Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 17

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.2. Xét theo tương lai để khuyên

Chia làm hai phần:

1) Mừng vui trong hiện tại để khuyên mai sau.

2) Giải thích rõ nguyên cớ.

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.2.1. Nêu rõ sự mừng vui trong hiện tại để khuyên mai sau

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.2.1.1. Tự vui mừng

(Kinh) Thế Tôn! Ngã kim đắc văn như thị kinh điển, tín giải thọ trì, bất túc vi nan.

(經) 世尊！我今得聞如是經典，信解受持，不足為 難。

(Kinh: Bạch Thế Tôn! Con nay được nghe kinh điển như thế, tin hiểu, thọ trì, chẳng đáng coi là khó) .

“Ngã kim đắc văn như thị kinh điển, tín giải thọ trì” (Con nay được nghe kinh điển như thế, tin hiểu, thọ trì), câu này chính là nói rõ nguyên cớ trước nay dù đã đắc huệ nhãn, nhưng chưa từng được nghe. Vì sao? Nếu biết hiện thời được nghe rồi tín giải, thọ trì, liền biết [sở dĩ] xưa kia chưa từng được nghe, chẳng có gì khác, [chỉ là] do trong tâm thấy [chính mình] có sở đắc là huệ nhãn, tự sanh chướng ngại đối với kinh sâu xa này. Dẫu được nghe, ắt cũng chẳng thể tin hiểu, thọ trì, tức là nghe mà cũng như chẳng nghe! Vì vậy nói: “Sở đắc huệ nhãn, vị tằng đắc văn” (Đã đạt được huệ nhãn mà chưa từng được nghe) . Lời ấy chính là nói rõ: Chướng ngại hoàn toàn vì huệ nhãn! Vì sao huệ nhãn có thể sanh chướng? Toàn là do có một điều sở đắc tồn tại. Vì sao vậy? Hễ có một điều sở đắc, đó là pháp chấp. Đó là trí huệ ngắn chủn, nông choèn; vậy thì đối với nghĩa Tam Không thù thắng, sao có thể khế hợp? Hơn nữa, hễ có một điều sở đắc thì tự giác đã trọn đủ, nhưng bi nguyện chẳng to lớn! Tức là đối với chuyện xả mình, độ người, cũng như diệu hạnh “tuy độ mà chẳng có tướng độ” càng khó khế nhập. Đấy chính là nguyên do xưa nay chưa từng được nghe vậy! Nay do [trưởng lão] ngầm thấy đức Thế Tôn “hết thảy vô trụ” mà đạo nhãn [của trưởng lão] được khai, bèn phát đại tâm vì đại chúng thỉnh Phật nói kinh sâu xa này. Do vậy, được nghe rồi, Ngài tín giải, thọ trì.

“Giải” (解) là liễu giải. “Thọ” (受) là tiếp nhận. Đó là lãnh hội. Vì thế, Giải và Thọ ý nghĩa gần như nhau. Đã nói Giải, lại nói Thọ. Hai chữ Thọ Trì là nói gộp lại. Bởi lẽ, nói gộp chung Thọ Trì nhằm nêu rõ Giải và Hạnh phải nên cùng tiến. Hơn nữa, chữ Trì (持) lại có nghĩa là chấp trì, chẳng để mất. Vì thế, nói câu “tín giải thọ trì” nhằm nêu rõ: Không chỉ có thể tin, có thể giải, mà còn có thể giải và hạnh cùng tiến, chẳng lui sụt. “Bất túc vi nan” (Chẳng đáng là khó) tức là nói chẳng phải khó khăn mười phần, nhưng chẳng phải là tuyệt đối không khó khăn, mà là chẳng phải mười phần khó khăn! Đó là lý do vì sao Ngài tự vui mừng. Nếu tuyệt đối chẳng khó, sao có thể nói là “tích lai huệ nhãn vị tằng đắc văn” (từ xưa đã đắc huệ nhãn, nhưng chưa từng được nghe), cũng chẳng đến nỗi buồn khóc rơi lệ, tán thán hy hữu.

Vì sao “chẳng đáng coi là khó?” Do có ba nghĩa:

1) Nhằm lúc đích thân gặp Phật, đích thân nghe dạy bảo, dễ đạt lợi ích. Huống chi được quang minh của Như Lai nhiếp thọ, thấy nghe tùy hỷ, sẽ được phước lớn không chi bằng, sanh ra trí huệ không chi lớn bằng. Thoạt đầu chẳng cần phải khai thị, nhưng sanh nhằm lúc gặp hội thù thắng, [tức là] túc căn phước huệ nhất định sâu dày. Nhân duyên trọn đủ như thế đó. Do vậy, thường là khi đức Phật thuyết pháp, người chứng quả ngay khi ấy chẳng thể tính kể; mà sanh trước Phật hay sau Phật, chính là một trong tám nạn. Bản thân trưởng lão là đại đệ tử. Do vậy, “chẳng đáng coi là khó”. Đấy là điều tự vui mừng thứ nhất.

2) Do đã chứng thánh quả. Như kinh Đại Phẩm [Bát Nhã] chép: “Bát Nhã thậm thâm, thùy vi năng tín. Đáp viết: - Chánh kiến thành tựu nhân, lậu tận A La Hán, năng tín” (Bát Nhã rất sâu, ai có thể tin? Đáp rằng: - Người chánh kiến thành tựu, bậc lậu tận A La Hán có thể tin) . Nay trưởng lão đã chứng quả A La Hán, cho nên chẳng đáng coi là khó. Đấy là điều tự vui mừng thứ hai.

3) Có thể hiểu nghĩa Không. Một bộ Bát Nhã đều nói về Đệ Nhất Nghĩa Không, nhưng trong mười vị đại đệ tử, trưởng lão là bậc Giải Không đệ nhất. Đó là vị có căn tánh nhạy bén nhất, dễ dàng khế nhập. Do vậy, tám hội trước đều do trưởng lão làm bậc đương cơ. Nay nói kinh điển rất sâu, cũng do trưởng lão phát khởi. Do vậy nói “chẳng đáng coi là khó”. Đấy là điều tự vui mừng thứ ba.

Nhìn chung, phần kinh văn tiếp theo cũng trọn đủ các nghĩa vừa nói trên đây. Vì sao vậy? Trưởng lão tự nói “chẳng đáng coi là khó”, chính là để nêu rõ: “Đời Mạt mười phần khó khăn, do chẳng sanh nhằm lúc gặp Phật”. Ngài tự vui mừng, cũng chính là quan tâm khích lệ hàng hậu học, hàm ý: Tôi nay may mắn gặp đức Thế Tôn, đã chứng quả A La Hán, lại hiểu nghĩa Không. Do vậy được tín giải, thọ trì. Do chúng sanh đời Mạt, đã chẳng gặp Phật, rất khó được nghe, rất khó tín giải, thọ trì, mà rốt cuộc [quý vị] được nghe, lại có thể tín giải, thọ trì. Các vị đúng là khó có, đáng quý lắm, căn tánh ắt vượt xa tôi (chủng tánh Bồ Tát vượt xa La Hán) . Tôi nay [tín, giải, thọ trì như vậy] nào có đáng coi là lạ, nên nói “chẳng đáng coi là khó”. Trong mấy hàng [kinh văn], chứa đựng ý nghĩa ân cần khẩn thiết đôi ba lượt, tột bậc khăng khăng cổ vũ, khích lệ cái tâm của bọn hậu tấn vậy!

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.2.1.2. Khuyên rộng

(Kinh) Nhược đương lai thế, hậu ngũ bách tuế, kỳ hữu chúng sanh, đắc văn thị kinh, tín giải thọ trì, thị nhân tắc vi đệ nhất hy hữu.

(經) 若當來世，後五百歲。其有眾生，得聞是經，信解受持，是人則為第一希有。

(Kinh: Nếu trong đời tương lai, năm trăm năm sau, mà có chúng sanh được nghe kinh này, tin hiểu, người ấy sẽ là hiếm có bậc nhất) .

Đời tương lai được nói chung là “Phật hậu” (sau khi đức Phật nhập diệt) . “Hậu ngũ bách tuế” tức là năm trăm năm thứ năm sau khi đức Phật nhập diệt (tức hai ngàn năm trăm năm sau khi đức Phật nhập Niết Bàn), chính là khởi đầu thời Mạt Pháp. Hiện thời, đã gần ba ngàn năm, đã thuộc vào cuối năm trăm năm thứ sáu. Kinh hễ nói “hậu ngũ bách tuế” cũng chẳng hạn định trong [năm trăm năm thứ năm], mà là nói chung thời đại Mạt Pháp đó thôi. Kinh Lăng Nghiêm nói chúng sanh trong thời ấy đấu tranh kiên cố, rất khó nhập đạo. “Đấu tranh”: Mình đúng, kẻ khác sai, tranh cường đấu thắng! “Kiên cố”: Cứ một mực tranh đấu, cứng chắc không gì phá nổi. Thử xem Trung Hoa từ đời Tống tới nay (từ đầu đời Tống cho tới nay gần một ngàn năm. Khi đó, chính là lúc tiến nhập đầu thời Mạt Pháp) . Người nghiên cứu đạo đức, học vấn, tranh chấp môn hộ vượt xa thời Hán Đường. Do vậy, có thói quen Tống học bài xích phong cách của Hán học, có Nho gia hủy báng Phật giáo. Về sau, trong những kẻ được gọi là “Đạo học”, lại tự dấy lên tranh chấp, như hai phái Trình Châu và Lục Vương vậy. Nói chung, chẳng ngoài dựng riêng ngọn cờ của mình, đả đảo người khác. Hễ có nhân, ắt có quả, rốt cuộc bị kẻ khác đả đảo! Sau đó, bèn có tân học nhất loạt lật đổ cựu học, ngay cả Khổng Tử cũng mắc lụy. Trọn chẳng biết nghĩa chân thật của Khổng Tử! Từ đời Hán tới nay, người học vẫn chưa mộng thấy! Ngay như lấy Phật môn để luận, khi bước vào đời Tống, cũng nhiễm phong cách ấy! Các tông, các phái đấu đá hết sức khốc liệt. Ai cũng đề cao tông mình là đúng, các tông khác sai be bét! Càng ngày càng đi xuống, lại có kẻ muốn phủ định Khởi Tín Luận, thật đáng đau lòng! Phật môn còn như thế, trong hàng có học vấn đạo đức mà còn như thế, những kẻ khác còn gì để nói nữa! Do vậy, hai chữ “phấn đấu” trở thành cách ngôn. Trọn chẳng biết cổ nhân nói “nỗ lực”, nói “phấn miễn”, nói “tự cường”, tức là như Phật giáo cũng nói những câu “dũng mãnh, tinh tấn” v.v… đều là nói theo bản thân của chính mình [gắng sức cải tiến, hoàn thiện, khắc phục các thói hư tật xấu của chính mình, chứ không phải đấu đá hơn thua với người khác], có lợi, chẳng có khuyết điểm. Nay nói “phấn đấu”, tuy cũng là tự cường, nhưng chứa đựng ý nghĩa bài trừ kẻ khác! Do tập khí đấu tranh ấy ngày càng sâu, dẫn khởi thế đạo ngày càng khổ sở!

Đấu tranh dấy lên như thế nào? Do chấp trước mà dấy lên. Chấp trước do phân biệt, phân biệt do ngã kiến, mà Phật pháp chuyên trị bệnh này. Nay đức Thế Tôn và trưởng lão đều đặc biệt cổ vũ, khích lệ [chúng sanh trong] thời đại Mạt Pháp. Có thể biết: Hiện thời, muốn bổ cứu lòng người, vãn hồi thế vận, chỉ có cách hoằng dương Phật pháp, vì đó chính là phương thuốc tốt lành để trị đúng bệnh! Nhưng chính vì nó trị đúng bệnh, lại hoàn toàn tương phản với tình kiến của con người. Do đấu tranh kiên cố, chướng sâu, nghiệp nặng, chẳng thể biết trọn cái nhân bên trong. Lại thêm thời gian “cách thánh” (cách biệt Phật, Bồ Tát, thánh nhân) đã xa, thiện tri thức ít ỏi, tức là ngoại duyên cũng lại chẳng đủ. Do nhân lẫn duyên hai đằng đều thiếu, đối với kinh sâu, không chỉ thọ trì khó khăn, tín giải khó khăn, ngay cả được nghe cũng đã rất khó, nhưng trọn chẳng phải là không có cơ hội được nghe pháp, mà là giống như chẳng muốn nghe pháp vậy. Như vậy thì cũng biết là nếu ai chẳng có ba nạn ấy, nếu chẳng phải là bậc gieo thiện căn đã lâu, chắc chắn là bị Phật loại trừ (không nhắc đến) . Do đó bảo là “đệ nhất hy hữu”, cho thấy [những ai được nghe pháp này mà tín giải, thọ trì] nếu chẳng phải là bậc Bồ Tát thị hiện thì cũng chính là người trọn đủ chủng tánh Bồ Tát.

“Tắc vi” có nghĩa “chính là”. Trong ấy, có chứa đựng ý nghĩa “thành tựu”. Hoặc nói: Bồ Tát thị hiện thì chẳng cần bàn tới, chứ người có chủng tánh Bồ Tát sẽ thành tựu như thế nào? Hãy nên biết: Trước hết, kinh nói “được nghe” rồi lại nói “tín, giải, thọ trì”; đó là nói người ấy trọn đủ Tam Huệ, há chẳng thể thành tựu ư? (Nghe là Văn Huệ, tín giải là Tư Huệ, thọ trì là Tu Huệ) . Bởi lẽ, sống trong đời Mạt mà được nghe kinh sâu, thật sự chẳng phải là chuyện dễ! Ắt phải là xưa kia đã có chủng tử Bát Nhã, thường nói “chẳng phải đã gieo thiện căn nơi một vị Phật, hai vị Phật, ba, bốn, năm vị Phật”, có trọn đủ cái nhân thù thắng như thế đó thì mới có thể gặp gỡ duyên thù thắng. Vì thế, được nghe liền có thể sanh tín, khai giải. Đôi khi cũng có người tuy được nghe mà riêng gặp phải chướng duyên, tín tâm do vậy khó phát sanh đầy đủ, giải cũng chẳng thể rộng mở. Chỉ cần tuân lời Phật dạy, trì giới, tu phước, ắt có thể tín giải thọ trì. Bởi lẽ, trì giới là đoạn tuyệt nhiễm duyên; đấy là nền tảng của tự lợi. Tu phước là phát triển tánh đức (trong tánh vốn có vô lượng công đức thanh tịnh), cũng là công năng của lợi tha. Trái trần, hợp giác như thế (đoạn tuyệt nhiễm duyên là trái trần, phát triển tánh đức là khế hợp giác), ta và người đều được lợi, ắt được chư Phật nhiếp thọ. Do kinh này mà có thể sanh tín tâm, coi đó là thật. Do coi đấy là thật, tức là hiểu nghĩa chân thật. Đã tin mà lại còn hiểu, cũng sẽ tự thọ trì đúng như pháp. Tam Huệ cùng tu như thế, lo gì chẳng thành tựu ư? Lại thấy người ấy có lòng tin hy hữu bậc nhất như thế, hàm ý: Chớ nên tự coi thường, ruồng rẫy chính mình. Đấy là ý ra rả khuyên răn của trưởng lão vậy. Đối với câu này và phần kinh văn trước đó, hãy nên biết là người ấy đã thành tựu công đức hy hữu bậc nhất, hoàn toàn tương ứng với câu “tắc danh chư Phật” (bèn gọi là chư Phật) trong phần sau.

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.2.2. Giải thích rõ nguyên do

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.2.2.1. Nói rõ [người ấy] chẳng chấp Hữu

(Kinh) Hà dĩ cố? Thử nhân vô ngã tướng, nhân tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng.

(經) 何以故？此人無我相、人相、眾生相、壽者相。

(Kinh: Vì sao vậy? Người ấy không có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả) .

Phần trước đã nói người ấy chính là hy hữu bậc nhất, vì sao đạt được như thế? Ba khoa dưới đây nhằm giải thích rõ nguyên cớ. Trong bản kinh được lưu hành, trước mỗi tướng đều thêm một chữ Vô, nhưng trong bản kinh chép tay của người đời Đường, chữ Vô trong “vô ngã tướng” đã bao trùm cả các ý sau, nên ba chữ Vô sau đó có thể tỉnh lược.

“Hà dĩ cố?”: Giả lập câu hỏi “vì sao nói người ấy là hy hữu bậc nhất?” Đáp rằng: Do người ấy đối với bốn tướng “ta, người, chúng sanh, thọ giả” đều chẳng có. Do đã đều chẳng có, bèn chẳng chấp Hữu. Nhìn bề ngoài của văn từ, dường như chỉ nói người ấy rỗng không tướng Nhân Ngã (không có Ngã Chấp), mà dường như cũng chỉ là nói người ấy chẳng chấp Hữu. Nhưng xem phần kinh văn kế đó nói rõ hơn, [sẽ thấy] người ấy không chỉ chẳng có Nhân Ngã, mà còn rỗng không Pháp Ngã (Pháp Chấp), [tức là] không chỉ chẳng chấp Hữu, mà còn chẳng chấp Không. Nhưng tựa đề của khoa này chỉ nói “chẳng chấp Hữu” do thuận theo tướng văn tự, vì ý nghĩa “chẳng chấp Không” thuộc lời giải thích trong phần sau, [ở đây] chưa biết vậy!

Hãy nên biết: Kinh này chuyên giảng Thật Tướng. Thật Tướng thì tuyệt đối chẳng có gì khác, vốn chẳng phải là hết thảy các tướng. Đó gọi là “ngã pháp câu khiển” (ngã chấp và pháp chấp đều trừ), Không lẫn Hữu đều chẳng chấp. “Ngã pháp câu khiển” tức là bốn tướng thuộc nhân ngã và pháp ngã hết thảy đều trừ sạch. Không và Hữu đều chẳng chấp, các tướng như ngã, pháp v.v… đều chẳng chấp, tức là chẳng chấp Hữu, cũng gọi là Ngã Không và Pháp Không. Tướng của phi pháp cũng chẳng chấp, tức là chẳng chấp Không, còn gọi là Không Không. [Không Không] cùng với Ngã Không và Pháp Không được gọi là Tam Không. Chúng sanh thời Mạt ắt có căn tánh Bát Nhã, Ngã Chấp, Pháp Chấp v.v… khá mỏng thì mới có thể trong đời trược ác mà được nghe pháp này, mới có thể vượt ngoài những kẻ tầm thường mà tín giải, thọ trì. Đã có thể tín giải, thọ trì, ắt chấp trước ngã, pháp, Không, Hữu sẽ tự trừ. Đó là nguyên do vì sao [người ấy] là bậc Bồ Tát hy hữu đệ nhất. Do vậy, hai chữ “tắc vi” được nói trong câu trước hàm chứa ý nghĩa thành tựu là vì lẽ này!

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.2.2.2. Nói rõ chẳng chấp Không

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Ngã tướng tức thị phi tướng, nhân tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng, tức thị phi tướng.

(經) 所以者何？我相即是非相，人相、眾生相、壽者相，即是非相。

(Kinh: Vì cớ sao vậy? Tướng ta tức là chẳng phải tướng. Tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả tức chẳng phải là tướng) .

“Sở dĩ giả hà?” (Vì cớ sao vậy?): Tự hỏi nguyên cớ của chữ Vô trong đoạn kinh văn trước đó. Từ “ngã tướng” trở đi, tự đáp, tự giải thích. Ý nói: Vừa mới nhắc đến Vô, chẳng phải là đối với Hữu mà nói Vô, mà chính là Vô tuyệt đối. Nói “bốn câu đều là Vô”, cũng tức là Không đến rốt ráo. Vì sao nói như vậy? Do người ấy chẳng phải là vì thấy “ta, người, chúng sanh, thọ giả” là có thật mà có thể rỗng không [các tướng ấy], càng chẳng phải là diệt mất “ta, người, chúng sanh, thọ giả” rồi sau đó mới là Vô, mà là do có thể thấy ngã vốn là do duyên sanh mà huyễn có, ngay trong lúc nó hiện huyễn tướng đã chính là chẳng phải Hữu. Do vậy nói “ngã tướng tức là chẳng phải tướng”. Câu này nói rõ: Chẳng phải ở ngoài ngã tướng mà giữ riêng một cái Không! Tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả tức là chẳng phải tướng, lý cũng như thế. Đại Luận nói: “Chúng sanh chấp trước, nếu có một tí gì chưa thể có, sẽ chẳng thể lìa. Nếu chẳng có chỗ chấp trước chừng bằng mảy tóc thì sẽ có thể lìa”. Ý nói: Hết thảy đều là huyễn tướng, vốn chẳng có mảy may nào là thật sự có! Đấy chính là nói Hữu thì chính là Không, cho nên có thể lìa. Ví như do mắt có màng mộng mà thấy hoa đốm trên hư không, chỗ của hoa đốm chính là chỗ của hư không, cần gì phải diệt hoa đốm để lấy riêng một cái Không khác. Mắt hết màng mộng thì hoa đốm tự chẳng có, ở đây cũng như thế đó!

Nói theo tánh, nếu hiểu Nhất Chân pháp giới vốn chẳng sai biệt, vốn sẵn thường hằng, há có các tướng ta, người, chúng sanh, thọ giả? Nói theo tướng, nếu hiểu Ngũ Uẩn vốn là Không, sẽ biết trong khi ngã tướng hiện, đó chính là lúc Không. Vì thế, tướng ta chính là chẳng phải tướng, nhưng tướng người và tướng của hết thảy chúng sanh cũng không gì chẳng do Ngũ Uẩn giả hợp, vốn sẵn đều là Không. Vì thế, tướng người, tướng chúng sanh cũng chính là chẳng phải tướng. Nói “tướng thọ giả” thì do tướng của nó liên tục chẳng dứt, cho nên thành tướng ấy. Thật ra, đã nói là “tướng liên tục”, có thể thấy là nó đổi dời trong mỗi niệm, sanh diệt trong từng sát na, chẳng phải là tướng thọ giả chính là chẳng phải tướng hay sao? Người ấy có thể tín giải, thọ trì như thế, sẽ trọn đủ Tam Không huệ, lại còn cả bốn câu đều lìa. Vì sao? Nếu chưa thể hiểu thấu triệt “ta, người, chúng sanh, thọ giả” vốn là huyễn tướng, chẳng có mà hiện thành có, dẫu có thể chẳng chấp, chỉ là miễn cưỡng ức chế. Đó cũng là Vô do tương phản với Hữu. Kiến địa chưa chân thật, không chỉ dụng công, phí sức, mà cội gốc vẫn còn đó, sẽ chẳng đoạn được! Dẫu có thể ức chế chẳng lười nhác, vẫn là pháp chấp, đúng như kinh Lăng Nghiêm nói: “Túng linh nội thủ u nhàn, diệc thị pháp trần phân biệt ảnh sự” (Dẫu giữ cho nội tâm tịch tĩnh, vẫn là chuyện thuộc hình bóng phân biệt của pháp trần) . Bệnh ở một chữ Thủ (守, giữ lấy) . Hễ có cái bị giữ lấy, sẽ có cái bị chấp trước. Vì sao như vậy? Do chẳng phải là thấy triệt để! Nay người ấy đã thấy thấu triệt các tướng ta, người v.v… chính là chẳng phải tướng, sẽ có thể hiểu thấu suốt hết thảy tướng Có chính là chẳng phải Có. Do Có chính là chẳng phải Có, cho nên thấy mà như chẳng thấy. Dẫu muôn hình tượng lăng xăng, nhưng tâm địa thản nhiên, chẳng đợi ức chế mà chúng (những vọng niệm, cảnh tướng phân biệt) tự chẳng có, cần gì phải giữ lấy nữa ư? Không có cái để giữ lấy, tức là chẳng có cái để chấp, sẽ là chẳng có pháp tướng. Hơn nữa, không chỉ là Pháp Không mà thôi, ngã tướng chính là chẳng phải tướng, có thể thấy là chẳng phải ở ngoài tướng mà có riêng một cái Không để giữ lấy, mà cũng chẳng phải là không có tướng “chẳng phải pháp”; há chẳng phải là ngay cả Không cũng là Không ư? Nhân Không, Pháp Không, Không Không chính là huệ thấu triệt Tam Không. Do vậy, nói tựa đề của khoa này là “chẳng chấp Không”. Người ấy thật sự là bậc đại căn khí, do có thể Không đến triệt để, chẳng phải là dụng công vụn vặt vậy!

Trong phần trước, lại nói “bốn câu đều lìa” là ý gì vậy? Như khoa trước là “chẳng chấp Hữu”, khoa này là “chẳng chấp Không”, chính là nói rõ “lìa Hữu, lìa Vô”, mà nói bốn tướng “ta, người” chính là chẳng phải tướng. Đã nói “chính là”, có thể thấy người ấy hoàn toàn chẳng thấy Hữu Vô thành “cũng Hữu cũng Vô” hoặc “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô” cách biệt, chẳng dung thông, mà là thấy Hữu chính là Vô, tức trí huệ đã thấu triệt, Không Hữu đồng thời, há chẳng phải là “bốn câu đều lìa” ư? Cái tâm thanh tịnh nơi tự tánh vốn lìa bốn câu, vô tướng, bất tướng, dứt bặt đối đãi viên dung. Nay người ấy tuy đã vượt ngoài bốn câu, bất không mà không, không mà bất không, viên dung vô ngại, chính là khế nhập tánh thể của Thật Tướng vậy. Do vậy nói là “bậc Bồ Tát đệ nhất hy hữu”. Khoa kế tiếp nhằm kết lại ý nghĩa này.

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.2.2.3. Kết lại bằng cách nói rõ “gọi là chư Phật”

(Kinh) Hà dĩ cố? Ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật.

(經) 何以故？離一切諸相，則名諸佛。

(Kinh: Vì sao vậy? Lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật) .

“Hà dĩ cố?”: Gạn hỏi bốn tướng “ta, người, chúng sanh, thọ giả” chính là chẳng phải tướng, cớ sao gọi là “hy hữu bậc nhất?” Hai câu “ly nhất thiết chư tướng” (lìa hết thảy các tướng) nhằm giải thích rõ nguyên do. “Chư tướng” chính là ta, người, chúng sanh, thọ giả. Tướng không chỉ là một, nên nói là “chư”; lại nói là “nhất thiết” (hết thảy), do không chỉ từ Thân Kiến mà khởi lên bốn tướng ta, người v.v… Phần trước đã nói: Nếu giữ lấy pháp tướng, hoặc giữ lấy phi pháp tướng, tức là chấp vào ta, người, chúng sanh, thọ giả. Có thể thấy: Hễ có chấp giữ, sẽ thành bốn tướng, cho nên nói là “nhất thiết”. Nếu nói theo bốn câu, [tức là] hoặc chấp có, hoặc chấp không, hoặc chấp cũng có cũng không, hoặc chấp chẳng phải có chẳng phải không. Hễ chấp, liền có năng chấp (chủ thể chấp trước) và sở chấp (đối tượng bị chấp trước), [do có] Năng và Sở thì là đối đãi. Hễ đối đãi, liền thành tướng ta và tướng người khác. Do chấp chẳng phải là một, liền thành tướng chúng sanh. Tình kiến chấp trước chẳng đoạn, liền thành tướng thọ giả. Vì thế nói “nhất thiết chư tướng” (hết thảy các tướng) . Tánh Thật Tướng vốn là tướng và bất tướng đều lìa. Do vậy, nếu có thể lìa hết thảy các tướng, liền chứng Pháp Thân, do vậy bảo “tắc danh chư Phật” (thì gọi là chư Phật) .

“Chư Phật” có hai nghĩa:

1) Mười phương ba đời chư Phật.

2) Từ Sơ Trụ trở lên, trước khi đạt tới Cực Quả (Phật), được gọi là Phần Chứng Giác, cũng gọi là Phần Chứng Phật, do có thể phần chứng Pháp Thân. Từ Sơ Trụ cho tới Cứu Cánh Giác tổng cộng bốn mươi hai địa vị, nên gọi là “chư Phật”.

Nói theo nghĩa thứ nhất, hàm ý: Mười phương ba đời chư Phật đều do lìa hết thảy các tướng mà được gọi là Phật. Vị ấy đã dứt tuyệt bốn câu, thấu triệt Tam Không (Nhân Không, Pháp Không, Không Không), tức là lìa hết thảy các tướng. Tuy chưa nhanh chóng đạt tới địa vị Phật rốt ráo, nhưng đã thành Bồ Tát chẳng nghi ngờ. Do vậy, chỉ nói là “đệ nhất hy hữu”, chẳng nói là “tối thượng đệ nhất hy hữu”. Nói theo nghĩa sau, từ địa vị Phần Chứng là Sơ Trụ Bồ Tát trở lên cho tới Cứu Cánh Giác, đều cần phải lìa hết thảy các tướng để chứng Pháp Thân. Vị ấy có thể lìa hết thảy các tướng, tức là đã chứng đắc Pháp Thân. Tuy chẳng biết sở chứng của vị ấy cạn hay sâu, nhưng tối thiểu cũng là Sơ Trụ Bồ Tát, là bậc phần chứng Phật. Đó cũng chính là “tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng, thành tựu công đức hy hữu bậc nhất”. Do vậy nói là “tắc vi đệ nhất hy hữu” (chính là hiếm có bậc nhất) .

Ở đây nói “ngã tướng chính là phi tướng” v.v… tức là Không Hữu bất nhị, tánh tướng viên dung. Đó cũng là tổng hợp các nghĩa do đức Thế Tôn đã nói trước đó. Vì sao vậy? Do lìa hết thảy các tướng thì gọi là “chư Phật”, hoàn toàn tương ứng từ xa với “nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, thì là thấy Như Lai) đã nói trong phần Sanh Tín. Vì thế, đủ chứng tỏ vị ấy có thể lìa hết thảy các tướng. Đã thấy Như Lai tánh thể, há chẳng phải là đệ nhất hy hữu ư? Trưởng lão trần thuật kiến địa, đích xác là tâm tâm tương ấn với đức Thế Tôn, đó gọi là “thâm giải nghĩa thú”. Do vậy, kế đó, đức Thế Tôn bèn ấn chứng khẳng định.

Phần trước đã nói: Xét theo tương lai để khuyên lơn gồm ba khoa. Khoa này cùng với hai khoa “xét theo hiện tiền để khuyên” trong phần trước đã soi tỏ ý nghĩa lẫn nhau. Thử xem kinh văn trong phần trước chỉ nói một chữ Tín, ở đây thì nói “tín giải, thọ trì” chính là để nêu rõ: Phần trước tuy chỉ nói Tín, nhưng đã bao gồm ý Giải và Thọ Trì trong ấy, do Tín là nguồn đạo, mẹ công đức. Nói một chữ Tín, sẽ xuyên suốt triệt để. Ở đây nói “chẳng có hết thảy các tướng” lại chính là nêu rõ nguyên do của tín tâm thanh tịnh trong phần trước, nhưng “tướng tức phi tướng, chẳng chấp hai bên, Không Hữu viên dung” chính là lời diễn tả chân thật về Thật Tướng. Ở đây nói “tắc vi đệ nhất hy hữu, tắc danh chư Phật” (tức là hy hữu bậc nhất, được gọi là chư Phật) cũng chính là ý nghĩa “thành tựu đệ nhất hy hữu công đức” trong phần trước. Ở đây nói Ly chính là tương ứng với Phi được nói trong phần trước. Do tướng và bất tướng đều chẳng phải, do vậy phải nên lìa. Phần trước nói “sanh Thật Tướng”, lại nói “Như Lai thuyết danh Thật Tướng” (Như Lai nói là Thật Tướng), ở đây nói “tắc danh chư Phật” (thì gọi là chư Phật), ý cũng nhất quán. Bởi lẽ, hiện một phần Như Lai Thật Tướng thì là Phần Chứng Phật. Viên mãn hiển hiện thì là Cứu Cánh Phật. Nhưng trước sau đều nói là Danh, lại nói rõ cái được gọi là Thật Tướng, hay “chư Phật”, đều là giả danh, đều chớ nên chấp.

Vì thế, phải nên “hết thảy đều chẳng phải, hết thảy đều lìa”. Do quán như thế, trước sau chỉ là một nghĩa. Vì thế, khi nói phần trước, phải nên gộp chung ý nghĩa của phần sau để nói. Khi nói kinh văn thuộc phần sau, cũng nên gộp chung ý nghĩa của phần trước để nói. Nhưng một đằng là nói theo hiện tiền, một đằng là nói theo tương lai, sáng tỏ lẫn nhau. Đấy lại là chỗ hay khéo trong thuyết pháp. Thể lệ như vậy, trong kinh thường xuyên gặp.

2.2.2.2.2.1.2.4.2. Như Lai ấn khả, xiển dương

2.2.2.2.2.1.2.4.2.1. Ấn khả

(Kinh) Phật cáo Tu Bồ Đề: - Như thị, như thị. Nhược phục hữu nhân, đắc văn thị kinh, bất kinh, bất bố, bất úy, đương tri thị nhân, thậm vi hy hữu.

(經) 佛告須菩提：如是，如是。若復有人，得聞是經，不驚不怖不畏，當知是人，甚為希有。

(Kinh: Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: - Đúng như thế, đúng như vậy. Nếu lại có người được nghe kinh này, chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ, hãy nên biết người ấy rất hiếm có) .

“Ấn” (印) là ấn khả lời nói của trưởng lão. “Xiển” (闡) là đối với lời trưởng lão đã nói, càng giảng rõ những nghĩa chưa được nói trọn hết.

Hễ nêu ra câu “Phật cáo Tu Bồ Đề” đều có ý nghĩa trịnh trọng, vì câu kinh kế đó sẽ bổ sung những nghĩa chưa được nêu tỏ trước đó. Do vậy, người kết tập kinh đặc biệt nêu ra câu này, khiến cho [người nghe, người đọc] chú ý. Lặp lại “như thị, như thị” nhằm ấn chứng lời ấy tột bậc thích đáng. Nếu nói phối ứng, tức là nói sự tán thán mừng rỡ và rộng khuyên trong phần trước, hai đằng đều chẳng sai. Trong phần trước, trưởng lão đã nói câu “nhược phục hữu nhân” (nếu lại có người) vốn chẳng nói rõ là lúc nào, nhưng do đối chiếu với khoa “khuyên lơn tương lai” kế đó mà phán định khoa trước đó là xét theo hiện tiền. Nay đức Thế Tôn cũng chỉ nói “nhược phục hữu nhân”, cũng chẳng nói đích xác là khi nào, nhưng từ phần kết luận sau đó, bèn quy vào tương lai, cho nên có thể biết những lời này chỉ chung hiện tiền cho đến tương lai.

“Kinh” (驚) là bỗng dưng kinh ngạc, lấy làm lạ. “Bố” (怖) là hoảng sợ, nghi hoặc, bất an. “Úy” (畏): Khiếp sợ, thoái thất, tự ngăn trở. Luận của Thiên Thân Bồ Tát (tức Kim Cang Bát Nhã Luận) có viết: “Kinh là vì sợ kinh điển này chẳng phải là hạnh chánh đạo. Bố là do chẳng thể đoạn nghi. Úy là vì kinh sợ mà chẳng chịu tu học”. Sớ của ngài Trí Giả (tức Kim Cang Bát Nhã Kinh Sớ) viết: “Thoạt đầu nghe kinh chẳng kinh ngạc. Kế đó, suy nghĩ nghĩa bèn chẳng hoảng sợ. Sau đó, tu hành chẳng sợ hãi”. Gộp chung luận và sớ để xét, chẳng kinh sợ chính là Tín, do lúc thoạt đầu nghe kinh, chẳng sợ kinh này không phải là hạnh chánh đạo, tức là có thể tin. Chẳng hoảng sợ là Giải. Kế đó, suy nghĩ ý nghĩa, chẳng hề nghi hoặc mảy may mà sanh sợ sệt là có thể giải. Chẳng kinh hãi tức là thọ trì. Do chẳng sợ đến nỗi tự ngăn trở, sẽ chịu tu học, tức là có thể thọ trì. [Ở đây, đức Phật] biến đổi các từ ngữ là có thâm ý. Quả thật, phàm phu chấp Hữu nghe nói “các tướng đều là hư vọng”, Nhị Thừa chấp pháp nghe nói “pháp chớ nên giữ lấy”, hạng người thiên không nghe nói “phi pháp cũng chớ nên giữ lấy”, ắt sẽ kinh hãi, sợ bàn luận Bát Nhã! Tín giải còn chẳng có, nói gì thọ trì nữa, sao có thể cùng lên đường giác, chẳng bị ngăn trở bởi hóa thành ư? Vì thế, mỗi mỗi đều nói toạc ra nguyên do chẳng thể tín, giải, thọ trì, khiến cho hết thảy người nghe sẽ biết pháp vốn vô định, Phật chẳng gạt người, cần gì phải kinh hãi, ngờ vực, e ngại? Ngõ hầu họ có cơ hội tín giải, thọ trì. Do vậy, những điều như “đệ nhất Ba La Mật” v.v… trong phần sau chính là nói rõ pháp chẳng có tướng nhất định. Những ý như “ngũ ngữ” (như ngữ, thật ngữ, bất cuống ngữ…) nhằm nói rõ Phật chẳng gạt người. Có thể thấy nay nói “bất kinh, bất bố, bất úy” chính vì để nói rộng trong phần sau, nêu ra dụng ý của kinh văn trong phần sau lại chính là vì đoạn trừ sự kinh hãi, ngờ vực, sợ sệt của chúng sanh. Ngữ ý trước sau hô ứng chặt chẽ!

“Hy hữu” mà nói là “thậm” (rất), cũng chính là ý nghĩa “hiếm có bậc nhất”. Xem ngữ khí từ “nhược phục” (nếu lại) trở đi, cũng chính là ấn khả lời trưởng lão đã nói. Trước đó đã nói “như thị, như thị” để ấn chứng, khẳng định, rồi lại nói mấy lời này, chẳng có gì khác, dụng ý nhằm phơi bày cái gốc bệnh, khiến cho chúng sanh chẳng thể tín giải thọ trì, hòng khuyên lơn, sách tấn vậy!

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2. Xiển dương ý nghĩa

Chia làm hai phần:

1) Nêu rõ ý nghĩa quán hạnh lìa tướng.

2) Nêu rõ ý nghĩa chân thật của thuyết pháp

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.1. Nêu rõ ý nghĩa quán hạnh lìa tướng

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.1.1. Nói theo Bát Nhã

(Kinh) Hà dĩ cố? Tu Bồ Đề! Như Lai thuyết đệ nhất Ba La Mật, phi đệ nhất Ba La Mật, thị danh đệ nhất Ba La Mật.

(經) 何以故？須菩提！如來說第一波羅蜜，非第一波羅蜜，是名第一波羅蜜。

(Kinh: Vì sao vậy? Tu Bồ Đề! Như Lai nói đệ nhất Ba La Mật, chẳng phải là đệ nhất Ba La Mật, thì gọi là đệ nhất Ba La Mật) .

Câu “hà dĩ cố” xuyên suốt cả khoa Nhẫn Nhục sau đó. “Đệ nhất Ba La Mật”: Hai chữ “đệ nhất” là nói đến Bát Nhã. “Như Lai thuyết” biểu thị “dựa theo tánh để nói”. Do nói theo tánh, nên bảo là “đệ nhất”, chẳng phải là đệ nhị. Do tánh thể không tịch, há có tướng đệ nhất Ba La Mật ấy ư? Cho nên nói là “phi”. Nói “phi” tức là chỉ rõ: Tánh vốn chẳng phải là tướng; do vậy, đừng nên chấp tướng. Nếu lại dựa theo tánh để nói, bèn bảo là đệ nhất Ba La Mật, do tánh thể tuy vô tướng, mà cũng là vô bất tướng. Hết thảy các tướng đều duyên theo tánh mà khởi, đệ nhất Ba La Mật cũng duyên theo tánh mà khởi, chẳng phải là không có danh tướng “đệ nhất”; vì thế nói “thị danh”. Nói là “thị danh” nhằm nêu rõ: Tướng chẳng lìa tánh, vẫn nên hội quy vào tánh.

Thuyết pháp như thế chính là ý nghĩa gốc của kinh văn thuộc khoa này. Nói “ý nghĩa gốc” là vì trong kinh này, hễ nói là “phi” hay nói “thị danh” đều nhằm nêu tỏ nghĩa này. Đấy chính là nghĩa căn bản, là người học Phật chớ nên không hiểu vậy! Nhưng nghĩa trong khoa này sâu tột bậc, trọng yếu tột bậc. Nếu chỉ nói nghĩa này, sẽ chẳng phải là ý chỉ của Phật. Do vậy, các khoa tiếp theo đều nhằm xiển minh ý nghĩa. Nói “xiển minh ý nghĩa” tức là ngoài ý nghĩa căn bản ra, còn có các ý nghĩa được giải thích mở rộng hòng làm sáng tỏ. Nghĩa như thế nào vậy? Hãy thử nghĩ xem, vừa khởi đầu liền nói “hà dĩ cố”, ba chữ ấy nhằm thừa tiếp đoạn “bất kinh, bất bố, bất úy, đương tri thị nhân thậm vi hy hữu” (chẳng kinh hãi, chẳng hoảng sợ, chẳng e ngại, hãy nên biết người ấy rất là hiếm có) trong phần trên mà có. Có thể biết ba câu “đệ nhất Ba La Mật” [trong đoạn chánh kinh trên đây] chính là để nói rõ nguyên cớ “chẳng kinh” cho đến “hy hữu”. Nếu chỉ nói nghĩa gốc, sẽ chẳng thể làm sáng tỏ rõ rệt cái lý của nguyên cớ trong đoạn này được! Vậy thì ba chữ “hà dĩ cố” và những điều như “bất kinh” trước đó đều chẳng thể có cơ sở được! Phần trên nói “đương tri” (hãy nên biết) chính là [nói đến] những điều mà học nhân phải nên biết, muôn phần chớ nên không hiểu sâu xa nguyên cớ ấy.

Không chỉ là như thế, kinh văn trong phần trước chẳng nói “tín, giải, thọ trì”, mà biến đổi thành từ ngữ “bất kinh, bất bố, bất úy”, là do chúng sanh thời Mạt mắc bệnh sợ bàn luận Bát Nhã, chẳng thể tín, giải, thọ trì vậy! Ở đây, chẳng nói Bát Nhã Ba La Mật, mà biến đổi từ ngữ thành “đệ nhất Ba La Mật” chính là để nhờ vào đó mà xiển phát lý Bát Nhã tinh vi, khiến cho hết thảy chúng sanh đều được hiểu rõ, ngõ hầu họ sẽ hiểu thấu “chẳng cần sợ hãi Bát Nhã”, chớ nên sợ! Có như vậy thì mới được coi là người học pháp Vô Thượng Bồ Đề, mới có hy vọng chuyển phàm thành thánh. Vì sao vậy? Trong phần trước đã chẳng nói đó sao: “Nhất thiết chư Phật, cập chư Phật A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề pháp, giai tùng thử kinh xuất” (Hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra) . Tức là khai thị rõ ràng: Muôn phần chớ nên chẳng tín, giải, thọ trì Bát Nhã. Hãy nên từ đó mà nhập môn. Nếu chẳng noi theo cửa nẻo nơi kinh này để vào; đó chính là tự cách tuyệt với pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, cũng lại tự cách tuyệt với hết thảy chư Phật. Vì sao vậy? Chư Phật và pháp vô thượng đã đều từ kinh này mà ra. Tức là muốn học pháp vô thượng, muốn chuyển phàm thành thánh, mà nếu chẳng từ kinh này để nhập, há chẳng phải là tự cắt đứt con đường ư? Há chẳng đáng sợ ư? Do vậy, nếu chỉ nói nghĩa căn bản, chỉ nói nghĩa thuộc tầng trước đó, chẳng triệt để phát huy nghĩa sâu như thế, thì ý chỉ sâu xa trong việc thay đổi từ ngữ của đức Thế Tôn sẽ bị mai một! “Đương tri” trong đoạn trước là nói tới điều học nhân phải nên biết, muôn phần chẳng thể không hiểu sâu xa nguyên cớ ấy. Đủ loại đạo lý như trên đều được gồm thâu trong ba câu kinh văn này. Ý nghĩa tinh vi, sâu thẳm lạ thường ấy có thể suy ra mà biết, nhưng đối với chỗ có mối quan hệ trọng yếu trong các nghĩa ấy, chớ nên không biết!

Muốn nói rõ, ắt phải khéo lập phương tiện sao cho lời ít mà nghĩa rõ rệt. Cần phải biết: Nghĩa thú Bát Nhã đã bị ẩn lấp ngàn đời. Nay muốn trừ căn bệnh sợ hãi ấy, không thể chẳng vạch trần nguyên do gây nên nỗi sợ hãi ấy. Có khi chẳng thể không nhắc tới cổ nhân, cũng chẳng thể vì người hiền mà kiêng dè. Bởi lẽ, chẳng triệt để nói rõ nghĩa thú ẩn tàng, thì cái gốc bệnh kinh nghi, sợ hãi vẫn còn đó, sẽ chẳng thể tín giải, chẳng chịu thọ trì, há chẳng cô phụ ân Phật hay sao? Mong mỏi quý vị tĩnh tâm nghe kỹ. Nếu chẳng triệt để hiểu rõ nghĩa thú trong đây, vẫn chẳng tránh khỏi cô phụ ân Phật!

Đạo lý đã tinh vi, sâu xa như thế, tuy nay muốn lời ít mà nghĩa sáng, nhưng chỉ mấy câu thì vạn phần sẽ nói chẳng rõ ràng, một mực vẫn là muôn phần nghe cũng chẳng hiểu rõ! Tôi nay dựa theo hai chữ Đệ Nhất để nêu tỏ đại khái, ngõ hầu trong tâm thính chúng có căn cơ trước đã. Sau đấy mới từng bước thâm nhập. Đó cũng là dụng ý phương tiện vậy!

Bát Nhã Ba La Mật được gọi là Đệ Nhất Ba La Mật, vì Bát Nhã là mẹ của các Độ, tức các Độ khác là con. Con chẳng thể lìa mẹ. Vì thế, hành giả tu các Độ, nếu thiếu hạnh Bát Nhã, xét theo nhân sẽ chẳng thể phá Hoặc, xét theo quả sẽ khó chứng Pháp Thân. Hãy nên biết: Các Độ đều được gọi là Ba La Mật, chính là vì có Bát Nhã trong ấy. Nếu chẳng có Bát Nhã, chẳng thể gọi là Ba La Mật được! Vì sao vậy? Chẳng thể phá Hoặc, sẽ chẳng thể chứng Pháp Thân, đạt đến bờ kia. Do vậy, Bát Nhã có danh xưng là Đệ Nhất Ba La Mật là vì lẽ này! Do vậy mà xem, đã là các Độ chẳng thể lìa Bát Nhã, có thể biết là Bát Nhã cũng chẳng lìa các Độ mà riêng tồn tại được! Do vậy, câu thứ hai nói: “Phi đệ nhất Ba La Mật”. Chữ Phi này là nói “chớ nên chấp Bát Nhã có riêng một tướng”, nhưng tuy chẳng riêng có, chẳng phải là không có tên gọi Đệ Nhất! Do vậy, câu thứ ba lại nói: “Thị danh đệ nhất Ba La Mật” (Đó gọi là đệ nhất Ba La Mật) . Hai chữ “thị danh” là nói các Độ nếu lìa Bát Nhã, sẽ chẳng phải là Ba La Mật. Vậy thì Bát Nhã chẳng phải là không có giả danh “lãnh tụ” [của các Độ kia]. Trên đây là nói rõ nguyên do vì sao Bát Nhã có tên là đệ nhất, cũng như nói rõ: Dựa theo đệ nhất mà nói là “chẳng phải”; nói “thị danh” tức là nói đến nguyên do. Cần phải nhớ kỹ nghĩa này, nó chính là căn cứ để phá nỗi kinh nghi, sợ hãi của mọi người. Dưới đây sẽ trần thuật.

Trong phần kinh văn trước đó, trưởng lão coi bốn tướng “ta, người…” chính là chẳng phải tướng, nhằm nói “người ấy Không Hữu viên dung” để giải thích nguyên do thành tựu của đệ nhất hy hữu. Đức Thế Tôn đã ấn chứng, hứa khả, nhưng mỗi khi đức Thế Tôn nói một pháp, đều chẳng phải là một sự, chẳng phải vì một người. Do người ấy hy hữu mà xét soi hết thảy chúng sanh: Sở dĩ họ có ngã tướng, không có gì khác, do chấp giữ pháp mà ra! Do vậy, sau khi ấn chứng, hứa khả, Ngài lại dựa theo các pháp như Lục Độ v.v… để nêu rõ nghĩa này, nhằm khai thị hết thảy chúng sanh đang có pháp chấp phân biệt. Trước hết, nói Bát Nhã chính là vì chúng sanh sợ Bát Nhã. Vì sao chúng sanh sợ? Do có phân biệt pháp chấp, chẳng thấu đạt nghĩa chân thật của Bát Nhã. Do vậy, bèn vì họ xiển minh. Bởi lẽ, chúng sanh vừa nghe Bát Nhã là Đệ Nhất Nghĩa Không, bèn cho là cao lắm, khó hành. Do vậy, kinh sợ. Lại do chẳng hiểu rõ nguyên do của Đệ Nhất Nghĩa Không, cho nên sợ hãi, cảm thấy học Bát Nhã chẳng thỏa đáng bằng học các thứ viên kinh, viên pháp khác, cho nên e ngại. Nói chung là do chưa thể quán thông Phật lý, lầm lẫn nẩy sanh phân biệt pháp chấp. Quả thật là tự đánh mất thiện lợi (lợi ích tốt lành), đáng thương xót sâu xa! Vì vậy, đức Thế Tôn do nói rõ người ấy rất hy hữu, bèn bảo: Vì sao ta nói người ấy rất hy hữu? Do chúng sanh kinh hãi, e sợ pháp môn Bát Nhã này, mà riêng người ấy chẳng phải như vậy!

Pháp này thật sự cao, chẳng trách họ kinh sợ; nhưng pháp này rất trọng yếu, há có nên tự ngăn trở? Trong các Ba La Mật, ta gọi Bát Nhã là đệ nhất, vì đại chúng mà xiển dương rõ rệt nghĩa chân thật, khiến cho họ hiểu rành rẽ. Ta nói Bát Nhã nhằm khiến cho chúng sanh đạt tới bờ kia. Chẳng đạt đến bờ kia, sẽ chìm trong biển khổ. Chẳng phải Bát Nhã, sẽ lại chẳng thể đến được bờ kia! Có thể thấy pháp này tột bậc trọng yếu, trọn chớ nên nghi, sợ, tự ngăn trở, mà phải tín giải, thọ trì. “Bờ kia” là gì? Chính là Thật Tướng của các pháp. Hãy nên biết Thật Tướng chính là vô tướng. Do vậy, Bát Nhã tuy được gọi là đệ nhất, mà chẳng phải là đệ nhất. Vì sao vậy? Do đệ nhất vốn vô tướng. Do nó vốn chẳng có tướng nhất định, cho nên bảo là “chẳng phải”. Nói là “chẳng phải”, tức là khiến cho chúng sanh hiểu rõ pháp do đức Phật nói, chẳng pháp nào có thể lìa Bát Nhã. Tức là Bát Nhã chẳng thể ở ngoài các Độ để riêng khoe khoang là đệ nhất được! Lại hãy nên biết: Thật Tướng cũng là chẳng phải bất tướng. Do vậy, Bát Nhã tuy chẳng phải là đệ nhất, nhưng gọi là đệ nhất. Vì sao vậy? Đệ nhất chẳng phải là không có giả danh, do nó là danh tướng, chẳng phải là giả hữu, nên nói là “thị danh”. Nói “thị danh” tức là khiến cho chúng sanh hiểu rõ pháp nào cũng đều chẳng lìa Bát Nhã, pháp nào cũng đều có thể gọi là bậc nhất! Tức là Bát Nhã được gọi là đệ nhất chính là giả danh.

Ta (đức Phật) nay xiển minh nghĩa Bát Nhã tinh vi như thế, hết thảy chúng sanh sẽ có thể nhờ vậy mà ngộ. Phàm ta nói “phi”, cố nhiên là khiến cho mọi người nhập tướng Không. Lại nói “thị danh” để hiển thị không gì chẳng phải là danh tướng giả hữu! Nhưng nói “tướng Không” chính là để rỗng không căn bệnh chấp tướng, hoàn toàn chẳng phải là hoại tướng ấy. [Điều ấy] hết sức rõ rệt. “Chẳng hoại tướng ấy” [tức là nói] chính ngay cái Không do thiên chấp cũng là Không. Điều này được gọi là Đệ Nhất Nghĩa Không. Nếu có thể thông đạt nghĩa này, sẽ biết: Do tướng là giả danh, cố nhiên chẳng thể chấp, chứ chẳng phải là nói “không có tướng”. Do pháp chẳng nhất định, cho nên chẳng thể chấp, chẳng phải là nói “không có pháp”. Như vậy thì pháp này tuy là Không, há có giống như cái Không trơ trơ rỗng tuếch? Pháp này tuy cao, cũng chẳng phải là không có chỗ để tu tập. Vậy thì còn có gì để kinh hãi, để hoảng sợ, để e ngại nữa sao? Nay thì người ấy đã có thể tín giải thọ trì, đó chính là chẳng kinh hãi, chẳng hoảng sợ, chẳng e ngại. Đó là thông đạt Đệ Nhất Nghĩa Không, đáng gọi là đối với Đệ Nhất Nghĩa, tâm chẳng kinh động, há chẳng phải là rất hy hữu ư? Do những điều đã nói trên đây, không chỉ nói rõ nguyên do của “chẳng kinh hãi” cho đến “hy hữu” trong đoạn văn trước đó, mà cũng là triệt để nói rõ đạo lý “hết thảy chúng sanh chẳng cần phải kinh sợ, chớ nên kinh sợ”, ngõ hầu nghĩa thú trong khoa này sẽ được hiển lộ viên mãn.

Nhưng hãy còn có ý nghĩa trọng yếu chẳng thể không nói! Ý nghĩa như thế nào vậy? Tức là ý nghĩa bảo là “ngàn đời ẩn kín” như phần trên đã nói. Hãy nên biết: Chứng bệnh sợ Bát Nhã đã sâu, đã lâu. Nếu chẳng mỗi mỗi đều vạch trần nguyên do, sao có thể trừ cái bệnh “cái gì được tiếp xúc trước sẽ trở thành [kiến chấp] chủ đạo” ngàn đời ấy. Càng phải nên nói cặn kẽ nghĩa thú Bát Nhã tột bậc viên dung, và chỗ chẳng hề đáng sợ của Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa chẳng hai, chẳng khác, ngõ hầu [người nghe] sẽ chẳng đến nỗi tự đánh mất lợi lành. Tuy điều này là suy rộng ra để nói, vẫn là ý chỉ của kinh văn trong khoa này, mang ý nghĩa phá phân biệt pháp chấp, trừ khử gốc bệnh “sợ bàn luận Bát Nhã”.

Kinh nói Nhị Thừa “sợ Không”, tức là sợ Đệ Nhất Nghĩa Không của Bát Nhã. Có thể thấy trong thời đức Phật đã là như thế, không chỉ đời sau. Nhưng thuở đức Phật chỉ là Nhị Thừa sanh lòng sợ hãi, Đại Thừa vẫn chưa có bệnh này. Cho đến khi ngài Huyền Trang sang Tây Trúc, được gặp các vị thầy về Tướng Tông nơi cõi ấy, bèn đem cái Không của Tánh Tông nói đối ứng với cái Hữu của Tướng Tông (Đệ Nhất Nghĩa Không là cái Không tuyệt đối, sao có thể nêu ra nói đối ứng được) . Đã hiểu lầm điểm này, cho nên bảo Tướng Tông mới là liễu nghĩa! Đó chính là cái được gọi là “tam thời phán giáo” . Đó chính là những vị Đại Thừa ở Ấn Độ thuở đó đã chẳng thể thấu hiểu sâu xa nghĩa thú, lầm tưởng Bát Nhã là Thiên Không. Cho đến sự phán giáo tại Trung Hoa vào thời Tùy Đường, cũng chưa hề xếp Bát Nhã vào Viên Giáo, chưa hề chẳng biết đó là Đệ Nhất Nghĩa Không, rốt cuộc cho rằng [Bát Nhã] chuyên nói Không, chẳng viên dung như Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa. Cổ nhân phán định như thế, với dụng ý đề cao tông của họ, chẳng phải là không có nguyên cớ mà nêu bày sự đề cao và hạ thấp (tức đề cao tông phái của chính mình, hạ thấp các tông phái khác) . Nhưng đề cao và hạ thấp thái quá, chẳng tránh khỏi chấp giữ tướng danh tự! Người đời sau do sự phán giáo của cổ nhân càng thêm chấp trước, càng thêm sợ hãi. Do đó, cho tới hiện thời, chẳng có ai chịu học Bát Nhã, chịu đàm luận Bát Nhã. Đúng là đáng buồn, đúng là đáng tiếc quá!

Thiền Tông tuy đề cao Bát Nhã, nhưng chỉ đề cao ý vị “trừ sạch” để dụng công, chẳng bàn tới giáo nghĩa. Do vậy, nghĩa thú Bát Nhã ngàn đời chẳng được phô bày. Thời Trần Tùy tuy có Tam Luận Tông, nhưng là đề cao luận, chẳng đề cao kinh. Điều được Tam Luận nêu tỏ cố nhiên là Bát Nhã, nhưng các vị thuộc Tam Luận Tông chuyên nghiên cứu tìm tòi nơi văn tự của Luận, cho nên đối với nghĩa thú của kinh, chẳng tránh khỏi mơ hồ. Vì sao vậy? Do chưa từng trực tiếp quán chiếu! Nói thật thà, vẫn chẳng tránh khỏi chấp giữ tướng văn tự của ba bộ luận (Trung Luận, Thập Nhị Môn Luận, và Bách Luận) . Do vậy, các vị thuộc Tam Luận Tông phát huy luận nghĩa cực tinh vi, nhưng đối với ý chỉ của kinh chưa từng “gãi đúng chỗ ngứa” là do lẽ này! Hãy nên biết: Bát Nhã đã là mẹ của các Độ. Kinh này lại nói rõ ràng: “Chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Giác đều từ kinh này mà ra”. Như vậy thì nếu chẳng hiểu rõ nghĩa thú Bát Nhã, tuy đọc các kinh luận viên dung khác, nhưng do chưa dụng công nơi nghĩa căn bản, kiến địa sao có thể triệt để cho được! Nếu kiến địa chưa triệt để, sao có thể viên mãn? Nay đức Thế Tôn dùng danh xưng Đệ Nhất Ba La Mật để xiển dương nghĩa này, khiến cho [người nghe] biết nghĩa thú Bát Nhã là “không mà chẳng không, chẳng không mà không”, tột bậc viên dung, tránh cho chúng sanh kinh hoảng, ngờ vực, sợ hãi, bỏ lỡ pháp bảo, khó đến được bờ kia, khác nào Ngài sẵn biết căn bệnh sợ hãi của người đời sau ở chỗ nào mà chỉ dạy sẵn. Đúng là đại từ, đại bi!

Trên đây, bỉ nhân thường nói “tắc phi” và “thị danh” phần lớn là nói theo “chẳng chấp hai bên”, đó là nói theo Trung Đạo viên dung. Lần này, kèm thêm Đệ Nhất Nghĩa Không để nói. Đó chính là dựa theo sự “trừ sạch” để nói. Nói như thế, thật sự là có nỗi khổ tâm. Khổ tâm như thế nào vậy? Khiến cho biết Trung Đạo và trừ sạch, tuy từ ngữ khác nhau, nghĩa thật sự chẳng khác. Vì sao nói như vậy? Gọi là Đệ Nhất Nghĩa Không là do cái Không ấy đạt đến mức rốt ráo. Không đến mức rốt ráo tức là “Hữu cũng không, mà Không cũng không”. Nói cách khác, đó là Hữu cũng trừ, mà Không cũng trừ. “Trừ Hữu” tức là chẳng chấp Hữu. “Trừ Không” chẳng phải là nói “chẳng chấp Không” ư? Như vậy thì xin hỏi Đệ Nhất Nghĩa Không trừ sạch và Trung Đạo viên dung chẳng chấp hai bên có gì khác biệt? Do vậy nói rằng: Đối với các thuyết phán giáo, chớ nên chấp đó là lời bàn luận nhất định, có thể hiểu rõ rành rành. Mà kẻ sợ đàm luận Bát Nhã cũng có thể chuyển đổi hối hận, tỉnh ngộ to lớn. Do vậy nói rằng: Phàm đối với các thuyết phán định “kinh này là thuần viên, kinh nọ chẳng phải là thuần viên” đều chẳng thể chấp đó là tướng quyết định. Vì sao vậy? Pháp nào cũng đều là Bát Nhã, vậy thì pháp nào cũng đều viên. Đó gọi là “viên nhân thuyết pháp, chẳng pháp nào không viên”, cần gì phải khổ sở phân biệt vậy?

Trên đây đã nói “trừ sạch” và Trung Đạo viên dung chẳng hai, chẳng khác. Phàm kẻ tưởng lầm có khác biệt thì không có chi khác, do đã nhìn Trung Đạo ngây ngốc. Tôi nay dựa theo Trung Đạo để nêu tỏ nghĩa này, ngõ hầu [người đọc] sẽ triệt để hiểu rõ, khiến cho chấp trước phân biệt chẳng do đâu mà nẩy sanh được!

Hết thảy các pháp đã đều là giả danh, thì Trung Đạo cũng là giả danh. Do giả danh, cho nên cũng chẳng có tướng nhất định, tức là cũng chẳng thể chấp. Hễ chấp, bèn rơi vào bốn tướng, còn gọi là “Trung Đạo viên dung” nữa chăng? Hãy nên biết: Nói Trung là do so sánh với hai bên mà có. Nếu lìa hai bên, chẳng có chỗ nào để tìm thấy Trung được! Do vậy, Trung không có tướng nhất định. Tướng đã là vô định, há nên nhìn ngây ngốc? Hễ nhìn ngây ngốc, sẽ thành pháp chấp. Càng phải nên biết: Do Trung chẳng có tướng nhất định, vì hai bên cũng là giả danh, cũng là do so sánh mà có, cũng vốn là chẳng có tướng nhất định. Đã chẳng thể chấp hai bên, há có Trung để chấp ư? Vì thế, người thật sự hiểu nghĩa Trung, chưa từng chẳng phải là Trung, ngay cả Không và Giả cũng đều là Trung!

Chẳng hạn như dựa theo Không để nói, Không là chẳng chấp Hữu, ngay cả Không cũng là Không, cho nên chẳng chấp Không. Do vậy, hễ không đến tột cùng, sẽ quy vào Trung Đạo. Những điều vừa nói trên đây là như thế đó. Do vì lẽ này, cho nên nghĩa thú của Bát Nhã, Hoa Nghiêm và Pháp Hoa chẳng khác. Không chỉ như thế, hễ Giả đến tột cùng, cũng lại là như thế. Ví như biết hết thảy các pháp không gì chẳng phải là giả danh, tức là chẳng chấp Không. Do lại có thể biết cái danh ấy là giả, há không phải là chẳng chấp Hữu thì cũng rành rành là Trung Đạo vậy. Do đó, Mật Tông, Tịnh Độ đều từ Hữu môn mà nhập đạo, đều là đại pháp viên đốn là vì lẽ này! Ngay như dùng Tướng Tông để nói, cũng vốn là viên nghĩa của Đại Thừa. Chẳng luận định trọn đủ những điều khác, chỉ quán lý tam tánh Biến Kế, Y Tha, và Viên Thành do họ đề xướng, viên diệu chi bằng! Hiềm rằng người học chẳng hướng theo các chỗ đó để quán chiếu, dụng công, mà cứ chuyên phân tích nơi danh tướng vụn vặt. Càng phân tích, càng phân biệt, càng chấp trước. Do vậy, đại thành tiểu, viên thành thiên, có thể nói “chẳng khéo học” vậy! Chẳng biết dùng đó để trừ khử phàm tình, đâm ra do vậy mà tăng trưởng phàm tình, há có phải là ý chỉ nói pháp tướng vốn có của Phật ư? Người tu học Mật và Tịnh, nếu chẳng hiểu rõ nghĩa thú “tự tha bất nhị, tâm và cõi chẳng hai”, sẽ khiến cho đại pháp trở thành tiểu, viên biến thành thiên, cũng vì lẽ ấy. Do vậy, có thể biết pháp do đức Phật nói vốn là pháp nào cũng đều viên, hễ có kiến giải cho là nó chẳng viên, thì thật ra là do thiên kiến của chúng sanh, chẳng liên quan gì với pháp! Vì thế, người học Phật trước hết cần phải đại khai viên giải, quán chiếu lý “chưa từng chẳng phải là Trung” để tu hết thảy các pháp, thì pháp nào cũng đều là viên, đều là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa, đều là Đệ Nhất Ba La Mật, sẽ đều chứng đắc Thật Tướng, đạt đến bờ kia. Đó gọi là Viên Trung, người học muôn vàn phần chớ nên không biết!

Đối với bốn chữ “đại khai viên giải” vừa mới nói, hãy nên chú ý tột bậc. Phàm như tôi vừa mới nói “chưa từng chẳng phải là Trung” v.v… bất quá là một sự trợ giúp cho người nghe mà thôi! Ắt phải luôn luôn dùng viên nghĩa này để đặt nơi tự tâm, áp dụng vào hết thảy các pháp, quán chiếu tinh vi, miên mật, tinh tấn dụng công để trừ khử phàm tình thiên chấp, ngõ hầu sau đấy sự viên giải của chính mình mới có thể khai. Nếu chẳng phải vậy, cái gọi là “viên giải” vẫn là của người khác, chẳng phải của chính mình. Tuy biết “chưa từng chẳng phải là Trung”, nhưng đối với hết thảy các pháp, ắt vẫn là “gặp chuyện bèn vướng mắc”, chẳng thể “chưa từng chẳng phải là Trung!” Tầng [ý nghĩa] này liên quan cực khẩn yếu, ngàn vạn phần đừng coi thường! Không chỉ nghĩa này là như thế, mà các nghĩa đã nói, không gì chẳng đều là như thế. Nói chung, Văn Tư Tu hễ khuyết một, sẽ chẳng thể được!

Lại hãy nên biết kinh này nói “tắc phi”, nói “thị danh”, nhằm chỉ rõ tánh và tướng chẳng một, chẳng khác! Tuy viên dung mà hàng bố, tuy hàng bố mà viên dung (“Hàng bố” có nghĩa là như thế đó, tuy một mà hai. “Viên dung” tức là tuy hai mà một. Trước đó nói “trừ sạch” tức là Trung Đạo, nêu rõ [kinh này] có cùng nghĩa thú với Pháp Hoa, nay thì nói rõ [kinh này] có cùng nghĩa thú với Hoa Nghiêm) . Vì sao vậy? Hễ nói “tắc phi” tức là nói theo tánh. Nói theo tánh thì chớ nên chấp tướng; do vậy, phủ định. Chớ nên chấp tướng bèn phủ định, tức là nói rõ tánh và tướng chẳng phải là một. Hễ nói “thị danh” là nói theo tướng. Nói theo tướng thì chớ nên hoại tướng; do vậy bèn khẳng định. Chớ nên chẳng hoại tướng bèn khẳng định, cho thấy tánh và tướng chẳng khác! Vì sao vậy? Tánh là Thể, tướng là Dụng, mỗi đằng khác biệt vời vợi; cho nên chẳng phải là một. Nói Hàng Bố là khẳng định, nhưng Dụng sanh từ Thể, lìa Thể chẳng có Dụng. Do vậy, có thể biết: Tướng chính là tác dụng của tánh. Hiểu rõ lý này mà chẳng chấp, thì kiến tướng chính là kiến tánh, cho nên chẳng khác! Đó được gọi là “viên dung”. Nhưng tánh và tướng đã là chẳng phải một, chẳng phải khác, thì tuy một mà hai, tuy hai mà một. Do tuy một mà hai, cho nên chẳng hoại, mà lại chớ nên chấp trước. Do tuy chẳng khác, nhưng đã là chẳng phải là một, cần phải từ trong Viên Dung mà thấy Hàng Bố. Lại cần phải từ trong Hàng Bố mà đạt được Viên Dung. Do tuy hai mà một, cho nên tuy hiện tướng rất nhiều, vẫn quy hội vào tánh y hệt. Do nó tuy chẳng phải là một, nhưng thật sự chẳng khác, hãy nên khiến cho Viên Dung chẳng trở ngại Hàng Bố, Hàng Bố chẳng trở ngại Viên Dung. Nay tôi phát huy như thế, [nghĩa thú của kinh này] và nghĩa thú của Hoa Nghiêm cũng rành rành chẳng khác nhau. Người đề cao Hoa Nghiêm chẳng cần sợ hãi. Như trong phần trước đã nói, “trừ sạch” và Trung Đạo chẳng hai. Nếu hiểu nghĩa này thì người đề cao Pháp Hoa [đối với Bát Nhã] cũng chẳng cần phải sợ!

Như trong kinh này có nói: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai. Ưng sanh thanh tịnh tâm. Ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai. Hãy nên sanh tâm thanh tịnh. Hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm), cũng như hai chữ Thật Tướng, cùng với “ngã tướng tức thị phi tướng” (tướng ta tức là chẳng phải tướng) v.v… ở chỗ này, đều có thể dùng nghĩa ấy để nói. Như lúc mở đầu kinh, bèn nói đủ loại chúng sanh, nói Vô Dư Niết Bàn thì cũng là Hàng Bố trong Viên Dung. Lại nói “thật vô chúng sanh đắc diệt độ” (thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ) tức là tuy Hàng Bố mà Viên Dung. Ở đây, bất quá tôi dựa theo “tắc phi” và “thị danh” để nêu tỏ, khiến cho người tôn sùng kinh Hoa Nghiêm chẳng đến nỗi có cái nhìn sai lệch. Nếu chấp chặt chỉ có “tắc phi” và “thị danh” là có thể nói rõ nghĩa này, lại sai mất rồi! Nói chung, hễ nắm được điểm trọng yếu để thấu hiểu lẽ dung thông, sẽ không có cách nào mà nói chẳng được, sẽ chính từ đó mà ngộ “pháp không có tướng nhất định”.

Còn có một nghĩa tột bậc trọng yếu ắt cần phải nói. Pháp môn “trừ sạch” và pháp môn Viên Dung đã là chẳng hai, chẳng khác, vì sao trong phần trên lại nói “ắt phải từ kinh này mà nhập?” Hãy nên biết: Hai pháp môn ấy tuy về Lý chẳng khác, nhưng dụng công ắt có lợi và độn rất khác biệt. Do vậy, phải nên từ kinh này nhập, vì hết thảy phàm phu không ai chẳng mắc bệnh thiên chấp sâu đậm, ắt phải cực lực trừ sạch rồi sau đó mới có thể viên dung. Nếu không, do phàm tình thiên chấp chẳng trừ khử mảy may mà xem kinh luận viên dung, sao có thể lãnh hội để đạt được thọ dụng? Tối đa là chẳng qua học được một, hai giáo tướng để giúp bàn luận suông đó thôi!

Thử xem từ đời Đường tới nay, các vị đại đức ở ngoài Thiền Tông, đạo đức lẫn kiến địa khiến cho mọi người khâm phục nhất, xét tới chỗ học đắc lực, chẳng có mấy ai không từng trải qua rèn luyện nơi Thiền môn. Chính vì Thiền môn dụng công đề cao “Không cũng lại là Không” của Bát Nhã, cực lực trừ sạch thiên chấp của người học. Vì vậy, tôi thường nói từ sau đời Đường trở đi, Phật pháp Trung Hoa cậy vào Thiền Tông là vì lẽ này. Do vậy, có thể biết tầm trọng yếu của công phu “trừ sạch”, cũng chính là chẳng thể không biết nghĩa thú Tam Không của Bát Nhã. Nhưng khi trừ sạch, phải nên quán sâu xa, quán trọn vẹn nghĩa đế viên dung trong Quán Kinh. Nếu không, sẽ chẳng biết thế nào là Thiên (偏, lệch lạc)? Thế nào là Chấp? Điều gì phải nên trừ bỏ? Thậm chí tự cho chính mình là trừ bỏ, thật ra là ngược ngạo tăng thêm thiên chấp (chấp trước lệch lạc)! Đấy là lý do tuy Thiền môn chẳng bàn giáo nghĩa, nhưng ắt phải có thầy, bạn nghiêm minh, luôn luôn đau đáu kiềm chế chính mình. Nói “đau đáu kiềm chế” tức là đã trừ rồi lại trừ. Đó gọi là “bách xích can đầu, hoàn tu cánh tấn nhất bộ” (đầu sào trăm thước, cần phải tiến thêm một bước nữa) .

Nay chưa gặp được thầy bạn nghiêm minh, chỉ có tự quán, tự chiếu, tinh vi thấu hiểu “chẳng giữ lấy hai bên, tánh tướng viên dung” như kinh đã dạy. Hoặc là nói “Không đến tột cùng”, thậm chí càng nói càng sâu, như nửa bộ sau kinh này [có nói] “các pháp như một, hết thảy đều đúng, vô thánh, vô phàm, vốn sẵn vô sanh” v.v… Học nhân hãy nên suy xét trình độ kham tiếp nhận của chính mình để từ cạn tới sâu, hoặc chọn lấy một câu, hoặc gộp chung vài câu dùng để quán chiếu tự tâm. Nếu tập khí của chính mình và khởi tâm động niệm có chút nào chẳng phù hợp ý chỉ của kinh, sẽ là thiên chấp, bèn lập tức tự cảnh tỉnh chính mình, trừ khử nó đi. Đấy chính là phương cách dụng công mầu nhiệm nhất, thật sự là lời bàn luận từ kinh nghiệm của kẻ không có trí huệ như tôi, dám vì các vị thưa trình.

Đối với các kinh giáo viên dung khác, nếu thích nghiên cứu, chẳng ngại gì cùng quán, nhưng hãy nên lấy Bát Nhã làm chủ. Vì sao vậy? Hoa Nghiêm, Pháp Hoa v.v… là “biểu thuyên” (表詮, nói theo kiểu biểu thị) . “Nói theo kiểu biểu thị” tức là dùng lời lẽ phô bày sự viên dung nhằm giảng rõ tánh thể. Do vậy, từ ngữ, câu văn, nghĩa vị, mỗi mỗi đều hướng theo viên dung. Dẫu có nói pháp “trừ sạch” thì cũng có ngụ ý viên dung. Vì thế, ắt phải là người đã có công phu trừ sạch, tức là người kiến chấp đã mỏng nhẹ thì mới có thể triệt để lãnh hội. Nếu không, sẽ chỉ biết các kinh ấy dạy viên dung, mà chẳng biết kinh cũng nói “trừ sạch”. Do vậy, từ đó mà tu tập, thường là học nhiều năm mà bệnh thiên chấp vẫn hệt như cũ! Tuy là dựa theo giáo tướng, nói thì viên dung, nhưng đối với bổn phận, trọn chẳng dính dáng chi hết. Huống hồ, tình chấp chưa hóa giải, lời lẽ thốt ra bất quá chỉ là hoa mỹ bề ngoài, có lúc nhìn vào thì tợ hồ tinh thâm lắm; nhưng xét kỹ, [mới biết kẻ ấy] chẳng hiểu rõ, chẳng tỉnh ngộ! Hoặc cho rằng chỉ có kinh nào đó là như thế, còn các kinh khác chẳng phải vậy! Vẫn là chưa thể thấy viên dung lẽ chân! Bát Nhã chính là “giá thuyên”. Giá thuyên (遮詮, cách nói theo kiểu phủ định) tức là dùng lời lẽ trừ sạch sự thiên chấp để giảng rõ tánh thể. Vì thế, văn từ, câu chữ, nghĩa vị, mỗi mỗi đều hướng theo phương diện “trừ sạch”. Dẫu nói lý viên dung, vẫn bao gồm ý “trừ sạch” trong ấy. Do vậy, [xưa nay, người học Phật] sợ bàn luận Bát Nhã chính vì lẽ này, cho nên chẳng xếp Bát Nhã vào Viên Giáo cũng vì lẽ này. Do họ chỉ nhìn một mặt của văn tự! Chính từ điểm này, có thể chứng minh: Họ chưa dụng công nơi Bát Nhã, tuy học các viên kinh khác, kiến địa vẫn là cách biệt, chưa thể viên dung!

Do những điều vừa nói trên đây, Bát Nhã và các loại viên kinh khác lập ngôn bất đồng, và chỗ vi tế liên quan tới căn cơ của người học lợi hay độn. Nay do mưu tính nâng đỡ chánh pháp, mưu cầu cho ai nấy đều được thọ dụng, cho nên tôi chẳng nề hà vì các vị phân tích tường tận nhiều phen, nhiều lượt thưa trình cùng quý vị. Do vậy, có thể biết chỗ hay khéo của Bát Nhã, ắt phải học [Bát Nhã] trước. Vì sao vậy? Trừ khử được một phần tình chấp, sẽ đạt được một phần tánh tướng viên dung. Trừ khử tới chỗ cùng cực, cũng chính là viên dung tới mức cùng cực! Huệ thấu triệt Tam Không chính là Trung Đạo viên dung, mầu nhiệm lắm thay! Đủ thấy Bát Nhã không chỉ là con đường bằng phẳng để học Phật, mà còn là con đường tắt để học Phật. Chẳng từ cửa ngõ này để vào, há chẳng phải là không biết cửa nẻo ư? Đó là lý do vì sao người học Phật thì đông, người đạt được tự tại ít ỏi! Hễ nói đến điều này, mỗi chữ là một giọt máu, đều từ trong muôn vàn cay đắng mà đạt được! Đều là rút sạch tâm can để chỉ bày cho người khác, nhưng các kinh văn xiển dương ý nghĩa này, mỗi chữ là một viên châu, tròn trặn, trong suốt, hãy nên chú trọng chân thật, thiết tha lãnh hội, chớ nên coi nhẹ!

Tôi vừa mới nói: Tại Trung Hoa, kể từ sau đời Đường, Phật pháp nương cậy nơi Thiền Tông, chớ nên hiểu lầm là tôi khuyên mọi người chớ nên niệm Phật, mà hãy tham Thiền. Bởi lẽ, tôi tán thán Thiền Tông ở chỗ họ [đề cao] Bát Nhã, nhằm khuyên người ta hãy học Bát Nhã, chẳng phải là khuyên mọi người tham Thiền. Cần phải biết: Tham Thiền phải nên suy xét thời cơ. “Cơ” là căn cơ [hoặc cơ duyên], “thời” là thời tiết, chẳng phải là một chuyện. Nói tới Cơ thì chính là căn cơ. Do vậy, trước hết phải tự vấn chính mình có thể tiếp nhận sự bổng hát hay chăng? Căn khí là lợi hay độn, quan hệ còn nhỏ. Chẳng có tinh thần của đội ngũ cảm tử, chẳng thể bàn đến chuyện này! “Cơ” lại còn là cơ duyên. Vì thế, hãy nên tự vấn [chính mình] có gặp thầy giỏi hay chăng? Tham Thiền chẳng thể lìa thầy! Thầy không chỉ cần sáng suốt, mà còn phải nghiêm khắc, cần phải có “thủ đoạn giết chết tươi!” Ba thứ ấy chẳng đầy đủ, sẽ chẳng phải là bậc thầy giỏi. Nếu căn cơ và cơ duyên hai thứ đều đầy đủ, tham Thiền rất hợp. Nếu thiếu một thứ, mà nói tham Thiền, chưa hề đạt được lợi ích, mà có thể đâm ra tai hại! Đấy cũng lời nói xuất phát từ kinh nghiệm thật sự của tôi.

Nói tới Thời thì như vào thuở Nam Bắc Triều, Bắc Ngụy, và Nam Lương, không triều đại nào chẳng hoằng dương Phật pháp rộng rãi, các giảng tòa cực thịnh, nhưng không gì chẳng chấp giữ tướng văn tự. Vì thế, tổ Đạt Ma sang Đông, bèn chẳng lập văn tự, chỉ thẳng bản tâm chính vì để đối trị bệnh ấy. Nay thì đại đa số chẳng hiểu rõ Phật lý, chính là lúc nên khuyên [người học Phật] hãy đọc kinh rộng rãi nhằm chữa trị tình trạng trống vắng, sơ sài đó. “Chẳng lập văn tự” hiện thời chẳng thích hợp! Do vậy, chẳng bằng phát khởi đại bi, đại nguyện, tu phước, trì giới, nhất tâm niệm Phật, thân cận hai vị đại thiện tri thức là Thích Ca và Di Đà. Mặt khác, nương theo những điều tôi đã nói trên đây, dùng nghĩa lý trong kinh này để quán chiếu tự tâm, trừ khử phàm tình ấy. Mặt khác, khẩn thiết trì danh, cầu cho chúng sanh cùng sanh Tịnh Độ, mãn Bồ Đề nguyện. Tu hành trong đời hiện tại, không chi hơn cách này! Đấy là pháp mà Bất Huệ gắng sức phụng hành gần hai mươi năm qua, kính dùng để cúng dường các vị thiện tri thức. Lại nữa, từ lúc tôi khai giảng đến nay, đã nói khá nhiều phương pháp tu hành, chớ nên chấp trước pháp nào là tốt nhất, mà hãy nên chọn lấy pháp nào thích hợp để hành, hoặc là thử hành mỗi pháp. Nếu hành mà cảm thấy hữu ích, đó chính là pháp thích ứng căn cơ nhất. Đó cũng là khiếu quyết để dụng công vậy, cũng thưa trình điều này cùng quý vị.

Trên đây đã nói nguyên nhân to lớn khiến cho mọi người sợ bàn luận Bát Nhã. Chính là vì chẳng hiểu rõ nghĩa lý trong kinh, lại có “tiên nhập vi chủ” (điều gì được tiếp xúc trước tiên sẽ thành ý thức chủ đạo) như vậy, đến nỗi càng thêm sợ hãi, càng chẳng tu học. Ngoài ra, còn có một nguyên nhân trọng đại nữa, cũng chớ nên không biết. Chính là do có lắm kẻ bàn luận Bát Nhã xằng bậy! Căn bệnh bàn xằng ngay từ thời cổ đã có, tới nay càng dữ dội! Bọn họ tuy từng học Phật, nhưng túc nghiệp rất nặng, lại chẳng hiểu Phật pháp, bỗng dưng như phát cuồng, phá giới dữ dội, chẳng kính Tam Bảo, mặc sức làm ác, thật hành tham, sân, si, tự cho là Giới, Định, Huệ, còn bảo đấy là “Bát Nhã chẳng chấp tướng!” Do vậy, kẻ sợ [Bát Nhã] thì dẫn điều đó để chê bai, răn bảo nhau chẳng dám nhắc đến Bát Nhã một chữ nào, gần như tình thế “nhắc đến cọp liền tái mặt!” Than ôi! Do mắc nghẹn mà bỏ ăn, há có hợp lý hay chăng? Cần phải biết: Đã có tình trạng quái lạ bàn luận xằng bậy, thì càng phải nên phát tâm tu học, phát tâm tuyên dương, sau đấy chân nghĩa của Bát Nhã mới được sáng tỏ rạng ngời. Nghĩa chân thật đã được sáng tỏ, tình trạng quái lạ bàn xằng bậy Bát Nhã sẽ do đâu mà sanh? Chẳng biết vượt ngoài chuyện này, cứ một mực đóng chặt, khư khư cự tuyệt [chẳng bàn luận Bát Nhã], bệnh trạng tuy khác với đàm luận xằng bậy, nhưng cái gốc bệnh giống hệt như nhau, bởi đều là tưởng lầm [Bát Nhã] là Thiên Không! Dùng nhân quả để luận, cái tội bàn luận xằng bậy quả thật nặng nề, ngoại trừ quyến thuộc ma ra, ai nấy đều biết tránh xa. Nhưng sợ sệt chẳng bàn tới, mọi người lại coi đó là chuẩn mực, trọn chẳng biết đó là lầm lạc! Khiến cho Bát Nhã là pháp siêu thắng hết thảy các pháp, là pháp liên quan đến mạng mạch của Phật pháp không ai hỏi tới! Cái nhân ác “lầm pháp, lầm người” ấy sợ sẽ chuốc lấy ác quả, chưa chắc đã nhẹ hơn chút nào!

Đức Thế Tôn biết rõ chứng bệnh của hết thảy chúng sanh, cho nên trước đó, Ngài đã nói người trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm, coi pháp này là thật, nhằm đối trị kẻ bàn xằng. Mấy khoa này lại nhằm đâm một nhát kim đau buốt vào những kẻ e sợ, chẳng dám bàn tới. Xem ra, những điều được nói trên đều nhằm chặn những kẻ bàn xằng ngoài cửa, vì sao vậy? Tín là cửa ngõ để nhập đạo. Đã trì giới, tu phước thì mới là nhập môn, còn kẻ bàn xằng, phá giới, tạo tội, dứt khoát tống ra khỏi cửa. Xem những điều được nói trong mấy khoa này, lại là lời cảnh cáo: Kẻ sợ bàn luận [Bát Nhã], quyết chẳng thể chuyển phàm thành thánh. Vì sao vậy? Chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ, thì mới được coi là hy hữu! Vậy thì “kẻ sợ bàn đến [Bát Nhã] vẫn là phường phàm ngu” cũng rõ lắm rồi! Nhưng “coi đấy là thật” như trong phần trước đã nói, lại được xiển minh ý nghĩa ở đây. Tức là khai thị rõ ràng: Muốn trừ khử, tránh khỏi các bệnh bàn xằng và sợ đàm luận, chỉ có tín giải thọ trì, dốc sức cầu hiểu rõ nghĩa chân thật trong kinh.

Lại nữa, kẻ sợ hãi luôn nói: “Há ta chẳng biết Bát Nhã đáng nên học à! Quả thật là do chúng sanh đời Mạt, chướng sâu, nghiệp nặng, chẳng dễ bén mảng, chẳng bằng không bàn tới, hòng tránh tăng thêm tội lỗi”. Đấy là lại lầm mất rồi! Đức Thế Tôn chẳng nói rõ ràng đó sao? “Sau khi Như Lai diệt độ, năm trăm năm sau, có người trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm, coi đó là thật” cho đến “đạt được vô lượng phước đức” ư? Vì thế, nói thời Mạt, [người tín giải thọ trì Bát Nhã] hiếm có thì được, chứ nếu cho rằng tuyệt đối không có người như thế, răn bảo nhau lấp bít đường lối, không chỉ là coi thường chúng sanh, mà còn rõ ràng là trái nghịch ý chỉ của Phật! Đức Thế Tôn răn trưởng lão “mạc tác thị thuyết” (đừng nói lời ấy) chẳng khác răn mọi người đừng nói như thế! Cho tới trong mấy khoa này, đức Phật và trưởng lão đều đặc biệt hướng về đời sau mà cổ vũ, khích lệ, khuyên dạy, đều là do các Ngài sẵn biết nỗi lo ngại của kẻ sợ hãi chẳng bàn [Bát Nhã] mà khai thị. Đúng là hết sức thân thiết vậy!

Trong khoa này, lại nêu lên danh xưng Đệ Nhất Ba La Mật để nói, còn nói “phi” và “thị danh” cũng có một ý nghĩa, chẳng thể không nói rõ! Bởi lẽ, do danh xưng Bát Nhã dễ hiểu lầm là chuyên chỉ một Độ để nói. Còn danh xưng Đệ Nhất vốn nhằm nêu rõ: Do quán triệt năm Độ kia mà lập ra danh xưng ấy. Dựa theo đó để giải thích ý nghĩa “đừng nên chấp trước”, sẽ dễ hiểu rõ. Lại còn nói: Đệ nhất chẳng phải là đệ nhất, tức [ý nghĩa] “các Độ đều là một Bát Nhã, chẳng lìa các Độ mà riêng có một nghĩa Bát Nhã” càng rõ ràng hơn! Nói “thị danh”, các Độ đã không gì chẳng phải là Bát Nhã, vậy thì danh xưng “đệ nhất” há nào phải là Bát Nhã chuyên có? Đã chẳng phải là chuyên có, cho nên tuy “chính là” nhưng là giả danh. Đấy là nói rõ “chẳng thể chấp Hữu!” Do Bát Nhã là đệ nhất, khiến cho Độ nào cũng đều thành đệ nhất. Do vậy, tuy là giả danh mà thật sự “đúng là”. Đấy là nói rõ “chẳng thể chấp Vô!” Nói chung, nhằm nêu rõ: Bát Nhã và các Độ chẳng thể tách rời đó thôi! Do vậy, khoa này xét theo Bát Nhã mà xiển minh ý nghĩa. Khoa sau sẽ dựa trên các Độ khác để xiển minh ý nghĩa. Thuyết pháp thiện xảo đến mức như thế đó. Giảng nghĩa chặt chẽ, châu đáo cũng là như thế đó!

Nay lại tóm lược ý nghĩa trọng yếu nhất của kinh văn trong khoa này, sẽ có thể quy nạp thành vài câu để tiện ghi nhớ. Tức là ý nghĩa trọng yếu nhất trong khoa này là “đối trị chứng bệnh sợ Bát Nhã”. Chứng bệnh ấy có hai loại: Một là sợ Không, hai là sợ cao. Nay chỉ rõ Bát Nhã chẳng lìa năm Độ kia mà riêng có, các Độ khác đều là hành môn, có thể thấy Bát Nhã tuy giảng về nghĩa Không, nhưng nghĩa Không chẳng thể lìa thật hạnh, tức Bát Nhã tuyệt đối chẳng phải là Thiên Không đã rõ lắm rồi, còn phải sợ sệt chi nữa! Lại còn giảng rõ “các Độ khác nếu lìa Bát Nhã, sẽ chẳng thể là Ba La Mật”. Nói thật thà, [chẳng thể là Ba La Mật] tức là chẳng đạt tới bờ kia. Có thể thấy: Quả thật Bát Nhã cao sâu, nhưng chẳng thể không học, tức là tầm quan hệ trọng yếu của Bát Nhã đã rõ ràng lắm rồi, há còn đáng sợ ư? Cảnh tỉnh, sách tấn tột bậc, mong hãy cẩn trọng ghi nhớ!