Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Hãy nên biết như thế nào? Hãy nên biết “nhất hợp tướng là chẳng thể nói”, tức là hãy nên lìa danh tự và ngôn thuyết, phản chiếu hết thảy các pháp vốn bất sanh. Do vậy, khoa này khai thị đường lối nhập đạo tột bậc thân thiết, chớ nên hiểu là [khoa này] chỉ bàn suông Sự, Lý. Hơn nữa, ý nghĩa trong khoa này xuyên thấu trước và sau, [đối với các ý nghĩa] “vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ, cố danh Như Lai” (chẳng từ đâu đến, chẳng đi về đâu, nên gọi là Như Lai) trong khoa trước, “ngã kiến tức phi ngã kiến, thị danh ngã kiến” (ngã kiến tức chẳng phải là ngã kiến, thì gọi là ngã kiến) trong khoa sau, hãy đều nên lãnh hội nơi “bất khả thuyết”, chớ nên tham chấp chuyện ấy. Như thế thì mới có thể hiểu nghĩa do Như Lai đã nói, mới được tùy thuận khế nhập nguồn tâm của hết thảy các pháp vốn bất sanh. Do vậy, khoa này và khoa sau kết thành khoa “bất sanh”, hô ứng chặt chẽ với nhau!

Phần trước nói hai khoa là “chẳng nhiều” và “chẳng một”, không chỉ phá thế giới, mà còn kèm thêm phá vi trần. Ở đây nói “phàm phu tham đắm”, chỉ dựa theo nhất hợp tướng để nói, chỉ nói tới thế giới, chẳng nói tới vi trần là vì lẽ nào? Ở đây, có hai nghĩa:

1) Phần trước nói “vi trần chẳng thật sự có”, chính là dựa theo chữ Chúng để nêu rõ ý nghĩa. Đây chính là chỉ rõ: Không chỉ thế giới là giả tướng nhất hợp, mà vi trần cũng là giả tướng nhất hợp! Do vậy, “nhất hợp tướng chẳng thể nói” ở đây chính là dựa theo thế giới lẫn vi trần để nói, chẳng phải là không nhắc tới vi trần. Vì thế, đức Phật chẳng nêu ra thế giới hay vi trần, mà chỉ nêu nhất hợp tướng để nói là do ý nghĩa này. Hãy nên biết như thế!

2) Chỉ nêu ra nhất hợp tướng để nói, ngụ ý đả phá tất cả trong thế gian, lớn như thế giới, nhỏ như vi trần, không gì chẳng phải là giả hợp. Do phàm phu tham chấp, không gì chẳng lầm lẫn, tưởng tướng giả hợp là chân thật. Đối với vi trần và thế giới là như thế, mà đối với sắc thân cũng là như thế. Sở dĩ phàm phu tham đắm, chấp trước cái đãy da thối hoắc là Ngã, chẳng có gì khác, do chẳng biết đó là Ngũ Uẩn giả hợp! Nếu biết ngoài Ngũ Uẩn ra, chẳng có sắc thân này, sẽ chẳng đến nỗi tham chấp. Đấy là ý chỉ vi tế vì sao đức Phật chỉ nêu ra nhất hợp tướng để nói; bởi lẽ, phá trừ y báo sẽ kiêm phá trừ chánh báo, hãy nên biết như thế!

Khoa lớn “ước theo vi trần và thế giới để nói rõ lìa một và nhiều” này bao hàm ý nghĩa rất rộng. Nay tôi chia thành mấy tiết để nói đại lược:

1) Vi trần và thế giới đã là chẳng một, chẳng nhiều, có thể thấy vi trần và thế giới cũng chẳng phải là Tổng, chẳng phải là Biệt. Thoạt nhìn, thế giới là tổng tướng, vi trần là biệt tướng. Do thế giới là tổng tướng, bèn tưởng lầm nó thật sự là nhất hợp. Do vi trần là biệt tướng, bèn chẳng biết đấy cũng là giả hợp. Thật ra, thế giới có thể vỡ nát, tách ra, tức là tổng chính là chẳng phải tổng; vi trần cũng giả hợp, tức biệt chẳng phải là biệt vậy!

2) Nói “chẳng một, chẳng nhiều” tức là nói “chẳng tăng, chẳng giảm”. Bởi nói theo thể tích, tướng thế giới dường như tăng, tướng vi trần dường như giảm. Nói theo số lượng, lại là tướng thế giới dường như giảm, tướng vi trần dường như tăng. Có thể thấy tăng hay giảm đều chẳng phải là tướng nhất định, tức cũng là giả danh, cũng là hư huyễn. Đúng là tăng hay giảm đều chẳng thể nói! Vì thế nói là “bất tăng, bất giảm”. Nói “bất tăng, bất giảm” tức là nói “tăng lẫn giảm đều chẳng thể nói”. Những câu khác như “bất sanh, bất diệt” v.v… đều có cùng một ý này. Nói chung, hiểu nghĩa “thế giới chẳng phải là thế giới, vi trần chẳng phải là vi trần”, liền vỡ lẽ tất cả các danh tướng đối đãi như lớn, nhỏ, cao, thấp, đến, đi, một, nhiều, tổng, biệt, tăng, giảm, hiền, ngu, tịnh, uế v.v… trong thế gian, không gì chẳng là hư huyễn, bản thể chính là Không. Nếu hiểu các pháp vốn là Không, sẽ hội quy về tánh, nhưng các pháp nhất như, các pháp là bình đẳng. Đấy là nghĩa trọng yếu “tướng Không của các pháp”. Hiểu nghĩa này, sẽ có thể đối với chuyện nào cũng đều có thể quán như thế. Công quán chiếu đã thuần, sẽ có thể chứng Vô Sanh Nhẫn, diệt tướng nhập Thể vậy, chớ nên không biết!

3) Khoa “nói rõ lìa đến, đi” trên đây ước theo tam thân để giảng ý nghĩa “tánh Không duyên khởi”, bởi “đến, đi” chính là duyên khởi. Chẳng đến, chẳng đi là tánh Không. Đấy là xét theo chánh báo để nói. Hiểu chánh báo của Phật, thì đối với chánh báo của hết thảy chúng sanh, sẽ đều quán như thế. Khoa “nói rõ lìa một, nhiều” này ước theo vi trần và thế giới để nói rõ nghĩa “tánh Không duyên khởi”. Bởi “vi trần, thế giới chẳng phải là vi trần, thế giới” chính là tánh Không; “được gọi là vi trần, thế giới” tức là duyên khởi. Đó là ước theo y báo để nói rõ. Đại thiên thế giới là cảnh giáo hóa của một vị Phật; cũng chính là cảnh để nương gá sắc thân của hết thảy chúng sanh. Cảnh để sắc thân nương vào, “thị danh” chẳng thật; vậy thì đối với hết thảy sự tướng do thân này và cảnh này sanh khởi, hãy đều nên quán như thế.

Vì sao nói vậy? Chánh báo và y báo chính là các thứ chúng sanh chẳng thể lìa trong khoảnh khắc, mà còn là hư huyễn, chẳng thật! Vậy thì có thể biết: Hết thảy thịnh, suy, khổ, lạc, khen ngợi, chê bai, hủy báng, ca tụng, đủ loại sự tướng đối đãi càng là hư huyễn, chẳng thật, sao đáng để tham chấp ư? Đoạn kinh văn này ước theo tam thân và thế giới để nói rõ ý chỉ vi tế “tướng Không của các pháp”. Vì sao vậy? Do ước theo hai thứ ấy để nói rõ ý nghĩa, hết thảy các sự tướng đều được thâu nhiếp chẳng sót!

4) Xét theo thân tướng và giới tướng (tướng trạng của thế giới) để nói, thân là năng y (chủ thể nương tựa), thế giới là sở y (cái để thân nương tựa) . Ước theo Pháp Thân của bậc thánh và Phật tánh của phàm phu để nói, tánh là năng khởi (cái có thể khởi lên), thân và thế giới là sở khởi (cái được sanh khởi bởi tánh) . Cần phải biết: Tánh thanh tịnh ấy vốn chẳng có đến, đi, một, nhiều, tổng, biệt, tăng, giảm, chỉ tùy duyên hiện khởi các tướng đến, đi v.v… Do tướng là tùy duyên hiện khởi, cho nên là hư huyễn, nhưng tánh là cái Thể vốn sẵn đủ chân thật. Vì thế, bất luận tùy duyên hiện khởi đủ thứ sự tướng đối đãi, nhưng trong bản tánh thì là không tịch dứt bặt đối đãi, chưa hề có các loại tướng ấy! Các tướng khác như một, khác, thánh, phàm, sanh, diệt, cấu, tịnh, ta, người, đây, kia v.v… không gì chẳng đều là như thế.

Nếu có thể nhìn rõ chắc chắn nguồn tâm vốn bất sanh, bất diệt như thế để quán chiếu, tiến nhập; đó gọi là “trực chỉ hướng thượng”, tức là tấm lòng ngay lập tức rộng mở, phiền não sẽ ngay lập tức tiêu trừ, ngay lập tức xa lìa mộng tưởng điên đảo. Dụng công như thế mới là thẳng thừng gánh vác, có thể gọi là “người khéo dụng công”. So với kẻ làm những chuyện vụn vặt, công hiệu sẽ khác biệt vời vợi, có thể nói “khác biệt giữa ngày và kiếp”, há chỉ là “một ngày ngàn dặm” ư?

Vì thế, kinh Viên Giác dạy: “Tri huyễn tức ly, bất tác phương tiện. Ly huyễn tức giác, diệc vô tiệm thứ. Nhất thiết Bồ Tát, cập mạt thế chúng sanh, y thử tu hành, như thị nãi năng vĩnh ly chư huyễn” (Biết huyễn liền lìa, chẳng làm phương tiện. Lìa huyễn bèn giác, cũng chẳng có thứ tự dần dần. Hết thảy Bồ Tát và chúng sanh đời Mạt nương theo đấy để tu hành, như thế bèn có thể vĩnh viễn lìa các huyễn) . Những điều được nói trong đoạn kinh văn ấy có thể dùng làm chú giải cho kinh này. Đúng là công phu tu tập trực chỉ hướng thượng.

Tu như thế nào? Biết huyễn liền lìa, lìa huyễn chính là giác. “Biết” là giải, mà cũng chính là giác chiếu. “Huyễn” là những cái chẳng thật, tức thân, thế giới v.v… như trên đây đã nói. “Liền lìa” như thế nào? Vừa nhìn đã biết chắc nguồn tâm, quán chiếu tiến nhập, thì các huyễn đều lìa, bởi biết là huyễn sẽ liền lìa. Giác chiếu như thế liền hợp với giác. Vì thế, “lìa huyễn” chính là giác. Đấy là môn trọng yếu viên đốn để nhất siêu trực nhập, chẳng có thứ tự gì! Hết thảy các pháp môn chẳng có phương tiện đối với điều này, cần gì phải tạo phương tiện? Xem câu “như thị nãi năng vĩnh ly chư huyễn” (như thế thì sẽ có thể vĩnh viễn lìa các huyễn), bèn có thể biết: Ắt phải tu như thế thì mới là triệt để, mới có thể rốt ráo. Người nghe hãy nên sanh ý tưởng hy hữu, khó gặp gỡ!

5) Ngoài ra, còn có một nghĩa do Vô Trước Bồ Tát nói, cũng phải nên biết. Nghĩa ấy như thế nào? Chính là coi khoa “vi trần, thế giới chẳng phải một, nhiều” là nói thí dụ nhằm sánh ví các ý nghĩa trong khoa trước đó. Thế giới là một, ví như Báo Thân là một. Vi trần nhiều, ví như Ứng Hóa Thân nhiều. Vi trần và thế giới chẳng một, chẳng nhiều, ví như hai thân chẳng một, chẳng khác. Nhưng pháp và thí dụ có chỗ chênh lệch: Thế giới chẳng lìa vi trần nhưng riêng có, Báo Thân thì ngay cả lìa Ứng Hóa Thân sẽ chẳng riêng có. Hãy nên biết: Hễ nói thí dụ, chỉ có thể sánh ví đại thể, chẳng thể mỗi mỗi đều ứng hợp khít khao! Như trong kinh dùng ánh sáng mặt trời để sánh ví trí quang (ánh sáng trí huệ) . Đấy bất quá là do ánh sáng trong thế gian chỉ có mặt trời là lớn nhất, phổ biến nhất, có lợi ích nhất; do vậy, dùng nó làm thí dụ. Thật ra, ánh nắng nương vào hình chất mà sanh, lại còn nóng bức, sao có thể sánh ví trí quang không nương tựa, lại còn thanh lương ư? Vì thế, chớ nên do cách nói về pháp và thí dụ của ngài Vô Trước có chỗ chênh lệch mà coi nhẹ. Vi trần và thế giới hiện có một và nhiều, ví như hai thân hiện có đến, đi. Nhưng nói theo tánh, vốn chẳng có tướng một hay nhiều, cho nên cũng chẳng có tướng đến, đi. Lại xét theo phương diện gộp chung tánh và tướng để nói, tuy vốn chẳng có một, nhiều, chẳng ngại hiện có một, nhiều. Tuy hiện có một, nhiều, thật ra, vẫn chẳng có một, nhiều. Dùng đó để sánh ví: Tuy vốn chẳng có đến đi, chẳng ngại hiện có đến, đi. Tuy hiện có đến, đi, thật sự chưa từng đến, đi! Nhưng phàm phu tham chấp sự tướng thuộc nhất hợp tướng. Để sánh ví phàm phu tham chấp sự tướng đến, đi, ngài Vô Trước luận định rằng: “Vì để phá thân danh sắc, cho nên nói thế giới, vi trần v.v…” Thân danh sắc là nói về hai thân (Báo Thân và Ứng Hóa Thân), ý nói: Đức Phật sợ [thính chúng] nghe nghĩa trên đây chẳng hiểu, cho nên Ngài lại nói các thí dụ vi trần, thế giới để đả phá. Nay tôi diễn giải, khơi mở, nói ra ý nghĩa ấy để người đọc luận ấy sẽ có thể dung hội. Do vậy, có thể thấy đức Phật nói một câu pháp bao hàm vô lượng nghĩa. Vì thế, có thể giải thích đủ mọi cách. Do vậy, gọi là “viên âm”. Bởi đó, thấy là cạn hay sâu, đều tùy thuộc mỗi người. Xưa nay, có nhiều vị học đại giáo viên đốn, nhưng lại nói thành Biệt Giáo, thậm chí còn đi vào nhân thiên giáo là do lẽ này! Vì vậy nói “đề hồ có thể biến thành độc dược”, lại nói “viên nhân thuyết pháp, vô pháp bất viên, tà nhân ngộ chánh pháp, chánh pháp diệc thành tà” (người căn cơ viên giáo nói pháp, không pháp nào chẳng viên. Kẻ tà gặp chánh pháp, chánh pháp cũng thành tà) . Vì thế, kinh Đại Thừa dạy bảo người học hãy coi chuyện thân cận thiện tri thức là lẽ trọng yếu, coi khai chánh tri kiến là căn bản vậy!

2.2.2.2.2.2.2.1.3. Ước theo ngã kiến để chỉ rõ “ngay cả lìa cũng phải lìa”

2.2.2.2.2.2.2.2.1.3.1. Vấn đáp để nói rõ ý nghĩa

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược nhân ngôn “Phật thuyết ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến”. Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Thị nhân giải ngã sở thuyết nghĩa phủ? Thế Tôn! Thị nhân bất giải Như Lai sở thuyết nghĩa.

(經) 須菩提！若人言：佛說我見、人見、眾生見、壽者見。須菩提！於意云何？是人解我所說義不？世尊！是人不解如來所說義。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu có người nói “Phật nói ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến”. Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Người ấy có hiểu nghĩa do ta đã nói hay không? Bạch Thế Tôn! Người ấy chẳng hiểu nghĩa do Như Lai đã nói) .

Trong bản lưu thông, trước “Thế Tôn” có hai chữ “phất dã”, [hai chữ ấy] chẳng nên có. Do đó, trong bản chép kinh của người đời Đường không có hai chữ ấy. Hãy thử xem câu “bất giải” (chẳng hiểu) sau đó, nói kiên quyết dường nào! Vậy thì há có thể thêm vào một câu linh hoạt “phất dã” được ư? Nếu [“phất dã”] chẳng phải là linh hoạt, mà hiểu đó là câu [phủ định] chắc nịch, sẽ thành chẳng cùng một loại với các nghĩa trước đó. Hơn nữa, câu “bất giải” ý nghĩa đã đủ rõ, cần gì phải dùng thêm một câu chắc nịch “phất dã” để minh thị nghĩa ấy? Hãy nên biết: Kinh này không có một câu hay một chữ thừa thãi nào, liền biết kẻ hư vọng thêm [“phất dã”] vào, hoàn toàn là do không hiểu rõ ý chỉ của kinh vậy!

Ý nghĩa của kinh văn trong khoa này cực sâu, vì sao vậy? Toàn bộ những điều kinh đã nói đều nhằm phá ngã. Vì sao người nói “Phật nói ngã kiến” lại đâm ra là chẳng hiểu nghĩa vậy? Chắc có kẻ cho rằng: “Do kẻ đó nghi đức Phật nói lời ấy, ắt là trong tâm Ngài có kiến chấp ấy, cho nên bảo là chẳng hiểu”. Nói như vậy sai lầm to tát! Bất luận là ai, đều trọn chẳng đến nỗi nghi Phật có ngã kiến. Giả sử thật sự có người hư vọng như thế, ôm ấp niềm hoài nghi hư vọng ấy, thì sau câu “nhược nhân ngôn” (nếu có người nói), ắt phải có câu “Phật tác thị niệm” (Phật nghĩ như thế này) . Nhưng nay chẳng có, đủ chứng tỏ cách nói ấy sai mất rồi!

Như vậy thì vì sao “chẳng hiểu”? Hãy nên biết: Từ mở đầu kinh cho tới đây, nhiều lượt nói bốn tướng “ta, người…” chẳng thể có. Hễ có, sẽ chẳng phải là Bồ Tát. Lại còn tán thán người không có bốn tướng ấy sẽ đạt được vô lượng phước đức. Lại còn dạy Bồ Tát thông đạt vô ngã pháp. Còn nói: Biết hết thảy các pháp vô ngã, được thành tựu Nhẫn, công đức thù thắng. Nhưng sợ phàm phu nghe đức Phật nói đi, nói lại như thế, bèn chấp các thứ như ngã kiến v.v… là thật sự có. Kiến chấp ấy vướng cứng ngắc trong tâm, chính là ngã kiến, há chẳng phải là đâm ra tăng thêm trói buộc ư? Nếu chẳng phải là như vậy, thì sẽ có thể dần dần trừ ngã; đó cũng chẳng phải là nghĩa Bát Nhã rất sâu do đức Phật đã nói. Vì sao nói vậy? Kinh này đối với hết thảy các pháp, nhiều lượt nói “tức phi, thị danh” để giảng rõ ý nghĩa “tướng có, tánh không”, dụng ý là khiến cho mọi người quán chiếu “vốn Không”, nhanh chóng được giải thoát. Nơi người lợi căn, sẽ tự có thể nghe một biết mười, ngộ biết các pháp như ngã kiến v.v… cũng lại là “tướng có, tánh không”, bèn một mình ôm đao tiến thẳng vào, ngay lập tức có thể đoạn trừ căn cội. Cho đến chỗ này nói “Phật thuyết ngã kiến đẳng” thì có thể biết [người nói như thế] là thiên chấp bên hữu tướng, chưa thể thông đạt các kiến chấp ta, người v.v… cũng vốn là Không. Vì thế nói là “bất giải Như Lai sở thuyết nghĩa” (chẳng hiểu nghĩa do Như Lai đã nói) .

Phật là nói theo tướng, Như Lai là nói theo tánh. Ở đây nói “Phật thuyết ngã kiến”, kế đó nói “bất giải Như Lai sở thuyết nghĩa” (chẳng hiểu nghĩa do Như Lai đã nói), chính là nói rõ người ấy đối với các thứ như ngã kiến v.v… chỉ biết nghĩa “tướng có”, chưa hiểu nghĩa “tánh không”. Như thế thì các kiến chấp ta, người v.v… vĩnh viễn chẳng thể trừ. Cổ đức có vị thỉnh thầy tháo bỏ trói buộc [cho mình], thầy hỏi: “Ai trói ông?” Kinh văn trong khoa này chính là nói rõ ý nghĩa ấy! Hãy nên biết: Tánh thể không tịch, vốn chẳng có trói buộc. Nay kiến chấp ta, người v.v… vắt ngang trong tâm, lại còn nói “Phật cũng nói như thế”, há chẳng phải là kéo kén tự trói buộc ư? Vì thế, đức Thế Tôn đặc biệt cùng trưởng lão dấy lòng Từ vô duyên, khởi lòng Bi đồng thể, nói ra kinh văn thuộc khoa lớn này, nhằm khiến cho hết thảy chúng sanh ngay lập tức thấu triệt rỗng rang nguồn tâm vô ngã, vô kiến, có thể rốt ráo tháo khằn, cởi trói. Như vậy thì có thể biết tầm quan hệ trọng yếu của kinh văn thuộc khoa này. Nghĩa ấy như thế nào? Lại nghe tiếp phần sau!

2.2.2.2.2.2.2.2.1.3.2. Giải thích và kết lại nguyên do

(Kinh) Hà dĩ cố? Thế Tôn thuyết ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến, tức phi ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến, thị danh ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến.

(經) 何以故？世尊說我見、人見、眾生見、壽者見，即非我見、人見、眾生見、壽者見，是名我見、人見、眾生見、壽者見。

(Kinh: Vì sao vậy? Đức Thế Tôn nói ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến tức chẳng phải là ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến, thì gọi là ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến) .

Trong kinh, hễ nói “thị danh” thì đều là nói theo tướng, tức là nói theo nghĩa duyên khởi. Hễ nói “tức phi” đều là nói theo tánh, đó là nói theo nghĩa Tánh Không. Cần phải biết: “Phật thuyết ngã kiến, nhân kiến, chúng sanh kiến, thị giả kiến” với dụng ý khiến cho kẻ khác lãnh hội ngã kiến, nhân kiến v.v… đều là huyễn tướng duyên khởi. Nếu có thể biết huyễn liền lìa, ngã kiến sẽ ở chỗ nào? Hơn nữa, còn có dụng ý khiến cho mọi người lãnh hội nhân kiến, ngã kiến v.v… vốn chẳng phải là giác tánh không tịch. Như thế thì ly huyễn chính là giác, lìa ngã kiến lại ở chỗ nào? Đó là ý nghĩa chân thật của “Phật thuyết ngã kiến”. Nay nói “Phật thuyết ngã kiến” mà chẳng biết chi khác, trong lời lẽ rất có vẻ canh cánh trong lòng, tức chấp đó là thật. Vốn muốn cho họ phá chấp, nay lại ngược ngạo tăng thêm một chấp, sao có thể lìa ngã kiến cho được? Dẫu có thể lìa, vẫn tồn tại ý niệm “năng ly, sở ly” (cái có thể lìa, cái bị lìa), tức vẫn là ngã kiến! Căn cội sao có thể nhổ sạch cho được? Vì vậy nói “chẳng hiểu nghĩa do Như Lai đã nói”!

Nói “thử nhân bất giải” (người ấy chẳng hiểu) chính là dạy người học hãy nên hướng về nguồn tâm vốn sẵn thanh tịnh vô ngã, vô kiến để lãnh giải sâu xa. Ở đây chẳng nói “Phật thuyết” hay nói “Như Lai thuyết”, mà đặc biệt nói “Thế Tôn thuyết” càng có ý nghĩa tinh vi. Nói “Phật” tức là lệch về bên tướng. Nói “Như Lai” tức là khuyết thiếu bên Tu. Nghĩa ở đây chính là dạy mọi người hãy giác chiếu tánh vốn Không để khởi tu, nhưng Thế Tôn chính là tổng xưng mười hiệu của đức Phật, ý nghĩa của Phật và Như Lai đều được thâu tóm trong ấy. Vì thế, đặc biệt nêu ra [danh hiệu Thế Tôn] để hiển thị ý nghĩa. Tức là ý nghĩa ở đây chính là mười hiệu trọn đủ truyền tâm bí yếu; sở dĩ đức Thế Tôn là đấng được toàn thể người đời cùng nhau tôn trọng chính là vì điều này. Ắt phải nương theo nghĩa này mà tu, ngõ hầu đạt được nhân viên, quả mãn mà thành Phật, tu viên mãn, tánh hiển lộ hòng chứng Như Lai. Vì sao vậy? Ngã kiến là cái gốc của vô minh, là nguyên do trở thành phàm phu. Phá ngã kiến là trí huệ quang, chính là con đường để thành thánh, nhưng ý nghĩa được minh thị ở đây chính là gươm huệ kim cang phá trừ ngã kiến, có thể đoạn tuyệt căn cội. Chẳng nương vào pháp này, ngã kiến sẽ chẳng dễ trừ, dẫu trừ cũng chẳng thể tận! Nói chung, những điều được nói ở đây chính là chỉ dạy đích xác công phu tu tập. Nếu chỉ hiểu là huyền lý, sẽ là cô phụ Phật ân không chi hơn được!

4) Lần trước, tôi đã nói không thể chỉ hiểu “tức phi ngã kiến, thị danh ngã kiến” (tức là chẳng phải ngã kiến, thì gọi là ngã kiến) là đạo lý quán Không, mà [phải hiểu hai câu ấy] đích xác là chỉ bày công phu tu tập tột đỉnh để phá trừ ngã kiến. Nhưng nói tới “công phu tu tập”, lại có một nghĩa tột bậc trọng yếu không thể chẳng nói rõ trước. Trước nay, dường như chưa có ai mổ xẻ, phân tích điều này. Nay tôi sẽ biện định tường tận theo từng tầng, nhất nhất phân tích rõ ràng, như thế thì không chỉ nắm được yếu lãnh trong công phu tu tập nơi khoa này và kinh này, mà phàm những điều khác được nói đến trong kinh này như tánh, tu, và công phu tu tập đều chẳng đến nỗi không nắm được đầu mối, cũng như có thể tránh khỏi đủ thứ khuyết điểm như chấp tánh phế tu, do Sự mà ngại Lý…

Đức Phật nói hết thảy các pháp, không ngoài hai nghĩa là nói rõ tánh, hoặc nói rõ tu. Hơn nữa, trong một cú pháp, hễ nói đến tánh, ắt sẽ kiêm tu. Nói tu liền bao gồm có tánh. Nếu chẳng biết lãnh hội như thế, đối với Phật pháp, sẽ trọn ở ngoài cửa! “Tánh” là lý tánh. “Tu” là công phu tu tập. Đối với lý tánh, hãy nên thấy sai biệt trong bình đẳng. Đối với công phu tu tập, hãy nên thấy sai biệt trong bình đẳng. Vì sao nói là “hãy nên thấy bình đẳng trong sai biệt?” Tức là hãy nên biết đức Phật khai thị thường là ước theo một sự để nói rõ Lý, nhưng Lý thật ra thông với hết thảy mọi sự. Nếu người nghe pháp chẳng biết dung thông như thế, tức là chỉ thấy sai biệt mà chẳng thấy bình đẳng, há có thể quán lý mà hiểu tánh nổi ư? (Do tánh bình đẳng, lý ắt bình đẳng) . Như kinh này, những chỗ nói “tức phi, thị danh” rất nhiều, người nghe sẽ thừa dịp lãnh hội đạo lý trong ấy, vốn chẳng có hai nẻo. Bởi lẽ, nói “tức phi” đều là ước theo tánh nơi Lý Thể để nói rõ “vốn Không”. Hễ nói “thị danh” thì đều dựa theo tướng duyên sanh để nói rõ “huyễn hữu”. Hễ “tức phi” và “thị danh” cùng nói, thì đều nhằm nói rõ tánh và tướng chẳng một, chẳng khác! Nói như thế, dụng ý muốn cho [thính chúng] biết: Muốn chứng pháp tánh, đối với pháp tướng, phải nên hiểu rõ “đối với chẳng một, đừng chấp trước”, lại phải nên hiểu rõ “đối với chẳng khác, đừng đoạn diệt”. Do vậy, lý này chẳng sai biệt mà là bình đẳng.

Nói cách khác, chẳng phải là một pháp là như thế, mà là pháp nào cũng đều là như thế. Tức là bất luận pháp nào, cũng đều nên hiểu rõ lý này, chẳng chấp vào hai bên, tiêu quy tánh thể bình đẳng. Nếu xét theo ý nghĩa của “tức phi” và “thị danh” để luận định công phu tu tập, sẽ có sai biệt rất lớn! Chẳng thể do lý tánh bình đẳng, mà luông tuồng, mơ hồ, coi là nhất loạt giống như nhau được! Nếu [coi là nhất loạt giống nhau] như thế, ắt sẽ đối với các nghĩa do đức Phật đã nói hiểu là Lý suông, coi đó bất quá là dạy người ta quán “hết thảy đều là Không” mà thôi! Do chẳng biết lắng lòng thấu hiểu cặn kẽ sự sai biệt trong bình đẳng, tự nhiên là sẽ không có cách nào thực hiện, bởi chẳng biết đấy đích thị là những lời chỉ bảo công phu tu tập. Hoặc do chẳng biết những lời đó nhằm chỉ dạy công phu tu tập, bèn cho rằng đó là cảnh giới của Như Lai, bọn ta há dám đàm luận xằng bậy! Vì vậy, kẻ sợ hãi Bát Nhã lại quá sức nhiều! Cho tới hiện thời, kinh này chỉ nói Tương Tự Bát Nhã, quả thật là do lẽ này. Lại còn quá đáng hơn nữa, là [có những kẻ] một pháp cũng chẳng tu, ngã kiến cũng chẳng trừ, lại ngược ngạo, tự rêu rao, đắc ý “ta học Bát Nhã!” [Kinh luận chê trách] kẻ “cuồng loạn” chính là nói về hạng người này. Các căn bệnh như thế đều do chẳng hiểu rõ mối quan hệ giữa tánh và tu, cũng như các loại công phu tu tập sai khác. Nói cách khác, đối với sai biệt trong bình đẳng, bình đẳng trong sai biệt, chưa từng biện định kỹ càng, rõ ràng, nên khiến thành ra như thế. Do vậy, nay tôi chẳng thể không mổ xẻ tỉ mỉ, nói cặn kẽ được!

Công phu tu hành thể loại nhiều khôn kể xiết, nhưng có thể khái quát thành hai loại:

- Một là quán môn, còn gọi là Lý Quán.

- Hai là hành môn, còn gọi là Sự Tu.

Lý Quán tức là nương theo lời Phật dạy bèn có thể hiểu xuyên suốt hết thảy lý tánh, lại còn thấu hiểu, cảm nhận sâu xa, thiết tha, nghiêm mật giác chiếu. Như thế thì mới có thể vận dụng vào hạnh môn. Do vậy, có thể biết: Cái gọi là Lý Quán tuy là Lý, nhưng đã thấy nơi tu. Tuy là tu, vẫn thuộc vào Lý. Vì thế, nếu coi Lý Quán chỉ là một phương cách có thể hoãn đãi mà tu thì sai mất rồi! Nếu nghĩ tu như vậy là đã đủ rồi, cũng trật luôn! Từ xưa tới nay, người phạm phải khuyết điểm này chẳng biết là bao nhiêu! Nói chung, Lý Quán ắt phải kiêm Sự Tu. Hành Sự Tu, ắt phải kiêm thêm Lý Quán. Hễ thiếu một thứ, sẽ chẳng đáng để gọi là công phu tu tập vậy!

Sự Tu là như bố thí, trì giới, cho đến xem kinh, niệm Phật, một cái nhấc tay, một cái cúi đầu, bất luận lớn, nhỏ, tinh, thô, hễ thấy có các động tác, hành vi thì đều là Sự Tu. Cách tu thì cần phải theo từng sự mà luận định sự việc. Sự có ngàn vạn sai biệt, cách tu cũng bởi đó mà có ngàn vạn sai biệt. Như lễ bái có pháp tắc lễ bái, xướng niệm có pháp tắc xướng niệm, há có thể là nhất loạt như nhau được ư?

Không chỉ là như thế, Lý Quán còn thông với Sự Tu. Vì thế, khi tu Lý Quán, không chỉ y theo lý tánh đã nói trước đó để quán lý bình đẳng, mà còn phải nên dựa theo các sự vật để tu tập mà quán lý sai biệt. Nếu chỉ biết quán bình đẳng, chẳng biết quán sai biệt, hoặc chỉ biết quán sai biệt, chẳng biết quán bình đẳng, thì cũng như tu mù. Hãy nên biết dù tánh, tu, dù lý hay sự trong tu tập, đều chẳng thể xem thành hai thứ, lại chẳng thể lẫn lộn thành một để đàm luận! Cần phải thấu hiểu, cảm nhận “chẳng khác” trong “chẳng một”, “chẳng một” trong “chẳng khác”, thì sẽ có thể “tánh và tu chẳng hai, Lý Sự viên dung”. Bởi lẽ, cần phải trong Viên Dung có Hàng Bố, trong Hàng Bố có Viên Dung, thì mới là viên dung thật sự, thật sự chẳng hai, như thế thì không tu nào chẳng thành. Đó là điều kiện trọng yếu bậc nhất trong học Phật. Nếu chẳng thể nhận biết rõ ràng những chỗ này, sẽ là dường như đúng mà sai be bét, quyết chẳng có thành tựu!

Ngay như “tức phi, thị danh”, có khi dựa theo Lục Độ, có khi dựa theo trang nghiêm cõi Phật để nói, nhưng trang nghiêm cõi Phật chính là nói tu Lục Độ hạnh. Có thể xét theo Lục Độ để nói, coi như cùng một loại. Lại có khi dựa theo ba mươi hai tướng, thân tướng trọn đủ để nói. Có khi dựa theo thế giới và vi trần để nói, đều là cảnh tướng. Tuy đều là cảnh tướng, nhưng nếu phân biệt tỉ mỉ, sẽ chẳng thể coi là cùng một loại được! Bởi lẽ, ba mươi hai tướng, sắc thân trọn đủ v.v… đều do tu phước huệ mà thành. Thế giới, vi trần, chẳng cần phải tu. Bởi đó, thế giới, vi trần, chẳng có Sự Tu để có thể nói, chỉ tu Lý Quán, quán lý tánh bình đẳng, Không Hữu đều chẳng chấp là được rồi. Như ba mươi hai tướng v.v… đều nên quy vào thể loại Lục Độ, một mặt quán lý tánh huyễn hữu vốn là Không, một mặt quán Lục Độ là môn trọng yếu để tự độ, độ người. Thân tướng, cõi Phật đều nhằm tiếp dẫn chúng sanh, ắt chẳng thể không có. Tuy là huyễn hữu, vốn là Không, nhưng chớ nên chấp trước, muôn vàn đừng nên đoạn diệt chuyện ấy. Vận dụng vào xử sự, cần phải chiếu theo huyễn pháp, siêng tu chẳng lười nhác. Đó gọi là “khải kiến thủy nguyệt đạo tràng, đại tác mộng trung Phật sự” (tạo dựng đạo tràng bóng trăng trong nước, thực hiện Phật sự lớn lao trong mộng), chỉ là trong tâm chẳng giữ ý niệm năng tu, sở tu mà thôi! Đấy là công phu tu tập ước theo ý nghĩa “tức phi, thị danh” để hành Lục Độ v.v…

Còn như ngã kiến hết sức chẳng phải vậy. Bởi lẽ, các hạnh như Lục Độ v.v… đều là chuyện phải nên thành tựu, các thứ như ngã kiến v.v… là những thứ phải nên tiêu trừ, hoàn toàn tương phản. Vì thế, quán lý tánh bình đẳng huyễn hữu vốn không, tuy giống như Lục Độ, nhưng theo Sự để tác Quán, hãy nên quán nó hoàn toàn chẳng phải là cái tồn tại trong tánh, chỉ là giả danh. Cố nhiên, trong tâm chẳng thể tồn tại mảy may ngã hoặc kiến chấp, nhưng vận dụng vào xử sự thì hãy nên xa lìa danh tướng huyễn hữu, chiếu sâu xa “tâm tánh vốn không”. Đấy là công phu tu tập ước theo ý nghĩa “tức phi, thị danh” để trừ ngã kiến. Biết điều này, sẽ có thể suy ra công phu tu tập để tiêu trừ hết thảy các sự phải nên tiêu trừ như vô minh, phiền não v.v… Hãy nên biết ngã kiến thâm căn cố đế, nay muốn trừ khử, chẳng nương theo công phu tu tập được nói ở đây, ắt chẳng thể trừ được! Nay trước hết nói khái yếu. Đã hiểu điều khái yếu rồi, sẽ có thể theo từng tầng mà tìm tòi sâu hơn, do cách tu ở đây lý tột bậc vi tế vậy!

Vì sao nói “muốn trừ ngã kiến, mà chẳng nương vào pháp này thì sẽ không thể?” Tuy phần trước đã nói lý này, quả thật sợ [người đọc] chưa hiểu rõ, nay lại nói cách khác để giảng rõ. Ví như có người đối với điều này có thể biết cái hại của ngã kiến, phát tâm trừ khử, nhưng nếu trong tâm thấy ngã kiến khó trừ, tức đã chấp ngã kiến là thật sự có, tức là đã vắt ngang một cái thấy “ngã kiến thật sự có” trong tâm, lại đèo thêm một cái thấy “có trừ khử ngã kiến” trong tâm, trói buộc càng thêm trói buộc, sao có thể trừ khử ngã kiến cho được? Vì sao vậy? Chỉ cần trong tâm có mảy may năng trừ (cái có thể trừ khử), sở trừ (cái bị trừ khử), thì vẫn là “kiến” y như cũ, vẫn chấp ngã giống hệt như vậy!

Vì thế, đối với điều này, đức Thế Tôn đặc biệt dạy hãy trực chiếu nguồn tâm vốn vô ngã, vô kiến, tức là không chỉ chẳng có ngã kiến, mà cái thấy vô ngã cũng chẳng có. Do vậy, tung tích, bóng dáng của ngã kiến hoàn toàn chẳng có! Thẳng thừng, nhanh chóng, lẹ làng, không chi hơn được cách này! Bất Huệ nào dám tự bảo là có thể trừ ngã kiến, nhưng đối với chuyện này, đã từng có sự thể nghiệm, quán chiếu lâu ngày chẳng ngừng, đại lược hiểu được một hai điều khúc chiết, ẩn tàng, vi tế, biết sâu xa pháp tu trong ấy đã mầu nhiệm lại còn trọng yếu. Nay muốn các vị có thể nhanh chóng đạt được lợi ích, cũng như chẳng dám cô phụ kinh văn trong khoa này, kính cẩn dựa theo những điều tôi có thể lãnh hội đối với công phu tu tập được nói trong kinh mà tuyên dương cặn kẽ, ngõ hầu người hữu tâm sẽ triệt để liễu giải. Pháp môn Bát Nhã may ra có thể nhờ vậy mà sáng ngời trong cõi đời. Đấy chính là bổn nguyện của kẻ hèn này. Nhưng nghĩa vị uyên thâm, nói ra chẳng dễ dàng. Nếu chẳng lắng lòng, lặng tánh, ắt cũng chẳng dễ lãnh hội, mong các vị hãy khéo suy nghĩ.

Nay trước hết, dựa theo nghĩa “tức phi” để nói cùng tận nguyên ủy về công phu tu tập tuyệt diệu trừ khử ngã kiến. Ngã kiến được gọi là “cội gốc của vô minh”. Hãy nên biết: Tự tánh thanh tịnh vốn chẳng có vô minh, nhưng do phàm phu chẳng liễu đạt Nhất Chân pháp giới, bèn từ vô thỉ, bất giác tự dấy động [vô minh] cho tới hiện thời. Trong tâm từ bên trong tỏ lộ ra ngoài, không gì chẳng phải là vô minh đen kịt như mực! Tánh quang vốn sẵn có đã sớm ẩn chẳng hiện, đó gọi là bất sanh bất diệt và sanh diệt hòa hợp, thì gọi là Thức. Toàn thể đã bị chôn vùi trong thùng sơn đen kịt, chẳng có mảy may quang minh, ngay cả điều chẳng đáng nên chấp trước mà vẫn cứ chấp trước. Dạy họ quán Không, mà cái được quán chính là tình thức, chẳng phải là tánh Không. Vì thế, câu “tức phi ngã kiến” (tức chẳng phải ngã kiến) hoàn toàn chẳng phải chỉ là dạy “hãy tác quán, hòng quán chiếu tánh Không”, mà còn nhằm dạy [hành nhân] hãy phấn chấn tinh thần, khẳng khái, quyết liệt, cực lực một cước đá lộn nhào những thứ như ngã kiến v.v… Từ nơi căn bản, chẳng thừa nhận “trong tự tánh có ngã kiến, nhân kiến v.v…” Hãy nên thấu hiểu hai chữ Tức Phi như thế. Đó là bước đầu của phương tiện thù thắng, mầu nhiệm!

Trong phần trước đã nói “toàn thể ở trong vô minh, cái chẳng nên chấp trước mà vẫn cứ chấp trước”. Nhưng nói “chẳng thừa nhận”, thì có thể biết là tình thức vẫn nắm quyền xử sự như cũ, sao có thể gọi là phương tiện thù thắng, mầu nhiệm cho được? Hãy nên biết: Phàm phu từ vô thỉ đến nay, nhận giặc làm con đã lâu rồi! Nay được Phật giáo huấn, mới biết đấy là sai, nhưng chẳng chịu thừa nhận. Nếu đã biết và thừa nhận, đó tức là bất sanh diệt và sanh diệt hòa hợp sẽ hiện ra vết rách to lớn. Ngay khi đó, sẽ từ cái vỏ vô minh, mới có một tia trí quang phát hiện, mới là bắt đầu giác, sẽ là bước đầu tiên để trái nghịch trần lao, hợp với giác, chẳng phải là phương tiện thù thắng, mầu nhiệm ư?

Nói chung, vật đã dính chắc đã lâu ngày, nếu chẳng trước hết quyết liệt như thế, há có thể liền được thoát lìa ư? Vì thế, cần phải hết sức dụng công nơi hai chữ Tức Phi trong kinh văn, chẳng phải chỉ là tác quán như thế mà thôi!

Hỏi: Giác chiếu như thế, sự hòa hợp [giữa bất sanh diệt và sanh diệt] liền xuất hiện vết rách to, đúng là như vậy; nhưng bất quá chỉ hiện vết rách mà thôi, thế mà muốn chẳng có vô minh, còn phải nên thực hiện phương tiện nào?

Đáp: Dùng ngay pháp này, vô minh sẽ lập tức chẳng còn, chẳng cần phải tìm kiếm phương tiện nào khác! Vì thế nói “tri huyễn tức ly, bất tác phương tiện” (biết huyễn liền lìa, chẳng làm phương tiện) . Nếu không, có gì là diệu? Hãy nên biết: Tự tánh thanh tịnh, tuy có các vọng niệm như vô minh, ngã kiến v.v… tơi bời, nhưng tự tánh ấy thường hằng, bất biến, thanh tịnh tự nhiên. Do tự tánh là chân thật thể, vô minh là tướng hư huyễn. Một đằng chân, một đằng vọng, từ vô thỉ đến nay, hòa hợp thành một. Thật ra bề ngoài thì hòa, nhưng bên trong chẳng hợp, vốn chẳng tương ứng! Ví như sông Kính và sông Vị rạch ròi, mỗi đằng chẳng hòa lẫn vào nhau. Lý này chỉ có Phật Như Lai là bậc đã chứng Cứu Cánh Giác mới có thể biết triệt để. Do đó, trong kinh Đại Thừa thường nói lý này để khai thị phàm phu, vì hết thảy phàm phu đều là sử dụng hằng ngày mà chẳng hay biết!

Kinh Viên Giác khai thị lý này rõ ràng nhất. Kinh dạy: “Thử vô minh giả, phi thật hữu thể, như mộng trung nhân, mộng thời phi vô. Cập chí ư tỉnh, liễu vô sở đắc” (Cái vô minh ấy chẳng thật sự có cái Thể, như người trong mộng khi mộng thì chẳng phải là không có, đến khi tỉnh giấc, trọn chẳng đạt được gì) . “Mộng” ví như chúng sanh đang mê; “tỉnh” ví như hành nhân đã giác. Người học Phật trước hết cần phải tin điều này. Đó gọi là “tín là cửa ngõ để nhập đạo”, tức là vì dốc lòng tin vào cái Lý do đức Phật đã nói, nhập đạo bèn đạt được cửa ngõ vậy. Do lý này, phàm phu thoạt đầu chưa từng biết, nay tuy biết mà nếu chẳng thật sự tu, cũng khó hiểu rõ ngay được. Nếu chẳng có tín tâm, có chỗ nào để nhập? Vì thế, nghe “tức phi ngã kiến” (tức chẳng phải ngã kiến), hãy mau hướng theo nguồn tâm vốn sẵn thanh tịnh để khế nhập!

“Mau chóng hướng về” là gạt bỏ hết thảy, chẳng đoái hoài. Đơn độc hướng đến chỗ chưa khởi tâm động niệm để giác chiếu. Điều này giống như trước nay nhận giặc làm con, để cho khách ồn ào lấn chủ đã lâu, nay may mắn biết nó là giặc, há có nên vẫn lần chần, dây dưa với nó, chẳng cần phải lo lắng thế lực của nó to lớn khó trừ! Nếu lo ngại, sẽ đâm ra tăng thêm thanh thế cho nó. Phải biết: Nó vốn chẳng có căn cội, thế lực trước nay hoàn toàn do tự mình tín nhiệm nó mà ra. Nay đã biết nó sai trái, chẳng tín nhiệm nữa, nó sẽ chẳng có cách nào thi triển, sẽ phải phục tùng, quy hóa, cần gì phải sợ hãi nữa ư! Đấy là bước trọng yếu thứ nhất để trừ chấp, chớ nên xem thường!

Do vậy, kinh Viên Giác nói: “Tri huyễn tức ly” (Biết huyễn liền lìa) . Chữ Tri (知, biết) hay nhất, “biết” tức là giác chiếu. Thật sự có thể giác chiếu, kiến liền tiêu tan. Ví như con chuột lén lút ngó nhìn nơi góc tối, nếu bị giác chiếu, nó sẽ tự trốn chạy. Ở đây cũng giống như thế. Bởi lẽ, đồng thời chẳng thể khởi lên hai niệm, vọng tâm dấy lên chính là vì chánh niệm lỏng lẻo. Chánh niệm dũng mãnh, vọng niệm sẽ chẳng có. Đó chính là lẽ tự nhiên, trọn chẳng phải là lạ lùng, đặc biệt gì! Vì thế nói “tức ly” (liền lìa) . Hãy nên biết: Liền lìa và biết huyễn, trọn chẳng phải là hai chuyện. Đó chính là phương pháp để trừ vọng thẳng thừng, nhanh chóng nhất, then chốt nhất, chớ nên coi thường! Hãy luôn luôn giác chiếu như thế, chẳng có chút buông lung nào, ngã kiến sẽ từ đâu mà dấy lên được? Dẫu dấy lên, sức của nó rất yếu ớt; lâu ngày công thuần, tự nhiên chẳng khởi nữa! Đấy chính là công phu tu tập “tức phi ngã kiến” vậy!

Cần phải nói bổ túc thêm! Kẻ phàm phu do vô thỉ bất giác, vọng niệm chưa hề tạm dừng, Nay muốn biết huyễn để giác chiếu, cần phải tu tiền phương tiện. Nếu không, sẽ do đâu mà biết là huyễn để giác chiếu vậy? Ví như ở lâu nơi thành thị náo nhiệt, đêm ngày tiếng ồn chẳng dứt, trọn chẳng cảm thấy ồn! Nếu ở nơi thanh vắng, hễ có chút tiếng vang nhẹ, liền nhận biết ngay. Ở đây cũng giống như thế, ắt phải giữ vững giới cấm để dứt nhiễm duyên, đọc Đại Thừa cho nhiều để hiểu rõ Phật lý, khiến cho bề trong phần nào được an tĩnh, tục kiến sẽ dần dần giảm bớt, sẽ có thể biết huyễn, sẽ có thể giác chiếu!

Đối với “tức phi ngã kiến”, điều được kinh này nói ở cuối cùng cũng là ý này. Nhưng tuy nói ở sau, khi tu thì phải nên đặt lên đầu. Nếu chưa nắm được cương lãnh trọng yếu của phương pháp trừ vô minh, ngã kiến, thì tánh, tu, lý, sự được nói từ đầu kinh cho đến đây sao có thể triệt để soi tỏ, đều chẳng nắm được cương lãnh trọng yếu vậy! Chớ nên không biết lý này!

Các công phu tu tập nơi “thị danh ngã kiến” (thì gọi là ngã kiến) v.v… càng trọng yếu, càng hay khéo hơn. Nếu chỉ biết “tức phi” mà chẳng biết “thị danh”, sao có thể hết sạch ngã kiến cho được? Mong chư vị trước hết hãy thấu hiểu, nhận biết nghĩa “tức phi, thị danh” một phen rồi lại nghe ý nghĩa của “thị danh ngã kiến”. Nghe pháp thì phải cốt sao mỗi chữ đều thấu hiểu, nhận thức sâu đậm trong tâm. Nếu không, sẽ là nghe mà như chẳng nghe, nào có lợi ích chi đâu!

Nay tôi sẽ tuyên dương công phu tu tập nơi “thị danh ngã kiến”. Nếu hỏi: “Kinh này hễ nói ‘thị danh’ đều là nói đến ý nghĩa ‘chẳng đoạn diệt’, mà ngã kiến là cái phải nên tiêu trừ, dung thông như thế nào đây? Trong phần trước đã nói về công phu tu tập ‘tức phi’ chính là khẳng khái và quyết liệt đả phá tình chấp dính chắc như keo sơn, tôi đã biết cái hay của nó rồi, nay nói ‘thị danh’ cũng là công phu tuyệt diệu, trọng yếu tuyệt đối, há có phải là chèo kéo đối với quyết liệt ư?” Đáp: Chẳng phải là như thế! Phần trước là nói “do Sự có sai biệt, công phu tu tập bởi đó mà có sai biệt”, chính là nói về câu “thị danh ngã kiến”. Quý vị đã biết ngã kiến là cái phải nên tiêu trừ, sao lại hòa lẫn Lý Quán và Sự Tu đáng phải nên thành tựu để hý luận vậy?

Hãy nên biết: Ý nghĩa “thị danh ngã kiến” chính là nói ngã kiến là huyễn tướng do chân tánh biến hiện. Nói “tiêu trừ” hoàn toàn chẳng phải là “đoạn diệt bản tánh”, mà chỉ là trừ căn bệnh [chấp trước] ấy, chứ chẳng phải là trừ pháp ấy. Đó là điều thứ nhất. Hơn nữa, hiểu ngã kiến là pháp duyên sanh. Nếu tâm nắm níu, ngã kiến liền tùy duyên dấy lên. Nếu tâm chẳng sanh, ngã kiến sẽ chẳng do đâu mà sanh được. Đó gọi là “biết huyễn liền lìa, lìa huyễn bèn giác”. Đấy là điều thứ hai. Hai nghĩa ấy tột bậc trọng yếu. Công phu tu tập để trừ ngã kiến, không chi hay hơn pháp này! Nếu chẳng thuận theo pháp này, sẽ vĩnh viễn chẳng thể trừ. Sợ rằng [quý vị] chưa hiểu rõ, tôi sẽ đàm luận cặn kẽ hơn nữa. Xin hãy lắng nghe!

Trước hết, nói rõ nghĩa ban sơ. Ngã kiến, nhân kiến v.v… chính là phân biệt, chấp trước, chúng được gọi là thức thứ sáu và thức thứ bảy. Thức chẳng phải vật nào khác, chính là do chân tánh vì bất giác, thuận theo nhiễm duyên mà hiện khởi nhiễm tướng. Đó gọi là bất sanh bất diệt và sanh diệt hòa hợp. Nay quán ý nghĩa “tức phi” và quyết liệt chính là “chẳng hòa hợp”, khiến cho nó tiêu mất trong vô hình! Nếu nó tiêu mất, cái gọi là “thức thứ sáu phân biệt” trở thành Diệu Quán Sát Trí, thức thứ bảy chấp trước sẽ chính là Bình Đẳng Tánh Trí, sao có thể đoạn diệt cho được? Hết thảy phàm phu do chẳng nhận biết khổ, chẳng biết đó là thức, tưởng lầm nó là chân tánh; do vậy bảo “nhận giặc làm con”. Cần phải biết: Giặc vốn chẳng đến từ bên ngoài, mà là “gia tặc” (giặc ở ngay trong nhà) . Lại còn là nhân vật chủ yếu, nay cùng với nó quyết liệt, dụng ý là khiến cho nó cải tà quy chánh. Ví như nuôi một đứa con duy nhất, do nó chẳng tuân theo lẽ chánh mà chẳng thừa nhận, thật ra là mong nó quay đầu. Nếu vĩnh viễn vứt bỏ, gia đình cũng bị hủy! Ở đây cũng giống như thế, chẳng thể do ghét vô minh, ngã kiến, mà “ném chuột chẳng kiêng vỡ đồ”, đi vào con đường hôi thân diệt trí. Vô Tưởng của ngoại đạo, trầm không trệ tịch của Nhị Thừa, đều do vướng phải khuyết điểm này! Trọn chẳng biết đã lệch về Không, tâm vẫn có chấp giữ. Nếu tâm giữ lấy tướng, tức là chấp trước ta, người, chúng sanh, thọ giả, ngã kiến có bao giờ trừ khử cho được?

Lại nói về nghĩa kế tiếp. Quán những điều đã nói trong nghĩa thứ nhất, thoạt đầu do bất giác, ngỡ vô minh là chân tánh. Nay đã biết mà chẳng thừa nhận, có thể thấy ngay từ một niệm ấy chính là giác. Do đó, kinh Viên Giác bảo “ly huyễn tức giác” (lìa huyễn liền giác) cũng là chẳng có thứ tự! Trước là quán nghĩa “tức phi”, đã có thể biết là huyễn liền lìa. Nhưng cần phải tiếp tục biết như vậy, hễ gặp duyên mà tâm chẳng dấy khởi, tức là nhất tâm thanh tịnh vậy. Đó là vì lìa huyễn liền giác. Nói là “lìa”, có nghĩa là “chẳng khởi”. Thoạt đầu, tuy không gì chẳng phải là cưỡng ép, nhưng lâu ngày công thuần, sẽ tự nhiên chẳng khởi! Tới khi tự nhiên chẳng khởi, ngã kiến sẽ rốt ráo thanh tịnh. Hãy nên biết: Nghĩa này nhằm nói “chẳng khởi” chính là “thẳng thừng chẳng khởi”. Nói cách khác, chẳng khởi liền đạt được, lại còn chẳng cần phải phân biệt là có khởi hay không! Vì sao vậy? Phân biệt tức là phan duyên, tức là cái tâm lại khởi mất rồi! Đấy chính là vô minh; đấy chính là ngã kiến. Nói chung, công phu trừ vọng quý ở chỗ một nhát chém đứt đôi. Hễ có chút đắn đo nào, sẽ là “ngó đã gãy, tơ sen còn vương”, tối kỵ đấy nhé! Đối với nghĩa này, kinh Viên Giác cũng có tám câu kinh văn nói tột bậc triệt để, có thể soi tỏ kinh này!

Kinh [Viên Giác] dạy: “Cư nhất thiết thời, bất khởi vọng niệm. Ư chư vọng tâm, diệc bất tức diệt. Trụ vọng tưởng cảnh, bất gia liễu tri. Ư vô liễu tri, bất biện chân thật” (Trong hết thảy các thời, chẳng dấy lên vọng niệm. Đối với các vọng tâm, cũng chẳng diệt mất. Trụ trong cảnh vọng tưởng, chẳng thêm vào sự biết rõ. Trong sự chẳng biết rõ, chẳng biện định chân thật) . Tám câu kinh này từ xưa tới nay, tùy theo kiến địa mà mỗi người mà có chủ kiến riêng. Nay tôi triệt để nói rõ ý nghĩa, chẳng nói lời úp mở. Hãy nên biết: Trong tám câu ấy, hai câu đầu là chủ yếu, tức hai chữ “bất khởi” là chủ chốt. Sáu câu sau nhằm lần lượt giải thích ý nghĩa, để nói rõ nguyên do “bất khởi”, hàm ý: Ắt phải như thế thì mới là thật sự chẳng khởi!

Nói chung, sáu câu sau đó không chỉ là chú giải cho hai câu đầu tiên, mà còn là lời chú giải tuyệt diệu của “lìa huyễn liền giác”. Vọng tâm tức là vọng niệm, chính là nói đến vô minh phân biệt, chấp trước v.v… Hãy nên biết: Vọng tâm chẳng phải chi khác, vốn hoàn toàn là Chân, thuận theo nhiễm mà hiện, sao có thể diệt mất cho được? Chớ nên tưởng lầm “chẳng khởi niệm” là như cây khô, hoặc như tro tàn! Lìa huyễn liền giác, tức toàn thể vọng là chân, cần gì phải dứt diệt? Nếu dứt diệt, sẽ là ngọc lẫn đá đều cháy nát, chẳng phải là nghĩa chân thật của “bất khởi”! Vì thế nói: “Ư chư vọng tâm, diệc bất tức diệt” (Đối với các vọng tâm, trọn chẳng dứt diệt) . Lại chẳng thể hiểu lầm là “chẳng dứt diệt”, [vì nếu hiểu là “thật sự chẳng dứt diệt”], sẽ trụ trong cảnh vọng tưởng. Hãy nên biết: Chỉ có thức mà chẳng có cảnh. Vọng tưởng đã chẳng dấy lên, sao có cảnh cho được? Sao có trụ cho được? Bởi lẽ, lìa huyễn liền giác, tức là hết thảy đều là Không, cần gì phải đèo thêm sự biết rõ là trụ cảnh hay không? Nếu thêm vào một cái “biết rõ”, tức là trên đầu chồng thêm đầu, niệm lại dấy lên, sao nói là “chẳng khởi” cho được? Vì thế nói “trụ vọng tưởng cảnh, bất gia liễu tri” (trụ trong cảnh vọng tưởng, chẳng thêm vào sự biết rõ) .

Lại càng chẳng thể hiểu lầm “nếu chẳng có một điều gì để biết rõ, há chẳng phải là rơi vào vô ký ư?” Hãy nên biết: Đã là chẳng dứt diệt, nhưng chẳng giống như gỗ khô, tro lạnh! Vì thế, khi niệm chẳng dấy lên, sẽ là linh quang riêng chiếu, vượt ngoài căn trần. Do vậy nói “lìa huyễn liền giác”. “Giác” là tánh chân thật, cần gì phải phân biệt, nhận biết nó là chân thật hay không? Nếu biện định điều ấy, sẽ là kẻ khờ tự quấy nhiễu, há còn có thể nói là “chẳng khởi” ư? Vì thế nói: “Ư vô liễu tri, bất biện chân thật” (Đối với sự chẳng biết rõ, chẳng biện định chân thật) .

Ý chung của sáu câu ấy là nhằm nêu tỏ ý nghĩa trong hai câu đầu tiên. Có chiếu, có giác, đều gọi là “nghĩa chướng ngại”. Ý nghĩa “thị danh ngã kiến” trong kinh này cũng lại giống như thế. Ngã kiến đã là duyên sanh, có thể thấy tự tánh vốn bất sanh; bất quá tùy duyên mà dấy khởi huyễn tướng. Như vậy thì ngã kiến chỉ là tên gọi của nó. Chân tánh là thật. Nay đã biết [ngã kiến] vốn chẳng phải là cái Thể của chân tánh, mà là huyễn tướng, bèn chiếu thẳng nguồn tâm vốn chưa sanh khởi huyễn tướng, giả danh sẽ ở chỗ nào? Huyễn tướng sao tồn tại được? Học nhân hãy nên dùng thủ doạn “đao bén chặt gai rối” như thế để một đao chém phăng làm đôi, vọng duyên sẽ chẳng dấy lên. Chẳng dấy lên thì sẽ đạt được, mà cũng chẳng có “cái bị lìa” (sở ly) mà cũng chẳng có “cái có thể lìa” (năng ly), cũng chẳng có “cái bị chiếu” (sở chiếu), chẳng có “cái có thể chiếu” (năng chiếu) . Do nó lìa hay là chiếu, cũng đều là huyễn tướng giả danh đối đãi duyên sanh. Trong tự tánh thanh tịnh, vốn đều chẳng có [các thứ ấy].

Nếu đã biết nó “tức phi” để lìa, lại băn khoăn biện định có phải là đã lìa hay chưa, hoặc vui sướng tự nói là có thể lìa; đấy vẫn là chấp nó có thật! Như vậy thì phạm lỗi vẫn chưa hiểu rõ nghĩa “thị danh phi thật”. Đó chính là pháp chấp, đó chính là ngã kiến. Vì thế, người khéo dụng công ắt phải lìa đến triệt để, đoạn đến mức nhanh chóng đoạn. Đấy gọi là công phu tu tập nơi “thị danh ngã kiến”. Xem những điều vừa nói trên đây, có thể biết công phu tu tập được nói trong khoa này tột bậc mầu nhiệm, tột bậc trọng yếu. Vì sao vậy?

Kinh Viên Giác lại có các câu trọng yếu như sau: “Nhất thiết chư Phật bổn khởi nhân địa, giai y viên chiếu thanh tịnh giác tướng, vĩnh đoạn vô minh, phương thành Phật đạo” (Hết thảy chư Phật vốn khởi đầu từ lúc tu nhân, đều nương vào giác tướng thanh tịnh viên chiếu, vĩnh viễn đoạn trừ vô minh rồi mới thành Phật đạo) . Công phu tu tập được nói ở đây chính là giác tướng thanh tịnh viên chiếu. Do vậy, hễ có thể đoạn vô minh, ngã kiến liền vĩnh viễn đoạn, há chẳng hay khéo ư? Há chẳng trọng yếu ư? Trước nay, [khá nhiều vị chú giải] luôn coi khoa này chỉ là nói về lý Không, sai lầm to lớn! Hãy gấp nên biết như thế! Lại chớ nên chỉ biết mà thôi, [nếu chỉ biết, sẽ] như vào núi báu mà tay không quay về! Hãy gấp nên y theo đó để khởi tu, sẽ đạt được thọ dụng!

Hãy nên biết: Chân tánh đã bị vô minh, ngã kiến ngăn chướng lâu ngày. Chẳng phá chướng ấy, sao có thể kiến tánh? Nếu chẳng kiến tánh, há có thể siêu phàm nhập thánh ư? Không chỉ là như thế! Vừa mở đầu kinh, liền dạy phát đại nguyện, khởi đại hạnh, dụng ý là phá ngã, nhưng ngã kiến gốc sâu, nếu trọn chẳng quyết ý dụng công từ phá ngã, thì đại nguyện, đại hạnh, ắt cũng chẳng thể nhờ vào đó mà phát khởi được! Xem kinh này dùng đại nguyện và đại hạnh để khởi đầu, hòng phá ngã kiến kết chặt. Đầu đuôi tương ứng, đúng là chỉ dạy đạo thành tựu từ đầu đến cuối, siêu phàm nhập thánh, đều hoàn toàn nằm gọn ở nơi đây. Hãy nên lãnh hội như thế, đôi bên cùng tiến!

Ngoài ra, còn có một nghĩa trọng yếu nữa, chớ nên không biết! Đó là dựa theo ngã kiến để nói khoa “ngay cả lìa cũng lìa”, tức là hiển thị nghĩa “bất cấu, bất tịnh” (khoa trước nói “bất sanh, bất diệt”. Khoa kế nói “chẳng tăng, chẳng giảm”. Khoa này nói “bất cấu, bất tịnh”. Gộp chung lại để nói rõ “tướng Không của các pháp”, ý nghĩa hoàn toàn giống như Tâm Kinh) . Ngã kiến là cấu, lìa ngã kiến là tịnh. Nhưng nói cấu hay tịnh, vẫn là tướng đối đãi, nhưng tịnh của tự tánh thanh tịnh là dứt bặt đối đãi. “Dứt bặt đối đãi” là cấu lẫn tịnh đều chẳng có. Vì thế, đối với cái Lìa trong “lìa ngã kiến” cũng phải nên lìa. Nếu còn có một cái năng ly (cái có thể lìa) và sở ly (cái bị lìa), thì vẫn rơi vào tướng đối đãi, chẳng phải là tánh dứt bặt đối đãi, tức là ngã kiến trọn chưa hết sạch vậy! Bởi đó, khoa này dạy phá ngã thì chẳng thể thực hiện nơi cành nhánh, hãy nên hướng thẳng vào chỗ “một niệm chẳng sanh” để khế nhập “cấu do ngã kiến là giả danh, vốn đã chẳng có”, vậy thì “tịnh do lìa ngã kiến” cũng lại xa lìa. Vì sao vậy? Đã là vô cấu, há có tịnh ư? Cấu lẫn tịnh đều lìa, thật sự thanh tịnh!

Trong ba khoa kể từ “tướng Không của các pháp” trở đi, khoa đầu tiên ước theo thân để giải thích ý nghĩa. Khoa kế tiếp ước theo thế giới để giải thích ý nghĩa. Khoa này ước theo vọng tâm để giảng ý nghĩa. Ngã kiến là vọng tâm. Gộp ba khoa ấy lại, chính là hiển thị ý nghĩa “thân, tâm, thế giới, không gì chẳng phải là huyễn hóa. Hết thảy các tướng Không, tánh tự bình đẳng”!

Lại nữa, phàm phu chấp thân là ngã, chấp thế giới là ngã sở (cái của ta) . Ngã và ngã sở đều khởi từ kiến. Vì thế, thân và thế giới là sở chấp (cái bị chấp) ; kiến là năng chấp (cái có thể chấp) . Nhưng ý nghĩa của ba khoa là nêu rõ tướng năng chấp và sở chấp đều là Không, ngay cả ý niệm “năng không” và “sở không” cũng là Không. Đó gọi là “tướng Không của các pháp”, mà cũng là nói rõ nghĩa “pháp tướng bất sanh, pháp tướng vốn chẳng có”. Vì thế, khoa sau dùng “pháp tướng bất sanh” v.v… để kết thúc.

Ngàn lời vạn lẽ trong cả bộ kinh không gì chẳng nhằm phá tứ tướng “ta, người”… Nhưng tướng khởi từ kiến. Tới đây, bèn nói rõ các thứ như ngã kiến v.v… là duyên khởi, giả danh, vốn là tánh Không. Nghĩa này chính là tổng kết của toàn thể bản kinh. Bởi lẽ, nói kinh này vốn là để phá ngã. Nay đã nêu tỏ phá ngã đến chỗ rốt ráo; đó là chỗ tổng hợp của các nghĩa trong cả bộ kinh.

Trong phần trên đã nói “Bồ Tát thông đạt vô ngã, pháp”. Lại nói “tri nhất thiết pháp vô ngã, đắc thành ư Nhẫn” (biết hết thảy các pháp vô ngã, được thành tựu Nhẫn) . Tới đây càng là cùng tột đến triệt để. Vì sao vậy? Hướng đến chỗ bất sanh để khế nhập, thì ngã kiến vốn là Không, há có phải là trước có ngã rồi sau đó mới vô ngã ư? Lại há có Nhẫn để thành ư? Bồ Tát hãy nên triệt để thông đạt như thế, mới là rốt ráo vô ngã, rốt ráo thành tựu Nhẫn. Do vậy, khoa sau dùng “phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, trong hết thảy các pháp hãy nên biết, thấy, tin hiểu như thế, chẳng sanh pháp tướng, pháp tướng vốn chẳng có” để kết luận. Bồ Tát tức là người phát tâm Vô Thượng. “Thông đạt” tức là biết, thấy, tin hiểu. Ý nghĩa ấy xuyên suốt đến tận phần đầu của kinh. Đầu kinh đã nói “hãy nên hàng phục cái tâm như thế, hãy nên trụ đúng như lời dạy” chẳng có chi khác, [chỉ vì khiến cho học nhân] chứng “tướng của hết thảy các pháp vốn chẳng sanh” đó thôi! Do vậy, ý nghĩa của toàn thể kinh này được thâu kết chẳng sơ sót mảy may nào, viên mãn chẳng thừa sót!

2.2.2.2.2.2.2.2.2.2. Kết lại ý “bất sanh”

2.2.2.2.2.2.2.2.2.1. Nêu rõ “bất sanh”

(Kinh) Tu Bồ Đề! Phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm giả, ư nhất thiết pháp, ưng như thị tri, như thị kiến, như thị tín giải, bất sanh pháp tướng.

(經) 須菩提！發阿耨多羅三藐三菩提心者，於一切法，應如是知，如是見，如是信解，不生法相

(Kinh: Tu Bồ Đề! Phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm thì trong hết thảy các pháp, hãy nên biết như thế, thấy như thế, tin hiểu như thế, chẳng sanh pháp tướng) .

“Phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm” chính là hô ứng với câu “chư Bồ Tát Ma Ha Tát” ở phần đầu kinh, tức là nói bậc Bồ Tát phát đại tâm, hãy nên biết, thấy, tin hiểu như thế. Từ mở đầu kinh cho tới đây, hễ nói phát tâm rộng lớn, khởi hạnh rộng lớn, chẳng giữ lấy tướng pháp và tướng phi pháp, cho đến phát tâm chẳng trụ, thuyết pháp chẳng trụ, đắc quả chẳng trụ, [ngay cả] “chẳng trụ” cũng chẳng trụ, không gì chẳng nhằm khiến cho [hành nhân] biết, thấy, tin hiểu như thế đó. Bởi lẽ, biết, thấy, tin hiểu như thế thì mới là thông đạt chẳng có ngã và pháp. Do đó nói: “Ưng như thị tri kiến, tín giải” (Hãy nên biết, thấy, tin hiểu như thế!) Nửa bộ sau từ phần mở đầu cho tới đây, chỉ nói “phát Bồ Đề”, chẳng nói chữ Tâm. Do vậy, “trừ khử chấp trước” chính là [trừ khử] kiến chấp về Bồ Đề tâm. Nếu chấp vào pháp, sẽ rơi vào bốn tướng “ta, người…”, sẽ chẳng phải là Bồ Đề tâm. Vì thế, phải nên trừ khử. Cho đến đây, do tướng của các pháp đã là Không, Bồ Đề tâm hiện tiền. Do vậy, ở chỗ này chẳng nói “phát Bồ Đề” mà nói là “phát Bồ Đề tâm”. “Hãy nên biết, thấy, tin hiểu như thế, chẳng sanh pháp tướng” v.v… chính là vì nêu rõ: Phát Bồ Đề tâm, ắt phải nên như thế. Làm như thế chính là vì phát Bồ Đề tâm, tức là kết lại ý nghĩa “trừ sạch, chẳng trụ để phát tâm” trước nay. Dạy hãy nên thấy biết như thế, khởi tín giải như thế, chẳng sanh pháp tướng như thế, há chẳng phải là bảo là “hãy phát Bồ Đề tâm” ư?

Có được kết luận này, ý nghĩa uẩn tàng trong những điều đã nói trước đó sẽ không gì chẳng được nói trọn, khí mạch nhất loạt xuyên suốt, tinh thần tột bậc trọn vẹn, đầy đủ. Ví như vẽ rồng, điểm nhãn rồi rồng bèn bay đi. Dùng văn tự để luận, cũng là thần diệu tột bậc! “Hết thảy các pháp” chỉ chung [các pháp] thế gian và xuất thế gian, cảnh, hạnh, quả. Phàm những gì đã nói trước đó như sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, thân tướng, ba mươi hai tướng, cho tới thế giới, vi trần các cảnh, các đại nguyện, đại hạnh như bố thí, trì giới v.v… để rộng độ chúng sanh, trang nghiêm cõi Phật, cho đến các hạnh lìa tướng, lìa niệm, lìa ngã kiến, sanh lòng tin chân thật, sanh Thật Tướng, thành tựu hy hữu bậc nhất, hy hữu tối thượng đệ nhất, cùng với đạt được phước đức, đạt được công đức, được thành tựu Nhẫn, gọi là Tu Đà Hoàn, cho tới gọi là Bồ Tát, gọi là chư Phật, gọi là quả A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, nhất loạt đều được bao gồm trong ấy. Hai chữ Như Thị chỉ các loại nghĩa đã nói trên đây. Các nghĩa được nói trên đây chẳng ra ngoài duyên sanh tánh Không!

Cuối cùng, trong khoa “xét đến vô trụ tột bậc để thành tựu, chứng đắc”, trước hết nói khoa “pháp giới bình đẳng để hiển thị và kết lại pháp vô ngã”, do vậy, xét cùng tận nghĩa “tánh Không chẳng ngại duyên sanh”. Do tánh Không chẳng trở ngại duyên sanh, nên thành pháp giới bình đẳng. Kế đó nói khoa “tướng Không của các pháp để kết lại pháp bất sanh” do đã xét tột cùng ý nghĩa “duyên sanh chẳng trở ngại tánh Không”. Do duyên sanh chẳng trở ngại tánh Không, cho nên các pháp chính là tướng Không.

Nhìn từ đó, hai chữ Như Thị có ý nghĩa hiển thị các pháp nhất như, hết thảy đều phải. Do đều là nhất như, cho nên thấy, biết, tin hiểu như thế, chẳng sanh pháp tướng. Nếu chẳng vậy, pháp tướng trọn chẳng đoạn diệt, sao lại nói là “bất sanh”? Có thể thấy nói “bất sanh” chính là từ Như Thị mà ra, chẳng phải là rốt ráo bất sanh mà nói là bất sanh vậy! Do đó, kinh văn trong phần sau dùng “tức phi pháp tướng, thị danh pháp tướng” (tức chẳng phải là pháp tướng, thì gọi là pháp tướng) để biểu thị: Hãy nên biết như thế, thấy như thế, tin hiểu như thế. Đó gọi là Vô Thượng giác tâm, hãy chú ý tham cứu!

Ý nghĩa của ba chữ Tri, Kiến, Giải vốn chẳng khác biệt cho mấy, nhưng ba chữ được nói liên tiếp, tức là mỗi chữ đều có ý chỉ riêng, có sự khu biệt to lớn, chẳng thể nhìn luông tuồng như nhau được! Trong kinh Phật, cú pháp thuộc loại này khá nhiều, hãy đều nên biện định ý nghĩa hàm súc như thế để biết các từ ngữ ấy nói về điều gì, chẳng thể không cầu hiểu nghĩa sâu xa, đừng nên lướt qua, thậm chí coi là lời lẽ trùng lặp, thì sai lầm quá lớn! Như vậy thì ba chữ ấy chỉ điều gì? Ngài Gia Tường nói: “Tri là Thế Đế Trí, Kiến là Đệ Nhất Nghĩa Đế Trí”. Ngài Đạt Thiên bảo: “Tri là tỷ lượng, Kiến là hiện lượng”. Nay tôi cho rằng nên dựa theo bộ luận của ngài Vô Trước. Luận ấy giảng: “Trí y chỉ vào Xa ma tha nên là Tri. Y chỉ vào Tỳ bát xá na nên là Kiến. Hai thứ ấy y chỉ Tam ma đề cho nên Giải”. Nghĩa này chỉ rõ cả ba thứ ấy đều là Trí, chỉ do phương tiện y chỉ bất đồng, mà lập ra ba danh xưng!

1) Xa ma tha (Samatha) phương này dịch là Chỉ. “Chỉ” là Định, Trí sanh từ Định, thì gọi là Tri. Xét theo đó, Tri là Chân Đế Trí. Định thì muôn duyên đều dứt, chứng biết rành rành, nên bảo là Tri. Điều này phù hợp khít khao với các nghĩa “tam tế tâm chẳng thể được, các pháp duyên sanh tức Không, khai Phật chánh tri” trong kinh này! Như vậy, Tri là nói theo phương diện nội chứng.

2) Tỳ bát xá na (Vipassanā) được phương này dịch là Quán. Quán tức là Huệ. Trí sanh từ Huệ, gọi là Kiến. Xét theo đó, Kiến chính là Tục Đế Trí. Huệ thì sự tướng sai biệt, không gì chẳng thấy rõ, nên nói là Kiến. Điều này hoàn toàn tương đồng các nghĩa “ngũ nhãn, [cát trong sông Hằng] là cát, chẳng chấp một hay khác, khai viên kiến của Phật” trong kinh này. Như vậy, Kiến là nói theo phương diện ngoại chiếu.

3) Tam ma đề (Samādhi) phương này dịch là Đẳng Trì (等持), tức là Định và Huệ cân bằng. Định và Huệ cân bằng thì gọi là Giải. Có thể thấy Giải là từ Định và Huệ mà ra, cũng chính là danh xưng chung của hai thứ Tri và Kiến, điều này cũng có cùng ý nghĩa với câu “thâm giải nghĩa thú” (hiểu sâu nghĩa thú) trong phần trước. Trưởng lão vốn đắc Vô Tránh tam muội, Định lực đã đầy đủ, nhưng Huệ chưa cân bằng, đợi đến khi được nghe Bát Nhã rất sâu, trí huệ tăng thượng, cho nên có thể “thâm giải”. Trưởng lão ứa lệ, nghẹn ngào, hổ thẹn [chính mình] luôn luôn là Định nhiều Huệ ít, nay may mắn được nghe kinh sâu mà đạt được Định và Huệ cân bằng. Do vậy, cảm kích tột bậc mà khóc!

Đã nói Giải, lại nói Tín là vì sao? Cần phải biết: Tín là cửa ngõ để nhập đạo, là mẹ công đức. Tín có nghĩa là “khế hợp”. Do khế hợp như thế, cho nên có thể biết như thế, thấy như thế. Giải là danh xưng chung của tri kiến, cho nên nói “tín giải như thế”. Do chúng đều là lý nhất như, khế hợp chẳng gián đoạn, Định và Huệ cân bằng, cho nên có thể chẳng sanh pháp tướng (câu “như thị tri” nói về Định lực. Câu “như thị kiến” nói về Huệ lực. Câu “như thị tín giải” nói về sức Định Huệ cân bằng. Chữ Tín xuyên suốt ba câu. Câu “bất sanh pháp tướng” là công hiệu được sanh bởi ba câu trước đó) . Vì sao vậy? Có Định, có Huệ, khế hợp nhất như, có thể thấy là đối với các tướng ngôn thuyết, danh tự, và tâm duyên, hết thảy đều lìa. Các tướng đều lìa, liền dẫn sanh Căn Bản Chánh Trí, tức là trí chẳng phân biệt. Trí chẳng phân biệt tức là một niệm chẳng sanh. Một niệm chẳng sanh thì gọi là “chẳng sanh pháp tướng”. Nói chung, tri kiến tín giải chính là tiền phương tiện của bất sanh. Tu đầy đủ phương tiện, liền chứng “vốn bất sanh”. Công hạnh ấy hoàn toàn dựa trên tri kiến, tín giải. “Bất sanh” là công hiệu [của công hạnh ấy]. Nơi “vốn bất sanh”, chẳng thể dốc sức được! Hễ chấp vào bất sanh, thì sẽ là sanh mất rồi! Khoa sau chính là nói về ý nghĩa này.

2.2.2.2.2.2.2.2.2.2. Bất sanh cũng chẳng có

(Kinh) Tu Bồ Đề! Sở ngôn pháp tướng giả, Như Lai thuyết tức

phi pháp tướng, thị danh pháp tướng.

(經) 須菩提！所言法相者，如來說即非法相，是名法相。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nói pháp tướng thì Như Lai nói tức chẳng phải là pháp tướng, thì gọi là pháp tướng) .

Hết thảy các pháp tướng đều là giả danh, vốn “chẳng phải” [pháp tướng], bởi sanh chính là vô sanh. Đây là nói rõ nguyên do “chẳng sanh pháp tướng” vừa được nói trên đây. Cần phải biết: Nói “chẳng sanh pháp tướng” chẳng phải là “có pháp tướng để chẳng sanh”, mà cũng chẳng phải là “rốt ráo chẳng có pháp tướng”, mà là “hết thảy các pháp tướng vốn là duyên sanh”. Pháp duyên sanh thì bản thể của nó chính là Không. Đó gọi là “do chẳng phải làm nên là vô, mà là do bản tánh là vô”. Bản tánh đã là vô thì bất sanh cũng mất. Vì sao vậy? Do sanh chính là vô sanh; đó chính là ý nghĩa chân thật của bất sanh. Nếu chẳng hiểu rõ “Có tức là Không”, chỉ chú ý nơi bất sanh, thì đó lại chính là sanh, sao có thể nói là “bất sanh” cho được? Vì thế, hết thảy người phát tâm hãy nên thấy, biết, tin hiểu nơi “nhất như, đều là”, đấy chính là hàng phục, chính là vô trụ. Nếu thật sự có thể thấy, biết, tín giải như thế, dẫu pháp tướng lăng xăng, có bao giờ sanh? Vì bản tánh chẳng sanh, nên chẳng hàng phục mà hàng phục, vô trụ mà trụ, trụ mà vô trụ, chứng nhập tánh chân thật “vô tướng, vô bất tướng”.

Hơn nữa, sanh tức vô sanh, thì diệt cũng chính là vô diệt. Có thể thấy: Nói “sanh diệt” hoặc nói “bất sanh, bất diệt” là nói đối đãi. Thật ra, ngay trong lúc sanh diệt chẳng ngừng, vốn là bất sanh, bất diệt. Không chỉ là sanh diệt chẳng thể nói, ngay cả bất sanh bất diệt cũng chẳng thể nói, hãy nên dốc lòng mà quán.

Nói “Như Lai thuyết”, Như Lai là Pháp Thân, Pháp Thân tức Thật Tướng. Vì thế, nói theo Như Lai thì “tức phi pháp tướng, thị danh pháp tướng” (tức chẳng phải là pháp tướng, thì gọi là pháp tướng) nhằm hiển thị nghĩa “vô tướng, vô bất tướng”. Nói chung, khoa này nhằm nói rõ “pháp tướng chính là vô pháp tướng, sanh mà vô sanh”, chẳng phải coi bất sanh là [thật sự tồn tại] bất sanh! Nghĩa này nhằm minh thị: Không chỉ ý niệm “sanh” chẳng có, ngay cả ý niệm “bất sanh” cũng chẳng có luôn! Đấy chính là: Mô tả sống động “nhất niệm bất sanh” thì chính là mô tả sống động “vốn bất sanh”, mà cũng là mô tả sống động [ý nghĩa] “bất thủ ư tướng, Như Như bất động” (chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động) trong kinh văn thuộc phần sau. “Như Như bất động” là tên gọi khác của “sanh tức vô sanh”. Hơn nữa, khoa này cũng nhằm kết lại các nghĩa “hãy nên trụ như thế, hãy nên hàng phục như thế” ở đầu kinh. Vì thế, phần khoa phán này có tựa đề là Kết Thành, chẳng phải chỉ nhằm kết lại khoa này mà thôi, nghĩa thú của cả bản kinh đến đây đã được nêu ra trọn đủ, chẳng sót, đầu đuôi đều hoàn thành.

Kết lại các nghĩa trong khoa này như “vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ” (chẳng từ đâu đến mà cũng không đi về đâu) là “bất sanh pháp tướng”. “Nhất hợp tướng bất khả thuyết” là bất sanh pháp tướng. “Chẳng phải là ngã kiến mà gọi là ngã kiến” cũng là bất sanh pháp tướng. Bởi lẽ, khiến cho đến đi mà chẳng đến đi, nhất hợp mà chẳng có nhất hợp, ngã kiến mà chẳng có ngã kiến. Vì sao vậy? Nhanh chóng hướng đến chỗ nguồn tâm “chưa khởi niệm” mà giác chiếu để khế nhập “vốn bất sanh”. Còn như phần đầu kinh đã nói “độ mà không có tướng độ” cho đến “tâm như hư không” v.v… chẳng phải là “bất sanh pháp tướng” ư? Phần Phát Khởi Tự đã nói đức Thế Tôn thị hiện giống như phàm phu, suốt bốn mươi chín năm thực hiện mà như không có chuyện ấy, chẳng phải là bất sanh pháp tướng ư? Đối với những điều đã nói khác, đều có thể dùng nghĩa này để quán thông. Đó gọi là “hãy nên biết như thế, thấy như thế, tín giải như thế”. Nói chung, ngàn lời vạn lẽ, không gì chẳng nhằm dạy hãy đối với các tướng mà vô tướng, hòng chứng “sanh mà vô sanh” đó thôi! Do vậy bảo “nghĩa thú của toàn bộ bản kinh đã được nêu lên, bao gồm chẳng sót, hoàn thành từ đầu đến đuôi”. Trên đây phần Chánh Tông đã xong.

2.3. Phần Lưu Thông

Đối với sự phán định phần Lưu Thông, cổ nhân mỗi vị có cách nhìn khác nhau. Ngài Trí Giả nhất loạt phán định khoa “kết thành bất sanh” thuộc phần Lưu Thông. Ngài Ngẫu Ích noi theo đó, gọi khoa trên đây là Phó Chúc Lưu Thông, gọi khoa này là Giảo Lượng Lưu Thông (so sánh để lưu thông) . Từ “vân hà diễn thuyết” (diễn nói như thế nào) trở đi là phương pháp để lưu thông. Từ “Phật thuyết thị kinh” (đức Phật nói kinh này) trở đi là phần tướng mạo của lưu thông. Ngài Gia Tường phán định từ câu “Phật thuyết thị kinh” trở đi là phần Lưu Thông. Các vị Huệ Tịnh và Khuê Phong, cũng như ngài Đạt Thiên đầu đời Thanh đều noi theo. Ngài Khuy Cơ cũng phán định tương tự như thế, chỉ là chẳng dùng danh xưng Tự, Chánh Tông, Lưu Thông, mà lập riêng danh xưng khác [để phân định các phần của kinh này]. Chỉ riêng ngài Phổ Uyển đầu đời Thanh chẳng giống vậy. Vị này soạn Tâm Ấn Sớ, trong bản sớ ấy, đối với “thị danh” phần nhiều coi là diễn nói sự thật do dựa trên Tam Đế để nói. Vị này riêng có kiến giải vượt trội, chẳng bị các vị khác che lấp, tức là từ khoa này trở đi, phán định là Lưu Thông Phần. Vì sao nói [cách nhìn của vị này] là vượt trội? Kinh chép “vân hà vị nhân diễn thuyết?” (vì người khác diễn nói như thế nào?), câu ấy đã nêu rõ rành rành phương pháp hoằng dương kinh này. Phán định đây là phần Lưu Thông, phù hợp khít khao ý chỉ của kinh. Vì vậy, tôi phán định khoa kế tiếp dựa theo cách [nhận định] ấy.

Khoa này chia thành hai phần:

1) Lưu thông bằng cách chỉ bày, khuyên lơn.

2) Kết lại phần lưu thông.

Phần thứ nhất lại chia làm hai phần:

1) Chỉ bày lợi ích do lưu thông.

2) Chỉ bày phương cách lưu thông.

2.3.1. Lưu thông bằng cách chỉ bày, khuyên lơn

2.3.1.1. Chỉ bày lợi ích do lưu thông

2.3.1.1.1. Dẫn tài thí [để nói rõ]

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược hữu nhân dĩ mãn vô lượng A tăng kỳ thế giới thất bảo, trì dụng bố thí.

(經) 須菩提！若有人以滿無量阿僧祇世界七寶，持用布施。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu có người lấy bảy báu đầy ắp trong vô lượng A tăng kỳ thế giới đem dùng bố thí) .

A tăng kỳ (Asaṁkhya, Asaṁkhyeya) được phương này dịch là Vô Số. Nay không chỉ là Vô Số mà là Vô Lượng Vô Số. Dùng bảy báu đầy ắp vô lượng vô số thế giới để bố thí, có thể biết phước đức ấy thù thắng. Sở dĩ dẫn chuyện tài thí là để nêu rõ pháp thí trong phần kinh văn kế tiếp càng thù thắng hơn nữa. Hai chữ “trì dụng” (đem dùng) được sử dụng ở đây chẳng ngại thừa thãi là vì lẽ gì? Dụng ý là dẫn khởi câu “trì ư thử kinh” (trì kinh này) trong đoạn kinh văn sau đó, hàm ý: Tuy cùng hành bố thí, nhưng phước đức bất đồng, do vật được dùng để bố thí bất đồng vậy. Một đằng là dùng của báu, một đằng là dùng pháp bảo. Dùng của cải trong vô lượng số thế giới [để bố thí] chẳng bằng trì một quyển kinh, thậm chí một bài kệ bốn câu [trong kinh ấy]. Tài thí chỉ cứu thân mạng của con người, pháp thí có thể cứu huệ mạng của mọi người. Pháp thí cứu người triệt để, nhưng chẳng phải là nói có thể phế trừ tài thí; chính là nói của cải như huyễn, như hóa, nhưng phàm phu tham chấp chuyện ấy, chẳng biết tham dục vô cùng, của cải hữu tận! Nếu hiểu rõ Phật pháp, sẽ biết mọi chuyện trong thế gian, không gì chỉ là mộng, huyễn. Được tài thí ngõ hầu trừ khổ. Hành tài thí thì phước cũng tăng thượng. Hơn nữa, trong hết thảy các pháp hữu vi, [thứ khiến cho chúng sanh] khó thấy thấu suốt nhất là của cải; do vậy, dẫn chuyện này để nói. Phàm hết thảy những chỗ dẫn tài thí để so sánh sự thù thắng, đều có cùng ý này. Hãy nên lãnh hội như thế!