chúa cũng vậy. Mạnh tử bác bỏ thuyết ấy, cho rằng xã hội có sự phân công hợp lý, không thể ai cũng như ai. Có những việc mà hạng quân tử phải làm, cũng có những việc mà hạng tiểu nhân phải làm.

(3)Ở đây biện luận rõ về lời nói của Khổng tử và Mạnh tử vừa dẫn trên. Khổng tử nói “Dân di địch lúc có vua cũng không bằng dân Trung Hoa lúc biến loạn” là để cổ xúy cho việc duy trì lễ nghĩa, vì dân Trung Hoa sở dĩ hơn di địch là nhờ có lễ nghĩa. Mạnh tử nói “từng nghe người Trung Hoa cải hóa dân man di, chưa từng nghe việc thay đổi theo man di” là để chê trách thuyết chuyên nông của Trần Tương khác nào như theo nếp sanh hoạt man di, từ bỏ hết các nền tảng văn minh như hành chánh, đạo đức, lễ nhạc...

(4)Nhật Đạn: một vị quan hiền đức đời vua Hán Văn đế (179-157 trước Công nguyên).

(5)Do Dư: một bậc hiền sĩ vào đời vua Tần Thủy Hoàng (246-210 trước Công nguyên).

ông Quý Trát(1) sanh ở đất Man. Ba vị thánh vương và ba vị tôi hiền ấy đều là người di địch, lẽ nào cho rằng vì họ là di địch mà chẳng nên noi theo hay sao?

“Lại như Thái Khương(2) và Châu U(3) là những ông vua hoang dâm; Doanh Tần(4) với Thạch Triệu(5) là những ông vua bạo ngược; Lý Tư(6) và Triệu Cao(7) là những bề tôi siểm nịnh; Hầu Cảnh(8) với Vũ Văn (9) là những bề tôi phản nghịch. Bốn ông vua và bốn người bề tôi ấy đều sanh ở trung quốc,(10) lẽ nào vì họ là người trung quốc mà lại noi theo hay sao?

———

(1)Quý Trát: một bậc hiền sĩ đời nhà Chu, là cháu đời thứ 19 của vua Thái Bá.

(2)Thái Khương: vua nhà Hạ, ở ngôi 29 năm, từ năm 2188 đến 2160 trước Công nguyên, là một ông vua đam mê tửu sắc cho nên bị phế.

(3)Chu U, tức U vương nhà Chu, ở ngôi 11 năm (781-770 trước Công nguyên). Vua say mê nàng Bao Tự, phế bà Thân hậu. Vì nghe lời Bao Tự mà đốt lửa hiệu giả làm có biến, giễu cợt chư hầu. Sau quân Khuyển Nhung đến đánh thật, vua đốt lửa hiệu nhưng chư hầu chẳng ai tiếp cứu. Quân Khuyển Nhung giết U vương, lập con của bà Thân hậu lên ngôi hiệu là Chu Bình vương (770-720 trước Công nguyên).

(4)Doanh Tần, tức Tần Thủy Hoàng, tên là Lữ Chánh, con của Lữ Bất Vi, diệt nhà Chu và sáu nước chư hầu rồi lên ngôi Thiên tử, trị nước 37 năm (246-210 trước Công nguyên). Tần Thủy Hoàng làm nhiều việc vô đạo, tàn ác, đốt sách chôn học trò, người người đều oán giận.

(5) Thạch Triệu, tức Triệu Thạch Lặc, người đời Đông Tấn (317-420). Thạch Triệu mạo xưng đế hiệu, làm nhiều việc tàn bạo, sau bị em là Thạch Hổ giết chết.

(6) Lý Tư: gian thần đời Tần Thủy Hoàng, hùa theo với Thủy Hoàng làm nhiều điều bạo ngược, sau bị Triệu Cao đầu cáo, nhân đó bị tội tru diệt.

(7) Triệu Cao: gian thần đồng thời với Lý Tư. Triệu Cao giết vua Nhị Thế là con của Tần Thủy Hoàng, lập con thứ của Thủy Hoàng là Tử Anh lên ngôi. Tử Anh lên ngôi xong liền xử Triệu cao tội tru di ba họ.

(8) Hầu Cảnh: loạn thần đời vua Lương Võ Đế (502-540), khởi binh làm phản, bắt nhốt Lương Võ Đế cho đến chết. Sau bị Trần Bá Tiên giết chết.

(9) Vũ Văn, tức Vũ Văn Hóa Cập, bề tôi của Tùy Dương Đế (589-604), sau phản nghịch giết vua, cuối cùng bị nghĩa thần của Tùy Dương Đế là Bộc Xạ giết chết.

(10) Chữ “trung quốc” ở đây được dùng với ý nghĩa là đất nước ở giữa, phân biệt với các xứ “man di” bao quanh. Cũng xuất phát từ đây mà về sau có tên nước Trung Quốc như hiện nay.

“Ngày trước, có lần đức Khổng tử muốn đến sống nơi miền Cửu di.(1) Có người hỏi: ‘Dân ấy thô lỗ, biết làm sao?’ Khổng tử đáp: ‘Người quân tử đã ở đó thì làm sao còn có sự thô lỗ?’ Như vậy, chẳng phải bậc thánh hiền câu nệ phân biệt di địch với trung quốc, chỉ tại người đời tự phân biệt như vậy mà thôi.

“Hơn nữa, như sao Bắc thần ở giữa trời mà ở nước Tề thấy là phương bắc. Theo đó mà xét ra thì các xứ Tề, Lỗ, Hán, Ngụy chắc gì đã là ở giữa? Như ở nơi đây gọi đó là giống rợ miền tây, thì nơi đó lại gọi đây là lũ mọi phía đông. Như vậy biết đâu là ở giữa?

“Dưới vòm trời cao, trên mặt đất rộng, sông núi mênh mông có biết bao nhiêu là xứ sở, lấy số triệu ức mà ghi chẳng xiết, biết nơi nào là ở giữa, nơi nào là bờ mé?

“Đức Phật nhìn khắp vũ trụ bao la này, thấy một thế giới có trăm ức mặt trời mặt trăng chẳng qua chỉ như một hạt cải, huống chi cái thế giới nhỏ chỉ có một mặt trời và một mặt trăng này!

Sách Luận ngữ nói: ‘Nghe nhiều, chọn lấy điều tốt mà làm theo.’(2) Vì thế tôi tôn trọng cái học rộng lớn của đạo Phật mà làm theo. Ví như một giọt nước biển chứa đủ mùi vị trăm dòng sông, nếu rõ biết được đạo pháp xuất thế thì cái học của thế gian không cần nhọc sức cũng tự nhiên nắm được.”

———

(1)Sách Hán thư chép rằng, di địch ở phương đông có 9 giống: Khuyển di, Ư di, Phương di , Huỳnh di, Bạch di, Xích di, Huyền di, Phong di và Dương di. Miền Cửu di là chỉ xứ sở của 9 giống dân di địch này, tức nằm về biên giới phía đông của Trung Hoa.

(2)Trích từ sách Luận ngữ, chương VII, tiết 27.

辯明三教經典

辯明三教經典

客又問妙明曰。至寶光而不華。至辭愨而不飾。言約而至者麗,事寡而達者明。故珠玉少而貴,瓦礫多而賤。聖人製六經,不過數萬餘言。老子說道德經,不過五千餘言。今見佛經卷以萬計,言以億數。自非一人力所堪能,蓋繁而不要也。

妙明曰。牟子云。江東異於行潦者,深廣也。泰山別於丘陵者,高大也。若夫深不異於行潦,則孺子浴其淵。高不出於丘陵,則跛羊陵其巓。

摩天之翼不居萑葦之莖。吞舟之魚不處溪塘之水。剖蚌蛤之腹求明月之珠,探枳棘之巢求鸞鳳之卵,必難獲者。何也。蓋小不容於大,而大不處乎小也。

故萬斛之鼎不可滿以盂水。一鈞之鐘不可容於流泉。合抱之木,豈適用以茅茨。尋尺之棘安能負於廣厦。

Biện Minh Tam Giáo Kinh Điển

Biện minh Tam giáo kinh điển

Khách hựu vấn Diệu Minh viết: Chí bảo quang nhi bất hoa, chí từ xác nhi bất sức, ngôn ước nhi chí giả lệ, sự quả nhi đạt giả minh. Cố châu ngọc thiểu nhi quý, ngõa lịch đa nhi tiện. Thánh nhân chế lục kinh, bất quá số vạn dư ngôn. Lão tử thuyết Đạo đức kinh, bất quá ngũ thiên dư ngôn. Kim kiến Phật kinh, quyển dĩ vạn kế, ngôn dĩ ức số, tự phi nhất nhân lực sở kham năng, cái phiền nhi bất yếu dã.

Diệu Minh viết: Mâu tử vân: Giang đông dị ư hành lạo giả, thâm quảng dã; Thái sơn biệt ư khưu lăng giả, cao đại dã. Nhược phù thâm bất dị ư hành lạo, tắc nhụ tử dục kỳ uyên; cao bất xuất ư khưu lăng, tắc bả dương lăng kỳ điên.

Ma thiên chi dực, bất cư hoàn vi chi hành. Thôn châu chi ngư, bất xử khê đường chi thủy. Phẫu bạng cáp chi phúc cầu minh nguyệt chi châu, thám chỉ cức chi sào cầu loan phụng chi nỗn, tất nan hoạch giả. Hà dã? Cái tiểu bất dung ư đại, nhi đại bất xử hồ tiểu dã.

Cố vạn hộc chi đỉnh bất khả mãn dĩ vu thủy. Nhất quân chi chung, bất khả dung ư lưu tuyền. Hiệp bão chi mộc, khởi thích dụng dĩ mao tỳ? Tầm xích chi cức, an năng phụ ư quảng hạ?

故器有寬隘,量有巨細,材有勝劣,物有輕重,德有厚薄,道有淺深,法有權實,機有大小,所處之分未有乖也。

且佛之經也,前說億劫之事,後道萬世之要。至於無始未萌之前,二儀肇形之際,其遠不可推,其事不可紀,其微不可握,其纖不可入。佛悉彌綸於廣大之外,剖析其窈渺之內。以至高天無極之上,厚地無極之下。莫不示諸斯乎,如指其掌也。

所明旣博,文奚爲繁。卷萬言億亦未足爲多。何不要之有耶。豈特以一人力所堪能,然後以爲得矣。譬如渴人飲海,飽而自足,焉知其餘哉。

今人皮膚之學,偏要排佛,纔讀數十卷書,心忿忿然,遽以排佛爲急務。

嗚呼。世人力排佛教,猶側一掌而翳日光,抱一石而塞巨浸。其於功也,不亦勞乎。

Cố khí hữu khoan ải, lượng hữu cự tế, tài hữu thắng liệt, vật hữu khinh trọng, đức hữu hậu bạc, đạo hữu thiển thâm, pháp hữu quyền thật, cơ hữu đại tiểu, sở xứ chi phân vị hữu quai dã.

Thả Phật chi kinh dã, tiền thuyết ức kiếp chi sự, hậu đạo vạn thế chi yếu, chí ư vô thủy vị manh chi tiền, nhị nghi triệu hình chi tế, kỳ viễn bất khả suy, kỳ sự bất khả kỷ, kỳ vi bất khả ác, kỳ tiêm bất khả nhập, Phật tất di luân ư quảng đại chi ngoại, phẫu tích kỳ yểu miễu chi nội, dĩ chí cao thiên vô cực chi thượng, hậu địa vô cực chi hạ, mạc bất thị chư tư hồ, như chỉ kỳ chưởng dã.

Sở minh ký bác, văn hề vi phiền, quyển vạn ngôn ức, diệc vị túc vi đa, hà bất yếu chi hữu da? Khởi đặc dĩ nhất nhân lực sở kham năng, nhiên hậu dĩ vi đắc hỹ? Thí như khát nhân ẩm hải, bão nhi tự túc, yên tri kỳ dư tai?

Kim nhân bì phu chi học, thiên yếu bài Phật, tài độc sổ thập quyển thư, tâm phẫn phẫn nhiên, cự dĩ bài Phật vi cấp vụ.

Ô hô, thế nhân lực bài Phật giáo, do trắc nhất chưởng nhi ế nhật quang, bão nhất thạch nhi tắc cự tẩm. Kỳ ư công dữ, bất diệc lao hồ?

16. Biện Minh Kinh Điển Của Tam Giáo

16. Biện minh kinh điển của Tam giáo

Khách lại hỏi(1) thiền sư Diệu Minh rằng: “Ngọc cực quý thì sáng chói mà không có vẻ đẹp tầm thường, lời thấu lý thì không trau chuốt hoa mỹ; nói giản lược mà thấu lý mới là lời hay, việc làm ít mà đạt kết quả mới là sáng suốt. Cho nên châu ngọc ít mà được quý trọng, ngói gạch nhiều mà bị xem rẻ. Thánh nhân làm ra Lục kinh không quá mấy vạn lời, Lão tử nói Đạo đức kinh không hơn năm ngàn chữ. Nay thấy kinh Phật có đến hàng vạn quyển, hàng trăm ngàn lời, sức một người không thể tiếp nhận nổi, là bởi quá rườm rà mà không thiết yếu.”

Thiền sư Diệu Minh đáp: “Mâu tử(2) nói rằng: ‘Biển Đông sâu rộng nên khác với vũng nước đọng bên đường, Thái sơn cao lớn nên khác với đồi gò.’ Nếu chẳng sâu hơn vũng nước đọng thì đứa trẻ con cũng tắm được tận đáy; nếu chẳng cao hơn đồi gò thì con dê què cũng lên được tới đỉnh.

“Loài chim bay tận trời xanh chẳng náu mình trong đám lau sậy; loài cá lớn nuốt cả con thuyền không sống trong nước suối, nước ao. Như mổ bụng con trai để tìm hạt

———

(1)Bài này nối tiếp cuộc đối thoại trong bài trước.

(2)Mâu tử, học giả Phật giáo sống vào đời Hiến Đế (190-219), cuối triều Hán. Ông là người có tài, học lực uyên bác nhưng không ra làm quan mà chỉ chuyên nghiên cứu Phật học. Ông có trước tác sách Lý hoặc luận gồm 37 thiên, bày tỏ những điểm chí lý, chân chánh của đạo Phật để phá trừ những sự nghi hoặc, tà kiến.

châu minh nguyệt, mò tổ chim trên cây quýt hôi(1) để tìm trứng chim loan chim phụng, ắt là khó được! Vì sao vậy? Vì chỗ nhỏ hẹp không chứa nổi vật lớn lao, mà vật lớn lao chẳng ở nơi nhỏ hẹp. Cho nên, không thể dùng nước trong chén làm đầy cái vạc(2) muôn hộc,(3) cái thùng một quân(4) không thể chứa cả dòng nước suối. Cây to một ôm lẽ nào dùng làm cột chống lều tranh? Cây táo gai nhỏ bé sao có thể chống đỡ ngôi nhà to rộng?

“Cho nên đồ vật có rộng hẹp, sức chứa có lớn nhỏ, tài có cao thấp, vật có đắt rẻ, đức có dày mỏng, đạo có sâu cạn, pháp có quyền thật, cơ có lớn nhỏ, tùy chỗ mà phân bố chưa từng có sự trái lẽ.

“Lại nói về kinh Phật, trước thì nói việc xảy ra trong trăm ngàn kiếp, sau thì nói chuyện thiết yếu của muôn đời, cho đến thuở ban sơ chưa có muôn vật, trời đất vừa mới tượng hình, thật là xa xôi không thể suy lường, việc nhiều không thể ghi chép, nhỏ nhiệm không thể nắm bắt, kín hẹp không thể bước vào. Đức Phật thông hiểu mọi việc rộng lớn bên ngoài, phân tích chỗ sâu xa nhỏ nhiệm nhất bên trong, cho đến cõi trời vô tận về phía trên, cõi đất vô tận về phía dưới, không gì mà không chỉ rõ như trong lòng bàn tay. “Chỗ sáng tỏ đã bao trùm đến thế thì văn từ đâu phải rườm rà, dù đến hàng vạn quyển, hàng trăm ngàn lời cũng

———

(1) Quýt hôi, còn gọi là cây câu quất, cây chanh gai, là loại cây tương tự như cây cam nhưng quả rất đắng, thân có nhiều gai nhọn, quả dùng làm thuốc. Quả hái non bào chế thành chỉ thật, quả hái vào mùa thu bào chế thành chỉ xác, đều là các vị thuốc bắc.

(2) Vạc: dụng cụ thời xưa dùng để nấu, giống như cái chảo lớn nhưng có 3 chân để tự đứng vững, như ngày nay vẫn còn nghe nói đến vạc dầu.

(3) Hộc: tên một dụng cụ đo lường thời cổ, mỗi hộc bằng 10 đấu, mỗi đấu lại có 10 thăng.

(4) Quân: đơn vị đo lường thời xưa, mỗi quân có ba mươi cân.

辯明三教至道

chưa đủ gọi là nhiều, có chỗ nào là không thiết yếu đâu? Lẽ nào chỉ xét ở chỗ sức một người tiếp nhận được hết mới cho là được hay sao? Ví như người khát uống nước, đã cơn khát thì thôi, cần chi biết đến chỗ nước còn thừa?

“Cái học cạn cợt của người đời nay, chỉ theo định kiến mà bài bác đạo Phật, vừa đọc qua vài mươi quyển sách đã

———

辯明三教至道

如是我聞。諸佛蓋爲一大事因緣,入山修道,證果度生。後之學者必效先覺之所爲,乃可以明此一大事也,亦以深隠山居,思惟此事。有客至而問曰。師居於此爲何事乎。

一元曰。學佛道也。

曰。佛道之理可得聞乎。

曰。恣汝所問,吾卽答之。

客曰。釋道二家之法,本是異端,師何以學之。

曰。先生何爲出此言也。

客曰。道之虛無。釋之寂滅。豈不是異端也。

Biện Minh Tam Giáo Chí Đạo

khởi tâm hừng hực như lửa đốt, gấp rút xem việc bài bác đạo Phật là cấp bách!

“Than ôi! Sức của người đời mà bài bác đạo Phật, khác nào như nghiêng bàn tay để che ánh mặt trời, như ôm một hòn đá mà ngăn con sông lớn! Ra công như thế, chẳng phải cũng là mệt nhọc lắm đó sao?”

———

Biện minh Tam giáo chí đạo

Như thị ngã văn: Chư Phật cái vị nhất đại sự nhân duyên, nhập sơn tu đạo, chứng quả độ sanh. Hậu chi học giả, tất hiệu tiên giác chi sở vi, nãi khả dĩ minh thử nhất đại sự dã, diệc dĩ thâm ẩn sơn cư tư duy thử sự. Hữu khách chí nhi vấn viết: Sư cư ư thử, vi hà sự hồ?

Nhất Nguyên viết: Học Phật đạo dã.

Viết: Phật đạo chi lý, khả đắc văn hồ?

Viết: Tứ nhữ sở vấn, ngô tức đáp chi.

Khách viết: Thích Đạo nhị gia chi pháp, bổn thị dị đoan, sư hà dĩ học chi?

Viết: Tiên sanh hà vi xuất thử ngôn dã?

Khách viết: Đạo chi hư vô, Thích chi tịch diệt, khởi bất thị dị đoan dã?

餘笑而反問曰。子曾讀虛無寂滅之書不。

答曰。異端之教不足觀也。

曰。彼書尙未能讀,焉識異端之道乎。非是教之異端,自是仁者執異端也。使仁者若知孔子則知佛老。因不知孔子,則反謗釋道矣。不聞張無盡曰。吾學佛然後能知儒。此言實爲至當。

客拜而再問曰。三教至道俱可聞乎。

答曰。聞可聞,唯恐不能行也。若能行持,可以爲孔子,可以爲老子,可以成佛矣。若聞而不信,信而不行,猶畫餅之不充饑也。

客曰。師今說之,我當行也。

一元曰。三教至道但是一心。心者,人之本源也。釋云。心是法中王。道云。心是衆之王。儒云。心是人之主。一切諸法皆不出於心也。

王不動,萬性自安。心不亂,諸邪不起。正所謂。心有主則不能動矣。

Dư tiếu nhi phản vấn viết: Tử tằng độc hư vô tịch diệt chi thư phủ?

Đáp viết: Dị đoan chi giáo bất túc quan dã.

Viết: Bỉ thư thượng vị năng độc, yên thức dị đoan chi đạo hồ? Phi thị giáo chi dị đoan, tự thị nhân giả chấp dị đoan dã. Sử nhân giả nhược tri Khổng tử, tắc tri Phật Lão. Nhân bất tri Khổng tử, tắc phản báng Thích, Đạo hỹ. Bất văn Trương Vô Tận viết: Ngô học Phật nhiên hậu năng tri Nho. Thử ngôn thật vi chí đáng.

Khách bái nhi tái vấn viết: Tam giáo chí đạo, câu khả văn hồ?

Đáp viết: Văn khả văn, duy khủng bất năng hành dã.

Nhược năng hành trì, khả dĩ vi Khổng tử, khả dĩ vi Lão tử, khả dĩ thành Phật hỹ. Nhược văn nhi bất tín, tín nhi bất hành, du họa bính chi bất sung cơ dã.

Khách viết: Sư kim thuyết chi, ngã đương hành dã.

Nhất Nguyên viết: Tam giáo chí đạo, đãn thị nhất tâm. Tâm giả, nhân chi bổn nguyên dã. Thích vân: Tâm thị pháp trung vương. Đạo vân: Tâm thị chúng chi vương. Nho vân: Tâm thị nhân chi chủ. Nhất thiết chư pháp, giai bất xuất ư tâm dã.

Vương bất động, vạn tánh tự an. Tâm bất loạn, chư tà bất khởi. Chánh sở vị: tâm hữu chủ, tắc bất năng động hỹ.

釋云。心地法門,非在舌辯。道云。心地下功,全拋世事。儒云。說不如行,行不如到。俱要終竆至實,畢到斯源。了義還宗隨機赴感。

故孔子以寂然不動爲體,感而遂通爲用。佛以定爲體,慧爲用也。老子以虛無爲體,妙有爲用。亦此意也。

嗟乎。非讀今之學者不見夫子之道,不識夫子之心。當時聖門顏子,號爲具體,盡平生力量只道得箇瞻之在前,忽焉在後。如有所立卓爾,竟捉摸未著。

而聖人分明八字打開,向諸弟子曰。二三子,以我爲隱乎,吾無隱乎爾。以此觀之,聖人未嘗迴避諸弟子,而諸弟子自蹉過了。

亦如佛說法華經曰。此經開方便門,示眞實相。是法華經藏深固幽遠。無人能到。何以故。是法非思量分別之所能解。一切聲聞,緣覺所不能知。一切諸大菩薩亦不能知。唯佛與佛乃能究盡。

嗚呼。三乘賢聖尙不能測其佛智,况凡夫

Thích vân: Tâm địa pháp môn, phi tại thiệt biện. Đạo vân: Tâm địa hạ công, toàn phao thế sự. Nho vân: Thuyết bất như hành, hành bất như đáo. Câu yếu chung cùng chí thật, tất đáo tư nguyên. Liễu nghĩa hoàn tông, tùy cơ phó cảm.

Cố Khổng tử dĩ tịch nhiên bất động vi thể, cảm nhi toại thông vi dụng. Phật dĩ định vi thể, huệ vi dụng dã. Lão tử dĩ hư vô vi thể, diệu hữu vi dụng, diệc thử ý dã.

Ta hồ, phi độc kim chi học giả, bất kiến Phu tử chi đạo, bất thức Phu tử chi tâm. Đương thời Thánh môn Nhan tử, hiệu vi cụ thể, tận bình sanh lực lượng chỉ đạo: đắc cá chiêm chi tại tiền, hốt yên tại hậu. Như hữu sở lập trác nhĩ, kính tróc mạc vị trước.

Nhi thánh nhân phân minh bát tự đả khai, hướng chư đệ tử viết: Nhị tam tử, dĩ ngã vi ẩn hồ, ngô vô ẩn hồ nhĩ. Dĩ thử quan chi, thánh nhân vị thường hồi tỵ chư đệ tử, nhi chư đệ tử tự tha quá liễu.

Diệc như Phật thuyết Pháp Hoa kinh viết: Thử kinh khai phương tiện môn, thị chân thật tướng. Thị Pháp Hoa kinh tạng, thâm cố u viễn, vô nhân năng đáo. Hà dĩ cố? Thị pháp phi tư lượng phân biệt chi sở năng giải. Nhất thiết Thanh văn, Duyên giác sở bất năng tri. Nhất thiết chư đại Bồ Tát, diệc bất năng tri. Duy Phật dữ Phật, nãi năng cứu tận.

Ô hô! Tam thừa hiền thánh, thượng bất năng trắc kỳ Phật trí, huống phàm phu nhi năng trắc đạc tai? Phàm tình

而能測度哉。凡情欲測佛智如取螢火燒須彌山,全無交涉,但徒勞神爾。

不知佛眞法身猶若虛空。應物現形如水中月。廣則包羅法界,窄則纖芥難投。用時則法界全彰,放下則一塵不立,直得虛空粉碎,大地平沈,魔外心寒,人天膽丧。如斯至道,豈文字語言而可測也。

不見華嚴的意曰。法界之寬,太虛莫能喻其量。一眞之妙,千聖安可齊其功。卽此用離此用,奮然角虎之威。明頭來暗頭來,猛矣鐵牛之勢。擲大千於八方之外,非正非偏。納須彌於一芥之中,不迫不隘。

謂其空兮,全眞獨露。謂其有兮,纖跡不存。二乘聲聞不能窺其涯涘。登地菩薩未能了其圓融。唯上根上機頓悟於一時一刻。彼小乘小器更修於多劫多生。如此者,豈凡愚淺見之可測哉。

金剛經云。

若以色見我,

以音聲求我,

dục trắc Phật trí, như thủ huỳnh hỏa thiêu Tu-di sơn, toàn vô giao thiệp, đãn đồ lao thần nhĩ.

Bất tri Phật chân pháp thân do nhược hư không, ứng vật hiện hình như thủy trung nguyệt. Quảng tắc bao la pháp giới, trách tắc tiêm giới nan đầu. Dụng thời tắc pháp giới toàn chương, phóng hạ tắc nhất trần bất lập. Trực đắc hư không phấn toái, đại địa bình trầm. Ma ngoại tâm hàn, nhân thiên đảm táng. Như tư chí đạo, khởi văn tự ngữ ngôn nhi khả trắc dã?

Bất kiến Hoa Nghiêm đích ý viết: Pháp giới chi khoan, thái hư mạc năng du kỳ lượng. Nhất chân chi diệu, thiên thánh an khả tề kỳ công. Tức thử dụng ly thử dụng, phấn nhiên giác hổ chi oai. Minh đầu lai ám đầu lai, mãnh hỹ thiết ngưu chi thế. Trịch đại thiên ư bát phương chi ngoại, phi chánh phi thiên, nạp Tu-diư nhất giới chi trung, bất bách bất ải.

Vị kỳ không hề, toàn chân độc lộ. Vị kỳ hữu hề, tiêm tích bất tồn. Nhị thừa Thanh văn bất năng khuy kỳ nhai sĩ. Đăng địa Bồ Tát vị năng liễu kỳ viên dung. Duy thượng căn thượng cơ đốn ngộ ư nhất thời nhất khắc. Bỉ tiểu thừa tiểu khí cánh tu ư đa kiếp đa sanh, Như thử giả, khởi phàm ngu thiển kiến chi khả trắc tai?

Kim Cang kinh vân:

Nhược dĩ sắc kiến ngã.

Dĩ âm thanh cầu ngã.

是人行邪道,

不能見如來。

又云。無法可說,是名說法。云何為人演說。不取於相,如如不動。

道云。視不得見,聽不得聞,離種種邊名,名曰妙道。又云。道難說,須當自悟。法可傳,道不可傳也。

儒云。視不用目,聽不用耳。離耳目之用,自然得性。又云。道本無言,言生理喪。若將聲色化民,是爲末也。

深推三教至道皆不在乎傳受文字也。

莊子云。使道之可傳,人莫不傳之子孫。道之可獻,人莫不獻之君親。其不可傳獻者,無他。中無主而外無其證也。

又云。夫子欲見溫伯雪子久矣。及見,寂無一言。及出,子路怪而問曰。夫子欲見溫伯雪子久矣,緣何無一言乎。孔子曰。此人目擊而道存,不可以容言音矣。

Thị nhân hành tà đạo.

Bất năng kiến Như Lai.

Hựu vân: Vô pháp khả thuyết, thị danh thuyết pháp, Vân hà vị nhân diễn thuyết? Bất thủ ư tướng, như như bất động.

Đạo vân: Thị bất đắc kiến, thính bất đắc văn, ly chủng chủng biên danh, danh viết diệu đạo. Hựu vân: Đạo nan thuyết tu đương tự ngộ. Pháp khả truyền, đạo bất khả truyền dã.

Nho vân: Thị bất dụng mục, thính bất dụng nhĩ. Ly nhĩ mục chi dụng, tự nhiên đắc tánh. Hựu vân: Đạo bổn vô ngôn, ngôn sanh lý táng. Nhược tương thanh sắc hóa dân, thị vi mạt dã.

Thâm suy tam giáo chí đạo, giai bất tại hồ truyền thọ văn tự dã.

Trang tử vân: Sử đạo chi khả truyền, nhân mạc bất truyền chi tử tôn? Đạo chi khả hiến, nhân mạc bất hiến chi quân thân? Kỳ bất khả truyền hiến giả, vô tha. Trung vô chủ, nhi ngoại vô kỳ chứng dã.

Hựu vân: Phu tử dục kiến Ôn Bá Tuyết tử cửu hỹ. Cập kiến, tịch vô nhất ngôn. Cập xuất, Tử Lộ quái nhi vấn viết: Phu tử dục kiến Ôn Bá Tuyết tử cửu hỹ, duyên hà vô nhất ngôn hồ? Khổng tử viết: Thử nhân mục kích nhi đạo tồn, bất khả dĩ dung ngôn âm hỹ.

要知夫子之道實是超出語言。非類今之世人,只工文字而不修道德。但要人爵而不修天爵。

不見論語云。天何言哉。四時行焉,百物生焉,天何言哉。

又云。夫子之文章,可得而聞也。夫子之言性與天道不可得而聞也。又云。德行本也,文藝末也。

周子通書曰。不知務道德,而以文辭爲能者,藝焉而已矣。昔者齊桓公讀書於堂上,有斲輪者告曰。公所讀書者,古人糟粕也,不得眞醇之味。

亦如達磨西來,不立文字,教外別傳,直指人心,見性成佛。奚拘於文字語言乎。從上三教聖人本是無言無說。只爲後人迷失眞智,不得已而開箇門戶與後人也。惜乎後人不行,是誰之咎歟。

佛眼遠和尙曰。學者不可泥於文字語言。蓋文字語言依他作解,障自悟門,不能出言象之表。

Yếu tri Phu tử chi đạo, thật thị siêu xuất ngữ ngôn, phi loại kim chi thế nhân, chỉ công văn tự, nhi bất tu đạo đức. Đãn yếu nhân tước nhi bất tu thiên tước.

Bất kiến Luận ngữvân: Thiên hà ngôn tai! Tứ thời hành yên, bách vật sanh yên. Thiên hà ngôn tai!

Hựu vân: Phu tử chi văn chương, khả đắc nhi văn dã? Phu tử chi ngôn tánh, dữ thiên đạo, bất khả đắc nhi văn dã? Hựu vân: Đức hạnh bổn dã, văn nghệ mạt dã.

Chu tử thông thư viết: Bất tri vụ đạo đức, nhi dĩ văn từ vi năng giả, nghệ yên nhi dĩ hỹ. Tích giả Tề Hoàn công độc thư ư đường thượng, hữu trác luân giả cáo viết: Công sở độc thư giả, cổ nhân tao phách dã, bất đắc chân thuần chi vị.

Diệc như Đạt-ma tây lai, bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật, hề câu ư văn tự ngữ ngôn hồ?

Tùng thượng Tam giáo thánh nhân, bổn thị vô ngôn vô thuyết, chỉ vị hậu nhân mê thất chân trí, bất đắc dĩ nhi khai cá môn hộ dữ hậu nhân dã. Tích hồ hậu nhân bất hành, thị thùy chi cửu dư.

Phật Nhãn Viễn hòa thượng viết: Học giả bất khả nệ ư văn tự ngữ ngôn. Cái văn tự ngữ ngôn, y tha tác giải, chướng tự ngộ môn, bất năng xuất ngôn tượng chi biểu.

昔達觀頴初見石門聰和尙,室中馳騁口舌之辯。聰曰。子之所說,乃紙上語,則未極其奥。須用眞叅實悟。悟則超然卓立,不乘言,不滯句。如師子王哮吼百獸震駭。回觀文字之學,何啻以十較百,以千較萬也。

諸仁者。况以道源不遠,性海非遙。但向己求,莫從他覓。覓卽不得,得亦不眞。人能弘道,非道弘人。易云。百姓日用而不知,深可痛也。

於戲。今生不了,永入輪迴。朝若得聞,夕死可矣。

仲尼言。欲學至道,須當絶念於未萌,治心於未起。莫見乎隱,莫顯乎微。所謂誠其意者,毋自欺也。

老子言。欲得至道,須離見聞覺知,忘心忘境,直要忘忘。忘無可忘,斯爲眞忘。

能人言。谷入至道,須離作止任滅。若說有覺,猶未離幻。離遠離幻,亦復遠離。一而三,三而一,皆此道也。

儒曰。毋意,毋心,毋固,毋我。道曰。無

Tích Đạt Quan Dĩnh sơ kiến Thạch Môn Thông hòa thượng, thất trung trì sính khẩu thiệt chi biện. Thông viết: Tử chi sở thuyết, nãi chỉ thượng ngữ, tắc vị cực kỳ áo. Tu dụng chân tham thật ngộ, ngộ tắc siêu nhiên trác lập, bất thừa ngôn, bất trệ cú. Như sư tử vương hao hống, bách thú chấn hãi. Hồi quan văn tự chi học, hà đề dĩ thập giác bách, dĩ thiên giác vạn dã.

Chư nhân giả! Huống dĩ đạo nguyên bất viễn, tánh hải phi diêu. Đãn hướng kỷ cầu, mạc tùng tha mịch, Mịch tức bất đắc, đắc diệc bất chân. Nhân năng hoằng đạo, phi đạo hoằng nhân. Dịch vân: Bách tánh nhật dụng nhi bất tri, thâm khả thông dã.

Ô hô! Kim sanh bất liễu, vĩnh nhập luân hồi. Triêu nhược đắc văn, tịch tử khả hỹ!

Trọng Ni ngôn: Dục học chí đạo, tu đương tuyệt niệm ư vị manh, trị tâm ư vị khởi. Mạc kiến hồ ẩn, mạc hiển hồ vi, sở vị thành kỳ ý giả, vô tự khi dã.

Lão tử ngôn: Dục đắc chí đạo, tu ly kiến văn giác tri. Vong tâm vong cảnh, trực yếu vong vong. Vong vô khả vong, tư vi chân vong.

Năng Nhân ngôn: Dục nhập chí đạo, tu ly tác chỉ nhậm diệt. Nhược thuyết hữu giác, do vị ly huyễn, ly viễn ly huyễn diệc phục viễn ly. Nhất nhi tam, tam nhi nhất, giai thử đạo dã.

Nho viết: Vô ý, vô tâm, vô cố, vô ngã. Đạo viết: Vô tướng, vô danh, vô năng, vô sở. Thích viết: Vô ngã, vô nhân, vô

相,無名,無能,無所。釋曰。無我,無人,無懀,無愛。是故三教聖人皆不越這箇道理也。

孔子曰。吾有知乎哉。無知也。

楞嚴經云。知見立知,即無明本。知見無見。斯卽涅槃。

般若偈云。般若無知,無事不知。般若無見,無事不見。空生以無說而說。天帝以無聞而聞。斯乃眞般若之妙道也。

列子云。是以聖人功高二儀,而不仁。明逾日月,而常昏。不仁者,施恩不望報。常昏者,照而無心也。無爲而治者,亦如是也。

孔子教人,在明明德,在新民,在止於至善。能推此理而行可以爲孔子也。

老子教人,以誠而入,以默而守,以柔而用。能推此理而行,則可以爲老子也。

佛氏教人,廣行慈悲願力之道。大慈者,與一切眾生之樂。大悲者,拔一切眾生之苦。大願者。願眾生成正覺也。大力者,度眾生出三界也。能推此理而行,可以成佛也。

nhân, tắng, vô ái. Thị cố Tam giáo thánh nhân giai bất việt giá cá đạo lý dã.

Khổng tử viết: Ngô hữu tri hồ tai! Vô tri dã.

Lăng Nghiêm kinh vân: Tri kiến lập tri, tức vô minh bổn. Tri kiến vô kiến, tư tức Niết-bàn.

Bát-nhãkệ vân: Bát-nhãvô tri, vô sự bất tri. Bát-nhãvô kiến, vô sự bất kiến. Không sanh dĩ vô thuyết nhi thuyết. Thiên đế dĩ vô văn nhi văn, tư nãi chân Bát-nhãchi diệu đạo dã.

Liệt tử vân: Thị dĩ thánh nhân công cao nhị nghi, nhi bất nhân. Minh du nhật nguyệt, nhi thường hôn. Bất nhân giả, thi ân bất vọng báo. Thường hôn giả, chiếu nhi vô tâm dã. Vô vi nhi trị giả, diệc như thị dã.

Khổng tử giáo nhân, tại minh minh đức, tại tân dân, tại chỉ ư chí thiện. Năng suy thử lý nhi hành, khả dĩ vi Khổng tử dã.

Lão tử giáo nhân, dĩ thành nhi nhập, dĩ mặc nhi thủ, dĩ nhu nhi dụng. Năng suy thử lý nhi hành, tắc khả dĩ vi Lão tử dã.

Phật thị giáo nhân, quảng hành từ bi nguyện lực chi đạo. Đại từ giả, dữ nhất thiết chúng sanh chi lạc. Đại bi giả, bạt nhất thiết chúng sanh chi khổ. Đại nguyện giả, nguyện chúng sanh thành chánh giác dã. Đại lực giả, độ chúng sanhxuất tam giới dã. Năng suy thử lý nhi hành, khả dĩ thành Phật dã