Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 3

1.1.3.2.5. Phán định giáo tướng

Chia làm hai phần: Tổng luận và phán giáo

1.1.3.2.5.1. Tổng luận

1.1.3.2.5.1.1. Giải thích danh nghĩa

Chữ Phán (判) ở đây có hai nghĩa là “phân phán” (分判) mang ý nghĩa “phân biệt”, và “bình phán” (評判) tức là ý nghĩa “luận định”. “Phán giáo tướng” là phân biện luận, phân biệt chỉ thú trong kinh, lại còn luận định thêm [chỉ thú ấy] đáng thuộc vào loại nào? “Giáo” tức là giáo hóa, tức nói đến lời lẽ trong kinh. Đức Phật vì giáo hóa chúng sanh mà thuyết pháp, các pháp do Ngài đã nói được kết tập thành sách, gọi là Kinh. Vì thế, gọi Kinh là Giáo. Đức Phật xuất thế thí giáo, khiến cho chúng sanh trừ vô minh ngã kiến chướng, chứng trí huệ và giác tánh Như Lai sẵn có. Nói đơn giản, hết thảy Phật pháp chẳng ngoài minh tâm kiến tánh mà thôi, nhưng tâm tánh cốt yếu là tự chứng. Do [điều ấy] vốn chẳng thể dùng ngôn thuyết để diễn tả được, cho nên nói: “Thuyết pháp giả, vô pháp khả thuyết” (Thuyết pháp là không có pháp để có thể nói được) . Nhưng chúng sanh đã chẳng tự biết, nay muốn dạy bảo, lại chẳng thể không nói. Chướng có sâu và cạn, hễ nói ra lại chẳng thể không ứng hợp “cơ”. Vì thế nói “đối cơ tắc thuyết” (đúng cơ bèn nói) . Do nói chẳng đúng “cơ”, [người nghe] sẽ chẳng thể liễu giải, dẫu nói mà có lợi ích gì đâu?

“Cơ” (機) có hai nghĩa là căn cơ và thời cơ. “Căn cơ” là nói tới căn tánh, tức căn tánh của chúng sanh mỗi mỗi bất đồng. Vì sao bất đồng? Chướng có cạn, sâu, dày, mỏng! “Thời cơ” là nói tới thời tiết. Lúc nào đó nói A Hàm, lúc nào đó nói Phương Đẳng, trước Tiểu, sau Đại, trước cạn, sau sâu, khéo dẫn dụ dần dần, dẫn người tiến nhập chỗ thù thắng, như thường nói là “ba thời” hoặc “năm thời” vậy. Do đó, gọi các pháp được nói trong bốn mươi chín năm là “nhất đại thời giáo” (一代時教, các giáo pháp đúng thời được nói trong một đời đức Phật) . “Nhất đại” là cuộc đời đức Phật. “Thời giáo” có nghĩa là tùy từng thời điểm mà thí giáo. Đã nói đúng với căn cơ, đúng thời mà thí giáo; do vậy, kinh giáo bèn có Bán, Mãn, Quyền, Thật, Tiệm, Đốn, Thiên, Viên sai khác. Do vậy, trong kinh Đại Niết Bàn, đã sánh ví tướng trạng của nhất đại thời giáo hoặc là giống như sữa, hoặc như lạc, hoặc như sanh tô, thục tô, cũng như đề hồ! Đó gọi là “giáo tướng”. Ví như sữa, lạc v.v… danh tướng tuy khác, nhưng diệu dụng bổ thân, có ích cho con người là một. Kinh giáo cũng thế. Tuy không gì chẳng có các danh tướng Bán, Mãn, Thiên, Viên v.v… sai khác, nhưng tông chỉ cốt sao minh tâm kiến tánh là một. Đấy là dùng tướng để nêu ra ý sâu, nhằm nói rõ “chớ nên chấp chặt, câu nệ tướng chẳng đồng nhất”, mà phải nên quy vào tánh chẳng khác! Nhưng đã có đủ loại tướng chẳng đồng nhất, cố nhiên là chớ nên câu nệ, chấp trước, nhưng cũng chẳng thể luông tuồng! Vì thế, cổ đức đối với giáo tướng của hết thảy các kinh giáo, chẳng nề hà nhọc nhằn, đều phân loại để định luận. Tuy thấy cạn, thấy sâu, mỗi vị đều do kiến địa mà nói khác nhau, nhưng đều cốt ý tạo thuận tiện cho người học, ngõ hầu họ cảm nhận rành rành cương lãnh, điều mục, thứ tự cạn sâu trong nhất đại thời giáo, sẽ có thể tuần tự tấn tu. Đó là nỗi khổ tâm ban ân huệ tốt lành cho phường hậu học, rất đáng bội phục! Đó chính là “phán giáo tướng”. Trên đây, giải thích danh nghĩa “phán giáo tướng” đã xong!

1.1.3.2.5.1.2. Luận chung về giáo tướng

Đại pháp sau khi được truyền sang phương Đông, cho đến cuối đời Tấn, đối với chuyện phán biệt nhất đại thời giáo có hơn mười tám thuyết, nhưng đều chẳng truyền lại. Trong các trước thuật của cổ đức, đôi khi có trích dẫn những thuyết ấy, nhưng đều vụn vặt, chưa thấy được toàn bộ. Tạm nhìn theo những điều được trích dẫn, đại để là thô luận đại cương mà thôi. Từ đời Đường trở đi, [cách phán giáo] cùng được mọi người tuân hành, khá hoàn bị là hai cách phán giáo của tông Thiên Thai và tông Hiền Thủ. Tông Thiên Thai phán định nhất đại thời giáo thành bốn loại là Tạng, Thông, Biệt, Viên, người học gọi đó là Tứ Giáo. Tông Hiền Thủ phán thành năm loại là Tiểu, Thỉ, Chung, Đốn, Viên, người học gọi đó là Ngũ Giáo.

Tiểu (小) trong tông Hiền Thủ chính là Tạng (藏) trong tông Thiên Thai, tức là Tiểu Thừa giáo. Ở đây không gọi là Tiểu vì đối với Tam Tạng Kinh, Luật, Luận Tiểu Thừa tuy nghĩa lý chẳng viên mãn bằng Đại Thừa, nhưng Tam Tạng trọn đủ. Nếu gọi là Tiểu, sợ người ta sẽ nghi Tam Tạng của họ thiếu khuyết, chẳng đầy đủ. Do vậy, chẳng gọi là Tiểu, mà nói là Tạng. Trong kinh Đại Niết Bàn, đức Phật gọi Tiểu Thừa là Bán Tự Giáo (半字教), Đại Thừa là Mãn Tự Giáo (滿字教), do hàng Tiểu Thừa chỉ hiểu Nhân Không, còn Đại Thừa thì Nhân lẫn Pháp đều không. Do vậy, dùng Bán và Mãn để phân biệt.

Thông Giáo (通教) trong tông Thiên Thai chính là Thỉ Giáo (始教) trong tông Hiền Thủ. Từ giáo này trở đi, đều là nói tới Đại Thừa. Gọi là Thông, tức là nghĩa lý trong các kinh ấy dưới là có thể thông với Tiểu Thừa, trên là có thể thông với Viên và Biệt. Nói chung, [các kinh pháp ấy] nói các nghĩa lý mà cả tam thừa đều cùng có thể hành; do vậy, gọi là Thông, giống như nói “phổ thông” vậy. Phàm những kinh nào chỉ nói lý “Nhân và Pháp đều là Không” thì đều thuộc Thông Giáo. Quán Không là sơ môn của Đại Thừa; do vậy, có tên là Thỉ Giáo (Thỉ là khởi đầu) .

Đối với cái được gọi là Biệt Giáo, thì Biệt (別) có nghĩa là “đặc biệt”. Thỉ Giáo chỉ quán Không, giống như Nhị Thừa. Vì thế nói là “tam thừa cùng hành; do vậy gọi là Thông”. Nay thì chẳng chỉ quán Không, mà còn quán Giả Hữu, đó chẳng phải là điều Nhị Thừa cùng hành. Do vậy, gọi là Biệt. Hiền Thủ gọi [giáo pháp loại này] là Chung Giáo (終 教), nhằm chỉ rõ người hành Bồ Tát đạo thoạt đầu tuy quán Không, nhưng rốt cuộc chẳng trụ Không! Nói chung, hạnh môn Đại Thừa từ đầu đến cuối chẳng lìa “sanh tử và Niết Bàn, hai đằng đều chẳng trụ” đó thôi! Lại còn trước là tu từ Giả nhập Không, kế đó từ Không ra khỏi Giả, mỗi đằng tu hành riêng, chẳng như Viên Giáo “tu một là tu hết thảy”. Do vậy, đều khác biệt với Thông Giáo và Viên Giáo. Đó gọi là “dưới khác với Thông Giáo, trên khác với Viên Giáo”; vì thế được gọi là Biệt Giáo.

Viên Giáo (圓教) chính là như tông Thiên Thai nói “tức Không, tức Giả, tức Trung, Tam Đế viên dung”. Tông Hiền Thủ nói là “Lý Sự vô ngại, Sự Sự vô ngại, một chính là hết thảy, hết thảy chính là một”. Tóm lại, phàm trong ý nghĩa của các kinh, thảy đều thâu nhiếp những cái gọi là Tiểu, Thỉ, Chung, Đốn, tức là bao gồm ý nghĩa của Tạng, Thông, Biệt, thì là Viên Giáo.

Tông Hiền Thủ trong khoảng giữa Chung Giáo và Viên Giáo, thêm vào Đốn Giáo (頓教) . Hễ kinh nghĩa nói “một niệm chẳng sanh, ngay nơi bản thể chính là Phật”, chẳng theo thứ tự thì đều thuộc về Đốn Giáo. Chẳng phải là tông Thiên Thai bỏ sót tầng này! Hãy nên biết tông Thiên Thai phán giáo, chia thành hai loại là hóa pháp và hóa nghi. Hóa pháp (化法) là pháp môn để giáo hóa, tức là Tạng, Thông, Biệt, Viên, tức là nói đến nghĩa thú được nói trong khi giáo hóa. Hóa nghi (化儀) là nghi thức giáo hóa, tức là Đốn, Tiệm, Bí Mật, Bất Định. Nói theo phía Phật, cùng lúc nói trọn hết là Đốn. Chia thành thứ tự để nói là Tiệm (漸, dần dần) . Phóng quang để biểu thị pháp là Bí Mật. Chẳng phải là nói quyết định, đó là Bất Định. Nói theo phương diện nghe pháp thì hễ nghe liền chứng triệt để; đó là Đốn. Nếu chẳng phải vậy thì là Tiệm. Tùy theo [căn cơ] từng loại mà lãnh ngộ thì là Bất Định. Ai nấy chẳng biết [sự lãnh giải của nhau] thì là Bí Mật.

Lại còn khi nói nghĩa Đốn thì cũng có nghĩa Tiệm. Khi nói nghĩa Tiệm thì cũng có nghĩa Đốn. Người này nghe, coi đó là Đốn, người khác cho là Tiệm. Vốn là nghĩa Đốn, [nhưng người nghe] chỉ đạt được lợi ích thuộc Tiệm. Tuy nói Thông Giáo, trong ấy gồm thâu Biệt và Viên, cho đến khi nói Tạng Giáo cũng thế. Suy ra các giáo khác, không gì chẳng đều như thế; đều được gọi là Bí Mật hay Bất Định. Tóm lại, tông Thiên Thai cho rằng trong tứ giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên, không gì chẳng có Đốn và Tiệm. Vì thế, chẳng lập riêng một môn! Vì vậy, [tông Thiên Thai] dùng hóa pháp và hóa nghi, lại còn thêm thông ngũ thời, biệt ngũ thời xen lẫn, kết hợp để phán định nhất đại thời giáo. Do bởi lẽ này, phán giáo tỉ mỉ, chặt chẽ, viên dung, không chi hơn tông Thiên Thai! Nhưng nghĩa lý và sự tướng trong nhất đại thời giáo [dẫu dùng cách phán giáo của tông Thiên Thai], vẫn có chỗ thâu nhiếp chẳng trọn hết. Hãy nên biết việc này chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu hiểu rốt ráo. Tổ sư các tông chưa đạt tới địa vị Phật, há có thể giống ngay như Phật! Người đời sau chỉ nên chọn cách hay khéo để tuân theo là được rồi! Trên đây là luận định chung các giáo tướng đã xong, tức là phần Tổng Luận đã xong! Tiếp theo đây là chánh thức phán định giáo tướng của kinh này.

1.1.3.2.5.2. Phán định giáo tướng của kinh này

Tông Thiên Thai phán định kinh này là Thông, Biệt, kiêm Viên. Tông Hiền Thủ thì phán thuộc Thỉ Giáo, cũng thông với Viên, đều chẳng tránh khỏi câu nệ danh tướng, ngôn từ, chưa hoàn toàn phù hợp khít khao nghĩa thú trong kinh. Nay muốn phán định giáo tướng của kinh này như thế nào, chẳng thể không trước hết nêu lên nghĩa thú của kinh này!

Đức Phật nói kinh này nhằm khơi mở trí huệ và giác tánh vốn sẵn có của chúng sanh, khôi phục “bản lai diện mục”. Đúng là pháp bảo vô thượng rất sâu để tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật, truyền thụ tâm ấn. Chỉ ngay một điểm này, đã đủ chứng minh kinh này là giáo pháp chí viên, cực đốn. Do chí viên, cực đốn, nên những nghĩa được gọi là Thông, Biệt, Thỉ, Chung, không gì chẳng gồm thâu trọn vẹn, há nên thấy kinh có các nghĩa Thông, Thỉ v.v… để rồi chấp chặt, câu nệ văn tự nói năng điên đảo, bảo là kiêm Viên hay thông Viên ư?

Ý chỉ chủ yếu trong kinh này chỉ là vô trụ. Vô trụ tức là chẳng chấp trước. Do chẳng chấp trước nên phá ngã kiến. Vì sao vậy? Do ngã kiến chính là vọng tưởng, chấp trước, do trí huệ và giác tánh của Như Lai bị ngã kiến gây chướng. Nay muốn hiển tánh, ắt phải trừ chướng này. Vì thế, ý chỉ chủ yếu duy nhất chính là “dùng vô trụ để phá ngã”. Trí và chướng chẳng cùng tồn tại. Do muốn khai hiển trí huệ và giác tánh, cố nhiên là phá trừ ngã kiến chướng, nhưng khai và phá là nhất quán: Có thể phá sẽ có thể khai; có thể khai sẽ có thể phá. Vậy thì khai cái trí ấy như thế nào? Trong phần trước đã nói rồi đó: Chính là phát tâm đồng thể đại bi. Bi và trí cùng đủ, đó chính là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm. Tâm ấy là đồng thể bi; do vậy, rộng tu bố thí Lục Độ nhằm diệt độ tất cả chúng sanh, cùng chứng trí huệ và giác tánh của Như Lai, nhưng chẳng chấp Không. Chứng trí huệ và giác tánh của Như Lai tức là nhập Vô Dư Niết Bàn. Tâm ấy chính là cái trí nơi Lý thể. Vì thế, tuy độ chúng sanh nhập Vô Dư Niết Bàn, nhưng thật sự chẳng có chúng sanh diệt độ, chẳng chấp trước Có. Chẳng chấp trước Có thì là vô tướng. Chẳng chấp trước Không, tức là vô bất tướng. “Vô tướng, vô bất tướng” chính là tướng chân thật nơi trí huệ và giác tánh của Như Lai. Vì thế, kinh này vừa mở đầu liền nói rõ nghĩa này. Lại còn dạy rõ ràng rằng: “Bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (Chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) . Đó là nói theo phương diện “chẳng chấp trước hai bên Có và Không”. Hễ có chấp trước, ngã kiến tồn tại. Chẳng chấp trước điều gì, ngã kiến liền phá. Bởi lẽ, diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh, nhưng thật ra chẳng có chúng sanh được diệt độ; đó là không có các tướng ta, người v.v… Thật sự chẳng có diệt độ, tuy rộng hành pháp Lục Độ, nhưng chẳng nghĩ tới pháp, tức là chẳng có pháp tướng. Tuy thật sự chẳng diệt độ, nhưng độ chẳng ngớt, tức cũng chẳng phải là “không có pháp tướng”. Không có các tướng ngã, nhân v.v… tức là chẳng có Nhân Ngã Kiến. Pháp và phi pháp đều không, chính là chẳng có Pháp Ngã Kiến.

Nói cách khác, chẳng có các tướng ngã, nhân v.v… “Không có các tướng ngã, nhân” v.v… tức là Ngã Không. “Không có pháp tướng” thì gọi là Pháp Không. Cũng chẳng phải là phi pháp tướng thì gọi là Không Không, cũng gọi là Trùng Không. Đấy là nói Không đến tột cùng. Do vậy, xem ra Không trong kinh này chính là Không mà “ngay cả cái Không cũng là Không”, tức là Không tới tột cùng. “Không tới tột cùng” tức là ngăn che cả hai bên, [đồng thời] chiếu cả hai bên. Đó gọi là Có và Không đều chẳng chấp, viên tới mức tột bậc! Há có nên luận định [kinh này] giống như Thỉ Giáo chỉ quán Không ư?

Lại xem lời mở đầu của kinh này thì nghĩa Tam Không đồng thời đều trọn đủ. Đó là “một tu, hết thảy tu”. Lại há có phải là nghĩa “trước là tu từ Giả nhập Không. Kế đó, tu từ Không xuất Giả, cách biệt chẳng dung thông” của Biệt Giáo ư? Lại còn là hễ Không thì đạt tới tột cùng, chẳng chấp vào hai bên, được gọi là “lìa hết thảy tướng”. Ắt phải lìa hết thảy tướng thì mới là phát Bồ Đề tâm, nhưng lìa hết thảy tướng bèn gọi là chư Phật! Do hết thảy tướng Không và Hữu đã lìa, cái tâm thanh tịnh. Tâm thanh tịnh bèn sanh Thật Tướng. Thật Tướng sanh tức là vô minh ngã kiến bị phá, Chân Như Pháp Thân hiển hiện. Vì thế gọi là “chư Phật”. Do vậy nói “nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai” (nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức thấy Như Lai) . Không chỉ là viên tột bậc, mà cũng là đốn cùng cực!

Lìa hết thảy tướng là phát vô thượng Bồ Đề tâm. Do “che, chiếu” đồng thời, phù hợp khít khao Trung Đạo. Thậm chí Bồ Đề tâm cũng chẳng chấp, tức là Trung cũng chẳng lập! Cho tới nói: “Hết thảy các pháp đều là Phật pháp”. Cái gọi là “hết thảy các pháp” cũng lại “tức phi” (chẳng phải) mà là “thị danh” (thì gọi là) . Đấy chính là như tông Thiên Thai nói: “Một không thì hết thảy không. Một giả thì hết thảy giả. Một trung thì hết thảy trung”, đạt tới ý nghĩa cực viên dung. Nói Như Lai có nghĩa là “các pháp Như”. Lại nói: “Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ” (Pháp ấy bình đẳng, chẳng có cao, thấp), tức là ý nghĩa “Lý Sự vô ngại, Sự Sự vô ngại, một tức hết thảy, hết thảy tức một” của tông Hiền Thủ đạt tới mức tột bậc viên dung. Toàn thể những điều được nói trong kinh đều là ý nghĩa chí cực viên đốn, thế mà lại phán là “kiêm Viên”, hoặc “thông với Viên”, vậy nếu kinh có chỗ chưa viên trọn vẹn thì là chỗ nào vậy?

Tóm lại, ý nghĩa của cả kinh không gì chẳng nhằm xiển phát vô trụ viên đốn, nhưng nửa đầu phần nhiều dựa theo sự trừ khử chấp trước đối với cảnh. “Cảnh” là hết thảy các tướng. Lục trần, lục căn, lục thức, cho đến Có, Không, cũng Có cũng Không, chẳng Có chẳng Không đều được gồm thâu trong ấy. Vì vậy, đối với ý nghĩa của nửa đầu bản kinh, có thể nói giản lược, khái quát như thế này: “Hết thảy đều phủ định, chẳng giữ lấy tướng”. Do chẳng giữ lấy, cho nên hết thảy đều “chẳng phải”. “Đều chẳng phải, không giữ lấy” thì vô minh, ngã kiến bị phá, chánh trí Quán Chiếu Bát Nhã sáng vằng vặc vậy. Nửa sau [của kinh Kim Cang] xét theo phương diện chấp trước đối với tâm. “Tâm” là Bồ Đề tâm, tam tế tâm (tâm quá khứ, hiện tại, vị lai), các tâm có cái để phát, để đắc, hết thảy phân biệt, chấp trước v.v… sẽ đều thâu nhiếp trong ấy. Vì thế, ý nghĩa của nửa sau kinh có thể nói giản lược, khái quát như thế này: “Hết thảy đều là, nơi tướng chẳng sanh”. Do chẳng sanh, nên đều là! “Đều là” nhưng chẳng sanh thì vô minh, ngã kiến phá sạch, lý thể Thật Tướng Bát Nhã toàn thể hiển hiện rạng ngời. Vì thế, chỉ dạy diễn nói như thế nào, kết lại bằng hai câu rằng: “Bất thủ ư tướng, như như bất động” (Chẳng giữ lấy tướng, như như bất động) .

Thoạt nhìn thì dường như do không giữ lấy, cho nên sau đó bất động; thật ra, ắt phải là có thể quán bất động thì mới có thể chẳng giữ lấy! Nghĩa này đã từng được nêu tỏ trong nửa bộ trước, như nói: “Nhược tâm thủ tướng, tắc vi trước ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả” (Nếu tâm giữ lấy tướng, sẽ vướng mắc ta, người, chúng sanh, thọ giả) chính là nói về nghĩa này. Bởi lẽ, tâm động bèn giữ lấy, giữ lấy sẽ chấp tướng. Vì thế, muốn cho chẳng chấp, ắt phải nên chẳng giữ lấy. Muốn chẳng giữ lấy, tâm hãy nên bất động. Có thể thấy nghĩa trước sau nhất trí, bất quá xét theo tướng văn tự, chẳng có thứ tự cạn hay sâu, chỉ nhằm thuận tiện cho người nghe pháp thấy cạn hay thấy sâu đó thôi!

Trong phần trước đã nói, kinh này là pháp bảo vô thượng để tiếp nối hưng thịnh Phật chủng, truyền thụ tâm ấn. Chỉ ngay một điểm này, đã chứng tỏ kinh này là giáo pháp chí viên cực đốn. Nói như vậy chẳng phải là vô căn cứ! Do kinh này đã nhiều lượt nói như thế. Như nói: “Nhất thiết chư Phật, cập chư Phật A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề pháp, giai tùng thử kinh xuất” (Hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra) . Lại nói: “Thị kinh hữu bất khả tư nghị, bất khả xưng lượng, vô biên công đức. Như Lai vị phát Đại Thừa giả thuyết, vị phát tối thượng thừa giả thuyết. Nhược hữu nhân năng thọ trì, độc tụng, quảng vị nhân thuyết, Như Lai tất tri thị nhân, tất kiến thị nhân giai thành tựu bất khả lượng, bất khả xưng, vô hữu biên, bất khả tư nghị công đức. Như thị nhân đẳng tắc vi hà đảm Như Lai A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” (Kinh này có công đức chẳng thể nghĩ bàn, chẳng thể tính kể, vô biên. Như Lai vì người phát Đại Thừa mà nói, vì người phát tối thượng thừa mà nói. Nếu có ai thọ trì, đọc tụng, rộng vì kẻ khác nói, Như Lai ắt biết người ấy, ắt thấy người ấy đều thành tựu chẳng thể lường, chẳng thể nói, chẳng có bờ mé, chẳng thể nghĩ bàn công đức. Những người như thế gánh vác Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của Như Lai) . Lại nói: “Tiên thế tội nghiệp, tắc vi tiêu diệt, đương đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” (Tội nghiệp đời trước sẽ bị tiêu diệt, sẽ đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác) . Lại nói: “Đương tri thị nhân thành tựu tối thượng đệ nhất hy hữu chi pháp” (Hãy nên biết người ấy thành tựu pháp tối thượng hy hữu bậc nhất) . Lại nói: “Thị kinh nghĩa bất khả tư nghị, quả báo diệc bất khả tư nghị” (Ý nghĩa của kinh này chẳng thể nghĩ bàn, quả báo cũng chẳng thể nghĩ bàn)!

Nói “chư Phật từ kinh này mà ra”, nói “gánh vác Như Lai, sẽ đắc Bồ Đề”, mà chẳng phải là tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật ư? Nói “Như Lai vì người phát Đại Thừa tối thượng thừa mà nói”, chẳng phải là truyền trao tâm ấn ư? Nói “kinh nghĩa, quả báo, công đức, thành tựu, đều chẳng thể nghĩ bàn”, chẳng phải là vô thượng pháp bảo ư? Chẳng phải là chí cực viên đốn, há đáng nói như vậy ư? Lại còn nói rõ ràng “pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra”, tức là các kinh giáo viên đốn đều được thâu nhiếp trong kinh này. Kinh này có thể thâu nhiếp hết thảy các kinh giáo, hết thảy kinh giáo chẳng thể nhiếp lời dạy trong kinh này. Vậy thì chí viên cực đốn, kinh nào có thể vượt trội kinh này? Hãy nên tin lời Phật chẳng hề lừa dối. Vì thế, nay kính cẩn tuân lời Phật chỉ dạy, phán định kinh này là đại giáo tâm lẫn cảnh đều cùng sâu kín, ngăn và chiếu đồng thời, huệ thấu triệt Tam Không, công trọn vẹn vạn hạnh, chí viên cực đốn. Hết thảy các loại giáo nghĩa Tạng, Thông, Biệt, Viên [như trong cách phán giáo của tông Thiên Thai], Tiểu, Thỉ, Chung, Đốn, Viên [theo cách phán định của tông Hiền Thủ] đều nhất loạt thâu nhiếp trọn hết. Tướng của kinh quả thật như vô thượng đề hồ, tức là sữa, lạc, sanh tô, thục tô đều chẳng sánh bằng!

Phần 4

1.2. Giải thích nhân đề (giải thích về người dịch kinh)

Diêu Tần Tam Tạng pháp sư Cưu Ma La Thập dịch.

姚秦三藏法師鳩摩羅什譯。

Thời Tấn, trong thì có các vương tranh giành quyền lực, ngoài thì có Ngũ Hồ Loạn Hoa . Do vậy, quần hùng cát cứ, cả nước nhiễu loạn. Suy bại đến nỗi cuối đời Đông Tấn, phương Bắc từ lâu đã chìm đắm thành dị vực (異域, quốc gia của các dân tộc khác), trọn chẳng có ngày an ổn. Trước sau có mười sáu nước. Diêu Tần chính là một trong mười sáu nước ấy. Cho tới khi Lưu Dụ diệt nhà Tấn, xưng quốc hiệu là Tống, các nhà Tề, Lương, Trần kế tiếp, gọi là thời Nam Bắc Triều. Sau đó, nhà Tùy thống nhất đất nước, quy vào nhà Đường, dân chúng mới được thảnh thơi đôi chút!

Nhà Diêu Tần đóng đô tại Trường An, quốc hiệu là Tần. Nhằm phân biệt với nhà Tiền Tần của họ Phù trước đó, nên gọi là Hậu Tần, còn gọi là Diêu Tần, vì quốc chúa họ Diêu. Thuở đó, vào năm Kiến Nguyên thứ chín (370, cũng có sách nói là năm thứ mười ba) dưới đời Phù Kiên nhà Tiền Tần, có sao lạ xuất hiện thuộc phận dã Tây Vực. Quan Thái Sử tâu rằng: “Sẽ có bậc đại đức trí huệ vào giúp Trung Quốc”. Phù Kiên nói: “Trẫm nghe nói xứ Quy Tư có ngài La Thập, Tương Dương có Đạo An, há chẳng phải là hai người ấy ư?” Do vậy, trước là lễ thỉnh ngài Đạo An. Lại sai Kiêu Kỵ Tướng Quân Lữ Quang dẫn bảy vạn binh chinh phạt Quy Tư, ý mong có được ngài La Thập. Quy Tư thua trận, Lữ Quang bắt được ngài La Thập, về tới Tây Lương thì nghe Phù Kiên đã bị Diêu Trành sát hại. Lữ Quang bèn chiếm đất Lương, xưng là Tam Hà Vương, và giữ ngài La Thập lại. Diêu Trành đã giết Phù Kiên, xưng đế, nhiều lượt xin đón ngài La Thập, nhưng Lữ Quang chẳng chấp thuận. Diêu Trành tuất, con ông ta là Diêu Hưng nối ngôi, lại thỉnh, [Lữ Quang] vẫn chẳng chấp thuận. Sau khi Lữ Quang chết, truyền ngôi cho Lữ Long. Diêu Hưng chinh phạt Tam Hà, bèn đón ngài La Thập về Trường An, tôn làm quốc sư, sai các sa môn như Tăng Lược, Tăng Duệ, Tăng Triệu v.v… hơn tám trăm người tụ tập làm môn hạ của ngài La Thập, hưng khởi chuyện dịch kinh to lớn. Khi đó, nhằm năm Hoằng Thỉ thứ ba (401) nhà Diêu Tần. Pháp vận ở Trung Hoa nhờ đó mà hưng thịnh. Trong Phật giáo, mối quan hệ to lớn không gì hơn được chuyện này. Khi Sư ở Tây Lương, Lữ Quang chỉ coi ngài La Thập là bậc đa mưu túc kế nên coi trọng, thoạt đầu chẳng hoằng đạo. Diêu Trành cũng vì nghe tiếng ngài La Thập giỏi mưu kế mà thỉnh vời, còn Diêu Hưng là người tín phụng Tam Bảo.

Phàm người có thể hoằng dương Phật pháp thì gọi là pháp sư. Tam Tạng Kinh, Luật, Luận đều thông, gọi là Tam Tạng pháp sư, thanh danh càng long trọng. Ngài Cưu Ma La Thập, nói đủ theo âm tiếng Phạn là Cưu Ma La Thập Bà (Kumārajīva), Thập Bà còn phiên âm là Kỳ Bà. Cha Ngài tên Cưu Ma La Viêm (Kumārāyana), người xứ Thiên Trúc. Gia tộc nhiều đời làm tướng quốc, [Cưu Ma La Viêm] sắp kế vị làm tướng quốc, bèn tạ tuyệt, lánh mình xuất gia, sang phương Đông, đến vùng Thông Lãnh (Pamir) . Quốc vương Quy Tư nghe Ngài vứt bỏ vinh hoa, bèn nghênh đón, thỉnh làm quốc sư, cưỡng ép lấy em gái vua tên là Kỳ Bà (Jīvaka) làm vợ, sanh ra ngài La Thập. Do ghép tên cả cha lẫn mẹ, nên tên là Cưu Ma La Kỳ Bà. Tập tục Thiên Trúc vẫn còn như thế. Sau đó, mẹ Ngài lại sanh một trai tên là Phất Sa Đề Bà, do mộ đạo khổ hạnh bèn xuất gia. Khi đó, ngài La Thập bảy tuổi, cũng theo mẹ xuất gia. Cưu Ma La Thập có nghĩa là Đồng Thọ (童壽), ý nói tuổi còn thơ ấu mà có đức hạnh của một bậc lão thành. Mỗi ngày, Sư tụng một ngàn bài kệ gồm ba vạn hai ngàn chữ (mỗi bài kệ có ba mươi tám chữ), tự thông hiểu ý nghĩa. Sư theo mẹ tới nước Kế Tân (Kaśmīra), lễ ngài Bàn Đầu Đạt Đa (Bandhudatta) làm thầy. Ngoại đạo công kích, vấn nạn, Sư đều có thể chiết phục họ. Quốc vương hằng ngày dâng cúng đồ thượng diệu, Tăng chúng trong chùa nơi Ngài ở hầu như là đại tăng năm vị, Sa di mười vị để lo quét dọn giống như đệ tử. Đủ thấy Ngài được tôn sùng như thế đó. Năm Ngài mười hai tuổi, lại theo mẹ trở về Quy Tư, sang chơi xứ Sa Lặc (Shule), giáo nghĩa Tiểu Thừa không gì chẳng thông đạt. Vua Sa Lặc thỉnh Sư thăng tòa thuyết pháp. Hễ rảnh rang, Sư xem khắp các kinh luận ngoại đạo, tứ Vi Đà, ngũ minh, âm dương, tinh tú, toán số, không gì chẳng đều thông thạo trọn vẹn. Sư khéo thấu đạt cát, hung, lời lẽ như sấm truyền, nhưng tánh tình phóng khoáng, chẳng câu nệ những điều vụn vặt. Người tu hành rất ngờ vực, nhưng ngài La Thập học vấn khéo dung thông nơi tâm, chưa từng để ý. Khi đó, có ngài Tu Da Lợi Tô Ma (Sūryasoma) chuyên hoằng truyền Đại Thừa, ngài La Thập cũng tôn sùng, tuân phụng, bèn chuyên chú trọng nơi Phương Đẳng, học tập hai bộ luận là Trung Luận và Bách Luận, cũng như Thập Nhị Môn Luận v.v… Vua Quy Tư nghênh thỉnh Sư trở về nước giảng kinh. Tuổi hai mươi, Sư thọ giới, theo ngài Ty Ma La Xoa (Vimalākṣa) học Thập Tụng Luật. Khi đó, mẹ Ngài từ biệt vua Quy Tư để sang Thiên Trúc, bà đã chứng Tam Quả. Lúc sắp rời đi, bà bảo ngài La Thập: “Giáo pháp Phương Đẳng sâu thẳm hãy nên xiển dương to lớn tại Chấn Đán (Trung Hoa), truyền sang Đông Độ chỉ do sức của con. Nhưng sẽ chẳng có lợi cho bản thân, biết làm thế nào đây?” Ngài La Thập thưa: “Đạo của bậc Đại Sĩ lợi lạc mọi người mà quên thân, ắt sẽ khiến cho sự giáo hóa to lớn được lưu truyền, gột tẩy cho kẻ ngu muội phàm tục giác ngộ. Dẫu thân con rơi vào lò than, vạc dầu, khổ sở vẫn chẳng hối hận!” Sư bèn ở lại Quy Tư.

Về sau, Sư ở nơi cung điện cũ bên cạnh chùa, đầu tiên tìm được bản kinh Phóng Quang, bèn đọc. Ma đến che chữ, chỉ thấy giấy trắng. Tâm Ngài càng kiên cố, ma rời đi, chữ hiển hiện, Sư bèn tụng đọc rộng rãi kinh luận Đại Thừa, thấu hiểu chỗ bí áo. Vua Quy Tư vì Sư tạo tòa sư tử bằng vàng, dùng gấm Đại Tần phủ lên, thỉnh ngài La Thập ngự lên đó thuyết pháp. Ngài Bàn Đầu Đạt Đa chẳng ngại đường xa, tìm tới. Khi đó ngài La Thập đang muốn tìm thầy để thưa bảo Đại Thừa. Do vậy, cùng ngài Đạt Đa biện luận giáo nghĩa Tiểu Thừa và Đại Thừa để đền đáp thầy khổ công tìm tới. Suốt hơn một tháng, thầy mới tin phục. Thầy tôn ngược ngài La Thập làm thầy, bảo: “Ta là thầy dạy Tiểu Thừa của hòa thượng, hòa thượng là thầy dạy Đại Thừa của ta”.

Mỗi lần ngài La Thập tới các nước giảng nói, các vua đều quỳ rạp bên tòa để ngài La Thập giẫm lên mà thăng tòa. Trọng vọng như thế đó! Đạo của ngài La Thập lưu truyền tại Tây Vực, mà danh tiếng lan khắp Đông Độ. Do vậy, Phù Kiên nhà Tiền Tần ắt mong có được Sư. Nhưng Lữ Quang vốn chẳng tin Phật, tuy có được ngài La Thập, đối xử tàn ngược đủ mọi cách, Sư đều chịu đựng. Sau đó, do lời Ngài nói ra không gì chẳng ứng nghiệm, Lữ Quang mới lấy làm lạ.

Diêu Hưng sùng mộ Tam Bảo từ bé, đã đón được Sư tới Trường An, bèn thỉnh Sư trụ tại vườn Tiêu Dao để dịch kinh, và sai các vị danh tăng như Tăng Duệ, Tăng Triệu v.v… học hỏi đạo của ngài La Thập. Từ thời Hán Minh Đế, trải qua các triều đại Ngụy, Tấn, kinh luận dịch ra thường là văn tự lủng củng, nghĩa lý trúc trắc. Ngài La Thập xem qua, thấy phần nhiều chẳng tương ứng với bản tiếng Phạn, bèn sai Tăng Lược, Tăng Thiên, Đạo Hằng, Đạo Tiêu, Tăng Duệ, Tăng Triệu v.v… dịch trước bộ Đại Phẩm [Bát Nhã]. Diêu Hưng cũng tự cầm kinh đối chiếu. Bản dịch mới khác với bản dịch cũ, nghĩa lý đều viên thông. Tâm mọi người khiếp phục, không ai chẳng hân hoan khen ngợi. Diêu Hưng lại tự soạn Thông Tam Thế Luận để chỉ bày lý nhân quả. Từ hàng vương công trở xuống, ai nấy đều khen ngợi đạo phong của Ngài. Họ nhiều lượt thỉnh ngài La Thập giảng nói các bản dịch mới tại Đại Tự ở Trường An. Do ngài La Thập thông thạo tiếng Hán, dịch các kinh luận hơn ba trăm quyển. Danh tăng Đạo Sanh huệ giải đã thâm nhập chỗ tinh vi, đặc biệt vào Quan Trung, thỉnh ngài La Thập xác quyết. Cao tăng Huệ Viễn ở Lư Sơn cũng thường gởi thư cho ngài La Thập thưa hỏi những chỗ nghi vấn đối với ý nghĩa trong kinh. Ngài La Thập thường bảo Tăng Duệ: “Phương Tây chú trọng văn tự sao cho vần điệu thánh thót, coi có thể phổ thành nhạc là khéo. Hễ yết kiến quốc vương, ắt có lời tán thán đức. Nghi thức yết kiến Phật thì chú trọng ca ngợi, tán thán. Kệ tụng trong kinh đều theo thể lệ ấy. Đổi từ Phạn sang Hán, đã đánh mất văn từ đẹp đẽ ấy. Tuy nêu được đại ý, nhưng văn thể rất khác biệt. Giống như nhai cơm trao cho người khác, không chỉ đánh mất mùi vị, mà còn khiến người khác buồn nôn!”

Diêu Hưng lo pháp chủng không có người kế tục, đem mười kỹ nữ, ép Sư tiếp nhận. Từ đấy, Sư chẳng ở trong tăng phường, lập nhà riêng để ở. Mỗi khi đến giảng nói, thường tự nói trước: “Ví như trong bùn thối sanh ra hoa sen, chỉ nhận lấy hoa sen, đừng lấy bùn thối”. Hoặc có người thấy Sư ở chung với nữ nhân, chẳng biết rốt cuộc là như thế nào, [đem lòng ngờ vực]. Sư bốc một nắm kim, bảo rằng: “Có thể nuốt mớ kim này hay không? Nếu chẳng thể, sao có thể kham học theo tôi!” Do vậy biết ngài La Thập vì hoằng dương đại pháp, bất đắc dĩ tạm thị hiện tùy duyên, chứ thật ra Ngài ở trong bùn lầy mà chẳng nhiễm, há có thể do hình tích mà ngờ vực Ngài ư? Ngài mất vào ngày Hai Mươi tháng Tám năm Hoằng Thỉ 11 (409) . Lúc sắp nhập diệt, bảo đại chúng rằng: “Chính mình còn tối tăm, mà lầm lạc dấn mình phiên dịch. Nếu truyền dịch chẳng sai, sẽ khiến cho sau khi thiêu thân, cái lưỡi chẳng nát”. Trà tỳ, quả nhiên là như vậy!

Ngài dịch tất cả chín mươi tám bộ kinh luận, hơn ba trăm chín mươi quyển. Về sau, có người xứ Thiên Trúc đến nói: “Chỗ ngài La Thập am hiểu, mười phần chẳng lộ ra một phần”. Kinh này do Ngài dịch. Về sau, trải qua các đời Nguyên Ngụy, Trần, Tùy, lại được dịch lần nữa. Đời Đường lại có hai bản dịch. Trước sau gồm sáu bản dịch . Nhưng xưa nay được lưu thông, chỉ có bản Tần dịch (bản dịch của ngài La Thập) . Đối với các sự thực trong cuộc đời ngài La Thập, trong trước tác của cổ nhân thường có nhắc tới, nhưng khá nhiều lời lẽ lạ lùng trái ngược với các ghi chép trong Cao Tăng Truyện. Ở đây, tôi lược thuật, chẳng khảo sát tường tận.

Chúng ta nhìn vào chuyện dịch kinh của ngài La Thập, có hai chuyện đáng chú trọng:

1) Dịch kinh có hai trường phái lớn. Một tức là trường phái của ngài La Thập, dung hội ý nghĩa của cả bộ kinh, dùng thể tài của Hán văn để diễn đạt. Vì thế, cách dịch này thường là câu, chữ, chương, tiết, chẳng hoàn toàn khớp với bản tiếng Phạn, nhưng không chỗ u thâm nào chẳng hiển, không chỗ vi tế nào chẳng nêu bày. Người phương Đông đọc càng ứng hợp căn cơ, cảm thấy dễ lãnh ngộ, thấu hiểu hơn, vì nương theo nghĩa, chẳng dựa theo văn. Tức hiện thời gọi là lối “ý dịch” (dịch theo ý) . Phái kia là trường phái của ngài Huyền Trang, tuân thủ chặt chẽ phương thức của tiếng Phạn, chẳng thuận theo cách viết trong Hán văn. Người phương Đông đọc thấy rất trúc trắc, nghĩa cũng khó thông. Đấy có phải là cách “trực dịch” được nói trong hiện thời đấy chăng? Phàm hoằng dương Phật pháp, chú trọng nơi tuyên thông ý nghĩa, chẳng phải là nghiên cứu tiếng Phạn. Do đó, dịch kinh Phật nên coi phái này là hay khéo, cũng chẳng cần phải rườm lời giải thích vậy!

2) Trước ngài La Thập, do các bản dịch không khéo, không chỉ ý nghĩa sâu xa, vi tế chưa đạt, ngay cả những lời lẽ đơn giản, gần gũi cũng phần nhiều chẳng thể nói viên mãn. Vì vậy, hàng sĩ phu tin Phật ít ỏi. Từ khi, các bản dịch kinh luận mới của ngài La Thập ra đời, Viễn Công ở Lư Sơn lại dốc sức tuyên nói, truyền bá. Do vậy, văn nhân, người thông hiểu mới dần dần thông hiểu Phật lý. Quang minh của Phật pháp mới như mặt trời vừa mọc, tới đời Đường bèn như mặt trời giữa Ngọ. Do vậy, kể từ sau Phật pháp được truyền sang phương Đông, mãi cho tới thời ngài La Thập mới được hiển dương rộng lớn. Nếu không, dẫu thuở ấy trước là có ngài Đạo An, sau là có ngài Huệ Viễn là hai vị cao tăng, cũng chẳng nhất định có thể khiến cho [Phật pháp] hưng thịnh rực rỡ như sau này. Vì sao vậy? Kinh luận để dựa vào [mà nghiên cứu, tham khảo] chưa đầy đủ số lượng, mà cũng chưa đủ nêu rõ ý nghĩa. Ngài La Thập đã là Bồ Tát tái lai, và các môn hạ đệ tử như ngài Tăng Duệ, Tăng Triệu v.v… đều là bậc văn lý sâu thẳm, đối với các thứ cựu học tại Trung Hoa như Lão Trang, lục kinh [của Nho gia], không gì chẳng thông hiểu. Thầy lẫn trò đều chẳng phải là phàm nhân. Vì thế, các bản dịch của họ, không lý nào chẳng thấu đạt, có thể thâm nhập lòng người.

Kể từ đời Tống trở đi, Phật pháp từ thịnh mà dần suy, cho tới ngày nay là cùng cực. Nước loạn, người khổ, chẳng khác đời Tấn! Thuở ấy có thầy trò ngài La Thập hoằng dương, Phật pháp nhờ vậy mà hưng khởi to lớn, lòng người nhờ vậy mà biến đổi thành tốt lành, quốc chánh cũng nhờ vậy mà dần dần đạt được thái bình. Nhưng muốn cho thế sự thái bình, lòng người phải tốt lành trước đã! Muốn cho lòng người tốt lành, phải hoằng dương, hưng khởi Phật pháp trước, [chuyện này] đã rõ lắm thay! Nhìn vào tình thế hiện thời, là như thế nào vậy? Không chỉ là thế sự rối ren mà thôi, ngay trong Phật pháp cũng rối bời tột bậc! Không có chi khác, chỉ vì chưa hiểu rõ nghĩa chân thật trong Phật pháp vậy! Vì thế, muốn hưng khởi Phật pháp lớn lao, trước hết phải liễu giải nghĩa chân thật trong Phật pháp. Muốn liễu giải nghĩa chân thật, trước hết phải hoằng dương, tuyên truyền kinh tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật là Kim Cang Bát Nhã! Đấy là trách nhiệm mà lũ chúng ta phải gánh vác vậy!

Ngài La Thập dịch kinh, đầu tiên bắt đầu bằng kinh Đại Phẩm Bát Nhã, tức là muốn gánh vác pháp Vô Thượng Bồ Đề, [vậy thì nay muốn phục hưng Phật pháp], hãy khởi đầu bằng Kim Cang Bát Nhã, chẳng phải là càng rõ rệt hơn ư? Kính dùng nguyện ấy để hồi hướng trọn khắp (xét ra, phần Huyền Đàm trên đây thuộc phần giảng bổ sung. Lúc mới giảng chưa nói phần Huyền Đàm, mà trước hết là nói yếu chỉ. Tuy dường như trùng lặp, nhưng đây là do Giang lão cư sĩ đích thân viết, nên ghép vào sau, chắc là người chuộng giản lược sẽ thích nghe) .

Kim Cang Bát Nhã do chưa nói phần Huyền Đàm, là vì người nghe còn mờ mịt, nhưng ý chỉ trọng yếu chẳng thể không nói. Khái quát bằng tám chữ là “Lý hiển tam Không, Quán dung Nhị Đế”.

Trước hết, nói từ Khổ, tức là nói đến tam khổ, hoặc bát khổ. Khổ do nghiệp mà có, nghiệp do Hoặc mà sanh, tức là Kiến Tư Hoặc. Do vậy, nói tường tận thì cái gốc của Hoặc chính là ngã kiến. Trừ ngã kiến, các Hoặc sẽ chẳng sanh. Chẳng sanh, sẽ chẳng có nỗi khổ do nghiệp trói buộc. Đó gọi là “liễu sanh tử”. Kim cang cứng bén, ví như Bát Nhã có thể đoạn Hoặc. Tông chỉ của kinh này chỉ ở phá Ngã. Ngã Chấp thô là Tứ Đại, Ngũ Ấm, còn tế là chấp lấy pháp, hoặc chấp vào phi pháp. Hễ có cái bị chấp giữ, tức là Ngã Chấp chưa tận. Vì thế, cần phải tầng tầng khử đi, tức là không có ngã tướng, không có pháp tướng, mà cũng chẳng phải là phi pháp tướng. Đó gọi là Tam Không.

Chữ Pháp có ý nghĩa rất rộng, mọi sự mọi vật đều được gộp trong ấy. Tứ Đại, Ngũ Ấm cũng là một sự vật. Nếu nói theo sự phân định giữa thô và tế thì sẽ là nhân ngã tướng và pháp ngã tướng. Dựa theo hữu tướng để nói, thì đều cùng thuộc vào pháp. Vì thế, nhân ngã và pháp ngã có thể hợp thành một. Trong nhãn quang của thế tục, không ai chẳng cho rằng hết thảy các sự vật hữu tướng là chân thật, nên gọi là Tục Đế. Đế (諦) có nghĩa là chân thật. Trọn chẳng biết tất cả các tướng đều là hư vọng; ý nói: Tuy có mà trống rỗng (có mà chẳng có) . Quán điều ấy thì gọi là Giả Quán. “Phi pháp tướng” là nói theo tánh của hết thảy các pháp, tướng giả mà tánh thật. Do tướng sanh từ các duyên, tánh chẳng biến đổi. Vì thế, biết là thật, nên gọi là Chân Đế. Quán điều này thì gọi là Không Quán. Do tánh vốn vô tướng, nên gọi là Không. Nhưng nếu giữ lấy tướng Không ấy, sẽ là Thiên Không (偏空, cái không lệch lạc, chấp vào Không, chẳng biết đến diệu hữu), chẳng phải là Đệ Nhất Nghĩa Không của Đại Thừa (còn gọi là Thắng Nghĩa Không) sao được? Ví như hư không tuy vốn vô tướng, nhưng muôn tướng trạng la liệt, lại còn ắt phải là muôn vàn tướng trạng la liệt thì mới thành hư không. Cần phải biết: Tánh là Thể, Tướng là Dụng. Có Thể, ắt có Dụng. Vì thế, có tánh ắt hiện tướng, nhưng chớ nên chấp tướng. Hễ chấp, sẽ đuổi theo tướng, mê muội tánh, đuổi theo Dụng mà mê muội cái Thể! Nhưng cũng chẳng thể đoạn diệt tướng. Đoạn diệt tướng thì tuy chứng Thể, có ích chi đâu? Lại cũng chẳng thành Thể, do quyết chẳng có cái Thể vô tướng. Vì vậy, theo ý nghĩa Đại Thừa, ắt phải quán như thế, đó gọi là Không Quán (Không mà bất Không) . Như thế thì quán Nhị Đế dung thông. Dung thông bèn là Đệ Nhất Nghĩa Đế thuộc Trung Đạo quán. Chẳng phải là ngoài Nhị Đế, riêng có Đệ Nhất Nghĩa Đế. Cũng chẳng phải ngoài hai phép quán Giả và Không, lại riêng có Trung Đạo quán. Kinh nói như thế đó thì gọi là “giá thuyên” (遮詮, nói theo kiểu phủ định để ngăn ngừa chấp trước vào nhị biên) vì dùng ngăn trở, phủ định để nói. Như Tam Đế (Không, Giả, Trung) được nói trong các kinh như Pháp Hoa v.v… thì là “biểu thuyên” (表詮, cách nói biểu lộ chẳng chấp trước), tức là biểu hiện chẳng chấp vào Nhị Biên nơi Tánh Đức, cùng chiếu cả hai bên để nói. Giá thuyên tức là nói chấp Hữu thì chẳng đúng, chấp Không cũng chẳng đúng, vì thế nói là “hai bên đều cùng trừ” thì hai bên dung hội. Bát Nhã chính là lấy “trừ chấp” làm Tông; do vậy, chỉ nói Nhị Đế. Cần phải biết căn bệnh của phàm phu là chỗ nào cũng chấp, cho nên lắm vọng tưởng. Ắt phải nên trước hết dùng công phu trừ sạch thì sau đó Tánh Đức mới có thể hiển hiện rõ ràng. Vì vậy, đức Thế Tôn trước là nói Bát Nhã, sau là nói Pháp Hoa, phải nên hết sức chú ý nghĩa này! Lại nữa, Đại Thừa Phật pháp thông trên thấu dưới. Chớ nên nâng thánh cảnh lên quá cao, coi đó là chuyện xuất thế, chẳng mảy may dính líu tới pháp thế gian. [Nghĩ như thế] chính là cô phụ ân Phật. Hãy nên biết: Chẳng hiểu Tam Không, Nhị Đế, tức là làm người cũng chẳng làm được vẹn toàn! Do vậy, diễn giảng thông suốt lý này. Phần trên đây đã chia thành ba buổi giảng để nói!

Phần 5

2. Giải thích ý nghĩa kinh văn

Chia thành ba phần:

1) Tự Phần.

2) Chánh Tông Phần.

3) Lưu Thông Phần.

Nghĩa do kinh văn mà hiển lộ. Hơn nữa, Quán Chiếu Bát Nhã và Thật Tướng Bát Nhã đều do Văn Tự Bát Nhã mà khởi, tức là đối với mỗi chữ, mỗi câu trong kinh văn, đều chẳng thể không khảo sát, đính chánh, xác chứng rõ ràng rất cặn kẽ. Bởi lẽ, kinh này được đọc tụng rộng khắp; do vậy, từ đời Minh tới nay, có quá nhiều dị bản được lưu thông trong cõi đời. Thường là sao chép sai ngoa, hoặc tăng giảm ý nghĩa, ai nấy tự cho là đúng, hầu như khiến cho mọi người chẳng biết dựa vào đâu! Diệu Hú cũng sanh sau đẻ muộn, may là được gặp các bản đời Tấn, Tùy và Đường, như các bản sớ giải kinh của các vị Tăng Triệu, Trí Giả, Huệ Tịnh. Kinh sớ của các vị đại đức đều từ hải ngoại đưa về, nhưng bản chép tay của người đời Đường, như bản của các vị Liễu Thành Huyền viết, cất giấu lâu ngày tại thạch thất Đôn Hoàng cũng được phát hiện trong cõi đời. Diệu Hú nhờ vào đó mà tham khảo, đối chiếu lẫn nhau, khảo sát chỗ chân thật, đính chánh chỗ sai lầm, quả thật là một cơ hội gặp gỡ hiếm có, mà cũng là trách nhiệm của kẻ hậu học. Tôi đã soạn riêng thành một quyển khảo đính, ghép vào sau kinh. Đối với các câu hay chữ khác nhau hay giống nhau, tuy là một chữ sai khác, nhưng có liên quan đến ý nghĩa của kinh rất lớn, nay tôi mỗi mỗi đều thuận theo kinh văn mà chỉ ra, hòng nêu tỏ nghĩa thú ấy. Đằng nào đúng, đằng nào sai, có thể thấy rõ rành rành, người đọc sẽ biết ngay!

Kinh văn đại lược chia thành ba khoa: Một là Tự Phần, hai là Chánh Tông Phần, ba là Lưu Thông Phần. Hết thảy các kinh, không kinh nào chẳng như vậy! Cách phân chia, phán định như thế khởi nguồn từ pháp sư Đạo An thời Đông Tấn, tức là thầy của Sơ Tổ Tịnh Độ Tông Lư Sơn Huệ Viễn vậy. Lúc thuyết ấy vừa mới được nêu ra, người nghe ngờ vực. Sau đó, chính nhờ các vị Phạn đức (các vị đại đức người Tây Vực hoặc Thiên Trúc) đến phương Đông [khẳng định], mới biết tại Tây Thổ, hết thảy các kinh cũng đều được chia thành khoa như thế, mọi người đều nhất trí tin phục, [cách phán định kinh Phật thành ba phần như thế] bèn trở thành quy tắc nhất định. Như kinh này từ “như thị ngã văn” cho tới “phu tòa nhi tọa” (trải tọa cụ mà ngồi) là Tự Phần. Từ “trưởng lão Tu Bồ Đề” cho tới “thị danh pháp tướng” là Chánh Tông Phần. Từ “Tu Bồ Đề! Nhược hữu nhân dĩ mãn vô lượng A tăng kỳ thế giới thất bảo trì dụng bố thí” (Tu Bồ Đề! Nếu có người dùng bảy báu đầy ắp trong vô lượng A tăng kỳ thế giới để bố thí) cho tới “tín thọ phụng hành” (tin nhận, vâng làm) là Lưu Thông Phần.

2.1. Tự phần

2.1.1. Chứng Tín Tự

(Kinh) Như thị ngã văn. Nhất thời, Phật tại Xá Vệ quốc, Kỳ Thụ Cấp Cô Độc viên, dữ đại tỳ kheo chúng thiên nhị bách ngũ thập nhân câu.

(經) 如是我聞。一時，佛在舍衛國，祇樹給孤獨園。與大比丘眾千二百五十人俱。

(Kinh: Tôi nghe như thế này: Một thời, đức Phật ở nước Xá Vệ, nơi Kỳ Thụ Cấp Cô Độc viên, cùng với các vị đại tỳ kheo một ngàn hai trăm năm mươi người tụ họp) .

Đây là Chứng Tín Tự (證信序), còn gọi là Thông Tự (通序, tựa chung), do các kinh đều chung có. Cũng gọi là Kinh Hậu Tự (經後序, phần tự được thêm vào sau khi kinh được kết tập), vì lúc đầu đức Phật nói kinh, vốn chẳng có phần tự này. Tới khi kết tập mới được thêm vào. Cũng gọi là Di Giáo Tự (遺教序) . Đức Phật sắp nhập Niết Bàn, tôn giả A Nan kính cẩn vâng theo di mạng, đầu hết thảy các kinh đều đặt các câu “như thị ngã văn, nhất thời Phật tại mỗ xứ, dữ mỗ đại chúng nhược can nhân câu” (tôi nghe như thế này: Một thời đức Phật ở tại chỗ nào đó, cùng với đại chúng nào đó chừng ấy người nhóm họp) . Đặt các điều như thế [ở đầu kinh] nhằm chứng minh đây là kinh do đức Phật nói để phát khởi lòng tin. Vì thế, gọi là Chứng Tín Tự.

Đại Trí Độ Luận gọi phần kinh văn thuộc khoa này là Lục Thành Tựu. Bởi lẽ, phàm kết tập một kinh, ắt có đủ sáu duyên, sẽ quyết được thành tựu. Những gì là sáu duyên?

- Một là Như Thị, tức Tín Thành Tựu.

- Hai là Ngã Văn, tức Văn Thành Tựu.

- Ba là Nhất Thời, tức Thời Thành Tựu.

- Bốn là Phật, tức là Chủ Thành Tựu.

- Năm là ở nơi nào đó là Xứ Thành Tựu.

- Sáu là cùng với tỳ kheo ngần ấy vị nhóm họp là Chúng Thành Tựu.

Sáu duyên đã đủ, tức là vị thuyết pháp chủ (người chủ trì việc thuyết pháp), lúc thuyết pháp, nơi thuyết pháp, đại chúng nghe pháp, và người kết tập phụ trách chứng minh những điều ấy do chính mình được nghe, mỗi mỗi đều đầy đủ. Vì thế nói là Lục Thành Tựu.

Đầu tiên nói Như Thị. Chẳng khác là Như, chẳng sai là Thị. Phàm người tin tưởng thì nói là Như Thị. Chẳng tin, ắt sẽ chẳng nói Như Thị. Nay người kết tập vừa mở miệng liền trịnh trọng nói Như Thị. Do vậy, nêu rõ lời nào cũng đều “đúng như đức Phật đã nói”, từ và nghĩa chẳng sai lầm, ắt đủ để nay tin tưởng rồi truyền cho mai sau vậy! Vì thế nói là Tín Thành Tựu. Kinh Hoa Nghiêm dạy: “Tín vi đạo nguyên, công đức mẫu, trưởng dưỡng nhất thiết chư thiện pháp” (Tín là nguồn đạo, mẹ công đức, nuôi lớn hết thảy các pháp lành) . Tín chính là sơ môn để nhập đạo; do vậy, xếp đầu tiên. Kế đó, nói Ngã Văn (tôi nghe), Ngã là ngài A Nan tự xưng. Đặc biệt xưng là Ngã, tức là từ ngữ [thể hiện ý] “chịu trách nhiệm”. Lại còn nhằm nói rõ: Chính tai tôi đích thân nghe, chẳng phải là được kể lại. Trên là nối tiếp ý Như Thị, dưới lại kể ra tường tận cho đại chúng cùng nghe, nhằm lại chứng minh đây cũng chẳng phải là nghe riêng tư. Tức là [với những bằng chứng] như thế đó, lòng tin có chứng cớ. Vì thế nói là Văn Thành Tựu.

Ngày đức Thế Tôn thành đạo, ngài A Nan giáng sanh. Tới khi Ngài xuất gia, đức Phật đã thuyết pháp hai mươi năm; do vậy, Ngài thỉnh đức Phật đem những pháp đã nói trước đó đều nói bổ sung. A Nan lại đắc Pháp Tánh Giác Tự Tại tam muội, có thể ở trong Định, thấu triệt hết thảy các pháp. Vì thế, kết tập pháp tạng, ắt phải suy cử A Nan, mà cũng là do đức Phật đích thân chấp thuận. Như kinh Pháp Hoa chép: “Ngã dữ A Nan ư Không Vương Phật sở, đồng thời phát tâm, ngã hảo tinh tấn, toại trí tác Phật. A Nan thường nhạo đa văn, cố trì ngã pháp tạng” (Ta cùng A Nan ở chỗ Không Vương Phật đồng thời phát tâm. Ta chuộng tinh tấn nên được thành Phật. A Nan thường thích đa văn, nên trì pháp tạng của ta) . Khi kết tập, ngài A Nan lên tòa, quang minh nơi thân giống như đức Phật. Đại chúng nghi đức Thế Tôn sống dậy thuyết pháp, hoặc ngờ là vị Phật từ phương khác đến, hoặc nghi A Nan đã thành Phật. Ngài A Nan vừa mở miệng liền nói: “Như thị ngã văn…” Ba mối nghi ấy đều nhanh chóng dứt mất. Do đức Thế Tôn biết trước ắt có các mối nghi ấy, nên truyền dạy đầu hết thảy các kinh đều đặt các câu như thế đó!

Đối với chuyện kết tập, trong các kinh, luật, luận, có đủ loại thuyết. Có người bảo Tiểu Thừa Tam Tạng đều do ngài A Nan kết tập. Có người bảo ngài Ưu Ba Ly kết tập Luật, ngài A Nan chỉ kết tập Kinh và Luận. Có người nói luận là do ngài Đại Ca Diếp (Ma Ha Ca Diếp) tự kết tập. Lại có người bảo luận là do ngài Phú Lâu Na tụng ra. Cái được gọi là “ngũ bách kết tập” (kết tập Tam Tạng bởi năm trăm vị La Hán) còn gọi là “kết tập lần thứ nhất”. Khi đó, ngay trong năm đức Thế Tôn nhập diệt, địa điểm là hang Tất Ba La (Pippalī guha) ngoài thành Vương Xá (Rājagṛha), vua A Xà Thế làm ngoại hộ. Tôn giả Đại Ca Diếp làm thượng thủ. Có người nói đại chúng là năm trăm vị, có người nói là một ngàn vị, có người nói là tám vạn bốn ngàn vị. Lại còn gọi là Thượng Tọa Bộ Kết Tập, do ngài Đại Ca Diếp là bậc Thượng Tọa trong hết thảy các vị Tăng. Cuộc kết tập khởi đầu vào ngày Rằm đầu tiên của mùa An Cư năm ấy. Hoặc nói: Sau khi ba tháng an cư kết thúc. Có người nói khi đã hết tháng Tư. Có người nói: Tháng Mười Hai năm ấy, vua chết, ngài Đại Ca Diếp cũng vào núi Lang Tích, đại chúng liền giải tán.

Trong lúc đó (lúc kết tập kinh), lại có mấy trăm ngàn vị Học và Vô Học do chẳng thể dự hội, muốn báo ân Phật, bèn ở nơi cách cái hang ấy hai mươi dặm về phía Tây Bắc, riêng kết tập Kinh, Luật, Luận, và Tạp Tập Tạng, Cấm Chú Tạng thành năm tạng. Do phàm thánh cùng tụ tập, nên gọi là Đại Chúng Bộ Kết Tập (các vị này đều là đệ tử đức Phật, chẳng phải là [bộ phái] Đại Chúng Bộ (Mahāsāṃghika) sau khi đức Phật đã nhập diệt năm trăm năm), La Hán Bà Tu Bà Sư làm thượng thủ, cũng do vua A Xà Thế làm đại thí chủ, cúng dường đủ thứ. Chuyện này được chép trong kinh Pháp Tạng, hoặc các sách như Tây Vực Ký v.v… Sau đấy cũng có ba lượt kết tập:

- Khi đức Phật nhập diệt khoảng một trăm năm, trưởng lão Da Tư Na (có thuyết nói là Da Xá Đà, hoặc Tu Na Câu) làm thượng thủ, tụ họp bảy trăm vị thánh chúng. Trưởng lão Ly Bà Đa (Soreyya Revata) và Tát Bà Già (Sabbakāmi) vấn đáp, luận định, chuyên vì loại trừ những điều được coi là trái pháp trong Luật Tạng. Đó gọi là Kết Tập Lần Thứ Hai.

- Sau khi đức Phật đã nhập diệt hai trăm ba mươi lăm năm, nhằm thời vua A Dục (Aśoka Maurya), ngài Mục Kiền Liên Đế Tu (Maudgaliputra Tiśya) làm thượng thủ, nhóm họp sáu vạn người, chọn lựa kỹ càng một ngàn vị. Ngài Đế Tu tạo luận để phá tà thuyết của ngoại đạo. Đó là Kết Tập Lần Thứ Ba.

- Cuối cùng, trong khoảng bốn năm trăm năm sau, vào thời vua Ca Nị Sắc Ca (Kaniṣka), nhóm họp năm trăm vị La Hán, năm trăm vị Bồ Tát, ngài Ca Chiên Diên Tử (Kātyāyana putra) làm thượng thủ, Mã Minh Bồ Tát (Aśvaghoṣa) tạo luận, trải qua mười hai năm, hợp thành bộ Tỳ Bà Sa Luận (Abhidharma vibhāṣā Śāstra) gồm một trăm vạn bài tụng để giải thích kinh (chỉ được dịch ra tiếng Hán một phần) . Có người nói Thế Hữu Bồ Tát (Thế Thân, Vasubandhu) là thượng thủ, tạo luận cho Tam Tạng, mỗi tạng gồm mười vạn bài tụng. Đó là Kết Tập Lần Thứ Tư.

Thuở đức Phật tại thế đã có kết tập. Như ngài Mục Kiền Liên tạo Pháp Uẩn Túc Luận (Dharmaskandha śāstra), nhưng đấy bất quá là một phần soạn thuật. Nếu triệu tập đại chúng nhóm họp, thực hiện kết tập đại quy mô thì thật sự là do ngài Đại Ca Diếp, A Nan và các thánh chúng khởi đầu.

Kết tập Đại Thừa xét ra có hai thuyết:

- Một là sau khi đức Phật nhập diệt bảy ngày, ngài Đại Ca Diếp bảo năm trăm vị La Hán, gõ chuông triệu tập các vị A La Hán trọn khắp mười phương thế giới, được tám vạn tám ngàn vị [nhóm đến] nơi Sa La Song Thụ, sai A Nan thăng tòa [trùng tuyên], chia nhau kết tập Bồ Tát, Thanh Văn, Giới Luật Tam Tạng. Bồ Tát Tạng gồm tám phần: Thai Hóa Tạng là thứ nhất, Trung Ấm Tạng là thứ hai, Ma Ha Diễn Phương Đẳng là thứ ba, Giới Luật Tạng là thứ tư, Thập Trụ Bồ Tát Tạng là thứ năm, Tạp Tạng là thứ sáu, Kim Cang Tạng là thứ bảy, Phật Tạng là thứ tám. Xem [những điều này được chép trong] kinh Bồ Tát Xử Thai.

- Hai là các vị đại Bồ Tát như Văn Thù, Di Lặc dẫn A Nan đến núi Thiết Vi để kết tập Đại Thừa Tam Tạng. Xem điều này trong Đại Trí Độ Luận.

Còn như Mật Bộ, cũng có hai thuyết: Hoặc nói toàn bộ đều do ngài A Nan kết tập, hoặc nói Kim Cang Thủ Bồ Tát là chánh, A Nan giúp đỡ. Thuyết sau dựa theo kinh Lục Ba La Mật. Trong kinh, đức Phật thâu nhiếp các pháp thành năm phần, bảo Từ Thị Bồ Tát (Di Lặc Bồ Tát) rằng: “Ngã diệt độ hậu, lệnh A Nan Đà thọ trì sở thuyết Tố Đát Lãm Tạng (thử vân Kinh Tạng), kỳ Ổ Ba Ly (tức Ưu Bà Ly) thọ trì sở thuyết Tỳ Nại Da Tạng (thử vân Luật Tạng), Ca Đa Diễn Na thọ trì sở thuyết A Tỳ Đạt Ma (thử vân Đối Pháp, tức thị Luận Tạng) . Mạn Thù Thất Lợi thọ trì sở thuyết Đại Thừa Bát Nhã Ba La Mật Đa. Kỳ Kim Cang Thủ thọ trì sở thuyết thậm thâm vi diệu chư pháp Tổng Trì môn” (Sau khi ta diệt độ, sai A Nan Đà thọ trì Tố Đát Lãm Tạng (phương này nói là Kinh Tạng) do ta đã nói, Ổ Ba Ly (Upāli, tức Ưu Bà Ly) thọ trì Tỳ Nại Da Tạng (phương này nói là Luật Tạng) do ta đã nói, Ca Đa Diễn Na (Kātyāyana, Ca Chiên Diên) thọ trì A Tỳ Đạt Ma (thử vân Đối Pháp, tức là Luận Tạng) do ta đã nói. Mạn Thù Thất Lợi (Mañjuśrī, Văn Thù Sư Lợi) thọ trì Đại Thừa Bát Nhã Ba La Mật Đa do ta đã nói. Kim Cang Thủ (Vajrapāṇi) thọ trì các pháp rất sâu vi diệu thuộc Tổng Trì Môn do ta đã nói) .

* Sự biểu pháp: Biểu pháp nhằm “tiêu quy tự tánh” (hồi quy, dung hội vào tự tánh) . Nghe kinh, thính pháp, chú trọng ở chỗ dung hội trọn vẹn kinh văn, mỗi mỗi đều quy vào sự thấu hiểu nơi bản tánh của chính mình thì mới đạt được thọ dụng. Đoạn văn này vốn là sự tướng thuộc cảnh duyên, vẫn có thể “tiêu quy tự tánh”. Tức là đối với kinh văn thuộc phần sau, có thể phỏng theo lệ này để biết. Suy ra, nếu đối với hết thảy các cảnh duyên đều có thể lãnh hội như thế, sẽ thọ dụng vô cùng! Hãy chú ý, chú ý nhé!

“Như” là như như bất động, tức là tánh thể vốn sẵn có của mỗi người. “Thị” là “đương hạ tức thị” (ngay trong mỗi sát na hiện tại đều chính là [chân tâm hiện tiền]) . Hết thảy phàm phu tuy tánh ngay trong mỗi sát na đều chính là [chân tánh], nhưng trong mỗi sát na, lại luôn sanh diệt không ngừng, trọn chẳng như như, vì sao? Do ngã chấp gây chướng. Vì thế, ắt phải phá chấp trước nơi tiểu ngã để hội quy vào Đại Ngã. Đại Ngã chính là một pháp giới, tức “tâm, Phật, chúng sanh, cả ba chẳng sai biệt”, là cái ngã Thường Lạc Ngã Tịnh. Hãy nên hiểu chữ Ngã ở đây như thế đó. “Văn” (nghe) là xoay ngược lại cái Nghe để nghe nơi tự tánh . Khi muốn hội quy, ắt phải “phản văn”, chớ nên hướng ra ngoài rong ruổi, trái nghịch giác, xuôi theo trần lao! “Nhất thời” tức là “thập thế cổ kim” chẳng lìa một niệm ngay trong hiện tại. Đó là tam tế tâm (三際心, tâm quá khứ, tâm hiện tại, tâm vị lai) đều chẳng thể được; hãy nên lãnh hội như thế.

Đối với chữ Ngã trong đoạn chánh kinh trên đây, nếu lãnh hội “một pháp giới”, sẽ trừ bỏ chướng ngại đối với không gian. Đối với chữ Nhất Thời, nếu lãnh hội “chẳng có ba đời”, chướng ngại về thời gian cũng trừ! Tánh thể vốn sẵn có là như thế đó, hãy nên “phản văn” (xoay cái Nghe ngược lại) như vậy! Phàm phu quên mất cái gốc này đã lâu. Nay muốn phản chiếu, cần phải có phương tiện. Trong sáu căn, chỉ có Nhĩ Căn viên thông nhất. Đó gọi là “thập phương kích cổ, thập phương tề văn” (mười phương đánh trống, mười phương cùng nghe) . Nơi tánh vốn chẳng chướng ngại, so ra dễ lãnh hội hơn. Vì thế, dạy hãy từ Nhĩ Căn mà nhập. Do nhĩ căn trọn đủ một ngàn hai trăm công đức (“một ngàn hai trăm” bất quá biểu thị sự viên mãn vô ngại. Do mười phương xét đến căn bản, chỉ là bốn phương. Bốn góc và trên dưới, đều do Đông, Tây, Nam, Bắc tách ra mà thành giềng mối của sáu phương. Vì thế, sáu phương ấy là nói theo chiều ngang. Ba đời là nói theo chiều dọc. Ngang dọc xen lẫn, [ba nhân bốn] thành mười hai, biểu thị sự vô tận, nên nói là “một ngàn hai trăm”. Bởi lẽ, “bốn phương” nhân với “ba đời” thì là mười hai. Gấp trăm lần lên sẽ thành một ngàn hai trăm) .

“Phật” là tự tánh thiên chân Phật. Cùng ngăn, cùng chiếu, Trung Đạo viên dung, tự tánh vốn là như thế, [nước Xá Vệ trong chánh kinh] tức là nước Xá Vệ (Śrāvastī) trong tự tánh. Chiến thắng ma Ngũ Ấm, tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật, chính là thái tử Kỳ Đà trong tự tánh. Rừng công đức trang nghiêm phước huệ được gọi là Thụ (樹, cây cối) . Đứa con bỏ cha trốn đi, nay trở lại quê nhà, tiếp nhận cơ nghiệp của cha. Viên minh châu trong chéo áo, chẳng nhọc nhằn mà đạt được, tức là vườn Cấp Cô Độc trong tự tánh. “Đại” là đại bi đại nguyện. Tỳ kheo là viễn trần ly cấu. “Chúng” (眾) là Lý và Sự hòa hợp. “Một ngàn hai trăm người”: Viên mãn công đức phản văn nơi nhĩ căn. “Năm mươi lăm người” tức Thập Tín, Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Tứ Gia Hạnh, Thập Địa, và Đẳng Giác, thành năm mươi lăm địa vị. Bởi lẽ nói “bản tánh như như bất động” thì ngay trong mỗi sát na đều là [như vậy]. Nếu thật sự có thể ngang hay dọc đều chẳng chướng ngại, “phản văn” như thế thì vị Phật trong tự tánh thiên chân sẽ là Như Thị hiện diện, cùng với đại bi, đại nguyện, xa lìa trần cấu, Lý và Sự hòa hợp, năm mươi lăm địa vị Bồ Tát Ma Ha Tát viên mãn công đức phản văn làm bầu bạn. Như thế thì pháp hội Linh Sơn nghiễm nhiên chưa tan! Lại có thể nói là “ở ngay Linh Sơn đích thân nghe diệu pháp” cũng được, tức là Linh Sơn ở ngay trong tấc lòng này. Vì sao vậy? Tự tánh thiên chân Phật cùng với Thích Ca Mâu Ni Phật đã “tâm in vào tâm lẫn nhau”, quang minh chiếu sáng lẫn nhau. Vậy thì đã thấy cảnh tướng trong Chứng Tín Tự là “phi tướng”, bèn thấy Như Lai. Vì thế, sự Như Thị của các vị thiện tri thức chẳng phải là riêng với kinh này là như thế, cũng chẳng phải là ở nơi tòa giảng kinh, nghe kinh này bèn là như thế, rời khỏi tòa sẽ chẳng như thế! Lại chẳng phải là trong pháp hội là như thế, mà ra ngoài pháp hội bèn chẳng như thế, mà sẽ là trong hết thảy mọi lúc, hết thảy mọi chuyện, hết thảy mọi cảnh, sẽ đều thấy các tướng phi tướng, ắt động tĩnh như một, không gì chẳng phải là như vậy! Trân trọng! Trân trọng!

2.1.2. Phát Khởi Tự

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn thực thời, trước y, trì bát, nhập Xá Vệ đại thành khất thực. Ư kỳ thành trung, thứ đệ khất dĩ, hoàn chí bổn xứ, phạn thực ngật, thâu y bát, tẩy túc dĩ, phu tòa nhi tọa.

(經) 爾時，世尊食時，著衣持鉢，入舍衛大城乞食。於其城中，次第乞已，還至本處。飯食訖，收衣鉢，洗足已，敷座而坐。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn vào giờ ăn, đắp y, cầm bát, vào thành lớn Xá Vệ khất thực. Ở trong thành ấy, theo thứ tự xin xong, trở về chỗ mình, dùng cơm xong, thâu y bát, rửa chân xong, trải tọa cụ mà ngồi) .

Đức Phật vì người xuất gia chế ra ba y (Trīni cīvarāni):

- Một là An Đà Hội (Antarvāsa), phương này gọi là Ngũ Điều (cắt vải thành từng miếng vuông, [mỗi miếng ấy gọi là Điều], may giáp mí như thửa ruộng, nên gọi là Phước Điền Y. Năm điều thì hình vuông lớn, chín điều thì hình vuông nhỏ dần) . [Y này] cũng gọi là Trước Thể Y (著體衣), mặc khi làm lụng và nằm, ngồi.

- Hai là Uất Đa La Tăng (Uttarāsavga), phương này gọi là Thất Điều. Giảng kinh, thuyết pháp, lại khoác ra ngoài y Ngũ Điều. Do vậy, còn gọi là Thượng Y (Ngũ Điều còn gọi là Hạ Phẩm, Thất Điều gọi là Trung Phẩm, Cửu Điều lại gọi là Thượng Phẩm) .

- Ba, nếu ở chỗ đông người, hoặc vào chốn đại đô hội, cũng như cung vua, bèn mặc y Cửu Điều, tên tiếng Phạn là Tăng Già Lê (Saṁghāti), cũng gọi là Đại Y.

Ba y đều gọi chung là Ca Sa (Kāṣāya) . Ca Sa có nghĩa là Tạp (雜, nhiều thứ lẫn lộn) . Không chỉ vì màu sắc có xanh, vàng, đỏ, đen, tía là Tạp (đó là nói theo kinh Phạm Võng) . Sách khác có thể chỉ nói [các màu] xanh, đen, đỏ, hoặc chỉ nói màu đỏ. Có người nói rằng: Trên y màu đỏ, thêm chút màu xanh, đen v.v…, chẳng dùng màu đỏ tươi! Hoặc kèm thêm xanh, hoặc thêm màu vàng, hoặc kèm màu đen, cũng chẳng phải là các màu xanh, vàng tươi, đen đậm, màu tím đậm; đó gọi là Tạp (cách nói như thế tức tổng hợp các thuyết để dung hội, hòng biết là như thế, chứ thời cổ chẳng nói rõ ràng như thế) . Vì thế, đỏ mà nhuốm xanh, sẽ giống như màu bùn đen, nên gọi là Phi Truy (披緇, mặc áo thâm) . Đỏ mà kèm thêm vàng, tức là màu mộc lan (màu maroon, màu vỏ măng cụt) . Màu tía cũng là đỏ có kèm thêm đen mà thành, đều chẳng phải là chánh sắc. Vì thế, lại gọi là Bất Chánh Sắc, Hoại Sắc, hoặc Nhiễm Sắc. Sở dĩ làm như thế là để phân biệt với người tại gia, cũng nhằm biểu thị ý nghĩa “chẳng trụ nơi Sắc” (kinh Tăng Nhất A Hàm nói: “Nhiễm tác ca sa y, vị vi ca sa vị” (Áo nhuộm màu gọi là áo Ca Sa, vị thì nói Ca Sa vị [tức nhiều vị lẫn lộn]) . Vì thế giải thích Ca Sa là Tạp thì ổn thỏa nhất) . Tức là màu [y ca sa] như thế ảm đạm, chẳng tươi tắn, rực rỡ, cũng là ý nghĩa “chẳng phô trương”. Đắp y, cầm bát, khất thực v.v… đều do giới luật chế định. Đức Thế Tôn làm như thế tức là dùng thân mình làm gương, dạy người khác trì giới. Các thứ [vật dụng của người xuất gia] như bát v.v… đều như [giới luật] thường nói.

Khất thực có nhiều nghĩa. Nói đại lược thì vì hàng phục ngã mạn, do chẳng tham vị ngon (nhà này bố thí vị ngọt, nhà khác có thể bố thí vị mặn. Do vậy gọi là Ca Sa Vị), do chuyên tâm tu đạo (những điều trên đây đều là nói theo phía người xuất gia), khiến cho người khác trông thấy sanh tâm hổ thẹn. Xuất gia vốn là để độ chúng sanh. Muốn độ chúng sanh, cần phải trước hết là đoạn Hoặc. Để đoạn Hoặc, ắt phải khổ hạnh, khiến cho người khác trông thấy đều sanh lòng hổ thẹn, nói: “Do độ chúng sanh mà tự khổ như thế, bọn ta há nên tham ăn, tục uống, mong cầu an nhàn, buông lung như vậy ư?” [Đối với người xuất gia thì khất thực để] mong cho đạo tâm tăng trưởng, tục niệm giảm thiểu, tức là khất thực có ích to lớn cho chúng sanh. Há có phải chỉ vì muốn cho kẻ khác bố thí, gieo phước điền mà thôi! Do vậy, khất thực chính là phước cực lớn để tu của người xuất gia. Cổ đức do lo ngại kẻ tín tâm chẳng nhiều, [tăng sĩ khất thực] ắt bị hủy báng, bất đắc dĩ tậu ruộng, tự trồng trọt, đã trái nghịch chế định của đức Phật, đã tột bậc khổ tâm. Há có nên như người hiện thời nói: “Nếu như tỳ kheo kiêm kinh doanh nghề khác, vậy thì cần phải xuất gia để làm gì cơ chứ?” [Tỳ kheo kinh doanh là] phá hoại Phật pháp, muôn vàn chẳng được! Muốn cho Phật pháp hưng thịnh mà [tỳ kheo] chẳng hành theo quy chế khất thực, sẽ chẳng thể được! Nếu nói “phương Đông chẳng thể được! Hiện thời chẳng thể thực hiện được”, vậy thì Tiêm La (Thái Lan) cho tới nay vẫn tuân theo chế định của đức Phật để hành, há bảo là hiện thời phương Đông chẳng thể làm được ư? Chỉ cần người tín tâm nhiều, sau đấy sẽ có thể hành.

“Phu tòa nhi tọa” (Trải tọa cụ mà ngồi) tức là sắp nhập Định. Chiếu theo quy củ, trước khi tĩnh tọa, còn có kinh hành, nhưng nay chẳng nói. [Đức Phật làm như thế nhằm] chỉ bày ý nghĩa “dụng công khẩn yếu”, chớ nên giây phút nào mong cầu ăn bám an nhàn vậy!

Để nói bộ đại kinh này, phát khởi bằng chuyện tầm thường hằng ngày, rất là lạ lùng, đặc biệt! Vì vậy, ngài Thiện Hiện (Tu Bồ Đề) vừa mở miệng liền tán thán hy hữu. Nhưng lạ lùng, đặc biệt mà chẳng khác tầm thường! Do vậy, kế đó, ngài Thiện Hiện thưa: “Thiện hộ niệm, thiện phó chúc” (Khéo hộ niệm, khéo giao phó, căn dặn) . Đủ thấy đoạn văn này liên quan toàn bộ bản kinh, lý cực sâu kín, vi tế, mà lại thân thiết. Nếu ơ hờ xem lướt qua, há chẳng phải là cô phụ ư? Nay lập ra mười tầng để nêu bày đại lược ý nghĩa ấy. Bốn tầng trước là dựa theo pháp để nói, sáu tầng sau là dựa theo sự giáo hóa để nói.

1) Thị hiện đắp y, khất thực, rong ruổi trong chốn trần lao, nghiễm nhiên giống như phàm phu, tức là đức Phật chẳng trụ trong Phật tướng, chính là nêu bày tướng vô ngã của đức Phật. Tông chỉ của cả bộ kinh này là ở chỗ “phá ngã”. Nay thị hiện vô ngã, chẳng nói một chữ nào. Đó cũng là nêu bày vô pháp tướng của đức Phật. Tuy chẳng nói một chữ, nhưng thật ra [đức Phật] chỉ bày pháp vô ngã. Lại do đức Phật thị hiện dấu tích mà chẳng phải là không có pháp tướng. Lý Tam Không được nêu bày hoàn toàn triệt để! Đó gọi là “thiện phó chúc”.

2) Những điều như đã nói trên đây chính là đại trí. Tu Bồ Tát hạnh, ắt phải nên bi lẫn trí trọn đủ. Vì thế, khi nói cặn kẽ, vừa mở miệng liền dạy “hãy nên độ tất cả hết thảy chúng sanh”, nhưng nay thị hiện giống như phàm phu, tức là Đồng Sự Nhiếp trong Tứ Nhiếp. Đó chính là do đức Thế Tôn đại từ, đại bi, chẳng bỏ chúng sanh, lấy bản thân làm gương, nêu gương cho các vị Bồ Tát Ma Ha Tát. Đó gọi là “thiện hộ niệm”. Gộp chung để nhìn, dùng đại trí để hành đại bi, Không mà Bất Không. Do đại bi mà hiển lộ đại trí, tuy Có mà chẳng Có, Không mà Bất Không, đó gọi là Diệu Hữu. Có mà chẳng có, chính là Chân Không. Há chẳng phải là “Không tức là Giả, Giả tức là Không, Nhị Đế quán dung thông”, rành rành là Đệ Nhất Nghĩa Đế trong Trung Đạo hay sao? Vì thế, trong xử sự thường nhật đã hiển lộ ý chỉ trọng yếu “lý Tam Không, quán dung Nhị Đế” của cả bộ kinh, đều được giãi bày trọn hết. Điều ấy được gọi là “hy hữu” vậy!

3) Đức Phật nói các kinh khác, thường là phóng quang, chấn động đại địa để phát khởi. Do chỉ bày hết thảy các pháp đều từ chánh trí Bát Nhã mà ra, tức là chẳng có pháp nào không phải là Bát Nhã. Trước đó, trong khi nói Bát Nhã, [đức Phật] cũng phóng quang, chấn động cõi đất; nay trong hội thứ chín nói Kim Cang Bát Nhã, lại chẳng giống như thế! Đấy là chỉ bày “ngay cả pháp tướng Bát Nhã cũng chớ chấp trước!” Do vậy, kinh này chép: “Phật thuyết Bát Nhã Ba La Mật, tắc phi Bát Nhã Ba La Mật” (Phật nói Bát Nhã Ba La Mật tức chẳng phải Bát Nhã Ba La Mật) . Cần phải biết: Ngay cả Bát Nhã cũng chẳng chấp trước; đó là Bát Nhã Ba La Mật vậy! Đấy là chỗ cùng tột của “chẳng chấp lấy tướng!”

4) Trong mấy chục năm trước khi nói kinh này, hằng ngày [đức Phật] thị hiện như vậy. Sau khi đã nói kinh này cho đến khi nhập Niết Bàn, trong mấy chục năm, hằng ngày cũng vẫn thị hiện như thế. Có thể thấy: Nói “thị hiện” là người khác nhìn vào bèn nói như thế, chứ đức Phật chẳng có ý niệm “ta vì đại chúng mà thị hiện chuyện này!” Bởi lẽ, chẳng trong một sát na nào, [đức Phật] chẳng trụ trong Đại Không tam muội viên dung Nhị Đế. Người khác thấy là thị hiện này nọ, đều là từ trong Đại Không tam muội tự tại lưu xuất đó thôi! Chứ Phật chẳng thực hiện chuyện gì, hoàn toàn chẳng bận lòng! Đấy là Như Như bất động đạt đến tột bậc. Ngàn lời muôn lẽ trong cả bộ kinh, đến chỗ quy kết, bèn nói: “Thọ trì, độc tụng, vị nhân diễn thuyết” (Thọ trì, đọc tụng, vì người khác diễn nói) . Vì người khác diễn nói như thế nào? Chẳng giữ lấy tướng, như như bất động. Có thể biết tám chữ ấy chính là chỗ then chốt trọng yếu của cả bộ kinh, mà cũng chính là chỗ then chốt trọng yếu để người học thọ trì, diễn nói. Nay trong hành vi thường nhật, liền hiển thị điểm cốt lõi trọng yếu của Kim Cang Bát Nhã; há chẳng nên nói là “hy hữu, khéo hộ niệm, khéo phó chúc” ư? Các điều trên đây là xét theo pháp để minh thị ý nghĩa của phần Phát Khởi Tự đã xong.

5) Hết thảy chúng sanh đều cùng sẵn đủ Phật tánh, tức là ai nấy đều vốn sẵn có Pháp Thân Như Lai. Nhưng Pháp Thân Như Lai ấy ẩn tàng, chẳng hiển lộ, nên chẳng gọi là Như Lai, chỉ gọi là Như Lai Tạng. Do họ bươn bả lo toan cơm áo, trái nghịch giác tánh, xuôi theo trần lao, từ lâu đã quên bẵng cái vốn sẵn có! Nay dùng Pháp Thân Như Lai để thị hiện giống hệt như phàm phu, rong ruổi trong trần lao. Chẳng có gì khác! [Chỉ vì] muốn cho hết thảy các chúng sanh trong trần lao, ai nấy

hồi quang phản chiếu Như Lai Tạng vốn sẵn có ấy!

6) Phàm phu lè tè sát đất, chướng sâu, nghiệp nặng, nay muốn quán chiếu ngược lại, nếu chẳng được khéo khơi gợi, dẫn dắt, siêng gắng huân tập, sẽ chẳng thể! Nay nói kinh này, phát khởi bằng các chuyện như khất thực v.v… nhằm chỉ dạy chúng sanh thọ trì kinh này, hãy nên xem như chuyện ăn cơm, uống trà thường ngày trong nhà, dẫu một ngày cũng chẳng thể lìa bỏ! Huân tập lâu ngày như thế, ngõ hầu tín tâm tăng trưởng, sẽ từ trong cái vỏ vô minh sâu dày mà hé lộ quang minh!

7) Kinh tối thượng thừa rất sâu, vi diệu, nay được thấy, nghe, thọ trì, nhưng muốn lãnh ngộ, thấu hiểu nghĩa chân thật của Như Lai, nếu chẳng có tư cách tương đương, cũng chẳng thể vào được môn này! Kinh này dạy: “Hậu ngũ bách tuế, hữu trì giới, tu phước giả, ư thử chương cú, năng sanh tín tâm, dĩ thử vi thật” (Năm trăm năm sau, có kẻ trì giới, tu phước, đối với chương cú này mà có thể sanh lòng tin, coi đó là thật) . Tín chính là cửa ngõ để nhập đạo. “Coi đó là thật” tức là hiểu ý nghĩa chân thật ấy; cũng tức là thấu hiểu thật nghĩa, bèn có lòng tin chân thật (Phần kinh văn trước đó hỏi về chuyện “sanh lòng tin chân thật”, nay đáp rằng: “Có thể sanh tín tâm, coi đó là thật”, tức là bảo rõ ràng: Có thể sanh khởi tín tâm là do coi đó là thật, cũng tức là thật sự hiểu, đó chính là chân tín. Tín tâm chân thật tức là khác với lòng tin theo kiểu hời hợt, loáng thoáng!) Nhưng tín tâm chân thật là do trì giới, tu phước. Vậy thì muốn nhập môn này, há chẳng coi trọng trì giới, tu phước ư? (Vì sao trì giới, tu phước có thể sanh ra tín tâm, coi đó là thật? Mối quan hệ trong ấy, lý hết sức tinh vi, đợi đến phần kinh văn ấy, sẽ nói cặn kẽ) . Nay các chuyện như đắp y, cầm bát, khất thực… đều là giới luật do đức Phật đã chế định. Y theo đó để hành, đấy là trì giới. Khất thực khiến cho hết thảy những ai trông thấy đều sanh tâm hổ thẹn, tăng trưởng đạo niệm, chứ không chỉ nhằm khiến cho [chúng sanh] hành bố thí, gieo phước điền mà thôi! Đấy chính tu phước. Kim Cang Bát Nhã được phát khởi bằng chuyện trì giới, tu phước, chính là chỉ dạy chúng sanh hãy dùng phát khởi tín tâm làm tiền phương tiện để nhập môn vậy!

8) Các chuyện như khất thực v.v… là trì giới. Trải tọa cụ mà ngồi là sắp nhập Định. Do Giới sanh Định, do Định sanh Huệ. Vì thế, trong phần Tự [dùng những chuyện ấy] để phát khởi hòng nói Kim Cang Bát Nhã, lại kiêm chỉ dạy chúng sanh một trình tự nhất định để vận dụng Vô Lậu Tam Học. Ngài chỉ rõ: Trì giới, tu phước có thể sanh ra tín tâm chân thật, dùng đó để nhập môn. Nhưng muốn cho chánh trí Bát Nhã hiện tiền mà lại chẳng tu Định thì sẽ chẳng thể!

9) Điều trọng yếu trong tu hành là phải có Lý và Sự dung thông lẫn nhau. Từ trong Tĩnh, dưỡng thành đầu mối, lại còn trong khi đối trước cảnh tùy duyên, hãy siêng năng khám nghiệm. Cổ nhân nói “lịch sự đoán tâm” (歷事煅心, dùng trải qua sự việc để nung luyện cái tâm) . Đấy là chỗ trọng yếu nhất cần phải dốc sức trong tu hành. Lý “chẳng chấp Nhị Biên” ắt phải lãnh hội trong lúc mặc áo, ăn cơm, phải làm được trong các hành vi thường nhật, ngõ hầu đạt tới “động tĩnh như nhau” sẽ là vô trụ mà chẳng phải là vô trụ vậy! Đấy lại chính là ý nghĩa vi tế của việc phát khởi Bát Nhã bằng các chuyện như khất thực v.v…

10) Càng hay khéo hơn nữa, phần Phát Khởi Tự này chính là chỉ ra phương tiện hòng thực hiện tu tập của người đang ở trong trần lao. Đã bị túc nghiệp lôi dắt, kẹt vào trong cái đãy da hôi thối, ai có thể tránh khỏi bươn bả vì cơm áo! Do đuổi theo ngọn, quên bẵng cái gốc, cố nhiên là chẳng thể! Nếu do vượt thoát trần lao chẳng được bèn sanh phiền não, lại còn làm thế nào được nữa! Đạo ở chỗ khéo léo lợi dụng hoàn cảnh, sẽ có chỗ nào chẳng phải là đạo tràng ư! Mỗi sáng mặc áo ra ngoài, ai nấy chăm chỉ thực hiện chức vụ “khất thực” (kiếm cơm) . Xong việc liền trở về, những chuyện ứng đối, thù tạc v.v… chẳng liên can, có thể giảm bớt liền giảm bớt. Bốn chữ “hoàn chí bổn xứ” (trở về chỗ mình) ở đây, hãy gấp nên chú trọng! Sau khi trở về, liền dùng bữa, rửa ráy v.v… Tức là các chuyện đáng nên lo liệu, cất dọn đều làm xong xuôi, sẽ liền tĩnh tọa, nhiếp niệm quán tâm. Bốn chữ “phu tòa nhi tọa” ấy càng phải nên chú ý. Người thời nay suốt ngày bận tít mù, thù tạc quá nhiều, sau khi trở về lại chẳng nhiếp tâm tĩnh lự, dẫu niệm Phật, tụng kinh, công khóa chẳng khuyết, nhưng cái tâm ấy chưa hề dùng chút phần nào nơi công phu nhiếp tĩnh. Do vậy, tận lực dốc công niệm tụng mà vọng niệm mặc sức tơi bời, có ích chi chăng?

Lại còn đối với chuyện chẳng chấp tướng, và đạo lý “chẳng chấp tướng chính là chẳng chấp vào hai bên pháp và phi pháp” đều chẳng lưu tâm lãnh hội. Do vậy, tu hành nhiều năm, vẫn như cũ, thấy cảnh liền bị động, xoay chuyển theo duyên, gót chân chẳng đặt vững một tí nào cả, chính mình chẳng thọ dụng mảy may! Thậm chí phá tung giới luật, không gì chẳng làm, cứ ngỡ chẳng chấp pháp tướng, nào hay đã sớm chấp lấy tướng phi pháp mất rồi! Chính mình đọa lạc, lại dắt theo vô số thiện nam tín nữ đồng loạt đọa lạc! Đấy đều là do chưa từng nhiếp niệm quán tâm, chưa hề chẳng trụ tướng, cũng như chẳng hề liễu giải, thấu hiểu ý nghĩa trọng yếu “chẳng chấp vào nhị biên”. Đến nông nỗi như thế, há chẳng đáng thương lắm ư? Vì thế, tám chữ “hoàn chí bổn xứ, phu tòa nhi tọa” (trở về chỗ mình, trải tọa cụ mà ngồi) ở đây đúng là cái kim chọc thẳng vào đỉnh đầu, là bài minh ngay cạnh chỗ ngồi của bọn chúng sanh đang bươn bả trong trần lao như chúng ta. Dùng những điều này để phát khởi, chính là nhằm chỉ rõ: “Bát Nhã chẳng phải là nói suông mà hòng đạt được!” Cần phải nương theo văn tự, dấy khởi quán chiếu, thời thời khắc khắc chẳng lơi lỏng, chuyện gì cũng siêng gắng khám nghiệm thì mới lãnh ngộ chút phần!

Trên đây, dựa theo sự giáo hóa để nói rõ ý nghĩa của phần Phát Khởi Tự đã xong. Gộp chung cả mười nghĩa ấy để phát khởi. Không chỉ là Lý và Sự của đại pháp vô thượng được rạng bày trọn vẹn, mà phương cách chuẩn bị của người tu hành, cách thức thực hiện, cũng đều được bao gồm trọn hết trong [tám chữ ấy]. Đúng là hy hữu! Nếu chẳng lãnh hội từng điều ấy, chẳng đúng như pháp mà tu, không chỉ cô phụ ân hộ niệm, phó chúc hy hữu của Như Lai, mà còn cô phụ phần Phát Khởi Tự hiếm có này lắm thay!

“Nhĩ thời” (Lúc bấy giờ) chính là lúc cơ duyên nói và nghe trọn đủ, chín muồi vậy.

Đức Thế Tôn riêng có mười hiệu, được gọi chung là Thế Tôn (Lokanātha) . Do Ngài có mười đức hiệu, được cõi đời tôn sùng, nên gọi là Thế Tôn. Ở đây, dựa theo Đại Luận, mười hiệu là:

1) Như Lai (如來, Tathāgata): Các pháp đều như nhau là Như. Chẳng đến mà đến là Lai. Đấy là xét theo tánh thể để biểu thị công đức.

2) Ứng Cúng (應供, Arhat): Đáng được trời, người cúng dường. Đấy là dựa theo đại bi, đại nguyện để biểu thị công đức.

3) Chánh Biến Tri (正徧知, Samyaksaṁbuddha): Biết hết thảy các pháp tức Giả, tức Không, không gì chẳng phải là Trung Đạo. Một không thì hết thảy đều không, một giả thì hết thảy đều giả, một trung thì hết thảy đều trung, chẳng thiên vị một phương diện nào, tịch chiếu đồng thời. Đó là Chánh. Lý trí Tam Đế viên dung vô ngại, trí trọn khắp các cõi nhiều như cát bụi, soi thấu triệt từng vi trần. Đó là Biến (trọn khắp) . Đấy xét theo tịch chiếu đồng thời để biểu thị công đức.

4) Minh Hạnh Túc (明行足, Vidyācaraṇa sāṁpanna): Có hai cách nói:

a. Kinh Đại Niết Bàn giảng: “Minh giả, đắc vô lượng thiện quả (chỉ A Nậu Bồ Đề) . Hạnh Túc giả, năng hành chi túc (chỉ giới huệ, thử trung tức nhiếp Định) ”, [nghĩa là]: “Minh là đạt được vô lượng quả lành (tức Vô Thượng Bồ Đề) . Hạnh Túc là cái chân có thể đi (chỉ Giới và Huệ, trong ấy bao gồm cả Định) ”. Ý nói: Đạt được Vô Thượng Bồ Đề là do nhờ vào “chân” Giới và Huệ. Đấy chính là dựa theo “tu nhân quyết đạt được quả” để biểu thị công đức.

b. Đại Luận nói: Minh chính là Tam Minh, tức Túc Mạng, Thiên Nhãn và Lậu Tận. Hạnh là ba nghiệp thân, khẩu, ý. Chỉ có Phật trọn đủ hạnh Tam Minh. Ở đây nói theo nghĩa này; đó là dựa theo thần thông để biểu thị công đức.

5) Thiện Thệ (善逝, Sugata), còn gọi là Hảo Khứ (好去), ý nói: Nhập Vô Dư Niết Bàn. Đấy gọi là “sanh diệt đã diệt rồi, tịch diệt hiện tiền”. Đó là dựa theo đoạn chứng để biểu thị công đức.

6) Thế Gian Giải (世間解, Lokavid): Hết thảy sự tướng hữu tình và phi hữu tình, không gì chẳng thấu hiểu. Đó là dựa theo Hậu Đắc Trí để biểu thị công đức.

7) Vô Thượng Sĩ (無上士, Anuttara): Trong hết thảy chúng sanh, Phật là vô thượng. Đấy chính là dựa ngay vào địa vị để biểu thị công đức.

8) Điều Ngự Trượng Phu (御丈夫, Puruṣa damyasārathi): Hoặc dùng lời lẽ mềm mỏng, hoặc dùng lời lẽ cứng rắn, nặng nề mà khéo có thể điều ngự bậc trượng phu, khiến cho họ nhập thiện đạo (bất luận là nam, nữ, tăng, tục, nếu muốn viễn trần ly cấu, hễ chẳng có khí khái quả quyết, chẳng có cái tâm kiên định của bậc trượng phu, sẽ chẳng thể được. Người như thế, chỉ có Phật là có thể điều phục, uốn nắn) . Đấy là dựa theo giáo chủ để biểu thị công đức.

9) Thiên Nhân Sư (天人師, Śāstādeavamanuṣyānāṁ) Làm gương mẫu cho trời, người. Ví như ánh nắng chiếu trọn khắp, không gì chẳng được lợi ích. Đấy là dựa theo sự lợi ích trọn khắp để biểu thị đức.

10) Phật: Tự giác, giác tha, giác mãn, thì gọi là Phật Đà Da (Buddhayā) . Đấy là dựa theo quả giác tột cùng để biểu thị công đức.

Các kinh luận khác có khi gộp chung Ứng Cúng, Chánh Biến Tri thành một, nói là Ứng Chánh Biến Tri. Hoặc gộp chung Thiện Thệ và Thế Gian Giải thành một. Hoặc gộp chung Vô Thượng Sĩ và Điều Ngự Trượng Phu thành một. Hoặc gộp chung Phật và Thế Tôn thành một, đủ loại khác nhau! Đó là vì kinh nói “Phật có đủ mười hiệu”, nên gộp chung thành con số mười làm chuẩn. Chỉ có Đại Luận là kể từ [danh hiệu] thứ nhất là Như Lai cho tới [danh hiệu] thứ mười là Phật, chia thành mười danh hiệu, coi Thế Tôn là danh xưng chung của mười hiệu, dường như thỏa đáng nhất!

“Thực thời”: Theo quy củ nhất định của tam thế chư Phật, qua khỏi giữa trưa một chút, sẽ chẳng được ăn. Nay là nói “sắp đến giờ ăn”, phải nên khất thực trước đã. Đối với giờ ăn, trong Tạng Luật nói nhiều thuyết khác nhau. Nay tôi trần thuật một thuyết: Sửu, Dần, Mẹo là lúc chư thiên ăn, gọi là Sơ Phần (hoặc nói Dần, Mão, Thìn là Sơ Phần. Sách Toản Yếu của ngài Khuê Phong dựa theo cách nói này) . Thìn, Tỵ, Ngọ là lúc nhân gian ăn uống, gọi là Trung Phần. Mùi, Thân, Dậu là lúc súc sanh ăn, gọi là Bô Phần (晡分, Bô nghĩa là buổi chiều) . Tuất, Hợi, Tý là lúc quỷ thần ăn, gọi là Dạ Phần. Bởi lẽ, chúng sanh trong các đường phần nhiều ăn vào những lúc ấy, hoặc nên ăn vào lúc ấy, chứ không phải là nhất định, chẳng thay đổi được. Chỉ riêng Phật pháp chế định, quá Ngọ không ăn, dụng ý sâu rộng, như trong Luật đã nói: Khi khất thực, nói chung là khoảng chừng giờ Thìn, vì quá sớm hoặc quá trễ, sẽ chẳng thể xin được, nhằm ngăn ngừa trường hợp thí chủ không có gì để thí, gây phiền não cho họ. Chính mình chẳng xin được gì, tự mình lại phiền não!

“Đắp y”: Đức Phật chế ba y:

- Một là An Đà Hội, nghĩa là “y để mặc bên trong”, tức mặc sát vào thân thể. Khi hành đạo (tức khi tu hành), hoặc làm việc, có thể mặc [loại y này], tức là y Ngũ Điều, còn gọi là Hạ Phẩm Y.

- Hai là Uất Đa La Tăng, dịch nghĩa là Thượng Y, cũng gọi là Trung Phẩm Y, tức Thất Điều. Cũng có thể dùng mặc để vào trong làng xóm hoặc thuyết pháp. Nếu gặp đại chúng tập hội, hãy nên mặc Đại Y.

- Ba là Tăng Già Lê, nghĩa là Chúng Tụ Thời Y (眾聚時衣, y để đắp khi đại chúng nhóm họp), tức là Đại Y, còn gọi là Thượng Phẩm Y, hoặc gọi là Phước Điền Y. Tức là y Cửu Điều cho tới Nhị Thập Ngũ Điều Y. Nếu vào vương cung, vương thành, làng xóm, phàm là chỗ đại chúng tụ tập, lúc oai nghi nghiêm túc, hoặc là lúc thọ giới, thuyết pháp, khất thực v.v…, hãy nên đắp y này.

Từ y năm điều cho tới chín điều đều là cắt vải thành từng miếng vuông, khâu chằm dính lại. Số điều ít thì miếng vuông sẽ to. Số điều nhiều thì miếng vuông sẽ nhỏ. Nhỏ thì kín chặt như ruộng được chia thành từng thửa rõ ràng. Vì thế, chỉ có y chín điều được gọi là Phước Điền Y. Từ mười điều trở lên, nếu người có vóc dáng vạm vỡ thì kích thước của y cũng thuận theo đó mà to rộng, cho nên số lượng điều tăng lên nhiều hơn! Nơi xứ lạnh ở Thiên Trúc thì ba y được phép mặc chồng lên nhau. Đông Độ do rét lạnh và thói quen, đa phần là y được khoác trên quần áo thông thường. Vì thế, không theo phong cách đắp y chồng lên nhau, chỉ các lạt ma là có [kiểu đắp y ấy] .

Ba y đều được gọi chung là Ca Sa. Ca Sa (Kāṣāya) là tiếng Phạn, tức tên gọi dựa theo màu sắc, tức chẳng phải là chánh sắc, [do vậy gọi] là “hoại, trược” (hàm nghĩa màu ủ dột, héo úa) . Vì thế, mở rộng ra, các vị xen tạp cũng được gọi là Ca Sa Vị. “Bất chánh” có nghĩa là “xen tạp”. “Sắc tạp” tức là màu úa, không tươi tắn. Do vậy, đen thì phải như bùn, xanh thì nên giống như teng đồng (màu đồng cũ) . Đỏ thì phải là đỏ nhiều, đen ít, gọi là màu Mộc Lan (vùng Tứ Xuyên có loại cây ấy. Người Nhật gọi là Hương Nhiễm Sắc, do dùng Đinh Tử Hương (clove) để nhuộm), tức là màu được Thiên Trúc gọi là Càn Đà. Hoặc là đỏ và đen xen lẫn như màu tía. Sách Ký Quy Truyện nói: “Hoặc là dùng bột địa hoàng, hoặc kinh bách hoàng v.v… nghiền với đất đỏ, nước ngâm đá đỏ để nhuộm”. Tóm lại, chẳng được dùng các màu gốc tươi tắn như xanh, vàng, đỏ, đen, tía, đều cần phải xen lẫn màu khác sao cho thành sắc úa, tối. Tứ Phần Luật nói: “Trong mỗi sắc, tùy ý khiến cho nó mờ úa là được”. Nếu là mạn điều y (縵條衣, y không có điều), tức là y của sa di và sa di ni, chỉ cần màu ủ dột, không có điều là được rồi. Đại tăng (tỳ kheo) nếu không có ba y, cũng có thể dùng [mạn y]. Hàng ưu bà tắc cũng được phép tạm đắp [mạn y] khi lễ Phật, nhưng không được thường khoác. Kể từ khi Phật pháp truyền sang phương Đông, người xuất gia chẳng biết chế định phải cắt xẻ [vải thành các điều để may y], chỉ đắp mạn điều mà thôi! Trải qua một trăm tám mươi bảy năm sau mới biết.

“Trì bát”: Tiếng Phạn là Bát Đa La (Patra), phương này dịch là Ứng Lượng Khí (應量器), tức là [đồ vật để chứa thức] ăn phải nên đúng với hạn lượng, chớ nên quá lớn để ngăn ngừa lòng tham. Cũng dịch là Thể Sắc Lượng, đều [hàm nghĩa] tương ứng với pháp. Chất liệu của bát chỉ hạn chế bằng sắt, hay gốm v.v… Chẳng được làm bằng gỗ, vì [bát gỗ] là thứ của ngoại đạo dùng, lại dễ bị nhuốm bẩn. Màu sắc nên chất phác, đơn giản, kích thước như trên đã nói, gọi tắt là Ứng Khí (應器), hàm ý là “vật đựng để hiền thánh tiếp nhận vật cúng”. Khi Phật Thích Ca thành đạo, tứ thiên vương lấy cái bát đá màu cám lưu ly cúng dường cho Phật Duy Vệ (Vipaśyin, Tỳ Bà Thi Phật) trong quá khứ từ cung rồng, hóa thành bốn bát, mỗi vị cầm một cái để dâng cúng. Đức Thế Tôn lại hợp bốn bát thành một, dùng để khất thực.

“Nhập Xá Vệ đại thành” (Vào thành lớn Xá Vệ): Vườn (Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên) ở cách thành sáu dặm về phía Đông Nam. Thành rộng hơn sáu mươi dặm. Trong thành có chín ức nhà, đất rộng, người đông, nên gọi là Đại.

“Khất thực”: Đức Phật chế định, chẳng cho phép người xuất gia dùng bốn loại phương pháp để kiếm ăn nuôi mạng:

- Một là trồng trọt, gieo cấy, gọi là Hạ Khẩu Thực (下口食) .

- Hai, quan sát tinh tú, hiện tượng thiên văn để luận cát, hung, gọi là Ngưỡng Khẩu Thực (仰口食) .

- Ba, giao du với người giàu có, quyền quý bốn phương, gọi là Phương Khẩu Thực (方口食) .

- Bốn, bói toán cát hung, gọi là Duy Khẩu Thực (維口食) .

[Bốn loại ấy] gọi chung là Bất Tịnh Thực, hoặc Tà Mạng Thực. Chỉ cho phép [tăng chúng] khất thực, gọi đó là Chánh Mạng Thực, tức là chánh đạo của người xuất gia. “Chánh đạo” là gì? Do chiết phục ngã mạn, do chẳng tham ăn uống, do chuyên dốc ý hành đạo, khiến cho hết thảy mọi người phá trừ keo tham, tăng phước. Còn như đức Phật tự khất thực thì theo kinh Anh Lạc có nhiều ý nghĩa, như: Khiến cho hết thảy mọi người chẳng sanh kiêu mạn, khiến cho hết thảy chúng sanh bị chướng ngại đều đạt được lợi ích do thấy Phật, lại còn chỉ dạy người xuất gia chớ nên tích cóp!

“Ư kỳ thành trung, thứ đệ khất dĩ” (Ở trong thành ấy, theo thứ tự khất thực xong): “Thứ đệ” là theo thứ tự của từng nhà mà xin, chẳng chọn lựa nhà nào. Xin xong, nếu bát đã đầy, hoặc đã xin bảy nhà, chẳng phải là theo thứ tự xin trọn khắp một thành. [Câu này] nối tiếp với câu sau, [ngụ ý] xin xong liền trở về ngay, không nhìn ngó tí nào!

“Hoàn chí bổn xứ” (Trở về chỗ mình): Từ thành trở về vườn (Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên) .

“Phạn thực ngật” (Dùng cơm xong): “Phạn” là ăn, như chữ “phạn” trong câu “Phạn sơ thực” (Ăn cơm hẩm) của Luận Ngữ. “Ngật” (訖) là xong xuôi. Kinh Bảo Vân nói: Thức ăn xin được, chia thành bốn phần:

- Một phần dự tính dành cho người có cùng phạm hạnh.

- Một phần dự tính để thí cho người nghèo, bệnh, hay ăn mày.

- Một phần thí cho chúng sanh sống trên đất, dưới nước.

- Một phần lưu lại để tự ăn.

Trong kinh Thập Nhị Đầu Đà, chẳng nói cho người cùng phạm hạnh, mỗi đằng đều có dụng ý, hãy nên hành theo tương ứng. “Không nói” là do ai nấy đều tự xin, nay nói là do có thể là vì duyên khác, chẳng rảnh để khất thực vậy. Nay hai loại người nghèo, bệnh và phạm hạnh đều nói đáng nên thí, nhằm nói rõ “không nhất định”, hễ có [hai hạng người ấy] thì cho. Nếu là chúng sanh sống trên mặt đất hay dưới nước thì nhất định phải nên thí. Do vậy, chẳng nói “nghĩ” (擬, dự tính) vậy!

“Thâu y bát”: Không thâu cất, sẽ chẳng tránh khỏi bận tâm, chẳng thể an tâm tu đạo.

“Tẩy túc dĩ” (Rửa chân xong): Vì thủ hộ chúng sanh, đi chân trần khất thực (Xứ Ấn thường đi dép bằng da, dễ tổn thương sanh mạng) ; sợ dính bụi bẩn, nên cần phải rửa sạch. [Câu này] nối tiếp với câu dưới, xong việc liền tu Quán, do trọng đạo.

“Phu tòa nhi tọa” (Trải tọa cụ mà ngồi): “Phu tòa”: Phu (敷) là mở ra. “Tòa” (座) là tọa cụ . Trong bốn oai nghi đi, đứng, ngồi, nằm, thì đi dễ gây lao chao, đứng sẽ dễ bị mệt mỏi, nằm thì dễ hôn trầm, người tu hành chỉ ngồi là tốt nhất. Vì thế, người xuất gia có nhiều vị chẳng hề nằm xuống giường. Ngồi kết già phu (ngồi xếp bằng, hai lòng bàn chân ngửa lên) là nghi thức thông thường trong Phật môn, cho nên lược đi chẳng nhắc tới. Ngồi xếp bằng có bốn lợi ích:

- Một, thân tâm thâu liễm, nhanh chóng phát sanh sự khinh an.

- Hai, có thể trải qua một thời gian lâu, chẳng nhanh chóng mệt mỏi.

- Ba, chẳng giống như ngoại đạo, họ chẳng có pháp này.

- Bốn, hình tướng đoan nghiêm, trịnh trọng, khiến cho người khác kính tin.

Trên đây, từ đắp y cho tới đoan tọa, đều là đức Phật từ bi, rủ lòng dùng thân làm gương cho đại chúng. Đức Thế Tôn thoạt đầu chẳng cần phải làm như vậy. Vì sao nói thế? Như kinh Anh Lạc Nữ đã nói: “Hóa Phật thân như toàn đoạn kim cang, vô sanh thục nhị tạng” (Thân của hóa Phật hoàn toàn như một khối kim cang, chẳng có sanh tạng và thục tạng) . Kinh Niết Bàn nói: “Như Lai chi thân, phi tạp thực thân” (Thân Như Lai chẳng phải là thân cần phải ăn mới sống được) . Cần gì phải khất thực, nhưng Ngài thị hiện khất thực, ngoài ba ý nghĩa khiến cho hết thảy mọi người chẳng sanh kiêu mạn như đã nêu trên, không gì chẳng nhằm nêu gương cho mọi người. Đã chẳng cần ăn mà lại nói là “ăn xong”, chẳng biết rốt cuộc Ngài có ăn hay không? Ở đây, có hai ý nghĩa:

- Một, nếu trọn chẳng ăn, phước của người thí chẳng viên mãn. Đức Phật từ bi khiến cho họ được mãn nguyện, cũng thường thuận theo đại chúng mà ăn.

- Hai, có thuyết nói khi đồ ăn sắp đến miệng, có vị trời oai đức ẩn mình ở bên cạnh, nhận lấy đưa sang phương khác để thực hiện Phật sự. Do Phật đã thị hiện ăn, khiến cho phước của người cúng thí được viên mãn, lại còn dùng thần lực dời đi làm Phật sự.

Vậy thì ăn và chẳng ăn, hai nghĩa đều vô ngại! Kinh A Hàm lại nói: “Phật hành ly địa tứ chỉ, liên hoa thừa túc” (Phật bước đi, cách mặt đất bốn ngón tay, hoa sen đỡ chân) . Vốn chẳng cần rửa, nhưng nay mỗi mỗi đều thị hiện các sự tướng như vậy, há chẳng phải là thuận theo đại chúng mà nêu khuôn phép ư?

Đoạn đầu tiên như vừa nói trên đây bất quá là nương theo kinh văn để giải thích ý nghĩa. Đoạn thứ hai là nói làm khuôn mẫu cho mọi người v.v… cũng là ý nghĩa thông thường. Điều quan trọng nhất là phải hiểu rõ vì sao kinh này trần thuật các sự tướng ấy để phát khởi? Hãy nên biết: Ở đây, có ý nghĩa rất tinh vi. Đấy đúng là chỉ điểm thân thiết, muốn cho mọi người từ trong các hành vi, động tĩnh mà thấu hiểu. Hãy thử nghĩ xem, Như Lai vì độ chúng sanh, chẳng sanh mà hiện sanh, thị hiện giống như phàm phu, có ngày nào chẳng mặc áo, ăn cơm, tức là có ngày nào chẳng lấy thân làm gương? Vì sao đầu các kinh, phần nhiều trần thuật chuyện phóng quang, chấn động cõi đất? Nay muốn tuyên thuyết Tổng Trì của hết thảy các pháp, sanh ra đại pháp Kim Cang Bát Nhã của chư Phật, bèn khăng khăng dùng một đoạn trần thuật chuyện tầm thường hằng ngày để phát khởi? Lạ hay không? Khéo hay không? Kỳ diệu chẳng ở chỗ kỳ diệu, mà là kỳ diệu nơi thô thiển. Phải biết rằng: Chuyện cực bình thường và lý cực cao thâm có mối quan hệ mật thiết. Xưa nay các vị chú giải, hoặc thấy là dùng Giới Định để phát khởi, hoặc nêu cảnh tượng như như bất động là phát khởi, hoặc bảo “chẳng thể coi thường chuyện sinh hoạt thường ngày!” Hoặc nói: “Mặc áo, ăn cơm chính là phóng quang, chấn động cõi đất để phát khởi”. Ai nấy có cách thấy riêng, mỗi người đều có sự hay khéo. Nay tôi gạn lọc các thuyết, lại còn cân nhắc trên phương diện ý chỉ trọng yếu của kinh văn, dẫn chứng nêu rõ để cho mọi người dễ thấu hiểu hơn! Ý nghĩa chất chứa đã sâu, trong một lúc khó thể nói trọn hết được, đành khái quát thành mười tầng để nói đại lược như sau:

1) Bát Nhã là pháp trọng yếu để trưởng dưỡng huệ mạng, tiếp nối hưng thịnh dòng dõi Phật. Ví như cơm áo là chuyện trọng yếu để người đời hộ trì sắc thân, nối trước, truyền sau. Nay nêu lên mặc áo, ăn cơm v.v… để phát khởi, chính là vì khiến cho người đã phát đại tâm hiểu rõ: Chẳng thể lìa khỏi các thứ pháp thực Bát Nhã ấy trong khoảnh khắc. Do vậy, kinh nói: “Thọ trì, độc tụng, quảng vị nhân thuyết, tắc vi hà đảm A Nậu Bồ Đề” (Thọ trì, đọc tụng, rộng vì người khác nói, chính là gánh vác Vô Thượng Bồ Đề) . Lại nói: “Đương tri thị nhân thành tựu tối thượng đệ nhất hy hữu chi pháp” (Hãy nên biết người ấy thành tựu pháp tối thượng, hiếm có bậc nhất) . Lại nói: “Thị kinh sở tại chi xứ, tức vi hữu Phật, nhược tôn trọng đệ tử” (Chỗ nào có kinh này tức là nơi đó có Phật và các vị đệ tử đáng tôn trọng) . Từ mấy câu kinh văn ấy mà nhìn ngược lại, sẽ thấy rõ rành rành là giống hệt như cơm áo có mối quan hệ rất lớn, chẳng thể tạm lìa được! Vì thế, dùng đó để phát khởi.

2) Kinh dạy: “Hậu ngũ bách tuế, hữu trì giới, tu phước giả, ư thử chương cú, năng sanh tín tâm” (Năm trăm năm sau, có người trì giới, tu phước, đối với chương cú này, có thể sanh lòng tin tưởng) . Có thể thấy trì giới và tu phước là cửa ngõ để nhập đạo của Bát Nhã. Khất thực là chế định thuộc giới luật. Nay [đức Phật] thị hiện đắp y, cầm bát, theo thứ tự khất thực, nhằm hướng dẫn chúng sanh trì giới, cũng khiến cho trọn khắp chúng sanh tu phước. Kệ tụng trong kinh có nói: “Pháp Thân bổn phi thực, ứng hóa diệc như nhiên, vị trưởng nhân thiên phước, từ bi tác phước điền” (Pháp Thân vốn chẳng ăn, do ứng hóa như thế, tăng trưởng phước trời người, là ruộng phước từ bi) là như thế đó. Đức Thế Tôn hằng ngày khất thực, tức là hằng ngày phát khởi tín căn cho chúng sanh kham nhập Bát Nhã. Nay trước khi sắp nói Kim Cang Bát Nhã, liền hiện bày như thế để phát khởi, thân thiết chi bằng?

3) Khuê Phong đại sư nói: “Giới có thể vun bồi Định, Định có thể phát khởi Huệ. Vì thế, dùng Giới và Định để phát khởi. Cần phải biết: Huệ mà chẳng có Giới và Định, sẽ là cuồng huệ, chẳng phải chánh huệ”. Khất thực là Giới, trải tọa cụ để ngồi; do vậy nhập Định. Đã thị hiện sự tướng Giới, Định rồi mới nói Bát Nhã rất sâu, há chẳng phải là thuật bày thứ tự nhất định trong Tam Học, khiến cho mọi người biết [thứ tự] trước sau đó sao? Trong kinh lại còn chỉ nói về Huệ, đặc biệt trong phần Phát Khởi bèn bổ túc Giới và Định; Phật, Bồ Tát vì độ chúng sanh, khẩn thiết, châu đáo như thế đó.

4) Hết thảy người học rèn luyện trong trần lao nơi áo cơm và cuộc sống thường ngày; đó chính là phương cách hàng phục vọng tâm trọng yếu nhất. Bởi lẽ, do tham cầu cơm áo, chẳng ngại trần lao, cố nhiên là chấp tướng. Chán ghét trần lao, nẩy sanh phiền não, vẫn là chấp tướng. Ắt cần phải đối cảnh tùy duyên, đã chẳng mê mà cũng chẳng phiền, đó chính là pháp để an tâm. Vì thế, kinh nói: “Nhất thiết pháp giai thị Phật pháp” (Hết thảy các pháp đều là Phật pháp) . Lại nữa, trong kinh phần nhiều tập trung vào các Độ như Bố Thí v.v… để nói “hàng phục, an trụ”, cũng là vì ý này. Hãy thử nghĩ: Lũ phàm phu chúng ta, kẻ nào chẳng cần cơm áo? Đã chẳng thể thoát khỏi, nhưng có tham cũng chẳng tham được. Lại nữa, đã phát đại tâm học Phật, làm các chuyện như bố thí độ sanh v.v… đều ắt cần phải học. Nếu chẳng trong hết thảy [mọi sự việc, mọi hoàn cảnh], đều dụng công như trên, thì suốt ngày từ sáng tới tối, chẳng phải là chấp Có, sẽ liền chấp Không; có lúc nào, chốn nào kiếm được tự tại? Còn như một câu Phật hiệu, lại làm thế nào để niệm cho tốt đẹp? Các chuyện như hoằng pháp, lợi sanh, ắt cũng học chẳng ra gì! Nay từ ngay nơi chuyện mặc áo, ăn cơm, mà phát khởi chẳng chấp vào Nhị Biên, hết thảy đều như Bát Nhã rất sâu, khiến cho mọi người lãnh hội; đấy chính là dụng công nơi các sự tướng ấy. Đã chẳng thể chấp Có, mê Không, chấp giữ pháp tướng, lại chẳng thể lìa Có nói Không, chấp vào phi pháp tướng! Đúng là đại từ, đại bi vậy!

5) Như Lai tùy thuận phàm phu, đắp y, khất thực, nhằm nêu rõ: Chẳng chấp tướng quả vị! Đúng như kinh đã dạy: “Như Lai giả, tức chư pháp Như nghĩa” (Như Lai là nghĩa Như của các pháp) . Cần biết quả là Như, thì nhân cũng là Như. Do vậy, phải nên lìa hết thảy các tướng, phát tâm A Nậu Bồ Đề, mà đạo “hàng phục” đều được bao gồm trọn hết trong ấy! Dùng chẳng chấp tướng nơi quả đức để phát khởi “chớ nên chấp tướng” nơi nhân hạnh. Thật sự là “nhân bao trùm biển quả, quả thấu triệt nguồn nhân”, tuyệt diệu tột bậc!

6) Kinh Kim Quang Minh Tối Thắng Vương có nói Ngũ Uẩn chính là Pháp Thân. Ngũ Uẩn chính là huyễn hữu được sanh bởi các duyên. Pháp Thân là Chân Không tịch chiếu. Đấy chính là dạy mọi người hãy từ ngay Huyễn Hữu mà thấy Chân Không, chẳng phải là tướng đoạn diệt. Kinh này đủ mọi cách trừ khử tướng, nhưng chú trọng nơi pháp, chẳng nói tướng đoạn diệt, cũng là vì ý này. Hãy nên biết: Đối với cái được gọi là Đệ Nhất Nghĩa Không, chính là cần phải đừng chấp lấy tướng, lại còn chẳng đoạn diệt, thì mới xứng với Đệ Nhất Nghĩa! Đấy là điều khẩn yếu trong học Bát Nhã. Như Lai dùng Pháp Thân để thị hiện huyễn tướng như cơm áo của phàm phu, chính là vì muốn cho phàm phu ai nấy sẽ từ nơi huyễn tướng mà thấu hiểu, nhận thức “Pháp Thân vốn sẵn có”. Chỉ đừng đuổi theo vọng, cần gì phải hư vọng cầu Chân bên ngoài! Nếu chấp chân, sẽ chính là từ trong chân mà khởi vọng. “Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (Hãy nên không trụ vào đâu mà sanh cái tâm), “ưng sanh vô sở trụ tâm” (hãy nên sanh tâm không trụ vào đâu), “phàm phu chẳng phải là phàm phu, chúng sanh chẳng phải là chúng sanh” v.v… trong kinh không gì chẳng nhằm nói rõ các nghĩa “chẳng chấp lấy, chẳng đoạn, chẳng chính là, chẳng rời”. Vậy thì phần Phát Khởi của kinh này có thể nói là thiết yếu tột bậc!

7) Như Lai thị hiện khất thực; khất thực xong, liền trở về chỗ mình. Bọn phàm phu chúng ta chỉ biết bận bịu kiếm cơm, quanh năm suốt tháng, hướng ra ngoài rong ruổi truy cầu, trọn chẳng biết quay lại chiếu soi bản tánh. Như Lai còn thị hiện ăn xong liền thu dọn hết thảy, nhiếp tĩnh nhập Quán. Lũ phàm phu chúng ta ăn no rửng mỡ, chộn rộn chẳng thôi, chưa từng tĩnh được giây lát, còn có thể tu Quán nữa chăng? Cần phải biết: Bát Nhã huệ lực sanh từ nội chiếu, nhưng để nội chiếu, ắt phải nhiếp tĩnh trước đã! Nay dùng các câu này để phát khởi, chính nhằm chỉ dạy chúng ta đối với hết thảy duyên đời, hễ duyên đưa đến thì ứng phó, xong việc liền thâu thập, ném qua một bên, lại liền phản quán tĩnh chiếu, xoay lưng với trần lao, hợp với giác, thì mới kham phát khởi đại trí Bát Nhã vốn sẵn có! Hãy chú ý nhé!

8) Ý chỉ trọng yếu của cả bộ kinh Kim Cang chỉ là “hàng phục như thế nào? Trụ như thế nào?”, nói dễ dàng lắm thay! Pháp sư Đạt Thiên bảo: “Hễ có một thứ để trụ, giác tâm liền mất. Vừa mới thực hiện hàng phục, vọng tâm càng hừng hực”. Do vậy, cần phải chẳng hàng phục mà hàng phục, chẳng trụ mà trụ, thực hiện bằng cách nào đây? Nay quán đức Thế Tôn đắp y, dùng cơm, đi trên đường phố, rửa chân, trải tọa cụ, lụn vụn, lặt vặt, hoàn toàn chẳng phải chỉ là một lúc như thế. Độ sanh suốt bốn mươi chín năm, liền suốt cả bốn mươi chín năm đều như thế. Do thân kim cang chẳng cần ăn uống, chẳng cần rửa chân, chẳng cần học Định, nhưng vì chúng sanh, mà hằng ngày thực hiện, làm chuyện không cần phải làm, đúng là bình đẳng như như. Cảnh tượng nơi bổn địa trong đoạn này chính là gương mẫu lớn lao để [chúng sanh noi theo mà] hàng phục và an trụ cái tâm. Lũ chúng ta ắt phải nên tu học như thế. Phàm khi gặp cảnh duyên đưa tới, đều cần phải đúng như lời dạy mà hành, tuy hành mà chẳng có chuyện để hành, sẽ là chẳng hàng phục mà hàng phục, chẳng trụ mà trụ. Như thế thì sẽ có thể khế nhập ý chỉ Bát Nhã sâu xa vậy thay!

9) Trên đây tuy đã nói “chẳng hàng phục mà hàng phục, chẳng trụ mà trụ”, sợ vẫn chưa trọn hết, xin lại nói thêm. Đức Thế Tôn vốn khác xa loài người, vì sao lại thị hiện cách hành xử của phàm phu, trọn chẳng khác mọi người? Hãy nên biết: Do vì trọn chẳng khác mọi người, cho nên Ngài khác biệt loài người vời vợi! Lũ chúng ta hãy nên thấu hiểu từ điểm này, lại còn từ nơi bản thân mà thấu hiểu. Vì sao vậy? Tuy là phàm phu, nhưng vốn sẵn có Phật tánh Như Như, vì sao? Do chẳng giữ lấy tướng. Bọn chúng ta học Bát Nhã, cũng hãy nên dụng công nơi “chẳng chấp lấy tướng!” “Chẳng chấp lấy” tức là chẳng lìa hết thảy tướng, nhưng chẳng chấp. Nếu lệch về phía coi vô tướng là chẳng chấp, tức là lại chấp lấy phi pháp tướng, trở thành đoạn diệt mất rồi! Vì thế, kinh dạy: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai) . “Các tướng chẳng phải tướng” nghĩa là tuy có các tướng mà chẳng chấp vậy! Lại nói: “Bất thủ ư tướng, như như bất động” (Chẳng giữ lấy tướng, như như bất động) . Vì chẳng lấy, cho nên được thấy hết thảy các pháp tướng và phi pháp tướng. “Chẳng giữ lấy” chính là chẳng hàng phục mà hàng phục, chẳng trụ mà trụ vậy. Đầu kinh này dùng “chẳng giữ lấy tướng” để phát khởi, ý chỉ sâu xa lắm thay!

10) Gộp chung những điều đã nói trên đây, có thể thấy phần Phát Khởi Tự hoàn toàn hiển lộ Đệ Nhất Nghĩa Không. Quý vị thấy Như Lai thị hiện giống như phàm phu là lợi tha, là chẳng có ngã tướng. Diệu pháp Bát Nhã tùy ý tự tại lưu xuất từ các sự tướng vụn vặt, tức là chẳng có pháp tướng. Chẳng cần ăn mà đi khất thực, cho đến thị hiện rửa chân, trải tọa cụ v.v…, dùng cách dạy vô ngôn để hộ niệm, phó chúc hết thảy người phát đại tâm, cũng là không có phi pháp tướng. Hiểu được như thế, lý trí Chân Không sẽ rành rành nơi tâm mục. Phát khởi tinh vi không chi hơn được lẽ này!

Các vị cần biết: Sở dĩ tôi đối với phần Phát Khởi Tự nói đi, nói lại, chẳng dám ngại phiền, chẳng vì lẽ nào khác! Muốn cho các vị thiện tri thức biết phát khởi lòng tin như thế nào, cũng như hiểu rõ lý trí Tam Không, đối với mỗi sự đều có thể thấy, khéo hướng về lúc mặc áo, ăn cơm, đi, đứng, động tĩnh, luôn tùy thời quán chiếu như thế, sẽ ngay trong khi đó mà được thọ dụng. Sau đấy mới biết bộ kinh Kim Cang này chính là phương thuốc hay để trừ khổ ách, là đường tắt để nhập Phật trí. Hãy tôn trọng nhé!