Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 39

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.1.2. Nói về Báo Thân

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.1.2.1. Nói rõ sắc thân chẳng phải là tánh

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Phật khả dĩ cụ túc sắc thân kiến phủ?” “Phất dã, Thế Tôn! Như Lai bất ưng dĩ sắc thân kiến. Hà dĩ cố? Như Lai thuyết cụ túc sắc thân, tức phi cụ túc sắc thân, thị danh cụ túc sắc thân”.

(經) 須菩提！於意云何？佛可以具足色身見不？不也，世尊！如來不應以色身見。何以故？如來說具足色身，即非具足色身，是名具足色身。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Có thể dùng sắc thân trọn đủ để thấy Phật hay không?” “Bạch Thế Tôn, không ạ! Chớ nên dùng sắc thân để thấy Như Lai. Vì sao vậy? Như Lai nói sắc thân trọn đủ, tức chẳng phải sắc thân trọn đủ, thì gọi là sắc thân trọn đủ”) .

Bản lưu thông ghi là “bất ưng dĩ cụ túc sắc thân kiến” (chớ nên dùng sắc thân trọn đủ để thấy), nhưng trong bản chép tay của người đời Đường thì câu này không có chữ “cụ túc”, nên có thể tỉnh lược [hai chữ “cụ túc”].

Đối với “cụ túc sắc thân” và “cụ túc chư tướng” trong khoa sau, cổ nhân có nhiều cách nói. Hoặc gộp chung các tướng nơi sắc thân lại mà nói là “trượng lục tử kim thân” (thân màu vàng tía, cao một trượng sáu thước), tức là nói về Ứng Thân. Hoặc nói tách ra: “Sắc thân” là tám mươi thứ hảo, “chư tướng” là ba mươi hai tướng. Đấy cũng là hiểu [“sắc thân”] thành Ứng Thân. Hoặc bảo “sắc thân” là nói tới Báo Thân, “chư tướng” là Ứng Hóa Thân. Chỉ có pháp sư Đạt Thiên đời Thanh bảo “sắc thân và chư tướng đều là nói về Báo Thân”. Thuyết này tinh vi nhất, hãy nên vâng theo! Bởi lẽ, kinh đối với sắc thân và các tướng đều nói là “cụ túc” (trọn đủ) . “Trọn đủ” nghĩa là viên mãn. Đó là nói Báo Thân công hạnh viên mãn, vạn đức trang nghiêm, đích xác, chẳng ngờ chi nữa! Do Ứng Hóa Thân cao một trượng sáu thước, ba mươi hai tướng v.v… sẽ chẳng phù hợp với ý nghĩa “công hạnh trọn đủ, trang nghiêm trọn đủ”.

Tách thân và tướng ra để nói, bao hàm ý nghĩa trọng yếu, do sắc thân được gọi là “trọn đủ” chính vì các tướng trọn đủ. Bởi lẽ, sắc thân là cái được trang nghiêm (sở trang nghiêm), còn các tướng là cái để trang nghiêm [sắc thân] (năng trang nghiêm) . Nói tách ra, dụng ý nhằm nêu rõ có Năng và Sở, chính là pháp duyên sanh. Nếu là tánh vốn sẵn đủ thì duy nhất không tịch, đã chẳng phải là sắc tướng, há có năng trang nghiêm (cái có thể trang nghiêm) và sở trang nghiêm (cái được trang nghiêm) khác biệt!

“Phất dã” (Thưa không) là một câu linh hoạt, ý nói “vừa là có thể, vừa là chẳng thể”. Bởi lẽ, Pháp Thân và Báo Thân chẳng một, chẳng khác. Nếu hội quy vào tánh “chẳng khác”, thì là có thể thấy. Nếu chấp trước tướng “chẳng một”, sẽ chẳng thể thấy. Vì thế, [trưởng lão] nói tiếp: “Bất ưng dĩ sắc thân kiến” (Chớ nên dùng sắc thân để thấy) . Phần trước nói “phất dã” (thưa không), phần sau nói “bất ưng” (chớ nên), tức là hô ứng khít khao, với dụng ý chỉ rõ: Không có gì gọi là “có thể, hay chẳng thể”, chỉ là “chẳng nên”. Nói Như Lai, nói “dĩ” (以, dùng), đều chứa đựng ý nghĩa tinh vi. Nói một chữ Dĩ, hiển nhiên là ý chấp tướng. Như Lai là nghĩa “các pháp đều Như”, chính là “tánh chẳng khác”. Sắc thân là tướng “chẳng một”, há có nên chấp vào cái tướng “chẳng một” để thấy tánh “chẳng khác” ư? Những lời sau đó hàm nghĩa “nếu diệt mất [ý niệm thấy có] tướng, sẽ có thể thấy tánh”.

Từ “hà dĩ cố” (vì sao vậy) trở đi, nêu ra ý nghĩa “chẳng nên”. “Như Lai thuyết” là nói theo tánh. Nói theo tánh, sắc thân trọn đủ chính là cái sắc thân thuộc về quả báo hiện ra bởi đã tu nhân trong nhiều kiếp, chính là pháp duyên sanh. Duyên sanh thì chẳng phải là tánh, tức Giả, tức Không. Do đó, nói “tức phi cụ túc sắc thân” (tức chẳng phải là sắc thân trọn đủ) . Nhưng đã là bản tánh tùy duyên, bèn hiện ra cái tướng do tu nhân quyết đạt được quả. Tuy bản thể của nó là Không, mà tức Không, tức Giả, danh tướng rành rành. Vì thế bảo “thị danh cụ túc sắc thân” (thì gọi là sắc thân trọn đủ) . Đối với “thị danh” và “tức phi” của “cụ túc chư tướng” trong khoa sau, cũng được giải thích như thế.

Nói chung là để nói rõ: Báo Thân là pháp duyên sanh, tuy Giả mà là Không, tuy Không mà là Giả. Nếu chẳng hiểu nghĩa “Giả chính là Không”, ắt sẽ chấp tướng, mê muội tánh, sẽ là tánh và tướng cách biệt, chẳng phải là một, sao có thể kiến tánh? Nếu chẳng hiểu rõ nghĩa “Không tức là Giả”, ắt sẽ lại chấp tánh mà phế tướng. Tánh và tướng cũng cách biệt, chẳng phải là một! Tức là cái được trông thấy thật sự chẳng phải là toàn thể tánh “vô tướng, vô bất tướng”, sao cũng có thể nói là “kiến tánh” được ư? Vì thế, ắt phải hiểu sâu xa đạo lý duyên sanh, thấu hiểu sắc thân trọn đủ v.v… Giả chính là Không, Không chính là Giả, chẳng chấp vào hai bên. Sau đấy, tánh và tướng viên dung, chẳng khác, kiến tướng sẽ kiến tánh. Cái được trông thấy sẽ là “vô tướng, vô bất tướng”. Đó cũng là toàn tánh Như Thật Không, Như Thật Bất Không vậy!

Báo Thân thù thắng của Như Lai còn là duyên sanh, có thể biết: Hết thảy các pháp không gì chẳng phải là duyên sanh! Vì thế, hết thảy các pháp đều chớ nên chấp. Hễ chấp, ắt đọa vào một bên. “Chấp” nghĩa là “có giữ lấy”. Hễ tâm có cái để giữ lấy là do động niệm. Vì thế, muốn chẳng chấp giữ một thứ gì, chỉ có cách lìa niệm mà thôi. Hãy nên biết: Đức Phật nói ra tông chỉ “các pháp duyên sanh” chỉ nhằm dạy mọi người thấu hiểu đạo lý “Giả chính là Không, Không chính là Giả”, biết hết thảy các pháp vốn chẳng thể chấp, mà cũng chẳng cần phải chấp, do lìa niệm vậy. Sở dĩ dạy lìa niệm là vì tu cái nhân lìa niệm, ắt đạt được cái quả vô niệm, vẫn chẳng ra ngoài pháp duyên sanh. Vô niệm là nói tới Phật trí, Chân Như. Do vậy, đủ thấy pháp thế gian hay pháp xuất thế gian, không gì chẳng phải là duyên sanh, tức là không gì chẳng phải là nhân quả. Kẻ chẳng có trí huệ do cái nhân ác mà chuốc lấy quả ác, dùng nhân lành để vời quả lành, dùng nhân nhỏ để chuốc quả nhỏ, dùng cái nhân hữu lậu để vời các quả hữu lậu. Nếu khai tri kiến của Phật, sẽ có thể dùng cái nhân thù thắng để chiêu vời cái quả thù thắng. Thế nào là thù thắng? Vô niệm mà thôi! Nói chung, pháp nào cũng đều là duyên sanh. Vì thế, pháp nào cũng đều là Không, chính là Giả. Do vậy, đối với pháp thế gian và xuất thế gian, đều hãy nên chẳng chấp hai bên; mà muốn chẳng chấp triệt để, chỉ có lìa niệm! Hơn nữa, pháp thế gian và xuất thế gian đều là duyên sanh. Vì vậy, thế gian và xuất thế gian đều chẳng ngoài nhân quả. Do đó, dùng lìa niệm làm nhân, sẽ chứng cái quả vô niệm Chân Như.

Phàm các chỗ trong phần trước hoặc phần sau khi nói “tức phi, thị danh”, đều nhằm nói về nghĩa này, đều dung thông với những điều vừa nói trên đây. Do phần trước, còn chưa nói rõ nghĩa “các pháp duyên sanh”, cho nên chẳng thể phát khởi lưu loát như thế, nhưng nay thì phải nên thông đạt như vậy. Hãy nên biết: Thể lệ của kinh này là từ nói rời rạc cho tới hoàn chỉnh. Trước là diễn dịch rồi sau đó mới quy nạp. Do vậy, những điều nói trong phần trước sẽ có thể được chứng minh bởi điều nói trong phần sau, ý nghĩa càng sáng tỏ hơn. Sở dĩ dạy Bồ Tát phải thông đạt chuyện này, tức là hãy nên dùng nghĩa trong phần sau để thông đạt nghĩa trong phần trước. Giảng nói toàn bộ kinh văn, phải nên thuận theo thứ tự cạn, sâu, thuận theo kinh văn mà nói. Vì thế, khi giảng nửa bộ trước, chỉ có thể hàm nhiếp các nghĩa chánh yếu trong nửa bộ sau, trọn chẳng thể đem nghĩa được nói phần sau của kinh để thống thiết nói trong phần trước. Vì sao vậy? Kinh văn trong phần trước có ý nghĩa chánh yếu của riêng nó. Nếu chỉ chú trọng nói nghĩa chung, chẳng đoái hoài mạch lạc, sẽ khiến cho kinh nghĩa vốn rạch ròi từng điều bị nói thành tạp loạn, không có kết cấu, đâm ra khiến cho người nghe chẳng biết đâu mà mò! Nhưng khi nói tới ý nghĩa trong phần sau, nếu chẳng đem những điều đã nói trong phần trước thâu kết, quy nạp, sẽ trở thành rời rạc. Không chỉ là những điều đã nói trong phần trước chẳng được quy kết mảy may, mà cũng chẳng thấy được cái hay đẹp của những nghĩa được nói trong phần sau, người nghe cũng lại chẳng biết đâu mà mò!

Nếu người chú giải phạm phải khuyết điểm ấy, đọc lời chú sẽ thấy mờ mịt, mông lung, đầu mối chẳng rõ ràng, muốn hiểu sâu xa khó lắm! Nói chung, kinh này khó giảng vì [thoạt nhìn, dường như] trước sau chẳng khác, nhưng trước sau sở dĩ khó giảng là chúng lại chẳng đồng nhất. Khó ở chỗ các nghĩa trọng yếu đa số thuộc phần sau. Cái lỗi thường phạm khi giảng là chỉ có thể nhìn bóng phản chiếu của ngọn đèn trong màn, chẳng thể nói thông suốt điều muốn nói. Phần sau khó giảng ở chỗ lý sâu, cảnh vi tế, ngôn ngữ chẳng dễ hình dung. Lại còn chỗ nào cũng dính tới một tầng “lìa danh, tuyệt tướng”, tuy có thể nói thông suốt điều muốn nói, nhưng chẳng thể nói một chữ kiên quyết liệt nào, kẻo đóng lấp cửa ngộ của người khác. Trong hội, chắc cũng có các vị thiện tri thức phát đại tâm muốn hoằng dương kinh này, chớ nên không biết lý này!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.1.2.2. Nói rõ “tướng hảo chẳng phải là tánh”

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Như Lai khả dĩ cụ túc chư tướng kiến phủ?” “Phất dã, Thế Tôn! Như Lai bất ưng dĩ cụ túc chư tướng kiến. Hà dĩ cố? Như Lai thuyết chư tướng cụ túc, tức phi cụ túc, thị danh chư tướng cụ túc”.

(經) 須菩提！於意云何？如來可以具足諸相見不？不也，世尊！如來不應以具足諸相見。何以故？如來說諸相具足，即非具足，是名諸相具足。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Có thể dùng các tướng trọn đủ để thấy Như Lai hay chăng?” “Bạch Thế Tôn! Không ạ! Chớ nên dùng các tướng trọn đủ để thấy Như Lai. Vì sao vậy? Như Lai nói các tướng trọn đủ, tức chẳng phải trọn đủ, thì gọi là các tướng trọn đủ”) .

“Hảo” (好) là tên gọi khác của tướng, tức là những thứ phụ thuộc vào hình tướng, tức các thứ tốt đẹp vi tế khác với tướng. Do đó, gọi là “tùy hình hảo” (隨形好) . Nay nói “cụ túc chư tướng” (trọn đủ các tướng), đã gồm thâu các hảo trong ấy. Nếu chẳng có hảo, sẽ chẳng thể gọi là “chư tướng cụ túc” (các tướng trọn đủ) . Nói thông thường, sẽ là ba mươi hai tướng và tám mươi thứ hảo, tức tướng hảo của Ứng Thân. Nếu là tướng hảo của Báo Thân, sẽ như phẩm [Như Lai Thập Thân] Tướng Hải của kinh Hoa Nghiêm đã nói. Trên đỉnh đầu của Như Lai, có ba mươi hai tướng báu trang nghiêm. Giữa hai mày, mắt, mũi, răng, môi, cổ, mỗi nơi đều có một tướng trang nghiêm. Lưỡi có bốn tướng, miệng có năm tướng, vai phải hai tướng, vai trái ba tướng, trước ngực một tướng, tức tướng chữ Vạn (卍) cát tường. Hai bên bụng có tổng cộng mười tướng, hai tay trái và phải có tổng cộng mười ba tướng, âm tạng một tướng, hai mông, hai đùi, hai bắp chân, tổng cộng sáu tướng, lỗ chân lông một tướng, hai chân có tổng cộng mười ba tướng. Trên đây có tổng cộng chín mươi bảy loại diệu tướng, gọi là “đại nhân tướng” (大人相) . Muốn biết danh xưng và tướng trạng, hãy nên kiểm trong kinh văn . Nhưng đó vẫn là nói đại lược. Nếu nói trọn đủ, sẽ các tướng đại nhân bằng với số vi trần trong mười thế giới Hoa Tạng, vì tướng hảo của Báo Thân là vô lượng vô biên. Nay nói “cụ túc” là nói đến điều ấy. Kinh Hoa Nghiêm dạy: “Nhất nhất thân phần, chúng bảo diệu tướng dĩ vi trang nghiêm” (Mỗi phần trên thân thể được ttrang nghiêm bởi các diệu tướng báu) . Theo ý kinh ấy, có thể biết danh xưng “cụ túc sắc thân” chính là nói “trọn đủ các tướng”. Vì thế, trong phần trước, tôi đã nói “các tướng có thể trang nghiêm, sắc thân là cái được trang nghiêm”. Các nghĩa khác giống như phần trên. Phàm những điều được nói trong khoa trước như “tức phi, thị danh” v.v… đều tương thông với phần này, chẳng cần phải rườm lời. “Chư tướng cụ túc” tức là trọn đủ các tướng. Sắc thân và tướng hảo của Phật sở dĩ được gọi là thù thắng bậc nhất, chính do hai chữ “cụ túc”. Vì thế, nói đảo lại để thấy được ý nghĩa.

Từ mở đầu kinh cho tới chỗ này, nêu ra thân tướng để vấn đáp, tổng cộng ba lượt, nhưng mỗi lần đều nêu lên với ý nghĩa bất đồng. Nay chia thành ba tầng để nói, mỗi tầng sau sâu hơn tầng trước.

1) Lần đầu là hỏi “có thể dùng thân tướng để thấy Như Lai hay không”, chỉ nói hai chữ “thân tướng”, tức là hết thảy các thân tướng đều được bao gồm trong ấy, không riêng biệt chỉ thân tướng của Phật. Như Lai cũng là chỉ chung tự tánh, chẳng chuyên chỉ Phật. Lần thứ hai là hỏi “có thể dùng ba mươi hai tướng để thấy Như Lai hay không”, tức là chuyên nói về Phật, nhưng nói theo Ứng Thân. Lần này câu hỏi nói “cụ túc sắc thân, cụ túc chư tướng”, là nói theo Báo Thân của Phật.

2) Vấn đáp lần đầu, chính là tiếp ngay sau chẳng “chớ nên trụ tướng”. Vì thế, chỉ nói “thân tướng tức phi thân tướng”, mà chẳng nói “thị danh”, do hiển thị ý nghĩa “tướng đều là hư vọng; do vậy, chớ nên trụ”. Vấn đáp lần thứ hai, chính là để nói rõ “chẳng hoại giả danh”, cho nên “tức phi” và “thị danh” cùng nói, nhằm hiển thị ý nghĩa “nói theo tánh thì chẳng phải, nói theo tướng thì chính là [như vậy], chớ nên trụ vào hai bên”. Lần này chính là để nói rõ “các pháp duyên sanh”. Vì vậy, cũng cùng nêu “tức phi” và “thị danh”, nhằm hiển thị ý nghĩa “pháp do duyên sanh là Không Hữu đồng thời”.

3) Hai lần đầu hỏi “khả dĩ thân tướng kiến Như Lai phủ?” (có thể dùng thân tướng để thấy Như Lai hay chăng?) và “khả dĩ tam thập nhị tướng kiến Như Lai phủ?” (có thể dùng ba mươi hai tướng để thấy Như Lai hay không?) . Như Lai là danh xưng của tánh đức; “thấy Như Lai” giống như nói “thấy tánh”. Hãy nên biết: “chớ nên trụ vào tướng” tức là kiến tánh. Tánh chân thật, tướng hư vọng. Đuổi theo vọng, liền trái nghịch chân. Vì thế, muốn thấy tánh, chớ nên trụ tướng. Nhưng lần đầu, dựa theo thân tướng để chỉ rõ “chớ nên trụ”, vì thân tướng và tánh liên quan mật thiết nhất. Thân tướng còn là hư vọng, thì có thể biết các tướng [cũng là hư vọng]. Thân tướng còn chẳng nên trụ, có thể biết là “các tướng chớ nên trụ”. Nhưng nói “chẳng trụ” nghĩa là đối với tướng, phải nên thấy nó chẳng phải là tướng, thì sẽ chẳng trụ, sẽ có thể thấy tánh, chẳng phải là hoại tướng rồi mới thấy [tánh]. Thân tướng là như thế, các tướng đều là như thế. Đấy là ý nghĩa được minh thị trong lần vấn đáp đầu tiên.

Lần thứ hai “chẳng hoại giả danh” là nói sau khi đã lìa tướng danh tự và ngôn thuyết. Vì thế, xét theo danh tự và ngôn thuyết của ba mươi hai tướng để minh thị nghĩa chân thật của “lìa tướng”. Ý nói: Đối với tánh Chân Như và cảnh giới lìa niệm, chẳng thể dùng danh tự để gọi tên, chẳng thể dùng ngôn từ để diễn tả, chẳng thể dùng tướng để biểu lộ tướng. Vì thế, phải nên lìa tướng danh tự và ngôn thuyết để tự chứng. Nhưng nói “lìa tướng danh tự và ngôn thuyết” tức là phải nên biết danh tự và ngôn thuyết chẳng thể diễn tả được tánh, chẳng phải là nói “vô danh, vô ngôn, vô tướng”, mà chỉ là đối với giả tướng của danh tự và ngôn thuyết, nếu tâm chẳng chấp giữ, thì sẽ là lìa, thì sẽ thấy tánh. Thân Ứng Hóa của Như Lai chẳng phải rõ ràng là có danh tự, ngôn thuyết của ba mươi hai tướng ư? Tướng ấy thật sự do Như Lai hiển hiện. Vì thế, hễ chẳng chấp tướng, liền thấy Như Lai. Biết đối với danh tự và ngôn thuyết của ba mươi hai tướng nơi Ứng Hóa Thân hãy nên lìa như thế nào, sẽ biết đối với danh tự và ngôn thuyết của hết thảy các pháp tướng phải nên lìa như thế nào? Đấy là ý nghĩa được nêu rõ trong lần vấn đáp thứ hai.

Vấn đáp lần này, thoạt đầu là hỏi “có thể dùng sắc thân trọn đủ để thấy Phật hay không?” Kế đó, hỏi “có thể dùng các tướng trọn đủ để thấy Như Lai hay không?” Dù nói là Phật, hay nói là Như Lai, đều có ý nghĩa tinh vi. Hơn nữa, trong lời hỏi trước chỉ nên nói Phật, câu hỏi kế tiếp chỉ nên nói Như Lai, chẳng thể thay đổi! Vì sao vậy? Hãy nên biết: Phật là danh xưng của quả đức. Sắc thân trọn đủ chính là Quả Báo Thân. Vì thế, nói “sắc thân trọn đủ” thì phải nói bằng danh xưng Phật, nhằm hiển lộ thân ấy chính là cái thân đạt được do quả báo vì đã chứng quả thành Phật. Như Lai là danh xưng của tánh đức, các tướng trọn đủ là tướng tánh đức viên minh hiển hiện. Vì thế nói “các tướng trọn đủ”, hãy nên nói danh xưng Như Lai, nhằm hiển thị tướng ấy chính là tướng do chứng tánh Chân Như mà hiển hiện thành. Vì thế, trước là cùng nói Phật và “sắc thân trọn đủ” nhằm minh thị “nhân quả chẳng hư huyễn”. Kế đó, cùng nói Như Lai và “các tướng trọn đủ” nhằm minh thị “tánh và tướng như một”.

Trước đó, tôi từng nhiều lượt nói La Thập đại sư dịch kinh này, chẳng thừa thãi một chữ nào. Chữ nào cũng đều chứa đựng ý nghĩa tinh vi, chẳng thể coi thường một chữ nào! Xem mấy khoa này, càng đủ để chứng minh. Như vậy thì thân này đã là Báo Thân của Phật quả, vì sao chẳng nên dùng thân này để thấy? Hãy nên biết: Phật thì có thể dùng sắc thân để thấy, chứ Phật tánh sao có thể dùng sắc thân để thấy cho được? Thấy Phật thì hãy nên thấy Phật tánh, há chỉ thấy thân Phật là xong ư? Vì thế, chẳng nói “chẳng nên dùng sắc thân để thấy Phật”, mà nói “chớ nên dùng sắc thân để thấy Như Lai” là vì lẽ này (tức là chẳng dùng sắc thân để thấy Phật tánh được!) Lời hỏi “có thể dùng sắc thân để thấy Phật hay không?” chính là thăm dò kiến địa [của thính chúng] là như thế nào? Bởi [hỏi như vậy] là hỏi “có thể thấy Pháp Thân của Phật hay chăng?” (tức là hỏi “có thể dùng sắc thân để thấy Như Lai hay không?”) Hay là chỉ biết “thấy sắc thân Phật mà thôi?”

Các tướng trọn đủ đã là tánh đức hiển hiện toàn vẹn, vì sao chớ nên dùng các tướng để thấy? Hãy nên biết tánh và tướng tuy là như một, nhưng hễ nói tướng thì chẳng phải là tánh. Đó gọi là “trong Viên Dung có Hàng Bố”, chẳng thể luông tuồng, mơ hồ được! Do vậy, nếu diệt mất các tướng để quán tánh, đã là chẳng có tướng để quán niệm, có bao giờ chẳng thể thấy tánh? Nếu chấp tướng để kiến tánh, tức là chỉ có quán niệm về tướng, sao lại có thể thấy tánh cho được? Vì thế, chẳng nói “chẳng thể dùng các tướng trọn đủ để thấy Như Lai”, mà nói “chớ nên dùng các tướng trọn đủ để thấy Như Lai” là vì lẽ này! Nhưng lời hỏi “có thể dùng các tướng trọn đủ để thấy Như Lai hay không” cũng nhằm thăm dò, khám nghiệm kiến địa [của hành nhân] là như thế nào? Bởi lẽ, tánh và tướng tuy chẳng một mà thật ra chẳng khác, tuy chẳng khác nhưng thật ra chẳng một! Có thể đối với tánh và tướng biết sâu xa nghĩa thú, thì sẽ đại khai viên kiến, chẳng chấp một, chẳng chấp khác đó ư?

Hơn nữa, lời lẽ trong hai lượt hỏi lần này, bất đồng rất lớn so với lời hỏi trong hai lần trước. Vì thế, ý nghĩa được nêu bày bèn khác biệt rất lớn. Bởi lẽ, lời hỏi trong hai lần trước chỉ là hỏi có thể dùng thân tướng hoặc ba mươi hai tướng để thấy Như Lai hay không, đều là dựa theo phía người thấy để nói, tức là dựa theo địa vị tu nhân để nói. Lời lẽ trong hai phen hỏi lần này là hỏi “có thể dùng sắc thân và các tướng trọn đủ để thấy Phật, Như Lai hay chăng”, tức là xét theo phía Phật, Như Lai để nói, tức là nói theo quả vị. Vì thế, hãy nên xét theo quả vị để giải thích ý nghĩa. Giải thích như thế nào? Hãy nên biết: Phật chứng quả cũng do duyên khởi, huống hồ sắc thân! Tánh quang của Như Lai chiếu mà thường tịch, há có các tướng? Vì thế, đều nói “tức phi”. Lại phải nên biết: Đã là nhân viên quả mãn, bèn có sắc thân trọn đủ. Tuy chiếu tịch mà tịch chiếu, không gì chẳng trọn đủ các tướng. Vì thế, đều nói là “thị danh”. “Tức phi” nhằm hiển thị cái Giả tức là Không. “Thị danh” nhằm hiển thị cái Không tức là Giả. Há chỉ là chẳng chấp hai bên, mà còn là hai bên đều dung thông! Đó gọi là bậc Bồ Tát từ trong viên dung mà thông đạt vô ngã pháp; hãy nên biết như thế.

Không chỉ là như thế! Hãy nên biết: Các tướng viên mãn chính là tánh đức viên minh hiển hiện, há có nên chấp là “lìa ngoài các tướng, riêng có Pháp Thân” hay không? Do vậy nói là “thị danh”. Nhưng cũng há có nên chấp các tướng duyên sanh là Pháp Thân. Vì thế nói “tức phi”. Như vậy thì còn chẳng nên chấp các tướng do Như Lai hiện khởi để thấy Như Lai, vậy thì “chấp hết thảy các pháp tướng duyên khởi sẽ chẳng thể thấy Như Lai được” cũng rõ lắm rồi, mà cũng có thể biết là “đều chẳng nên chấp vậy!” Hãy nên biết: Sắc thân trọn đủ chính là quả báo thù thắng của giác quả rốt ráo, há có nên chấp rằng “lìa ngoài sắc thân, riêng có Phật tánh” ư? Do vậy nói là “thị danh”. Nhưng cũng há có nên chấp sắc thân do duyên khởi chính là Phật tánh; vì thế nói “tức phi”. Như vậy thì còn chẳng nên chấp Báo Thân trang nghiêm để thấy Pháp Thân thanh tịnh. Vậy thì “chấp cái thân khổ báo Ngũ Uẩn duyên khởi, sẽ chẳng thể thấy tự tánh Pháp Thân” cũng lại rõ lắm rồi. Càng có thể biết “chớ nên chấp” vậy!

Nói chung, nói “thị danh” là khiến cho chẳng “chấp khác”. Nói “tức phi” nhằm dạy chớ nên “chấp một”. Chẳng chấp “một, khác” chính là viên kiến. Kiến viên thì tri cũng chánh. Tri chánh thì kiến cũng viên. Nếu biết hết thảy các pháp không gì chẳng là duyên sanh, sẽ thấy hết thảy các pháp chẳng một, chẳng khác! Thấy “chẳng khác” chẳng trở ngại “một”, vì chúng vốn là như một, đều là các pháp duyên sanh. Thấy nó “chẳng một” sẽ chẳng trở ngại “chẳng khác”, vì tuy là các pháp mà đều là như một. Hãy nên thông đạt như thế!

Trong phần trên đã nói về phước đức. Phàm những gì thuộc về thiện quả, bất luận lớn hay nhỏ, đều là phước đức. Ở đây nói về Báo Thân thù thắng, chính là phước đức thù thắng nhất, to lớn nhất. Nhưng bất luận lớn, nhỏ, thù thắng, kém cỏi, đều là dựa theo cái quả để nêu rõ ý nghĩa. Dựa theo cái quả để nêu rõ ý nghĩa, chính là nói rõ “không gì chẳng phải là duyên sanh”. Đối với ý nghĩa duyên sanh trọng yếu do đức Phật đã nói, nay tôi sẽ khái quát thành ba loại để nói, mỗi tầng một sâu hơn:

1) Khiến cho [hành nhân] biết pháp thế gian và xuất thế gian, hết thảy đều là Không, chỉ có nhân quả chẳng không. Vì sao vậy? Do đều là pháp duyên sanh. Vì thế, nhân quả đáng sợ. Bởi đó, phải tu cái nhân thù thắng hòng “khắc thắng quả” (đạt được cái quả thù thắng) . “Khắc” (剋) có nghĩa là “ấn định kỳ hạn cầu chứng”.

2) Đã là “hết thảy đều là Không”, nhưng nhân quả chẳng Không. Do vậy, hết thảy các pháp là Không mà chính là Giả. Do chính là Giả, cho nên nhân ắt có quả, nhân thù thắng ắt quả thù thắng. Do tức là Không, cho nên nhân quả tuy thù thắng, vẫn như không thực hiện chuyện gì. Đó gọi là hiểu sâu xa nhân quả.

3) Đức Phật nói “hết thảy các pháp duyên sanh”, với dụng ý chỉ rõ chúng vốn bất sanh. Như trong mười hai thời, pháp thế gian cũng tùy duyên mà thực hiện. Ngay trong lúc pháp xuất thế gian thuận theo duyên mà khởi, có thể liếc mắt bèn thấy “hết thảy các pháp vốn chẳng có chỗ sanh”, tuy nhìn mà cũng chẳng tự cho là có thể nhìn. Nhưng [nếu có ai] đối với pháp thế gian và xuất thế gian, ngay trong khi đang tùy duyên, có thể thấy như thế, ngay trong lúc đang nhìn mà chính là lúc tùy duyên như thế, có thể xem người ấy như một người lanh lợi. Trong là ba tế tâm, quy vào “chẳng thể được!” Ngoài là hết thảy các pháp, quy vào “vốn bất sanh”. Pháp của ta có chỗ để náu thân ư? Đúng là “đã hiểu rõ một chuyện, trăm chuyện đều hiểu rõ”, thiên hạ thái bình! Đức Bổn Sư dạy chúng ta các pháp môn noi theo con đường thẳng, chúng ta phải gánh vác, tận lực bươn bả tiến về phía trước. Chẳng thấy rằng: “Ngày hôm nay đã qua, mạng cũng giảm theo, như cá thiếu nước, há có vui chi?” Nếu vẫn cứ lần khân như cũ, bước một bước, lắc lư ba lượt, dẫu hằng ngày xem kinh, nghe pháp, hiểu được các lý lẽ, có ích gì đâu? Phải ngăn ngừa Sở Tri Chướng nẩy sanh, nó còn tệ hơn Phiền Não Chướng nữa! Hãy mau rảo bước lên!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2. Xét theo pháp thí để nói rõ Thể Không

Chia thành ba đoạn:

1) Nói rõ chẳng có pháp nào để có thể nói.

2) Nói rõ tánh của người nghe là Không.

3) Nói rõ chẳng có pháp để có thể được.

Sau phần [luận định về] quả báo thù thắng của phước đức, nói tiếp khoa lớn Pháp Thí, chính là để nêu rõ “hết thảy các pháp đều là duyên sanh”. Vì ắt có nhân duyên bố thí, Lục Độ, sẽ có thể phát sanh sự tướng quả báo phước đức thù thắng. Do đó, quả báo phước đức thù thắng chính là nói theo cái quả, tức là nói theo pháp được sanh. Khoa Pháp Thí này là nói theo cái nhân. Nói theo cái nhân là vì muốn hiển thị ý nghĩa “duyên sanh vô cùng, nhân quả vô tận”. Vì sao nói như vậy? Hãy nên biết: Hễ nói tới bố thí, sẽ có ba phương diện, một là người bố thí, hai là người nhận bố thí, ba là vật để bố thí. Do vậy, một khoa lớn Pháp Thí này được chia thành ba tiểu khoa:

1) Trước hết, tiểu khoa “chẳng có pháp để có thể nói”, tức là xét theo người bố thí.

2) Kế đó, tiểu khoa “người nghe tánh Không” là nói theo người nhận bố thí.

3) Tiểu khoa thứ ba là “không có pháp nào để có thể được”, chính là xét theo vật dùng để bố thí.

Đức Phật nói ra các pháp, đều nhằm diễn tả những điều Ngài đã chứng. Vì thế, [luận định] chẳng có pháp nào để có thể đạt được, chính là nói theo pháp được thí. Nhưng nếu nói theo phía người bố thí, vì sao biết thực hiện sự bố thí ấy, cũng như có thể thực hiện sự bố thí ấy như thế nào, nhân duyên chẳng giống nhau. Lại luận theo phía người tiếp nhận bố thí, dùng gì để thành tựu chúng sanh, lại còn có thể nghe pháp như thế nào, nhân duyên cũng lại rất nhiều. Lại nói theo vật được thí, vật ấy sanh như thế nào, lại vì sao mà đắc, nhân duyên cũng lại có đủ loại! Xét theo nhân duyên thuộc ba phương diện ấy, sẽ là muôn ngàn sai khác, nói vô tận. Huống chi ba phương diện ấy nếu chẳng tụ hội một chỗ, một lúc, sẽ chẳng có chuyện pháp thí phát sanh được! Làm thế nào để chúng tụ hội? Lại là chẳng có duyên thì sẽ chẳng thể được! Do vậy, có thể biết: Hết thảy mọi sự, không gì chẳng là do nhân duyên sanh ra.

Không chỉ là như thế! Đã có một duyên pháp thí, sẽ lại phát sanh đủ loại quả. Quả lại trở thành nhân, nhân lại trở thành quả. Quả nhân, nhân quả, từ đó trở đi, ngàn sai vạn khác, vĩnh viễn vô tận! Có thể thấy đủ loại sự tướng thế gian và xuất thế gian được gọi là “các pháp”, vốn chẳng phải là vật chi khác, chỉ là nhân quả, quả nhân bất đoạn, hiển hiện, biến huyễn trong tâm mục của chúng sanh đó thôi! Chúng sanh chẳng biết quán sâu xa nghĩa thú ấy, do vậy bị mê bởi tướng đó, bèn đặt tên là “pháp này, pháp nọ”, nào có biết: Hễ nói tới cái nhân này thì nó chính là cái quả của cái nhân trước đó. Gọi là quả, thật ra là cái nhân của cái quả sau đó! Cái được gọi là “nhân pháp” hay “quả pháp”, bản thân nó chẳng phải là một thứ cố định. Đã chẳng phải là cố định, tức là chẳng phải thật sự tồn tại! Há có phải chỉ tồn tại trong một sát na, đều thành dấu tích của pháp trần đó thôi! Vậy mà cứ khổ sở phân biệt, khăng khăng chấp trước pháp chi đó nhất định là một pháp chi đó, há chẳng phải là si dại ư? Không chỉ cho rằng sự tướng là thật sự có, si mê mất rồi! Nếu ngỡ sự tướng thật sự chẳng có, cũng có bao giờ chẳng phải là mê! Vì sao vậy? Hết thảy các pháp bất quá là nhân nhân, quả quả, lần lượt diễn biến, huyễn hoặc tâm mục của con người, chẳng thể ngưng trụ trong một sát na nào. Thế mà cứ chấp là thật sự có, tự sanh ràng buộc, chẳng được tự tại.

Đấy là si hết mức, cố nhiên chẳng cần phải nói nữa! Nhưng pháp tuy chẳng thật, từ vô thỉ tới nay, hễ gặp duyên bèn dấy lên. Nhân quả, quả nhân, liên tục trong mỗi sát na, chưa hề đoạn tuyệt! Cứ một mực chấp Không, chẳng biết tùy thuận lý duyên sanh, nhờ vào nhân duyên thù thắng để chứng quả thù thắng, đến nỗi chẳng thể chứng tánh vốn chẳng phải duyên sanh, vượt ngoài hết thảy các pháp duyên sanh để tự tháo gỡ nỗi khổ trói buộc, đạt được niềm vui tự tại, lại chẳng thể lợi dụng sự lý duyên sanh hòng tùy cơ cảm duyên, chỉ bày đủ loại pháp để dẹp khổ cho chúng sanh, ban vui cho chúng sanh. Kẻ chẳng thể siêu xuất, ắt phải đọa lạc! Vì sao vậy? Do ác thủ không! (Do chẳng chấp là thật sự có, mà cũng chẳng tin tưởng nhân quả, bèn gọi là Ác Thủ Không, ý nói kẻ ấy ắt sẽ tạo ác) . Dẫu chẳng phải là Ác Thủ Không, nhưng kẻ lệch về Không, tuy có thể vượt ngoài duyên sanh, nhưng chẳng thể lợi dụng duyên sanh, bèn chìm đắm trong Không Tịch, trở thành kẻ chỉ lo giải thoát cho riêng mình! (Loại người này chỉ có thể tu cái nhân nhỏ nhoi, chứng tiểu quả, chẳng biết nhờ vào nhân duyên thù thắng để chứng cái quả thù thắng. Vì thế, tuy có thể siêu thoát, tự chứng tánh vốn sẵn có, nhưng chẳng thể lợi dụng tùy duyên để độ chúng sanh, như hàng Nhị Thừa chẳng hạn) . Vì thế, đức Thế Tôn quở trách là “tiêu nha, bại chủng, đọa vô vi khanh” (焦芽敗種墮無為坑, mầm cháy, hạt lép, đọa vào hầm vô vi!) Hai loại bệnh chấp Không này, tuy khổ lạc bất đồng, dẫu thăng trầm khác biệt vời vợi, nhưng đều là vô trí huệ như nhau!

Đức Phật nói khoa này, dụng ý là khiến cho mọi người hiểu rõ sự lý duyên sanh để tránh khỏi căn bệnh chấp Không, khiến cho người phát Bồ Đề tâm tu Bồ Tát hạnh sẽ thông đạt pháp duyên sanh “Không tức Giả, Giả tức Không” để rộng hành bố thí, khiến cho mình lẫn người đều thuận theo lý này, Không lẫn Hữu đều chẳng chấp. Đã vượt ngoài vạn tượng, lại hòa mình trong trần hoàn, liền thành bậc Bồ Tát bi trí trọn đủ. Vì sao vậy? Chẳng chấp Hữu, tức là nhân ngã không. Chẳng chấp Không, tức là pháp ngã không. Ngã lẫn pháp đều không, đó là thấu triệt chánh trí Bát Nhã Tam Không, liền chứng lý thể Bát Nhã “Không Hữu đồng thời”. Thành Phật còn chẳng khó, há chỉ thành Bồ Tát mà thôi ư? Vì thế nói: “Nếu Bồ Tát thông đạt chẳng có ngã và pháp, Như Lai nói người ấy thật sự gọi là Bồ Tát”.

Như trên đã nói, có thể biết cả ba phương diện “người bố thí, người nhận bố thí, vật được bố thí” đều là pháp sanh bởi nhân duyên, nên bản thể của chúng đều là Không. Do vậy, gọi là “tam luân thể không”. Sánh ví cả ba phương diện như Luân, vì Luân (bánh xe) là vật xoay chuyển chẳng ngừng. Hơn nữa, vật khác bị bánh xe cán qua sẽ tan nát, chẳng còn. Dùng [chuyện này] để sánh ví nhân quả quả nhân thay nhau diễn biến, chưa từng ngưng nghỉ! Lại còn dùng đó để sánh ví tài thí phá tham lam, keo kiệt, vô úy thí phá khổ não, pháp thí sẽ có thể khai chánh trí, phá tam chướng. Những điều vừa nói trên đây đều là ý chỉ trọng yếu trong khoa này. Nói rõ trước để khi tiến vào kinh văn, [người đọc] sẽ dễ lãnh hội hơn!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.1. Nói rõ “chẳng có pháp nào để có thể nói”

Lại chia làm hai phần:

1) Đúng căn cơ bèn nói.

2) Vốn chẳng thể nói.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.1.1. Đúng căn cơ bèn nói

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.1.1.1. Thuyết pháp vô niệm

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhữ vật vị Như Lai tác thị niệm, ngã đương hữu sở thuyết pháp, mạc tác thị niệm.

(經) 須菩提！汝勿謂如來作是念，我當有所說法，莫作是念。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ông chớ nói Như Lai nghĩ như thế này “ta sẽ có pháp để nói”, đừng nghĩ như thế) .

Mấy khoa tiếp theo đây, lý thú u huyền, sâu thẳm. Lời lẽ sâu xa, ẩn kín, chẳng dễ thấy được! Nhìn trực diện thì là nói về ý nghĩa Như Lai thuyết pháp, nhưng sâu thẳm bên trong là dạy Bồ Tát hãy nên lìa niệm như thế nào! Đó gọi là “nói chuyện này mà ý ở nơi kia”. Nay trước hết đối với ý nghĩa trực diện, bèn chia thành nhiều tầng để thuyết minh rồi lại nói ý chỉ trong những lời lẽ ấy.

Chữ Niệm đầu tiên [trong đoạn chánh kinh trên đây] là nói theo phía Như Lai, nhìn vào kinh văn, sẽ có thể thấy rõ. Chữ Niệm trong “mạc tác thị niệm” (đừng nghĩ như thế này) là nói theo phía trưởng lão, ý nói: Ông đừng nên nghĩ như thế. Chữ Niệm ấy ứng với chữ Vị (謂, nói) trong câu kinh văn trước đó. “Vị” là nói năng. “Tác thị ngôn”, [hàm ý] do [người nghe sẽ có thể] nghĩ như thế, bèn răn đừng nghĩ như thế! Nói và nghĩ như thế thì phạm lỗi ở chỗ nào? Ở trong bốn chữ “tác niệm” (suy nghĩ) và “ngã đương” (ta sẽ) . Nói và nghĩ như thế, sẽ là báng Phật! Vì thế, răn đừng nói và nghĩ như thế! Do lẽ nào vậy? Dưới đây từ “hà dĩ cố” trở đi, sẽ nêu rõ nguyên do, sẽ nói cặn kẽ trong đoạn kế tiếp.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.1.1.2. Giải thích rõ “hễ có niệm thì là chấp”

(Kinh) Hà dĩ cố? Nhược nhân ngôn Như Lai hữu sở thuyết pháp, tức vi báng Phật, bất năng giải ngã sở thuyết cố.

(經) 何以故？若人言如來有所說法，即為謗佛，不能解我所說故。

(Kinh: Vì sao vậy? Nếu có ai nói Như Lai có pháp để nói, tức là báng Phật, vì chẳng hiểu lời ta nói) .

“Hà dĩ cố” là hỏi nguyên cớ vì sao chớ nên nói, nghĩ như thế! “Hữu sở thuyết pháp” (Có pháp để nói), tức là trong tâm có pháp để nói, tức là suy nghĩ ta sẽ [nói pháp như thế này, như thế nọ]. Hễ thốt ra lời ấy, tội lỗi nhiều lắm, ắt đọa Vô Gián. Vì sao vậy? Vì chính là báng Phật! Do vậy, chớ nên nghĩ như thế, nói như thế! Vì sao chính là báng Phật? Tợ hồ kinh văn chưa nói rõ, nhưng thật ra đã ngầm dạy trong hai chữ Như Lai rồi! Viên chứng bản tánh thì mới gọi là Như Lai. Trong tánh không tịch, sao có niệm cho được? Há lại có ta ư? Hễ nghĩ “ta sẽ như thế này, như thế nọ”, dĩ nhiên chỉ là phàm phu vọng tưởng chưa lặng, ngã chấp chưa rỗng không. Vậy mà nói Như Lai như thế, tức là coi Như Lai giống hệt như phàm phu, chẳng phải báng bổ là gì? Hãy nên biết: Thuyết pháp là Báo Phật hay Hóa Phật, trọn chẳng phải là Pháp Thân Như Lai; nhưng ắt phải chứng đắc Pháp Thân thì mới thành Báo Thân và Hóa Thân được, vì Báo Thân, Hóa Thân và Pháp Thân tuy chẳng một, mà chẳng khác!

Do đó, Pháp Thân vô niệm, vô thuyết, Báo Thân và Hóa Thân tuy có nói, nhưng vô niệm. Kinh văn đặc biệt nêu ra Như Lai để nói, với dụng ý hiển thị điều này, nhằm dạy “chớ nên có ý niệm nghi Phật có thuyết pháp hay không?” Hễ có mối nghi ấy, chẳng khác nào nghi Phật tánh chẳng không tịch, chưa chứng Pháp Thân, cũng tức là chẳng khác nói “Ngài trọn chưa thành Phật”. Vì thế, nói “tức vi báng Phật” (chính là báng Phật) .

Hơn nữa, Phật thuyết pháp, không gì chẳng đối ứng căn cơ. Cơ (機) là cơ duyên. Nói “đối cơ” chính là nói rõ thuyết pháp cũng là duyên sanh. Thể của duyên sanh là Không; do vậy, pháp vốn vô pháp! Như Lai đã chứng Thể không, cho nên “nói chính là chẳng nói”, có thể bảo là có thuyết pháp ư?

Vì sao đức Phật có thể chẳng khởi niệm mà tùy duyên thuyết pháp? Chính là như trong phần trước đã nói “khi tu nhân được sức bi nguyện huân tập”. Lý này đã được giải thích cặn kẽ nhất trong kinh Kim Quang Minh bản mười quyển, chớ nên không biết! Nay tôi trích dẫn để nói. Kinh ấy dạy: “Phật vô thị niệm, ngã kim diễn thuyết thập nhị phần giáo, lợi ích hữu tình” (Đức Phật chẳng nghĩ thế này: Ta nay sẽ diễn nói mười hai phần giáo để lợi ích hữu tình) . Mười hai phần giáo là nói Tam Tạng, nếu tách ra tỉ mỉ thì sẽ gồm mười hai bộ phận. Đó là nói đức Phật nói Tam Tạng Kinh, Luật, Luận hòng lợi ích chúng sanh, trọn chẳng khởi niệm “ta sẽ làm như thế”. Kinh lại dạy: “Nhiên do vãng tích từ thiện căn lực, ư bỉ hữu tình, tùy kỳ căn tánh, ý nhạo, thắng giải, bất khởi phân biệt, nhậm vận tế độ, thị giáo lợi hỷ tận vị lai tế, vô hữu cùng tận” (Nhưng do sức thiện căn bởi lòng Từ, đối với các hữu tình đó, thuận theo căn tánh, ý thích, thắng giải của họ mà chẳng khởi phân biệt, tùy ý tế độ, chỉ dạy khiến cho họ lợi ích, hoan hỷ tột cùng ngằn mé vị lai, chẳng có cùng tận) . Đấy là nói: Tuy Ngài chẳng dấy niệm “ta sẽ thuyết pháp độ chúng sanh”, nhưng Ngài có thể thuận theo căn tánh, ý thích, kiến giải của các chúng sanh ấy mà nói. Tuy khéo ứng hợp cơ duyên như thế đến tột cùng ngằn mé vị lai, khai thị giáo hóa, lợi ích hết thảy, khiến cho họ đều hoan hỷ, thuyết pháp vô tận, nhưng vẫn trọn chẳng có ý niệm phân biệt cơ duyên. Đấy là chẳng dấy phân biệt mà tự nhiên khế hợp độ sanh; điều đó gọi là “nhậm vận” (任運, tùy ý) . Vì sao Ngài có thể làm như vậy? Vì xưa kia, trong khi tu nhân, bi nguyện trọn đủ, quán sâu xa duyên sanh, huân tập thành sức chủng tử (thiện căn) khiến thành ra như vậy! Nhưng khi Ngài tu nhân, vừa quán duyên sanh giả hữu, vừa lại quán Chân Không vốn sẵn có (trong phần khai thị về Chánh Tri trong kinh này, trước hết nói “tâm hạnh chẳng thể được”, tức là dạy quán Chân Không. Kế đó nói “các pháp duyên sanh” là dạy quán Giả Hữu) . Nếu chẳng chứng đắc tánh Chân Không, dẫu trọn đủ bi nguyện và quán sâu xa duyên sanh, vẫn chẳng thể tùy duyên hiện khởi. Do đó, kinh [Kim Quang Minh] lại còn dạy: “Y pháp Như Như, y Như Như trí, năng ư tự tha lợi ích chi sự, nhi đắc tự tại thành tựu. Y pháp Như Như, y Như Như trí, nhi thuyết chủng chủng Phật pháp, nãi chí Thanh Văn pháp” (Nương theo pháp Như Như, nương vào trí Như Như, có thể đối với chuyện lợi ích ta và người mà được thành tựu tự tại. Nương theo pháp Như Như, nương vào trí Như Như, nói đủ loại Phật pháp, cho tới pháp Thanh Văn) . Đó là nói sau khi đã chứng tánh, nhị trí (Căn Bản Trí và Hậu Đắc Trí) thành tựu. Nương vào hai trí ấy, hết thảy chuyện lợi ích ta lẫn người đều được tự tại thành tựu, không chỉ là tự tại nói đủ loại pháp mà thôi! Chẳng cần dấy niệm phân biệt mà tự nhiên thành; đó là tự tại. “Pháp như như”: Pháp là pháp tánh, Như là Chân Như, chữ Như kế tiếp hàm nghĩa “như một”. Đó là nói giống như một với pháp tánh Chân Như. Đấy là tên gọi khác của Căn Bản Trí. “Như Như trí”: Chữ Như thứ nhất là “nhất như” (hệt như nhau), chữ Như kế đó là Chân Như. Trí là Căn Bản Trí. Đó là nói Chân Như và Căn Bản Trí giống hệt như nhau, tức là tên gọi khác của Hậu Đắc Trí.

Căn Bản Trí tức là tánh thể (bản thể của tánh), Hậu Đắc Trí chính là tánh dụng (tác dụng của tánh) . Đắc Thể rồi sẽ khởi Dụng. Vì thế, các kinh khác dịch [trí này] thành Hậu Đắc Trí. Đối với “hậu đắc” (後得, đạt được sau khi đã đắc Thể) mà gọi là “căn bản”, cho nên cũng gọi là Trí; thật ra, chỉ là tánh thể. Do vậy, kinh ấy (kinh Kim Quang Minh) dịch là Pháp Như Như, chẳng nói là Trí. Mỗi đằng đều có ý nghĩa riêng, đều chấp nhận được! Bởi lẽ, Căn Bản Trí là nói nó chiếu Chân, Hậu Đắc Trí là nói nó chiếu Tục. Chiếu Chân thật ra là tánh quang duy nhất không tịch, chẳng nói là trí thì cũng được. Chiếu Tục thì soi xét sự tướng muôn ngàn sai khác, cố nhiên phải nên gọi là Trí. Nhưng tuy nói là “soi xét sai khác”, trọn chẳng phải là dấy niệm phân biệt. Vì thế gọi là Như Như Trí. Kinh [Kim Quang Minh] lại dùng thí dụ để hiển thị lý ấy như sau: “Thí như vô lượng vô biên thủy kính, y ư quang cố, không ảnh đắc hiện chủng chủng dị tướng, không giả tức thị vô tướng” (Ví như vô lượng vô biên nước và gương, do nương vào ánh sáng, mà nơi trống không ảnh hiện đủ loại tướng khác nhau, Không tức là vô tướng) . Nước và gương đều sánh ví tánh, nước ví như thanh tịnh, gương sánh ví sự viên mãn. “Vô lượng vô biên” ví như tánh trọn khắp hư không và pháp giới. “Quang minh” là sánh ví hai trí (Căn Bản Trí và Hậu Đắc Trí), Trí có nghĩa là quang minh. Không là sánh ví tánh thể không tịch. Ảnh (hình bóng) ví như vọng niệm. “Dị tướng” (Các hình tướng khác nhau) sánh ví sự tướng sai biệt. “Vô tướng” là sánh ví vô niệm. Câu “không giả tức thị vô tướng” nói rõ ý nghĩa “không ảnh” (hình bóng trong hư không), còn nói rõ: Tuy hiện đủ loại tướng, nhưng trong ấy vẫn là vô tướng; do vậy bảo là Không! Nói chung, gương và nước do chẳng có trần cấu mà tỏa ánh sáng. Nương vào ánh sáng ấy, cho nên có thể từ trong cái Không chẳng có trần cấu mà hiện đủ loại tướng. Phật tánh cũng thế, vô niệm, không tịch, nên trí quang trọn khắp. Nương vào trí quang ấy, cho nên trong không tịch vô niệm mà có thể tự tại thành tựu đủ loại sự! Có thể thấy tự tại thành tựu chính là do vô niệm không tịch mà hiện ra trí quang.

Nay nói Như Lai nghĩ “ta sẽ thuyết pháp”, liền [coi Ngài] giống như phàm phu, há có phải là Như Lai ư? Đã chẳng không tịch, há lại có thể thuyết pháp tự tại, ư? Đó chính là dùng cái Thấy luân hồi để dò lường biển viên giác, chẳng có lẽ ấy! Hãy nên biết: Thuyết pháp như tiếng vọng từ trong hang, hễ có cảm bèn ứng, trọn chẳng dụng tâm! Lại như dùi và trống tương ứng, dùi đập mạnh thì trống kêu to, gõ nhẹ thì trống kêu bé, tương ứng thích đáng, tự nhiên là như vậy! Đức Phật thuyết pháp là như thế đó. Đó là lý do vì sao chớ nên nói, nghĩ như thế. Nhưng vì sao lại nói, nghĩ như thế? Đức Phật truy ra nguyên cớ như sau: Chẳng có chi khác, do chẳng hiểu lời ta nói đó thôi!

Chắc có người nói: Trước đó, đức Thế Tôn từng dùng “Như Lai có thuyết pháp hay không” để hỏi, trưởng lão đã đáp rõ rằng “Như Lai chẳng nói”, vì sao lại ở đây lại răn dạy, uốn nắn trưởng lão chớ nên nói, nghĩ Như Lai có thuyết pháp? Lại còn bảo là “chẳng hiểu lời ta nói”, chẳng biết Phật nói “chẳng hiểu” là thật sự nói điều gì? Hãy nên biết: Trưởng lão là bậc đương cơ. [Đức Phật] đối trước trưởng lão nói, dụng ý nhằm uốn nắn, răn nhắc đại chúng. Hãy xem trước hết [đức Phật nói] “nhữ vật vị” (ông chớ nói), kế đó bảo “nhược nhân ngôn” (nếu có người nói), có bao giờ chỉ đích xác trưởng lão ư? Nói “chẳng hiểu”, là xét theo kinh này để nói, nhằm ngăn ngừa [có kẻ] nghe các câu nói “vô hữu định pháp Như Lai khả thuyết” (Như Lai chẳng có pháp nhất định để nói), và [nghe] nói “Bồ Tát vị lợi ích nhất thiết chúng sanh, ưng như thị bố thí” (Bồ Tát vì lợi ích hết thảy chúng sanh, hãy nên bố thí như thế) trong những phần trước đó mà chưa thể viên giải, ắt sẽ hiểu sai lời nói “Như Lai vô sở thuyết” (Như Lai chẳng nói gì), lại còn đối với các lời khác, ắt cũng chẳng thể hiểu dung thông, sẽ [cật vấn] rằng: “Bồ Tát còn phải nên hành bố thí để lợi ích chúng sanh, huống hồ là Phật? [Sao lại nói Phật chẳng thuyết pháp]?” Phật xuất thế, vốn là vì thuyết pháp, lợi sanh. Hơn nữa, nay ngay như đang lúc hăm hở nói Kim Cang Bát Nhã, bèn nói “Như Lai vô sở thuyết” ngụ ý: Nói xong bèn thôi, chẳng lưu lại mảy may dấu tích. Trong phần trước, chẳng nói rồi đó sao? Chẳng có pháp nhất định để Như Lai có thể nói! Có thể biết: Chỉ là không có pháp nhất định để có thể nói, há có phải là không nói gì hết ư? Nói xong, chẳng có gì để nói nữa! Chính ngay khi đang nói, há có thể là chẳng có gì để nói ư? Tuy có pháp để nói, tuy chẳng phải là vô niệm, nhưng các niệm khác đều có thể lìa. Nếu lìa ý niệm thuyết pháp, dùng gì để độ chúng sanh? Chẳng độ chúng sanh, sao có thể còn gọi là Phật được nữa? Ở đây, sở dĩ công khai nói Như Lai nghĩ thế này ‘ta sẽ có thuyết pháp’, do chẳng biết đấy là báng Phật. Kiến giải của phàm phu thường là như thế! Trọn chẳng biết [thấy, nghĩ như vậy] hoàn toàn tương phản Phật pháp. Do vậy, có thể thấy: Giải có tầm quan hệ to lớn. Do chẳng hiểu, nên tà tri, tà kiến; do ý niệm hoài nghi mà tự lầm lạc. Lại nữa, nói như vậy chính là phá hoại tín tâm người khác. Do lầm pháp, lầm người, cho nên báng Phật, tội tới mức đọa Vô Gián. Vì sao biết là do chẳng hiểu ở chỗ này? Xem những điều được nói trong đoạn kinh văn kế tiếp, chính là thống thiết đâm một nhát kim vào chỗ chẳng hiểu, khiến cho kẻ đó khai giải. Vì thế, biết như vậy!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.1.2. Vốn chẳng thể nói

(Kinh) Tu Bồ Đề! Thuyết pháp giả vô pháp khả thuyết, thị danh thuyết pháp.

(經) 須菩提！說法者無法可說，是名說法。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Thuyết pháp là không có pháp để có thể nói, thì gọi là thuyết pháp) .

“Vô pháp khả thuyết” (Chẳng có pháp nào để có thể nói) ngụ ý: Vốn chẳng thể nói. Vì sao vốn chẳng thể nói? Do vốn chẳng có pháp, lấy đâu ra có thể nói? Vì thế bảo là “vô pháp khả thuyết”. Vì sao vậy? Do hết thảy các pháp, không gì chẳng là duyên sanh. Phần trước đã nói “vô hữu định pháp Như Lai khả thuyết” (chẳng có pháp cố định để Như Lai có thể nói), chính là nói rõ “vốn chẳng có pháp”, chỉ do duyên hội tụ, giả hiện huyễn tướng. Vì thế, chẳng có nhất định. Vậy thì chẳng biết hướng theo duyên sanh để liễu giải triệt để, cứ nẩy sanh đủ thứ hiểu biết sai lạc, lầm mất rồi!

“Pháp” là duyên sanh, “thuyết” cũng là duyên sanh, người thuyết pháp cũng là duyên sanh. Đã nói là “duyên sanh”, chẳng phải là không có pháp, chẳng phải là không nói, chẳng phải là không thuyết pháp; nhưng duyên sanh vô tánh, bản thể của nó là Không. Vì thế, tuy nghiễm nhiên có thuyết pháp, nhưng đang lúc hừng hực nói, hiển nhiên là lúc đang có pháp, nhưng lại trọn chẳng thể được! Điều này được gọi là “không có gì để nói”, điều ấy được diễn tả là “nói chính là chẳng nói”. Nếu cho rằng có cái để nói, tức chẳng biết đấy là duyên sanh, cứ chấp là thật. Hiểu nghĩa duyên sanh, sẽ biết pháp vốn chẳng có pháp, cho nên “nói chính là chẳng nói”. Ngay cả người thuyết pháp cũng là “Không mà chính là Giả”, tuy Giả mà chính là Không, quyết chẳng đến nỗi hư vọng nghĩ, nói như thế, mắc tội giống như báng Phật! Sở dĩ phàm phu hư vọng nói, nghĩ như thế, sai lầm căn bản không gì chẳng do cứ ngỡ “đã có người thuyết pháp, ắt có pháp để nói. Nếu chẳng có pháp được nói, sẽ chẳng có người thuyết pháp!” Như Lai ứng thế, vốn vì thuyết pháp độ chúng sanh, chẳng phải rõ ràng là có người thuyết pháp ư? Vì thế, [phàm phu] hư vọng cho rằng “có pháp để nói!” Đấy toàn là do chẳng hiểu nghĩa Tam Thân, tưởng lầm Pháp Thân thuyết pháp vậy (Pháp Thân chẳng nói, Báo Thân và Hóa Thân mới có nói) . Lại còn cho rằng: “Đã là thuyết pháp, ắt có ý niệm thuyết pháp. Nếu chẳng có ý niệm thuyết pháp, dùng gì để thuyết pháp?” Do đó, hư vọng nói rằng: “Như Lai tác thị niệm, ngã đương hữu sở thuyết pháp” (Như Lai nghĩ thế này: Ta sẽ có pháp để nói) . Lại còn do hoàn toàn chẳng hiểu nghĩa “do vô niệm không tịch thì mới có thể thuyết pháp”. Do vậy, trong kinh văn không chỉ nói “vô pháp khả thuyết” (chẳng có pháp nào để có thể nói), mà còn nói “thuyết pháp giả vô pháp khả thuyết” (thuyết pháp là không có pháp để có thể nói) .

Gộp hai câu lại để nói, chính là vì phá trừ phàm tình! Vì sao vậy? Thuyết pháp đã là chẳng có pháp nào để có thể nói, vậy thì chẳng thể chấp là “có thuyết pháp” đã rõ lắm rồi! Đã là chẳng có pháp nào để có thể nói, há có ý niệm thuyết pháp ư? Nhưng rõ ràng là có người thuyết pháp, rõ ràng là có pháp để nói, đấy là như thế nào vậy? Trọn chẳng biết đó là “thị danh thuyết pháp” (gọi là thuyết pháp)! “Danh” là giả danh. Hãy nên biết: Do là giả danh thuyết pháp, cho nên tuy gọi là “thuyết pháp”, mà chẳng ngại không có pháp nào để có thể nói. Tuy chẳng có pháp để có thể nói, chẳng ngại gọi là thuyết pháp. Lại còn hãy nên biết: Do là giả danh thuyết pháp, cho nên không có pháp nào để có thể nói. Chính vì không có pháp để có thể nói, bèn có giả danh thuyết pháp và người thuyết pháp (Do rỗng không vô niệm, bèn thành hai trí, có thể thuyết đủ thứ Phật pháp, như kinh Kim Quang Minh đã dẫn trong phần trước [đã nói]) . Nếu hiểu nghĩa này, sẽ chẳng dấy nghi niệm, thốt lời hư vọng nữa, mà cái tội báng Phật cũng có thể tránh khỏi! Phần trước đã nói: Đối với các câu “thị danh” trong kinh này, hãy đều hiểu là giả danh, chớ nên coi đó là thật. Xem câu “thị danh vi tâm” (thì gọi là tâm) trên đây, sẽ có thể hiểu rành rẽ! Câu “thị danh thuyết pháp” (thì gọi là thuyết pháp) ở đây càng đủ để chứng minh [điều ấy]. Bởi lẽ, nếu cho là thật rồi nói “đấy gọi là thuyết pháp”, tức là sẽ có pháp để nói. Một câu là như thế, các câu khác đều là như vậy, trọn chẳng thể cho là thật rồi nói quyết đoán được!

Trên đây đã nói xong ý nghĩa theo phía trực diện. Hãy nên biết: Một khoa lớn “khai Phật tri kiến” này đều nhằm khơi gợi sự giác ngộ, khiến cho [hành nhân] thông đạt lý này, trừ ngã kiến. Vì vậy, câu nói “mạc tác thị niệm” (đừng nghĩ như thế) ở đây nhằm uốn nắn, răn dè Bồ Tát chớ nên khởi niệm: Đừng nói Như Lai dấy lên ý niệm “ta sẽ làm điều này, điều nọ”. Đó là nói rõ: Còn chớ nên có ý niệm [Như Lai có] thuyết pháp, huống hồ các chuyện khác ư! Lại còn dạy quán chiếu tánh Chân Như vốn chẳng có niệm, lại còn quán chiếu nghĩa Như của các pháp, Không Hữu viên dung! Nói “tức vi báng Phật, bất giải sở thuyết” (chính là báng Phật, chẳng hiểu điều ta nói) nhằm nói rõ: Nếu bỗng dấy niệm, liền trái nghịch ý chỉ của Phật. Nếu nói “Phật có pháp để nói”, há chẳng phải tánh phi pháp vẫn chưa tịnh ư? Nói chung, chưa hiểu nghĩa “chẳng một, chẳng khác”. Dẫu nghe Phật pháp, ắt khó lãnh ngộ, thấu hiểu, ắt sẽ chấp Hữu nghi Không, hoặc chấp Không ngờ Hữu! Lầm pháp, lầm người, tạo tội mà chẳng biết! Vì thế, chuyện quan trọng hàng đầu trong học Phật chính là “kiến viên, tri chánh”. Đó gọi là “khai giải” vậy. Do vậy, lại khai thị ý nghĩa “thuyết pháp là không có pháp nào để có thể nói, thì gọi là thuyết pháp”, khiến cho [người nghe] lãnh hội, thông đạt. Nếu biết pháp do đức Phật đã nói, pháp vốn chẳng có pháp, sẽ biết hết thảy các pháp, chẳng pháp nào không phải như thế!

Đã biết pháp, cùng với ngôn thuyết, và người thuyết pháp đều là duyên sanh, Không chính là Giả, Giả chính là Không, hữu danh vô thật, sẽ biết hết thảy các pháp thế gian, xuất thế gian, hết thảy ngôn thuyết, hết thảy người học pháp, không gì chẳng đều là như thế! Đã là người thuyết pháp không có pháp nào để nói, vậy thì người học pháp đương nhiên cũng chẳng có pháp nào để có thể chấp. Đã là chẳng có ý niệm thuyết pháp, thì người học pháp hãy nên quán chiếu Thể của các pháp duyên sanh là Không, hội quy nhất như. Quán lực sâu dần, phân biệt, chấp trước sẽ mỏng dần, ngã kiến sẽ trừ dần, niệm cũng lìa dần! Nói “thông đạt vô ngã pháp” là như thế đó! Bồ Tát hãy nên biết như thế. Đó là nói rõ chỉ thú “chẳng có pháp để có thể nói” vậy.

Tiếp đó, bước vào ý nghĩa thuộc khoa kế tiếp: “Nói rõ người nghe tánh Không”. Kinh văn trong khoa này vốn chẳng có trong bản dịch của La Thập đại sư, mà là do người đời sau, căn cứ theo bản dịch đời Ngụy (tức bản dịch của ngài Bồ Đề Lưu Chi đời Nguyên Ngụy) mà thêm vào. Người thêm vào sớm nhất là ngài Khuy Cơ đời Đường, nhưng mọi người chưa tuân theo. Nhưng một người đề xướng, mọi người hùa theo, liền trở thành văn bản cố định kể từ khi pháp sư Đạo Ngung thời Nam Đường khắc đá khởi xướng. Hoặc có thuyết cho rằng: Năm Trường Khánh thứ hai (822) đời Đường Mục Tông (Lý Hằng), [các tự viện hoặc người chép hay in kinh] đã vâng theo sắc chỉ mà thêm vào. Nói như vậy không đúng! Bản chép tay kinh này của ông Liễu Công Quyền chép vào năm Trường Khánh thứ tư (824) . Ông Liễu là bầy tôi nhà Đường, hai năm trước vua đã hạ chiếu thêm vào, sao trong sách của ông Liễu chẳng có? Sách San Định Ký của ngài Trường Thủy đời Tống có nói: “Nay thấy các bản gần đây có đoạn này”. Lời ấy đủ chứng tỏ đến thời Nam Đường mới thêm vào. Đầu thời Tống cách Nam Đường khá gần, cho nên Ngài mới nói là “bản gần đây”. “Thêm vào” là do ý nghĩa nào? Vì trong luận của ngài Vô Trước và bài tụng của ngài Di Lặc đều có nghĩa này. Nhưng bảo bản dịch đời Tần (bản dịch của ngài La Thập) bỏ sót ý nghĩa “tam luân thể Không” thì dường như chưa đúng lắm! Bởi trước đó, đã có phần kinh văn nói Bồ Tát vì lợi ích hết thảy chúng sanh mà hãy nên bố thí như thế, “Như Lai thuyết nhất thiết chư tướng, tức thị phi tướng” (Như Lai nói hết thảy các tướng chính là chẳng phải tướng) . Lại nói “nhất thiết chúng sanh tắc phi chúng sanh” (hết thảy chúng sanh tức chẳng phải chúng sanh) . Có lẽ bản dịch đời Tần cho rằng “các tướng chẳng phải là tướng” đã thâu nhiếp tướng năng thí (người bố thí) và sở thí (người được bố thí), gộp chung với “chúng sanh chẳng phải chúng sanh” đủ để tỏ rõ “tam luân thể Không” rồi! Vì vậy, chỗ này lược bớt một đoạn chúng sanh, riêng hiển thị nghĩa “Năng và Sở cùng mất”. Bởi lẽ, trong phần trước đã nói “thuyết pháp là không có pháp nào để có thể nói”, nhằm nói rõ người có thể thuyết pháp là không, sau đó nói “chẳng có pháp nào để có thể được” là nói rõ “pháp được nói cũng là không”. Công phu tu tập đạt tới chỗ tột bậc, ắt phải nên Năng lẫn Sở đều là Không, thì mới có thể tánh quang riêng chiếu, vượt thoát căn trần! Nghĩa này được Tâm Kinh diễn tả là “vô trí, diệc vô đắc” (chẳng có trí mà cũng chẳng có đắc) . Bản dịch đời Tần cố ý bỏ bớt, nhằm hiển thị công hạnh tấn tu đạt tới cùng cực, quyết chẳng phải là sai sót. Bản dịch đời Tần không chữ nào cẩu thả, sao lại riêng bỏ sót nghĩa này? Tuy nhiên, có một khoa này, ý nghĩa càng thêm viên mãn. Bản dịch đời Tần lược đi, chẳng tránh khỏi “ngàn điều kín kẽ, sơ sểnh một điều”. Vì thế, khi giảo chánh lần này, hết thảy tôi đều tuân theo bản chép tay của người đời Đường, chỉ riêng khoa này là vâng theo bản khắc đá của ngài Đạo Ngung, là do ý nghĩa này. Nay tôi sẽ nói tường tận nguyên cớ phải nên thêm vào!

Đầu đời Thanh, pháp sư Đạt Thiên soạn Tân Nhãn Sớ, chia kinh văn thành bốn khoa lớn là Tín, Giải, Hành, Chứng, rõ ràng là do kinh văn có ý nghĩa này. Như trong khoa Sanh Tín, trưởng lão trịnh trọng thưa hỏi “phả hữu chúng sanh sanh thật tín phủ?” (há có chúng sanh sanh lòng tin chân thật hay không?) Đức Phật cũng trịnh trọng đáp rằng “hữu trì giới, tu phước giả, năng sanh tín tâm” (có người trì giới, tu phước, sẽ có thể sanh tín tâm) . Cuối khoa ấy, lại kết lại rằng: “Phật và pháp Vô Thượng Bồ Đề đều từ kinh này mà ra”. Nói “từ kinh này mà ra” nhằm chỉ dạy người học phải nên từ kinh này mà nhập! Tín là cửa ngõ để nhập đạo; do vậy, cuối khoa này chính là nhằm hiển thị ý kết lại này.

Khoa Khai Giải rộng bàn về quả hạnh để giảng rõ cái tâm trong khi tu nhân. Trưởng lão tự trần thuật [chính mình] hiểu sâu xa nghĩa thú, chính là để dạy mọi người hãy nên hiểu sâu xa giống như thế. Đức Phật lại tường tận ấn chứng, xiển dương, kết lại rằng: “Đương tri kinh nghĩa, quả báo giai bất khả tư nghị” (Hãy nên biết ý nghĩa của kinh và quả báo đều chẳng thể nghĩ bàn) . “Hãy nên biết” chính là “hãy nên hiểu”. Do vậy, kết lại ý nghĩa “thấu hiểu sâu xa”.

Tới khoa Tấn Tu này, trước hết là nói rõ “chẳng có pháp để phát tâm”. Kế đó, dạy [hành nhân] khai Phật tri kiến, mà Phật kiến chính là chẳng chấp một, hay chấp khác. Phật tri chính là tam tế tâm (tâm quá khứ, tâm hiện tại, tâm vị lai) đều chẳng thể được; hết thảy các pháp vốn vô sanh. Tới phần kết luận, lại nói rõ: “Do vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả, tu hết thảy các thiện pháp, liền đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”. Lại còn nói: “Thiện pháp tức chẳng phải là thiện pháp”. Đấy là chỉ dạy người học hãy nên thông đạt nội tâm lẫn ngoại cảnh, Có chính là Không, Không chính là Có, chẳng chấp một hay khác, vô ngã, vô pháp, dùng đó làm công phu tu tập duy nhất, ý nghĩa càng rõ rệt. Bởi lẽ, ắt phải tu cái nhân vô ngã, vô pháp, thì mới chứng cái quả pháp giới bình đẳng.

Vì thế, trong khoa lớn thứ tư này, nói rõ: Từ trong hết thảy các pháp vô ngã mà được thành tựu Nhẫn. Thành tựu Nhẫn thì gọi là Chứng. Những điều khác đều nhằm nói lên ý nghĩa “tướng Không của các pháp trong pháp giới bình đẳng”, đều là ý nghĩa “thành tựu, chứng đắc” vậy. Tín, Giải, Hành, Chứng, ý nghĩa của kinh văn được hiện thành minh bạch, rành rẽ, riêng Tân Nhãn Sớ thấy được điểm này. Các vị chú giải khác trước nay chưa hề có [cách nhìn ấy]. Bản sớ giải ấy có tên là Tân Nhãn Sớ, quả thật chẳng hư dối! Vì vậy, trong khoa kế tiếp, tôi vâng theo cách phán định ấy, chỉ đặt thêm các tiêu đề “ước tâm minh vô trụ” (dựa theo tâm để giảng về vô trụ) và “ước cảnh minh vô trụ” (dựa theo cảnh để giảng vô trụ) thành hai khoa tổng mục, hòng khái quát cương lãnh, ngõ hầu người đọc nhìn vào sẽ thấy ngay: Hai nửa bộ trước và sau giảng giải ý nghĩa khác nhau!

Hãy nên biết: Kinh Hoa Nghiêm dùng Tín, Giải, Hành, Chứng để chỉ bày thứ tự nhập đạo viên dung vô ngại. Kinh ấy được nói khi đức Phật mới thành đạo, gia bị chư đại Bồ Tát, và cùng nói cảnh giới tự chứng của Như Lai. Cảnh giới ấy chính là “các pháp nhất như, hết thảy đều là” (nhưng Ngài chẳng tự nói, hiển thị “Pháp Thân vô thuyết”) . Kinh Kim Cang Bát Nhã nhằm chẳng đoạn Phật chủng mà nói. Do vậy, cũng dựa theo thứ tự nhập đạo của kinh Hoa Nghiêm là Tín, Giải, Hành, Chứng, khiến cho người nghe cũng nương theo thứ tự viên dung ấy mà nhập đạo, ngõ hầu y bát truyền thừa, đèn nối đèn vô tận! Tân Nhãn Sớ nêu ra nhãn mục ấy, do vậy là hay khéo. Cố nhiên Tín, Giải, Hành, Chứng là bậc thềm để nhập đạo, nhưng chữ Tín càng trọng yếu, thành tựu từ đầu đến cuối chỉ do tín tâm mà thôi! Há có phải Tín chỉ là cửa ngõ để nhập đạo mà thôi ư? Kinh Hoa Nghiêm nói: “Tín vi đạo nguyên, công đức mẫu, trưởng dưỡng nhất thiết chư thiện căn” (Tín là nguồn đạo, mẹ công đức, trưởng dưỡng hết thảy các thiện căn) . Hết thảy các thiện căn cậy vào đó mà được trưởng dưỡng. Vì thế, chuyện gì, pháp gì, đều chẳng thể lìa khỏi chữ Tín. Ngay như kinh này cũng nói rõ ràng rằng “tín tâm thanh tịnh, tắc sanh Thật Tướng” (tín tâm thanh tịnh bèn sanh Thật Tướng) . Đủ thấy một chữ Tín quán triệt đến tận cùng. Do vậy, đức Phật đã khai thị tin như thế nào, giải như thế nào, tu như thế nào, chứng như thế nào. Người nghe phải nên vấn đề mỗi khoa mục đều sanh tâm tín ngưỡng, cũng lại tin như thế, cũng lại hiểu như thế, cũng lại tu như thế, cũng nên chứng như thế. Nếu không, sẽ như đếm của báu nơi nhà người, chính mình chẳng có nửa đồng!

Thử xem trong khoa Sanh Tín, [đức Phật] đã nói “trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm, coi đó là thật” để đáp lời hỏi của trưởng lão. Lại nói “nhất niệm sanh tịnh tín, đắc vô lượng phước đức” (một niệm sanh lòng tin thanh tịnh, đạt được vô lượng phước đức) . Đấy chính là lời nói nhằm cổ vũ người nghe đã có thể sanh lòng tin, hãy dấy lên tín tâm trì giới, tu phước, ngõ hầu có thể sanh lòng tin chân thật, lòng tin thanh tịnh. Trong phần kinh văn Khai Giải, sau phần “hiểu sâu xa nghĩa thú”, nói tới Tín càng nhiều. Như nói “tín tâm thanh tịnh, tắc sanh Thật Tướng, tín giải thọ trì đệ nhất hy hữu, tín tâm bất nghịch, kỳ phước thắng bỉ, tâm tắc cuồng loạn, hồ nghi bất tín” (tín tâm thanh tịnh bèn sanh ra Thật Tướng, tín giải thọ trì hiếm có bậc nhất, tín tâm chẳng trái nghịch, phước ấy hơn phước [bố thí bằng vật báu, thân mạng], [nếu nói trọn đủ phước đức, người nghe] tâm sẽ cuồng loạn, hồ nghi, chẳng tin) . Nói lặp đi lặp lại như thế, đều nhằm chỉ rõ tầm trọng yếu của thâm giải, mà cũng chính là chỉ bày nhằm cảnh tỉnh người học phải nên đối với các nghĩa được nói trong khoa Khai Giải mà sanh khởi tín tâm, cũng như cầu khai tín giải sâu xa như thế. Khai Giải tức là hiểu rõ Lý. Đã hiểu rõ lý rồi, sẽ tin chân thật, tu chân thật, thì mới có hy vọng chứng nhập! Nếu không, tin mù quáng, tu mờ mịt, uổng phí công phu! Do vậy, khoa này nói tới Tín nhiều nhất.

Trong phần kinh văn thuộc khoa thứ tư là “thành tựu, chứng đắc”, cũng có nói “ưng như thị tri, như thị kiến, như thị tín giải” (hãy nên biết như thế, thấy như thế, tín giải như thế) để chỉ bày pháp giới bình đẳng của Như Lai, vốn chẳng phải là phàm phu mà có thể suy tưởng được, trọn chẳng thể dùng phàm tình để suy lường. Chỉ có dốc lòng tin thì mới có thể tùy thuận mà nhập được! Nhìn từ đó, trong ba khoa lớn là Tín, Giải, Chứng, đều đặc biệt nêu rõ chữ Tín làm trọng điểm. Khoa Tấn Tu chớ nên riêng thiếu, riêng trong bản dịch đời Tần thì khoa này chẳng có một chữ Tín. Do vậy, trích dẫn Tín được nói trong khoa này từ bản dịch đời Ngụy (trong bản dịch thì đời Ngụy trừ khoa này ra, cũng chẳng có chữ Tín nào khác) để bổ sung bản dịch đời Tần, nhằm chỉ điểm, cảnh tỉnh chỗ trọng yếu cho người học, khiến cho họ biết: Phàm là đối với pháp môn tấn tu được khai thị trong khoa này, đều phải nên tin sâu, nương theo đó mà hành. Không chỉ là như vậy, “các tướng chẳng phải là tướng, chúng sanh chẳng phải là chúng sanh” trong kinh văn thuộc đoạn trước tuy đủ để chỉ rõ “tam luân Thể không”, nhưng trong ấy lại nói kèm “thị danh”, [chính là] đã nêu rõ “chính là Không”, lại tỏ rõ “tức là Giả”, nghĩa càng thêm hoàn bị. Vì thế, dẫu đã có kinh văn trước đó, cũng chẳng ngại trùng lặp. Bởi lẽ, kinh văn trong phần trước chỉ nói “tức phi”, nhằm chỉ rõ “bố thí chớ nên trụ tướng”. Kinh văn trong phần này nói kèm thêm “thị danh”, là vì chỉ rõ pháp thí và chúng sanh đều là pháp duyên sanh, Không tức là Giả, hãy nên chẳng trụ tướng mà bố thí. Do Giả tức là Không, hãy nên thí mà chẳng trụ tướng. Do đó, chẳng trùng lặp. Hơn nữa, nghĩa “các pháp duyên sanh”, dường như chỉ có hai khoa “phước đức” và “quả báo thù thắng”, nhưng chẳng dựa theo bố thí để giải thích ý nghĩa. Đó chỉ là xét theo cái quả để nói, chẳng nói theo nhân, ý nghĩa cũng có đôi chút chưa trọn! Hơn nữa, dựa theo “tam luân thể Không” để giải thích ý nghĩa, bèn bao gồm cả ý nghĩa “Năng lẫn Sở cùng mất” trong ấy. Bởi lẽ, người có thể bố thí và pháp để thí, cố nhiên là Năng, Sở đối đãi, nhưng người thí pháp và chúng sanh nghe pháp, cũng là Năng và Sở đối đãi. Do vậy, nói các nghĩa “tam luân Thể không” và “Năng lẫn Sở cùng mất”, chẳng hề trở ngại nhau! Nếu chỉ nói “Năng lẫn Sở cùng mất”, sẽ chẳng thâu nhiếp “tam luân Thể không”. Do vậy, trong khoa này, riêng chẳng thuận theo bản gốc mà thêm vào chính là vì ý nghĩa này.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.2. Nói rõ “người nghe tánh Không”

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.2.1. Thưa hỏi

(Kinh) Nhĩ thời, Huệ Mạng Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Phả hữu chúng sanh, ư vị lai thế, văn thuyết thị pháp, sanh tín tâm phủ?

(經) 爾時，慧命須菩提白佛言：世尊！頗有眾生，於未來世，聞說是法，生信心不？

(Kinh: Lúc bấy giờ, Huệ Mạng Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Há có chúng sanh trong đời vị lai, nghe nói pháp này mà sanh tín tâm hay chăng?)

“Nhĩ thời” (Lúc bấy giờ) là khi nói khoa trước vừa mới xong. Huệ Mạng là cách dịch khác của chữ Trưởng Lão. Đời Đường thì dịch là Cụ Thọ (具壽), danh xưng bất đồng, nhưng ý nghĩa như nhau, đều là tiếng xưng hô dành cho bậc tuổi cao, đức trọng. Bản dịch đời Tần thích dùng danh từ vốn có sẵn từ trước, nên dịch là Trưởng Lão. Bản dịch đời Đường thích chuộng từ ngữ mới tạo ra, nên gọi là Cụ Thọ, nhằm biểu thị ý nghĩa “sanh mạng lẫn huệ mạng, hai đằng đều trọn đủ”. Bản dịch đời Ngụy chỉ nói là Huệ Mạng. Danh từ này dường như chỉ nói một khía cạnh. Nhưng huệ chính là nói tới Pháp Thân, Mạng là kiêm nói về sanh mạng, cũng chẳng phải là không được! “Phả hữu” hàm ý: Sợ rằng chẳng có nhiều! Ý của trưởng lão cho rằng hiện tại thì chắc là có, nhưng chúng sanh trong đời vị lai, do cách Phật càng xa, nghiệp sâu, chướng nặng, chưa chắc đã có nhiều. Vì thế nói là “ư vị lai thế” (trong đời vị lai) . “Thị pháp” (Pháp ấy) là bao hàm chung ý nghĩa “chẳng có pháp để phát tâm” được nói trong phần trên, cho tới nói “vô pháp khả thuyết” (chẳng có pháp để có thể nói) . Ý nói: Phát tâm tu hành, ắt phải nương vào pháp. Nay đã nói “chẳng có pháp”, lại nói “thuyết pháp là không có pháp nào để có thể nói”, nhưng nói đủ loại như thế, không gì chẳng phải là pháp. Chúng sanh đời Mạt nghe như vậy, sợ rằng sẽ hồ nghi sâu xa. Do vậy, [trưởng lão] hỏi: “Văn thuyết thị pháp, sanh tín tâm phủ?” (Nghe nói pháp ấy, có thể sanh tín tâm hay không?) Hãy nên biết: Những điều vừa nói trên đều là diệu pháp “chẳng chấp vào pháp” và “tu ròng vô ngã”. Ý hỏi của trưởng lão chính là chỉ dạy người học: “Hãy nên tin vào diệu pháp này để tu hạnh vô ngã”.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.2.2. Trừ khử chấp

(Kinh) Phật ngôn: - Tu Bồ Đề! Bỉ phi chúng sanh, phi bất chúng sanh.

(經) 佛言：須菩提！彼非眾生，非不眾生。

(Kinh: Đức Phật nói: - Tu Bồ Đề! Họ chẳng phải là chúng sanh, chẳng phải không là chúng sanh) .

Chữ Bỉ chỉ chúng sanh nghe pháp. “Phi chúng sanh” là nói theo tánh. “Phi bất chúng sanh” là nói theo tướng. Nghĩa là: Nói họ chẳng phải là chúng sanh ư? Nhưng chẳng phải là không phải chúng sanh! Nói họ chẳng phải là không phải chúng sanh ư? Họ chẳng phải là chúng sanh! Đấy chính là nêu rõ ý nghĩa “Không chính là Giả, Giả chính là Không, hết thảy chúng sanh đều là duyên sanh”.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.2.3. Giải thích nhằm kết lại

(Kinh) Hà dĩ cố? Tu Bồ Đề! Chúng sanh chúng sanh giả, Như Lai thuyết phi chúng sanh, thị danh chúng sanh.

(經) 何以故？須菩提！眾生眾生者，如來說非眾生，是名眾生。

(Kinh: Vì sao vậy? Tu Bồ Đề! Chúng sanh chúng sanh, Như Lai nói chẳng phải là chúng sanh, thì gọi là chúng sanh) .

Khoa này nhằm giải thích nguyên do nói “họ chẳng phải là chúng sanh, chẳng phải là không phải chúng sanh” trong phần trên. Lặp lại hai chữ Chúng Sanh là do tiếp nối ý “phi chúng sanh, phi bất chúng sanh” được nói trước đó. “Như Lai thuyết” là nói theo tánh. “Danh” là danh tướng, ý nói: Vừa mới nói “phi chúng sanh, phi bất chúng sanh” thì đều là dựa theo tánh để nói. Phật tánh vốn sẵn có, chẳng phải là chúng sanh. Cho nên nói “bỉ phi chúng sanh”. Nhưng chỉ nói theo danh tướng thì họ là chúng sanh, cho nên nói “bỉ phi bất chúng sanh”. Khoa này gộp chung với khoa trước, lời lẽ tột bậc viên diệu, nghĩa tột bậc sâu thẳm, nay chia thành ba tầng để nói!

1) Trưởng lão hỏi chúng sanh nghe pháp như thế, có thể sanh lòng tin hay không? Nhưng lời đáp chuyên dựa theo phía chúng sanh để nói, đối với tầng Sanh Tín chẳng nhắc tới một chữ nào, há chẳng phải là đáp chẳng đúng câu hỏi ư? Thật ra, chẳng phải vậy! Ý hỏi đã được giải đáp viên mãn, bởi chẳng đáp mà đáp. Vì sao nói vậy? Trưởng lão lo chúng sanh đối với pháp sâu này, chẳng thể sanh lòng tin, vì cho rằng chúng sanh là chúng sanh, cho nên chẳng tránh khỏi quan tâm. Nhưng lầm mất rồi! Đấy là chấp tướng, mê muội tánh. Hãy nên biết: Dựa theo tướng để quán, tuy chẳng phải “không là chúng sanh”, nhưng bất quá là giả danh của duyên sanh. Duyên sanh thì chẳng phải là tánh. Tánh ấy trên thì bằng với chư Phật, vốn chẳng phải là chúng sanh! Như vậy thì do đã trọn đủ Phật tánh, há chẳng thể khai chánh tri của Phật ư? Do vậy, người nghe pháp này, há chẳng thể tin tưởng ư? Vì thế, bằng một lời “phi chúng sanh, phi bất chúng sanh” đã bao gồm cả ý nghĩa “mạc tác thị thuyết” (đừng nói như vậy) trong ấy!

2) Đức Phật nói khoa này, chẳng khác dạy chúng sanh dùng nghe pháp làm phương tiện để sanh tín. Phương tiện như thế nào? Trước là quán tự thân mà thôi! Hết thảy chúng sanh hãy nên quán các pháp Ngũ Uẩn này chỉ do nhân duyên tụ hội, chẳng phải sanh, hay huyễn sanh, vốn sẵn vô sanh. Nếu biết nghĩa này, tức là đối với ý nghĩa “các pháp duyên sanh Không mà chính là Giả, tuy Giả mà chính là Không, phát tâm tu hành, chẳng có pháp nào có thể chấp” đã nói trên đây, sẽ tự có thể sanh lòng tin. Hãy nên biết: Người thuyết pháp còn chẳng có pháp nào để có thể nói, vậy thì người phát tâm nương theo pháp tu hành, há có pháp để có thể chấp ư?

3) Khai thị lợi ích chúng sanh hành bố thí Lục Độ, hãy nên từ ngay nơi tướng mà lìa tướng. Bởi lẽ, “phi bất chúng sanh” nhằm dạy chúng sanh thấu hiểu chúng sanh do duyên sanh chính là Giả, không gì chẳng phải là “thị danh”. Hãy nên chẳng trụ vào đâu mà hành bố thí. Đó là lý do trong phần trước đã nói “đều nên khiến cho tất cả hết thảy các loài chúng sanh diệt độ, nhập Vô Dư Niết Bàn”. Bồ Tát hãy nên phát lòng đại bi ấy. “Phi chúng sanh” là khiến cho [hành nhân] hiểu chúng sanh duyên sanh chính là Không, vốn chẳng phải là chúng sanh, hãy nên bố thí mà đừng trụ vào tướng. Do vậy, trong phần trước nói “diệt độ hết thảy chúng sanh rồi, nhưng không có một chúng sanh thật sự diệt độ”. Bồ Tát hãy nên trọn đủ đại trí ấy. Nói chung, nghĩa duyên sanh xuyên suốt hết thảy. Tin được nghĩa này thì các nghĩa khác sẽ đều thấu triệt mà tin sâu chẳng nghi.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.3. Nói rõ “không có pháp để có thể được”

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.3.1. Trần thuật sự giải ngộ

(Kinh) Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Phật đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, vi vô sở đắc da?

(經) 須菩提白佛言：世尊！佛得阿耨多羅三藐三菩提，為無所得耶？

(Kinh: Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Phật đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề là chẳng có gì để đắc ư?)

Trên đây, đã dựa theo phước đức mà nói nó chẳng thật. Do “vô thật” nên nói duyên sanh tánh không. Phước đức to lớn thì không chi hơn trang nghiêm Báo Thân. Vì thế, tiếp đó, dựa theo thân tướng trọn đủ để nói về tánh Không. Hiện thân tướng ấy vốn là để thuyết pháp. Do vậy, phần thứ ba là xét theo sự thuyết pháp “chẳng có pháp để nói” nhằm giảng về tánh Không. Thuyết pháp vốn là để độ chúng sanh; vì thế, điều thứ tư là xét theo phía chúng sanh để nói rõ tánh Không. Truy theo từng tầng một, truy đến khoa này, sẽ là “Không đến mức triệt để” như cái thùng thủng đáy. Vì sao nói vậy? Đức Phật hiện thân tướng trọn đủ, đã vốn là để thuyết pháp độ sanh, nhưng những điều Phật nói vốn là diễn tả pháp mà Ngài đã đạt được, cho nên gọi là Như Ngữ. Nay biết “không gì chẳng phải là duyên sanh”, bản thể của pháp duyên sanh chính là Không. Vì thế, thân tướng trọn đủ là hữu danh phi thật. Thuyết pháp cũng là hữu danh phi thật. Chúng sanh cũng là hữu danh phi thật. Như vậy thì há chẳng phải là “đắc” tức “chẳng phải đắc”, Phật tức chẳng phải Phật, một mực đều là hữu danh phi thật ư? Như thế thì tánh không tịch chẳng vướng mắc một mảy tơ tóc nào, nhưng Thể lại lộ bày; đấy chính là ý chỉ chánh yếu trong khoa này!

Trước đó, trưởng lão đã nói: Đức Phật ở nơi Nhiên Đăng Phật, chẳng có pháp đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, nhưng khi Ngài còn thuộc Bát Địa, do chẳng có ý niệm “có pháp Bồ Đề”, vì thế, nay liền thành Phật đắc Bồ Đề. Nay bèn biết: Nói “Phật đắc Bồ Đề” thì cũng lại là “đắc mà chẳng có gì để đắc!” Ý sâu hơn phần trước, cho nên tự trần thuật sự sơ ngộ, nói một chữ Da [trong câu “vi vô sở đắc da” (chẳng có gì để đắc ư) ] chính là để hiển thị “Không tới mức triệt để”, như tình cảnh lúc mới tỉnh mộng vậy. Đó là dựa theo Sự để nói. Nếu nói theo Lý, trưởng lão đã sớm cùng Như Lai tâm tâm in vào nhau. Nay trần thuật sự sơ ngộ, chính là để chỉ dạy học nhân hãy nên thấu hiểu tới tận cùng như thế nào, chẳng để cho một mảy pháp chấp tồn tại! Sau đấy, tánh Ngã Không hiển lộ, Thỉ Giác mới hợp với Bổn Giác để thành đại giác. Vì thế, lại thốt ra lời nghi vấn ấy để chỉ dạy học nhân lần nữa: Tuy là ngộ như thế, hãy nên thỉnh bậc mắt sáng để chứng minh. Trong câu trước, trước hết nói “Phật đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” chính là nói theo sự tu nhân chứng quả, chẳng phải là “rốt ráo chẳng đắc!” Câu kế tiếp mới nói “chẳng có gì để đạt được”, tức là nói nếu theo phương diện thuyết pháp, chẳng phải là rốt ráo có Đắc. Nói chung là “vô đắc mà đắc, đắc mà vô đắc”. Trong câu này, có chữ trọng yếu, chớ nên mờ mịt [xem lướt qua]!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.2.3.2. Ấn chứng, giải thích

(Kinh) Như thị, như thị! Tu Bồ Đề! Ngã ư A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, nãi chí vô hữu thiểu pháp khả đắc, thị danh A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經) 如是，如是！須菩提！我於阿耨多羅三藐三菩提，乃至無有少法可得，是名阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Đúng như thế, đúng như vậy, này Tu Bồ Đề! Ta trong A

Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, thậm chí chẳng có chút pháp để đắc, bèn gọi là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) .

Hai lượt nói “như thị” để ấn khả lời [trưởng lão Tu Bồ Đề] vừa thưa trên đây “chẳng phải là rốt ráo không có đắc, chẳng phải là rốt ráo có đắc”, [ấn chứng trưởng lão] lãnh ngộ chẳng sai, nghĩa do đức Phật đã nói càng sâu hơn! Truy tận nguồn lời trưởng lão nói, sẽ thấy giống như nói “vì sao không có gì để đạt được? Vì nó vốn chẳng có chút pháp nào để có thể đạt được!” Ý này chính là tiếp nối chữ Ngã mà có. “Ta chẳng có chút pháp nào để có thể đạt được” chính là nói rõ Ngã Không. Do Ngã Không, còn chẳng thấy có chút pháp nào, há có chút pháp để có thể đạt được ư? Đã không có chút pháp nào để có thể đạt được, sao có Phật đắc pháp cho được? Nói “nãi chí” (thậm chí) chính là nói rõ đã không, lại càng không hơn, nhất loạt quét sạch. Chính ngay trong khi ấy, một niệm chẳng sanh, trạm trạm tịch tịch, tánh đức viên minh. Nói chung, trong tánh không tịch, vốn chẳng có chút pháp. Nếu thấy có chút pháp, đó chính là ngã kiến; còn có gì để đắc? Vì chẳng thấy có chút pháp để có thể đắc, bèn là thật sự đạt được!

Câu nói “đối với Vô Thượng Bồ Đề, ta chẳng có chút pháp nào để có thể đạt được” tuyệt lắm! Ta chẳng thấy có chút pháp nào để có thể được! Trong lời ấy, hàm ý “chẳng phải là rốt ráo không có pháp”, nên bèn nói tiếp “thì gọi là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”, có ý nêu rõ: “Chẳng phải là nói không có danh tự và ngôn thuyết Vô Thượng Bồ Đề”. Lại còn chỉ rõ: Vô Thượng Bồ Đề chỉ là danh tự và ngôn thuyết, há có nên chấp trước ư? Do vậy, chẳng có chút pháp nào để có thể đạt được! Lại còn nêu rõ: Nói là “pháp”, hay nói là “đắc”, đều sanh bởi nhân duyên. Duyên sanh Thể không. Chính ngay trong lúc có danh tự và ngôn thuyết như thế, vốn là chẳng có chút pháp nào để có thể đắc. Mắt nhìn bốn phía, tám phương diện long lanh. Ý nghĩa “chẳng có pháp để đắc Bồ Đề” trong phần trước đến đây bèn được xiển phát thông suốt, chẳng còn thừa sót, tức là nghĩa “không có pháp nào để phát Bồ Đề”. Đó chính là lý do khai chánh trí Bồ Đề, hòng được thông đạt vô ngã, vô pháp vậy!

Khoa “tâm hạnh chẳng thể được” trên đây nhằm trừ khử Năng Chấp (chủ thể có thể chấp trước), còn khoa “các pháp duyên sanh” nhằm trừ khử Sở Chấp (đối tượng bị chấp trước) . Năng và Sở đối đãi, dẫn dắt càng nhiều thứ hơn nữa! Vì thế, trong các pháp bị chấp ấy, lại có Năng và Sở. Chẳng hạn như phước đức và quả báo thù thắng là Sở Sanh (cái được sanh ra), còn bố thí Lục Độ là Năng Sanh (cái có thể sanh ra [phước đức, quả báo thù thắng]) . Nói theo pháp bố thí, Pháp là vật dùng để bố thí, Thuyết là người có thể thí. Nói theo chuyện bố thí thì người thuyết pháp [là chủ thể] có thể bố thí, chúng sanh nghe pháp là đối tượng được bố thí. Nếu phân biệt cặn kẽ, Ngã là người có thể chứng, Pháp là cái được chứng. Nói chung, hết thảy mọi sự không gì chẳng phải là đối đãi. Hễ có đối đãi, liền có Năng và Sở. Hễ có Năng và Sở, liền có phân biệt. Có phân biệt, liền có chấp trước. Nhưng hễ có chút phân biệt, đó là thức thứ sáu, được gọi là “ngã tướng”. Có chút chấp trước, sẽ là thức thứ bảy, được gọi là “ngã kiến”. Vì thế, mỗi mỗi đều rõ ràng là duyên sanh, khiến cho [hành nhân] biết “duyên sanh Thể không, hữu danh vô thật”, ắt phải nên từng bước quán Không, trừ khử từng tầng một. Sở dĩ đau đáu trừ khử pháp thuộc vào bên Sở, chính là để đau đáu trừ khử cái Ngã thuộc bên Năng. Bởi lẽ, cả hai vốn đều do đối đãi, so sánh mà thành. Cái kia tiêu thì cái này cũng tiêu; nhưng trước hết nói “tâm hạnh chẳng thể được” chính là thẳng thừng hướng về phía Năng để trừ khử. Ngã tướng và ngã kiến chẳng dễ trừ khử, phần nhiều bị ngoại cảnh dời đổi. Vì thế, đối với các pháp, càng nói cặn kẽ hơn! Do vậy, có thể biết pháp để dụng công. Bởi lẽ, trừ được Năng thì cũng trừ được Sở, trừ Sở liền trừ Năng. Trừ Năng và Sở chính là trừ khử phân biệt. Trừ khử phân biệt tức là trừ khử chấp trước. Trừ khử sạch phân biệt, bèn chuyển biến thức thứ sáu. Trừ khử sạch chấp trước, bèn chuyển biến thức thứ bảy. Hai thức đã chuyển, thì ngã lẫn pháp cùng Không, đều là nhất như. Đều là nhất như thì gọi là bình đẳng! Vì thế, tiếp đó nói đến pháp bình đẳng, thẳng thừng hiển lộ tánh thể.

2.2.2.2.2.2.1.2.2. Kết lại lời dạy

2.2.2.2.2.2.1.2.2.1. Chỉ thẳng tánh thể

(Kinh) Phục thứ, Tu Bồ Đề! Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ, thị danh A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經) 復次，須菩提！是法平等，無有高下。是名阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Lại nữa, Tu Bồ Đề! Pháp ấy bình đẳng, chẳng có cao, thấp, thì gọi là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) .

Khoa “kết lại lời dạy” này chính là phần tổng hợp các nghĩa đã được nói trên đây. Những điều được nói trên đây, dù Lý, Sự, tánh, hay tu, ngàn muôn đầu mối đều được kết lại trong mấy hàng này. Các nghĩa như tấm lưới, mấy hàng kinh văn này như mối lưới chính. Hễ nắm lấy mối lưới chính giơ lên, các mắt lưới đều căng ra. Vì vậy, nếu tâm có thể hiểu rõ ràng ý nghĩa trong mấy hàng này, các nghĩa sẽ đều được hiểu xuyên suốt, đều biết cách vận dụng. Nếu chẳng phải như vậy, tuy nghe nhiều nghĩa, trọn cảm thấy rời rạc, vụn vặt như cát rời. Nếu chưa thể nắm được đạo lý trọng yếu, sao có thể nắm được chỗ then chốt trong công phu tu tập? Như vậy thì khoa này có tầm quan hệ to lớn, hãy đều nên lắng lòng lãnh hội, chẳng cần đợi phải nói nữa!

“Phục thứ” (Lại nữa) là nêu riêng một nghĩa, hòng làm sáng tỏ nghĩa trước đó. Những điều được nói sau đó đều nhằm nói rõ nguyên do Bồ Đề chẳng có chút pháp nào. Vì thế, dùng hai chữ Phục Thứ để chỉ bày. Hai câu “thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ” (pháp ấy bình đẳng, chẳng có cao thấp) chính là nói đến Vô Thượng Bồ Đề. Nhưng chớ nên hiểu hai chữ “thị pháp” (pháp này) là nói đến Vô Thượng Bồ Đề, chứ không riêng hai chữ “thị danh” chẳng thể hiểu là Bồ Đề! Vì sao vậy? Ý chỉ của kinh là vì người chấp trước Bồ Đề mà trừ khử sự “chấp thật” ấy (tức chấp trước “thật sự có pháp để đắc Bồ Đề”) . Huống chi ở đây còn nói rõ nguyên do “Bồ Đề chẳng có chút pháp”, há có nên hiểu và nói hai chữ “thị pháp” là Vô Thượng Bồ Đề ư? Nếu hiểu và nói như vậy, há chẳng phải là Bồ Đề có pháp ư? Ngay cả Tân Nhãn Sớ cũng chẳng tránh khỏi bệnh này.

Chỉ có hai bản chú giải của ngài Tăng Triệu và Trí Giả là hay nhất. Lời chú giải như sau: “Người chẳng có sang, hèn, pháp chẳng có tốt, xấu, thênh thang bình đẳng, đó là nghĩa Bồ Đề vậy”. Bởi các quan niệm bất bình đẳng như tốt, xấu, sang, hèn đã hết sạch chẳng còn, thì là đã bình lại còn đẳng. Đấy chính là nghĩa Bồ Đề. Lời ấy đã nói rõ “chính là Bồ Đề”, nhưng lại chưa hề nói xác quyết, [do vậy], tột bậc tận lý, khế hợp khéo léo ý chỉ của kinh. Do vậy, có thể biết: “Thị pháp” [trong câu “thị pháp bình đẳng”] là bất cứ pháp nào, giống như nói “hết thảy các pháp” vậy!

“Vô hữu cao hạ” (Chẳng có cao, thấp) chính là nêu rõ sự bình đẳng ấy. Hãy nên biết: Hết thảy các pháp có cao hay thấp, đều là do vọng kiến phân biệt, chấp trước của chúng sanh mà thấy là như thế. Thật ra, tánh của hết thảy các pháp bình đẳng, chẳng có cao, thấp. Đã chẳng cao, thấp, há lại có pháp Vô Thượng Bồ Đề? Vì thế nói là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Bởi lẽ, chẳng có gì để gọi, bèn giả lập danh xưng ấy. Do vậy, Bồ Đề chẳng có chút pháp để có thể đạt được! Nếu Vô Thượng Bồ Đề có chút pháp, đã nói là Vô Thượng, sẽ có tướng cao thấp rành rành, há có phải là tánh bình đẳng ư? Đức Phật thành Phật, chính vì đã chứng pháp tánh bình đẳng ấy. Vì thế nói “Như Lai giả, chư pháp Như nghĩa” (Như Lai là nghĩa Như của các pháp) . Do vậy, thấy hết thảy các pháp đều là Phật pháp. Vì thế, Như Lai đạt được A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, trong ấy, chẳng thật, chẳng hư. Vì sao vậy? Các pháp nhất như, do các pháp là bình đẳng. Hết thảy các pháp đều là Phật pháp vì chẳng có cao, thấp. Pháp tánh đã bình đẳng, giống hệt như nhau, há có gì để có thể đạt được? Vì thế nói là “chẳng thật”. Chính ngay trong lúc chẳng có chút pháp để có thể đạt được, pháp tánh bình đẳng nhất như viên mãn hiển hiện. Vì thế nói là “chẳng hư”.

Hãy nên biết: Chẳng có cao, thấp, sẽ dứt bặt các đối đãi. Không có đối đãi, bèn thành tuyệt đối; do vậy, giả gọi là Vô Thượng. Chẳng cao, thấp, sẽ là bình đẳng; do vậy, giả gọi là Chánh Đẳng. Vì sao chẳng cao, chẳng thấp mà bình đẳng như thế? Do chẳng giống như phàm phu bất giác, ngang ngược dấy lên phân biệt, chấp trước, mà cũng trọn chẳng phân chia năng giác và sở giác. Do vậy, giả gọi là Chánh Giác. Vì thế, có thể biết: Chính vì chẳng phân biệt pháp, chẳng chấp trước pháp, lại chẳng thấy có pháp, bèn gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Như thế “chẳng có chút pháp” đã rõ ràng rồi! Pháp tánh vốn là như thế, đức Phật chỉ vì hiển thị tánh vốn sẵn có ấy; vậy thì “chẳng có chút gì để đắc” cũng đã rõ rồi! Do vậy, trong A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, ta thậm chí chẳng có chút pháp để có thể đắc.

Nửa bộ trước nhằm dạy “chẳng trụ hết thảy các pháp” để trừ khử ngã chấp phân biệt, không gì chẳng nhằm hiển thị tánh bình đẳng. Nửa bộ sau dạy “đối với pháp Bồ Đề, cũng nên vô trụ”, nhằm trừ khử Câu Sanh Ngã Chấp, cũng không gì chẳng vì hiển thị tánh bình đẳng. Cho tới sau khi đã nói nghĩa Như của các pháp, lại dùng nghĩa “chẳng thể được” để rỗng không cái tâm năng chấp. Lại dùng nghĩa “duyên sanh” để rỗng không pháp bị chấp. Năng lẫn Sở đều không, tánh thể bình đẳng bèn hiển hiện. Do vậy, đặt tên cho khoa này là ‘trực hiển tánh thể” (chỉ thẳng tánh thể) . Có thể thấy: Cái được gọi là pháp Vô Thượng Bồ Đề chẳng có gì khác, chính là tánh bình đẳng, nhất như của các pháp! Nếu có chút bóng dáng của pháp Bồ Đề, sao có thể kiến tánh? Vì sao vậy? Tánh thể không tịch, cho nên bình đẳng. Hễ có chút phân biệt, chấp trước, sẽ có cái được lập, còn có gì là không tịch nữa ư? Hễ có chút cái được lập, liền thấy cao, thấp, còn có gì là bình đẳng nữa ư? Bồ Tát phải nên thông đạt lý này, trừ khử hết sạch phân biệt, chấp trước mà vô ngã. Đó gọi là “hết thảy các pháp tánh vốn chẳng có cao, thấp”. Sự vật trước mắt không gì chẳng là như thế! Hiềm rằng chúng sanh chẳng biết quán chiếu chi hết. Ví như có một sự, hoặc một vật ở nơi đây, hễ trông thấy bèn cho là đáng mừng, hoặc thấy rồi nghĩ là đáng ghét! Nhưng chuyện ấy hay vật ấy, không gì chẳng phải là tùy mỗi người mỗi khác! Đủ thấy tánh của hết thảy các pháp vốn chẳng có cao, thấp. Thích hoặc ghét sai khác là do mỗi người mà khác, chẳng ăn nhập gì với sự vật!

Vì thế, người hay sầu thì không gì chẳng sầu! Dẫu gặp cảnh chẳng đáng sầu, họ vẫn sầu muộn, nhíu chặt mày! Kẻ tìm vui thì không lúc nào chẳng ham vui, dẫu là chuyện chẳng thể vui, họ vẫn gượng cười toe! Hoàn cảnh như nhau, mà do mỗi người cảm nhận, trở thành muôn vàn tình trạng bất đồng! Lại như lấy nước để nói. Con người thấy là nước, rồng, cá thấy là sào huyệt, Tu La bèn thấy là đao, trượng, ngạ quỷ thấy là máu, mủ. Kinh dạy “thử do nghiệp lực sở trí” (đấy do nghiệp lực mà ra) . Hãy nên biết: Nghiệp lực do đâu mà thành sai biệt như vậy? Chính vì ngay từ đầu, ngã kiến phân biệt, chấp trước mỗi đằng mỗi khác, bèn dẫn đến tạo nghiệp bất đồng! Như huệ nhãn của Nhị Thừa, thấy nó vốn là Không, và chẳng có nước. Pháp nhãn của Bồ Tát không chỉ thấy nó vốn là Không, mà còn thấy đủ loại sự tướng sai biệt của nước. Đủ loại cách thấy bất đồng như thế, nhưng nước trọn chẳng chia thành cao thấp như thế! Phật nhãn thì thấy như một. “Như một” là tánh nước vốn là Không, cho nên tùy duyên mà hiện các tướng trong, đục v.v… Dẫu hiện các tướng trong, đục, tánh nước vẫn vốn là Không y hệt! Hết thảy các pháp không gì chẳng như thế. Đó gọi là “pháp này bình đẳng, chẳng có cao, thấp”. Hãy nên biết: Gọi là “bình đẳng”, chẳng phải là chèn ép cho người cao lọt xuống thấp, nâng kẻ thấp lên cao! Đấy chính là vọng kiến phân biệt, chấp trước, khiến cho càng thêm bất bình đẳng! Càng cầu bình đẳng, càng cảm thấy rối loạn thêm! Đức Phật nói “bình đẳng”, chính là dạy trừ khử phân biệt, trừ khử chấp trước. Mặc cho nó cao chót vót hay thấp lè tè, mỗi thứ thuận theo tánh phận của nó, chẳng nhiễu loạn nhau thì hết thảy bình đẳng! Đấy là chánh nghĩa của bình đẳng. Vì thế, kẻ hâm mộ phong thái bình đẳng, hãy nên khởi đầu bằng “bình” cái tâm mình, bằng “đẳng” cái tâm mình trước đã!

2.2.2.2.2.2.1.2.2.2. Dạy đích xác công phu tu tập

(Kinh) Dĩ vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả, tu nhất thiết thiện pháp, tắc đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經) 以無我、無人、無眾生、無壽者，修一切善法，則得阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Dùng vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả để tu hết thảy thiện pháp sẽ đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) .

Khoa trước đã dùng “thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ” (pháp này bình đẳng chẳng có cao thấp) để thẳng thừng hiển thị tánh thể. Nhưng tánh thể ấy, ai nấy vốn sẵn đủ, chẳng ai là không có, chỉ vì vọng tưởng (tức là phân biệt), chấp trước, mà chẳng thể chứng đắc (đấy là dẫn theo ý của kinh Pháp Hoa) . Đức Phật vì một đại sự nhân duyên mà xuất hiện trong cõi đời, chính là đại sự nhân duyên ấy! Đức Phật nói kinh này, cũng vì đại sự nhân duyên ấy. Từ mở đầu kinh này, ngàn lời vạn lẽ, nói ngang, nói dọc, bóc tách từng tầng, gột rửa từng tầng, chính là gột sạch để bản lai diện mục lộ ra, khiến cho đại chúng nhận biết. Nhận biết rõ ràng thì mới biết: Chẳng chiếu theo các nghĩa trên đây để chân thật tu tập, sẽ chẳng thể chứng đắc! Bởi lẽ, tánh thể tuy là vốn sẵn có, nhưng đã bị phân biệt, chấp trước làm ô uế, chẳng phải là diện mục vốn sẵn có. Chẳng khử sạch cái tâm cao thấp, kiến chấp bất bình đẳng, sao có thể thấy cái sẵn có cho được?

Nhưng những điều kinh nói vẫn là lời lẽ trong sách vở, chẳng phải là của chính mình. Muốn cất bước, chẳng thể không mở mắt! Mở mắt chính là để cất bước. Nếu chẳng cất bước, mở mắt để làm chi? Do vậy, nói tám chữ “pháp này bình đẳng, chẳng có cao thấp” là đã trực tiếp hiển thị tánh thể, khiến cho đại chúng mở mắt, nhận rõ, lại còn đem công phu tu chứng này chỉ ra đích xác, khiến cho đại chúng cất bước thì mới có thể đạt đến mục đích. Muốn toàn tu tại tánh, ắt phải là toàn tánh khởi tu. Do vậy, kinh này xiển phát từng tầng, ắt đều khiến cho [người nghe] hiểu sâu xa nghĩa thú. Nói tới khoa trên đây, càng là trực tiếp hiển thị tánh thể, khiến cho đại chúng thấu hiểu, rất sợ họ chưa thể hiểu sâu xa, lầm tưởng cái tâm sanh diệt là cái gốc để tu nhân. Vì thế, cổ đức tu hành, ắt cần phải ngộ bản tánh trước là vì lẽ này. Cổ nhân chứng đạo so với người hiện thời đông hơn, nguyên nhân trọng yếu nhất thật sự ở chỗ này!

Nương theo đạo lý được nói trên đây; do vậy, công phu tu tập được nói trong khoa này đều là mỗi mỗi đều đối ứng khít khao với “pháp này bình đẳng, chẳng có cao, thấp” để thực hiện. Vì sao chúng sanh thấy hết thảy các pháp có cao thấp? Chẳng có gì khác, do phân biệt, chấp trước đó thôi! Phân biệt tức là tướng “ta, người đối đãi”; chấp trước là ngã kiến. Do thấy có cao, thấp, bất bình đẳng, cho nên trái nghịch tánh thể. Vì vậy, kinh này vừa mở đầu liền dạy phát tâm rộng lớn, hàng phục các tướng như ta, người v.v… “Dĩ” (以) là dùng. Dùng vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả, giống như nói “vận dụng cái tâm chẳng phân biệt, chấp trước”. “Thiện pháp” tức là bố thí được nói trước đó. Nêu ra một môn bố thí, liền nhiếp trọn Lục Độ, Lục Độ liền nhiếp vạn hạnh. Do vậy nói “nhất thiết thiện pháp” (hết thảy thiện pháp) . Nói “dĩ vô ngã tu nhất thiết thiện pháp” là nói bất cứ pháp nào cũng đều bình đẳng. Cần phải dùng cái tâm bình đẳng ấy để quán hết thảy các pháp, tùy thuộc pháp đáng nên mà tu, chớ nên giữ cái tâm cao thấp. Gộp chung hai câu này, tức là ý nghĩa đã nói trong phần mở đầu kinh “đối với pháp, chớ nên trụ vào đâu để hành bố thí”. Hãy nên “chẳng trụ vào đâu” chính là hãy nên dùng cái tâm vô phân biệt, chấp trước. “Trụ” tức là chấp. Hễ có chấp trước, liền có phân biệt. Hễ có phân biệt, liền có chấp trước. Hai sự tướng đều dấy lên, chẳng tách lìa! “Hành bố thí” chính là nói “tu hết thảy các thiện pháp”.

Câu “dĩ vô ngã” tức là Không, chẳng chấp Hữu, đó là tu Huệ. Câu “tu nhất thiết thiện” (tu hết thảy các điều thiện) là Hữu, chẳng chấp Không, đó là tu phước. Hai “luân” như thế cùng vận dụng. Đó là chẳng chấp vào hai bên, rành rành phù hợp Trung Đạo, bình đẳng, liền tương ứng với tánh bình đẳng của A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Do vậy nói là “tắc đắc”. “Tắc đắc” (則得) là nhất định đạt được. “Đắc” là chứng. Nếu phân tích để nói, dùng cái tâm chẳng phân biệt, chẳng chấp trước để tu hết thảy các thiện pháp, sẽ phù hợp nghĩa Như của các pháp. Đó là cái nhân để thành tựu Pháp Thân. Phước và huệ cùng trang nghiêm, đó là cái nhân để thành tựu Báo Thân. Tu trọn vẹn hết thảy, đạt được Phương Tiện Trí, đó là cái nhân để thành tựu Ứng Hóa Thân. Đã là xứng tánh viên tu, cho nên có thể tánh đức viên minh, ba thân hiển hiện, thành tựu Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Do vậy nói là “tắc đắc”. Nói chung, nêu ra ý nghĩa “toàn tánh khởi tu, toàn tu tại tánh”. Ý nghĩa “dùng vô ngã v.v… để tu hết thảy các thiện pháp” đã thâu nhiếp ý nghĩa của các câu đã nói trong phần trước như “bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp), và “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm, ưng sanh vô sở trụ tâm” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm, hãy nên sanh tâm chẳng trụ vào đâu) . “Tức phi” và “thị danh” đều nhằm xiển phát ý nghĩa này. “Tắc đắc Vô Thượng Bồ Đề” (Liền đắc Vô Thượng Bồ Đề) chính là nghĩa “tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng” được nói trong phần trước.

Không chỉ là như thế, “phát tâm lìa tướng” được nói đầu tiên [trong phần mở đầu kinh này] chính là khoa Hàng Phục, nhằm khiến cho [hành nhân] phát nguyện rộng lớn, tức là dạy dùng vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả để tu hết thảy các thiện pháp (nhấn mạnh câu trước) . Kế đó, lại nói “chẳng trụ vào tướng” tức là khoa Chánh Trụ, khiến cho [hành nhân] hành hạnh rộng lớn, cũng chính là khiến cho [hành nhân] dùng vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả để tu hết thảy thiện pháp (nhấn mạnh câu sau) . Toàn bộ kinh văn quả thật lấy hai khoa đầu tiên ấy làm ý chủ yếu. Những điều nói sau đó đều là dựa theo điều chủ yếu ấy để hoặc là chú thích, giảng giải lý thể, hoặc nói rõ điều cốt lõi trong tu tập, hoặc mổ xẻ những chỗ ẩn tàng, vi tế, hoặc nêu tỏ những chỗ quy hướng vậy!

Đại để, nửa bộ trước nhằm dạy “đối với hết thảy các pháp thuộc cảnh duyên, đều chẳng trụ”, như những điều đã nói trước phần “thỉnh cầu chỉ dạy tên kinh để thọ trì”. Sau đó là dạy “lúc khởi tâm động niệm, chẳng trụ vào hết thảy các pháp”, càng nói, càng khẩn yếu. Nửa bộ sau, vừa mở đầu, liền dạy “khi khởi tâm động niệm, ngay cả pháp Vô Thượng Bồ Đề cũng chẳng trụ!” Những điều đã nói từ đó về sau đều là chuyên đối với điểm này mà trừ khử. Cho đến khi nói “tam tế tâm chẳng thể được”, khiến cho [hành nhân] biết cái tâm năng chấp chính là vọng niệm chẳng thể được, chẳng phải là chân tâm. Lại nói “các pháp duyên sanh”, khiến cho [thính chúng] biết: Hết thảy các pháp, không gì chẳng phải là tức Giả, tức Không. Ngay cả vạn tượng sâm la lại càng trọn chẳng thể được. Ngay như Quả Báo Thân của Phật, cho đến chứng đắc pháp Bồ Đề, hết thảy đều là huyễn hữu, hết thảy đều là trọn chẳng thể được! Xưa kia, Thiền Tông Nhị Tổ thỉnh Sơ Tổ dạy pháp an tâm. Sơ Tổ bảo: “Đem cái tâm lại đây, ta sẽ an cho ông”. Nhị Tổ băn khoăn hồi lâu, thưa: “Con tìm tâm trọn chẳng thể được”. Sơ Tổ nói: “Ta đã an cái tâm cho ông rồi”. Vì sao nói “đã an tâm rồi”? Quả thật là do chân tâm thường trụ của chúng sanh đã từ lâu bị quấy nhiễu, hôn ám cùng cực, chẳng biết toàn là do chính mình phân biệt, chấp trước, đến nỗi nắm níu không ngớt, trở thành tướng tối tăm, rối ren. Đó gọi là “dùng tâm giữ lấy tự tâm”, chẳng phải là huyễn thành, huyễn pháp hay sao? Nếu biết tướng tối tăm, rối ren vốn chẳng thể được, tuyệt đối chẳng giữ lấy, sẽ ngay lập tức thanh lương. Vì thế nói là “ta đã an cái tâm cho ông rồi”. Ở đây, cũng giống như thế! Tìm chút pháp Bồ Đề không thể được, tức là mỗi pháp, mỗi sự đều là Bồ Đề, cần gì phải tìm chi khác? Vì thế, dùng hai câu “pháp này bình đẳng, chẳng có cao, thấp” để hiển thị trực tiếp Bồ Đề vậy!

Làm thế nào để hiển lộ Bồ Đề bình đẳng? Từ “Năng lẫn Sở cùng rỗng không” vừa nói trên đây. Làm thế nào để Năng và Sở cùng Không? Khởi sự từ “phát nguyện rộng lớn, hành hạnh rộng lớn” được nói ở đầu kinh. Phát nguyện rộng lớn bèn chẳng giữ lấy pháp (do phát nguyện độ mà chẳng có tướng độ, tức là chẳng giữ lấy pháp), hành hạnh rộng lớn, tức là chẳng giữ lấy phi pháp. Do giữ lấy pháp hay giữ lấy phi pháp đều là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả! Pháp và phi pháp đã đều chẳng giữ lấy, vậy thì ta, người, chúng sanh, thọ giả, bốn thứ đều chẳng có! Bốn thứ đều chẳng có, thì pháp và phi pháp đều trọn chẳng thể được! Cũng chính là tam tế tâm phân biệt, chấp trước đều trọn chẳng thể được! Vậy thì năng tu, sở tu, năng chứng, cho đến sở chứng đều trọn chẳng thể được! Đủ mọi thứ “trọn chẳng thể được” như thế, vậy thì chân tâm thường trụ, cái gọi là “pháp ấy bình đẳng, chẳng có cao thấp” bèn rành rành đạt được. Đó chính là “tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng” như phần trước đã nói. Đó chính là “dùng vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả để tu hết thảy thiện pháp, liền đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”. Nói chung, ba câu kinh văn này chính là kết luận của các nghĩa được nói từ lúc mở đầu kinh cho tới nay, khiến cho [người nghe] nắm được cương yếu ấy hòng thông đạt những điều đã nói trên đây, cũng như chẳng ngoài các điều đã nói trên đây mà phát khởi riêng một nghĩa nữa. Hãy nên biết dung hội để quán chiếu như thế.

Hơn nữa, nhìn vào những điều đã nói trên đây, có thể thấy kinh này vừa mở đâu liền nói về Sự Tu (tu hành theo sự tướng) ; sau đó, đủ loại lý tánh, đều là nói theo Sự Tu. Chẳng lìa Sự Tu mà bàn tới lý tánh, chính là yếu quyết của thuyết pháp. Vì sao vậy? Từ ngay nơi Hữu mà nói rõ Không, đó là hai bên đều chẳng chấp! Bốn chữ “tức Hữu minh Không” (từ ngay nơi Hữu mà nói rõ Không) đã bao quát trọn hết lý thú Bát Nhã.

Các vị hãy nên nhớ kỹ, nương theo đó để hành, sẽ tự khế hợp Trung Đạo. Ở đây nói “dùng vô ngã để tu hết thảy các thiện pháp” cũng chứa trọn nghĩa này. Bởi lẽ, ngay trong lúc đang tu hết thảy các thiện pháp, chính là lúc vô ngã. Nếu chẳng tu hết thảy các thiện pháp mà nói vô ngã, sẽ nguy hiểm cùng cực! Vì sao vậy? Chẳng phải là ác thủ không, thì cũng là thiên không! Hãy nên biết như thế nhé!

2.2.2.2.2.2.1.2.2.3. Kết lại “chẳng có năng, sở”

(Kinh) Tu Bồ Đề! Sở ngôn thiện pháp giả, Như Lai thuyết phi thiện pháp, thị danh thiện pháp.

(經) 須菩提！所言善法者，如來說非善法，是名善 法。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nói tới thiện pháp thì Như Lai nói chẳng phải là thiện pháp, thì gọi là thiện pháp) .

Chớ nên chấp Vô Thượng Bồ Đề là thật, thì hết thảy thiện pháp sao có thể chấp là thật cho được? Nếu chấp là thật, có khác gì chấp Vô Thượng Bồ Đề là thật! Vì thế, càng cần phải trừ khử! Hết thảy các thiện pháp không gì chẳng phải là duyên sanh giả hữu, Có chính là Không, Không chính là Có! Do vậy, nương theo nghĩa Như để nói: Hết thảy thiện pháp ngay lập tức chẳng phải, chỉ có giả danh, sao có thể chấp là thật cho được? Vì thế bảo: “Như Lai thuyết phi thiện pháp, thị danh thiện pháp” (Như Lai nói chẳng phải là thiện pháp, thì gọi là thiện pháp) .

Trong phần trước đã nói “dùng vô ngã để tu hết thảy các thiện pháp”, tức là nói theo phương diện trừ khử nơi “năng tu” (có thể tu) . Ở đây nói “chẳng phải thiện mà gọi là thiện”, tức là nói đến sự trừ khử theo phía “sở tu” (pháp được tu tập) . Nếu có pháp để tu, tức là có ý niệm “năng tu”. Có Sở, có Năng, tức là có tướng đối đãi rành rành, sẽ là phân biệt, chấp trước. Có phân biệt vi tế tồn tại, tức ngã tướng vẫn còn đó. Có chấp trước vi tế tồn tại, tức là ngã kiến vẫn còn đó! Do vậy, hãy nên trừ khử hết sạch. Hãy nên biết: Dùng vô ngã v.v… để tu hết thảy các thiện pháp, sẽ đắc Vô Thượng Bồ Đề là do dùng cái tâm chẳng phân biệt, chẳng chấp trước để tu. Do vậy, liền đắc Bồ Đề. Do dùng tâm bình đẳng ấy để tu, pháp chính là vô pháp, mà tu cũng chẳng còn có năng tu và sở tu. Chẳng tu mà tu, chính là chẳng đắc mà đắc. Vì thế, khoa này chính là nói: Khi bắt đầu tu các sự cùng một lúc cũng là khi tu hết thảy các thiện pháp, quán chiếu “chẳng thiện mà gọi là thiện”. Nếu trong tâm thấy có thiện pháp, đấy chính là ngã kiến, sao có thể dùng vô ngã v.v… để tu hết thảy các thiện pháp cho được? Nói cách khác, khoa này chính là để giải thích nguyên do của “vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả” trên đây, chẳng phải là nói sau khi tu hết thảy các thiện pháp rồi mới lại trừ khử! Quyết chớ nên xem khoa trên đây thành hai chuyện. Hãy nên biết như thế đấy!

Xem những điều được nói trên đây, có thể biết khoa “kết lại lời dạy” này không chỉ nhằm kết lại lời dạy “nêu ra nhân, nói rõ quả” trong khoa này, mà còn chính là kết lại lời dạy của các nghĩa từ lúc mở đầu kinh cho tới nay. Nói cách khác, tức là các nghĩa được nói từ lúc mở đầu kinh cho tới nay, không gì chẳng nhằm dạy “dùng vô ngã để tu, hòng chứng tánh bình đẳng” cho tới tận đây mới được chỉ rõ vậy!

Trong kinh này, trước hết là hai khoa “phát đại nguyện” và “hành đại hạnh”, chính là vừa mở đầu liền nêu ra nghĩa lý. Sau đó, tính đếm sơ lược, đã có nhiều lượt kết lại lời dạy. Trước hết là hai câu “bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) . Lần thứ hai chính là đoạn “ưng như thị sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh như thế) . Lần thứ ba là đoạn lớn “ưng ly nhất thiết tướng tướng phát Bồ Đề tâm” (hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát Bồ Đề tâm) . Lần thứ tư là đoạn lớn “chư pháp Như nghĩa, vô thật vô hư, nhất thiết giai thị” (nghĩa Như của các pháp, chẳng thật, chẳng hư, hết thảy đều là) . Nay chính là lần thứ năm, nhưng trước sau năm lần, đều có thứ tự cạn sâu.

Hai câu đầu tiên chính là kết lại nghĩa “độ sanh chẳng trụ tướng, bố thí chẳng trụ tướng”. “Chẳng trụ tướng” chính là “chẳng nên giữ lấy pháp”. Bố thí, độ sanh là “chớ nên giữ lấy phi pháp”. Lần thứ hai nhằm kết lại “rộng hành Lục Độ, chớ nên trụ vào đâu”, dạy hành nhân chẳng chấp Không, chấp Hữu, khiến cho tự tánh thanh tịnh tâm “như thật Không, như thật bất Không” hiện tiền. Lần kết lại lời dạy thứ ba chính là nói rõ “lìa tướng mới là phát Bồ Đề tâm. Không chỉ chẳng chấp vào hai bên, mà ngay cả chẳng chấp cũng chớ nên chấp”. Vì thế nói “hãy nên sanh tâm vô trụ, hễ có trụ thì là sai” v.v… Lần thứ tư kết lại lời dạy chính là dựa theo quả vị để chỉ bày cảnh giới của chứng đắc cái tâm thanh tịnh, tức là “một pháp chẳng trụ, pháp nào cũng đều Như, là vô ngã”, khiến cho [hành nhân] biết các nghĩa đã nói trên đây, không gì chẳng nhằm khiến cho mảy trần chẳng lập, trừ khử hết sạch phân biệt, chấp trước vi tế, bèn có thể chứng điều Phật đã chứng! Kết lại lời dạy lần thứ năm nhằm khai thị minh bạch “tánh của hết thảy các pháp vốn sẵn bình đẳng, chẳng có cao, thấp”. Do vậy, đối với mỗi pháp, đều chớ nên phân biệt, chấp trước. Pháp Bồ Đề là như thế, mà hết thảy các thiện pháp cũng đều là như thế; chỉ dùng cái tâm vô phân biệt, chấp trước để tu hết thảy thiện pháp “chẳng có cao thấp, hoàn toàn bình đẳng”, ngõ hầu khế nhập pháp tánh, thấy được diện mục vốn sẵn có “Tịch Chiếu đồng thời”. Trước sau năm lượt, thứ tự cạn sâu, chẳng có mảy may rối ren, lại còn từng chút một quy nguyên, vi tế, nghiêm mật tột bậc, viên dung tột bậc!

2.2.2.2.2.2.1.3. Hiển thị sự thù thắng để kết lại lời khuyên

2.2.2.2.2.2.1.3.1. Dẫn thí dụ để nói rõ

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược tam thiên đại thiên thế giới trung sở hữu chư Tu Di sơn vương, như thị đẳng thất bảo tụ, hữu nhân trì dụng bố thí.

(經) 須菩提！若三千大千世界中所有諸須彌山王，如是等七寶聚，有人持用布施。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Như tất cả các núi chúa Tu Di trong tam thiên đại thiên thế giới, có người dùng khối bảy báu bằng như thế để bố thí) .

Trong một đại thiên, có mười vạn vạn núi chúa Tu Di, tích tụ bảy báu, nhiều đến mức như thế ấy. “Như thị” là nói tới mười vạn vạn. Bảy báu nhiều như thế dùng để bố thí. Sự bố thí ấy có thể nói là thù thắng, cũng có thể biết là phước đức to lớn. Khoa này nhằm dẫn thí dụ để hiển thị như trong phần sau sẽ nói: Phước đức do thọ trì, rộng nói kinh này càng to lớn hơn nữa!

2.2.2.2.2.2.1.3.2. Kết lại lời khuyên

(Kinh) Nhược nhân dĩ thử Bát Nhã Ba La Mật kinh, nãi chí tứ cú kệ đẳng, thọ trì, vị tha nhân thuyết, ư tiền phước đức, bách phần bất cập nhất, bách thiên vạn ức phần, nãi chí toán số, thí dụ, sở bất năng cập.

(經) 若人以此般若波羅蜜經，乃至四句偈等，受持，為他人說。於前福德，百分不及一。百千萬億分，乃至算數譬喻所不能及。

(Kinh: Nếu có người dùng kinh Bát Nhã Ba La Mật này, thậm chí bốn câu kệ v.v.. để thọ trì, vì người khác nói, so với phước đức trước thì [phước đức trước] chẳng bằng một phần trăm, một phần trăm ngàn vạn ức, cho đến toán số, thí dụ đều chẳng thể bằng) .

Bản lưu thông ghi là “thọ trì, độc tụng”. Nguyên bản không có chữ “độc tụng” vì [đọc, tụng] đã được bao gồm trong “thọ trì”. “Ư tiền phước đức”: Chữ Ư (於) hàm ý so sánh. Chữ “tiền” chỉ “dùng bảy báu nhiều bằng mười vạn vạn núi chúa Tu Di để bố thí”. Ý nói: Phước đức bố thí như trong phần trên có thể nói là to lớn, nhưng so với phước đức này (phước đức do thọ trì kinh Kim Cang) thì chẳng bằng một phần trăm, một phần ngàn, một phần vạn, một phần ức, cho đến toán số chẳng thể tính được, thí dụ chẳng thể sánh ví được, đều là chẳng thể sánh bằng một phần phước đức của người thọ trì, diễn nói kinh này. Kinh tuy là văn tự, danh tướng, ngôn thuyết; nhưng do văn tự mà khởi quán chiếu, sẽ do quán chiếu mà [đạt tới] tương tự, rồi phần chứng, rốt ráo thành Vô Thượng Bồ Đề, há hết thảy phước đức hữu tướng có thể sánh bằng ư?

Khi thâu kết nửa bộ trước, đã nói rõ là “bất cụ thuyết” (chẳng thể nói trọn) . Do vậy, trong nửa bộ sau, phần so sánh để hiển thị sự thù thắng, nay mới thấy lần đầu. Nhưng ý chỉ chánh yếu của việc so sánh nhằm chỉ rõ này cũng lại có nghĩa thú khác biệt rất lớn so với phần trước. Cần phải biết: Khoa này được nói sau phần trực tiếp hiển thị tánh thể, hiển thị tánh thể chính là hiển thị Pháp Thân. Trong phần trước, đã từng dùng núi chúa Tu Di để sánh ví Báo Thân. Nay bèn dùng khối lượng bảy báu như mười vạn vạn núi chúa Tu Di để bố thí, nhưng phước đức ấy vẫn thua xa [phước đức do] thọ trì, diễn nói kinh này. Ngụ ý hiển thị: Thọ trì, diễn thuyết kinh này có thể khiến cho ta lẫn người cùng chứng Pháp Thân, coi Báo Thân ấy giống như tài vật ở ngoài thân, há đủ để so sánh ư? Hãy nên biết: Phật hiện các thân như Báo Thân v.v… vốn là để lợi ích chúng sanh, để họ thọ dụng, chính là giống như dùng tài bố thí để người khác thọ dụng. Vì thế, dùng đó làm thí dụ, hòng chứng minh rõ ràng Pháp Thân, ngay cả tướng Báo Thân cũng chẳng trụ!

2.2.2.2.2.2.2. Xét tột cùng Vô Trụ để làm chứng hòng kết lại

Chia thành hai phần:

1) Nêu rõ pháp giới bình đẳng để hiển thị nhằm kết lại pháp vô ngã.

2) Nói rõ tướng Không của các pháp, nhằm kết lại pháp bất sanh.

Khoa lớn thứ tư này (do gộp toàn bộ kinh để nói, cho nên là khoa thứ tư. Nhưng xét theo nửa bộ sau để nói, thì là khoa thứ hai), đều nói về cảnh giới của Như Lai. Cho nên nói là “cứu cực” (究極, xét đến tột cùng), hàm nghĩa: Xét tận cùng sự vô trụ đến đây là tột bậc. Nói “chứng” là chứng điều này. Khoa thứ tư “xét đến cùng cực” này lại chia làm hai đoạn:

1) Nói rõ pháp giới bình đẳng; do vậy, hiển thị “hết thảy pháp tánh vốn chẳng có ngã”. Tức là kết lại ý nghĩa “Bồ Tát thông đạt pháp vô ngã” trong phần trước.

2) Nói rõ tướng Không của các pháp, tức là quy kết vào “bất sanh, bất diệt”. Sở dĩ vừa mở đầu kinh liền dạy “lìa tướng, lìa niệm” để trừ ngã chấp, không gì chẳng nhằm trừ bỏ phân biệt, chấp trước. Phân biệt, chấp trước thì gọi là “tâm sanh diệt”. Trừ khử cái tâm sanh diệt nhằm chứng tánh thể “bất sanh, bất diệt”. Đó là chỗ tổng kết huyệt của một bộ Bát Nhã rất sâu. Vì thế, giới hạn của phần Chánh Tông đến đây là hết, tức là phần thứ ba mươi mốt theo cách phán định của Chiêu Minh thái tử . Phần thứ ba mươi hai thì thuộc vào phần Lưu Thông.

Phần thứ nhất lại chia thành ba đoạn:

1) Dựa theo độ sanh để giảng rõ “chẳng có thánh phàm”.

2) Dựa theo tánh và tướng để nói rõ “chẳng phải là một hay khác”.

3) Dựa theo “chẳng nhận lãnh phước đức” để kết lại phần vô ngã.

Ba khoa ấy đều theo sát ngay ý nghĩa “pháp này bình đẳng”, hàm ý dạy người nghe pháp hãy từ mọi pháp, mọi sự, mà nhận lãnh lý bình đẳng, như vậy thì sẽ có thể từ trong mọi pháp, mọi sự mà thấy tự tánh. Khoa đầu tiên nói rõ “chẳng có thánh, phàm” nhằm hiển thị “chẳng có cao, thấp”. Nhất Chân pháp giới bình đẳng, há có thánh hay phàm sai khác? Nghĩa này chính là dựa theo phương diện độ sanh để nói rõ sự thuận tiện nhất. Do vậy, bèn xét theo phương diện độ sanh để giải thích.

Đoạn thứ nhất lại chia thành hai phần:

1) Nói rõ “tuy độ mà chẳng có ý niệm độ”.

2) Nói rõ “vốn chẳng có thánh, phàm”.

2.2.2.2.2.2.2.1. Nêu rõ “pháp giới bình đẳng” để hiển thị, nhằm kết lại pháp vô ngã.

2.2.2.2.2.2.2.1.1. Dựa theo độ sanh để giảng rõ “chẳng có thánh phàm”

2.2.2.2.2.2.2.1.1.1. Nói rõ “tuy độ mà chẳng có ý niệm độ”

2.2.2.2.2.2.2.1.1.1.1. Nêu bày

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Nhữ đẳng vật vị Như Lai tác thị niệm, ngã đương độ chúng sanh. Tu Bồ Đề! Mạc tác thị niệm.

(經) 須菩提！於意云何？汝等勿謂如來作是念，我當度眾生。須菩提！莫作是念。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Các ông đừng nói Như Lai nghĩ thế này, ta sẽ độ chúng sanh. Tu Bồ Đề! Đừng nghĩ như thế) .

Ý chỉ chánh yếu của khoa này tương đồng với khoa “chẳng có pháp để có thể nói” thuộc phần trước. Chỗ khác biệt là bất quá phần trước dựa theo pháp đã nói để luận, phần này xét theo chúng sanh được hóa độ để nói. Nhưng thuyết pháp vốn là để độ sanh, độ sanh thì cần phải thuyết pháp. Do vậy, ý chỉ chánh yếu tương đồng. Trong phần “chẳng có pháp nào để có thể nói” trước đó, đã dẫn các nghĩa thuộc kinh Kim Quang Minh bản mười quyển, nêu rõ lý do Phật chẳng khởi niệm, [các nghĩa ấy] đều có thể áp dụng cho phần này. Nói chung, đức Phật chẳng khởi tâm động niệm mà có thể tùy cơ ứng duyên, hòng độ chúng sanh, chẳng ngoài hai lẽ:

1) Do sức huân tập tạo thành chủng tử của đại bi đại nguyện thuở trước, cho nên có thể cảm được sự ứng ấy.

2) Do có đủ hai trí (Căn Bản Trí và Hậu Đắc Trí), thành tựu ba thân (Pháp, Báo, Hóa), như tấm gương tròn lớn, quang minh chiếu trọn khắp. Vì thế, đối với Năng lẫn Sở đều chẳng sai lầm.

Có đủ hai loại lý do ấy, cho nên chẳng giống như phàm phu hễ làm điều gì, ắt cần phải suy nghĩ. “Mạc tác thị niệm” (Đừng nghĩ như thế) chính là răn khắp hết thảy mọi người, chứ chẳng phải chỉ chuyên nói với đại chúng trong pháp hội thuở ấy. Bởi lẽ, nghĩ như vậy chính là dùng phàm tình để suy lường thánh cảnh, há chỉ là báng Phật, chính mình vẫn còn mê muội trong cái ổ vọng tưởng, vĩnh viễn chẳng có hy vọng thành thánh. Vì thế, thống thiết răn nhắc! Nói chung, bảo “đừng nghĩ như thế” không chỉ nhằm răn [hành nhân] chớ nên dùng cái thấy luân hồi để dò lường biển viên giác, mà thật ra, còn khiến cho học nhân ắt phải đoạn trừ vọng niệm. Vừa mở đầu kinh, liền dạy Bồ Tát hàng phục cái niệm ấy, cho nên nói “thật vô chúng sanh đắc diệt độ” (thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ) . Nửa bộ sau cũng vừa mở đầu liền dạy “vô hữu nhất chúng sanh thật diệt độ giả” (chẳng có một chúng sanh thật sự đạt được diệt độ) . Nay lại nói theo phương diện Phật độ sanh, khiến cho hết thảy Bồ Tát vâng giữ làm chuẩn mực.

Trong phần trước, tuy đã từng hai lượt nói “chúng sanh chẳng phải là chúng sanh”, nhưng chỉ là nói theo phía chúng sanh. Nay thì dựa trên cả thánh lẫn phàm để cùng nói, nhằm chỉ rõ pháp giới bình đẳng, ý nghĩa chẳng giống như phần trên. Chắc có kẻ nói: Kinh Pháp Hoa dạy: “Ngã thỉ tọa đạo tràng, quán thụ diệc kinh hành, ư tam thất nhật trung, tư duy như thị sự, ngã sở đắc trí huệ, vi diệu tối đệ nhất, chúng sanh chư căn độn, trước lạc si sở manh, như tư chi đẳng loại, vân hà nhi khả độ?” (Ta mới ngồi đạo tràng, quán cây, và kinh hành. Trong hai mươi mốt ngày, tư duy chuyện như thế, ta đạt được trí huệ, vi diệu, tột bậc nhất. Chúng sanh các căn độn, do chấp lạc, si quáng. Hạng người như thế ấy, thế nào mới độ được?) . Nhìn từ đó, rõ ràng là có thánh, có phàm, sao lại nói “chẳng có thánh, phàm?” Hơn nữa, đối với chuyện độ sanh và thuyết pháp, Phật đều từng suy nghĩ cặn kẽ rồi sau đó mới nói. Tư duy chính là niệm, sao kinh này lại nói là “vô niệm?”

Hãy nên biết: Có thánh phàm là nói theo tướng. Chẳng có thánh phàm là nói theo tánh. Do vậy, kinh này nói “tức phi” lại nói “thị danh”, còn đối với ý nghĩa “tư duy”, hãy nên chia thành hai tầng để nói rõ lý này nhằm tránh hoài nghi!

1) Phàm những gì đức Phật nói, có khi thuận theo cơ nghi mà nói, được gọi là “quyền thuyết” (權說, nói theo sự quyền biến thiện xảo), cũng gọi là “chẳng liễu nghĩa”. Có lúc nói rốt ráo, được gọi là “thật thuyết” (實說), cũng gọi là “liễu nghĩa”. Như trong các câu kinh Pháp Hoa vừa dẫn trên đây, chính là thuận theo cơ nghi mà nói quyền biến. Do quán biết hết thảy chúng sanh căn độn, si mê, mù quáng, chấp vào niềm vui ngũ dục, chẳng thể tương ứng với thanh tịnh trí và pháp vi diệu do Phật đã chứng đắc. Những loài như thế, làm thế nào để có thể độ được? Do bất đắc dĩ, bèn trước hết là từ cạn đến sâu, nói pháp tam thừa. Nhưng nói tam thừa, thật sự là nhất thừa; đó gọi là “khai Quyền, hiển Thật”. Ở đây, kinh này nói về pháp giới bình đẳng, đều là nói rốt ráo như thật. Vì thế, câu văn phần nhiều nhắc đến hai chữ Như Lai. Như Lai là nghĩa Như của các pháp. Như là gì? Chính là Chân Như. Chân Như là gì? Chính là cảnh giới lìa niệm. Há có thể dẫn quyền thuyết để chứng tỏ thật thuyết? Hơn nữa, nói là Quyền, cũng tức là Quyền nơi Thật. Do vậy, tuy nói là “tư duy”, thật sự là “tư duy mà chẳng tư duy”. Hễ đọc kinh Phật, điều thứ nhất là phải nên hiểu nghĩa này, tức là như Phật thường tự xưng là Ngã, há có nên vì Ngài thuận theo cơ nghi mà xưng như thế, bèn bảo là Như Lai có ngã kiến, ngã tướng ư?

Lại như kinh này nói “pháp vô thượng rất sâu” này, nhưng đắp y, khất thực, thị hiện giống như phàm phu; há có nên do vậy mà nghi Phật là phàm phu ư? Trưởng lão chỗ nào cũng thay cho đại chúng thưa hỏi, cũng há có nên ngây ngốc cho rằng trưởng lão thật sự chẳng hiểu Bát Nhã ư? Thế gian có lắm kẻ hoài nghi Quán Thế Âm Bồ Tát là thân nam hay thân nữ. Phàm là Pháp Thân đại sĩ, vốn chẳng có tướng. Thân Ngài hiện ra đều là thuận theo căn cơ mà ứng duyên. Đó gọi là “đáng nên dùng thân gì để đắc độ, bèn hiện thân ấy để cứu độ”. Kinh Lăng Nghiêm và Pháp Hoa đã nói tường tận nghĩa này, há có nên nhìn giống như phàm phu, cứ hạn cuộc chấp chặt Ngài là nam hay nữ ư? Ngay như xét theo cái nhân xưa kia của Đại Sĩ để nói thì Ngài đã nhiều kiếp siêng tu, thân nào chẳng có? Cũng há nên nêu ra thân trong một đời để nhất loạt khái quát thân trong nhiều kiếp ư? Trong kinh Phật, những chuyện giống như thế và những câu [thoạt nhìn tưởng như] mâu thuẫn rất ư là nhiều, hãy đều nên lãnh hội như vậy!

2) Tư duy có nghĩa là “tác Quán”. Tác Quán cũng dịch là “tư duy tu”. Trên đây đã dẫn hai bài tụng trong kinh Pháp Hoa (cứ bốn câu là một tụng), nhằm thừa tiếp câu “ngã dĩ Phật nhãn quán” (ta dùng Phật nhãn để xem) trong phần kinh văn trước đó. Hai bài tụng ấy ngụ ý: Quán chiếu căn cơ của chúng sanh. Hãy nên biết: Khi tác quán, chẳng phải là vô niệm, chẳng phải là hữu niệm. Biết tác quán đôi chút, sẽ có thể hiểu rõ cảnh giới trong ấy, tuyệt chẳng giống như suy tư, vọng tưởng! Há có nên hiểu lầm tư duy là là tác niệm ư? Nói chung, có chúng sanh để có thể độ, có pháp để có thể nói, chính là nói theo tướng. Đức Phật quán điều này, chính là nói “Tịch mà thường Chiếu”. Nhưng chính ngay trong lúc hiện sự tướng như thế, lại có thể hiểu rõ “trọn chẳng thể được!” Vì thế, lại nói “chẳng có pháp để có thể nói, chẳng có chúng sanh để có thể độ” là nói theo tánh. Tuy quán mà cũng chẳng có gì để quán, đấy là Chiếu mà thường Tịch. Do vậy, dẫn hai bài tụng trong kinh Pháp Hoa để gộp chung với những điều đang nói ở đây để xem. Đó chính là nghĩa “tánh tướng viên dung, Tịch Chiếu đồng thời”. Đấy chính là nghĩa “Quyền chính là Thật, Thật chính là Quyền”. Hãy nên thông đạt như thế. Nếu chấp vào một điều này để nghi điều khác, sẽ là do chấp tướng mà ngờ tánh, hoặc chấp tánh nghi tướng, chấp Tịch nghi Chiếu, chấp Chiếu nghi Tịch. Đó chính là tri kiến của phàm phu, đó được gọi là độn căn, si mê, mù tối, chẳng thể tương ứng với trí huệ vi diệu bậc nhất. Do vậy, người học Phật ắt cần phải khai tri kiến của Phật. Phật tri tức là biết “hết thảy pháp chẳng thể được”, biết hết thảy các pháp tức Không, tức Giả. “Phật kiến” tức là chẳng chấp một hay khác. Nếu chấp vào một điều rồi nghi điều khác, đúng là chấp trước “một” hay “khác” vậy. Vì thế, muốn thông đạt lý vi diệu trong Phật pháp, nếu chẳng quét sạch rỗng không phàm tình tục kiến, ắt sẽ chẳng thể nhập.

2.2.2.2.2.2.2.1.1.1.2. Giải thích và kết lại

(Kinh) Hà dĩ cố? Thật vô hữu chúng sanh Như Lai độ giả. Nhược hữu chúng sanh Như Lai độ giả, Như Lai tắc hữu ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả.

(經) 何以故？實無有眾生如來度者。若有眾生如來度者，如來則有我、人、眾生、壽者。

(Kinh: Vì sao vậy? Thật sự chẳng có chúng sanh để Như Lai độ. Nếu có chúng sanh để Như Lai độ thì Như Lai có ta, người, chúng sanh, thọ giả) .

Hai chữ “thật vô” rất trọng yếu, hai chữ ấy chính là [diễn tả ý khẳng định] triệt để, ý nói “thật sự chẳng có lẽ nào dấy niệm”. Lý “thật vô” là như thế nào, nghĩa ấy rất nhiều, đại lược nói bốn điều:

1) Nếu có ý niệm độ sanh, sẽ có chúng sanh được độ (sở độ), có ta là người có thể độ (năng độ) . Năng, Sở chính là tướng đối đãi. Đó là phân biệt, đó là chấp trước. Phật chứng bình đẳng Nhất Chân pháp giới; cho nên xưng là Như Lai. Nếu có chút phân biệt, chấp trước, sao gọi là Như Lai cho được? Vì thế, bảo “Như Lai tác thị niệm”, thật sự chẳng có lý ấy! Đấy là dựa theo pháp giới bình đẳng để giải thích ý nghĩa, cũng là nói theo phía Như Lai.

2) Lại nói theo phía chúng sanh, chúng sanh là gì? Bất quá là Ngũ Uẩn tập hợp mà thôi. Đó là pháp duyên sanh, duyên sanh Thể không. Nếu có chút ý niệm độ sanh, há chẳng phải là không hiểu duyên sanh, chấp pháp Ngũ Uẩn là thật sự có ư? Hễ có pháp chấp, liền có ngã chấp, phải chăng Như Lai có ngã chấp và pháp chấp ư? Vì thế bảo “Như Lai nghĩ như thế này: Ta sẽ độ chúng sanh”, thật sự chẳng có lẽ ấy! Đấy là ước theo duyên sanh để giải thích ý nghĩa.

3) Chúng sanh sở dĩ thành chúng sanh là do có niệm. Sở dĩ chúng sanh đắc độ là do vô niệm. Vì thế, nói “độ sanh” chỉ là khiến cho họ lìa niệm đó thôi! Nếu Phật có ý niệm độ sanh, tức là chính mình còn chưa độ, sao có thể độ sanh ư? Vì thế nói “Như Lai nghĩ như thế này: Ta sẽ độ chúng sanh”, thật sự là chẳng có lẽ ấy. Đó là dựa theo ‘lìa niệm’ bèn gọi là Độ để giải thích ý nghĩa.

4) Phật độ chúng sanh, bất quá là làm tăng thượng duyên cho chúng sanh, còn chúng sanh tự mình phát đại tâm, hành đại hạnh; đó thật sự là chánh nhân. Nếu chẳng có chánh nhân, dẫu có tăng thượng duyên, cũng chẳng thể do đâu mà độ sanh được! Do vậy, chúng sanh đắc độ, thật sự là chúng sanh tự độ. Phật chẳng có kiến chấp ấy, đó là Phật độ chúng sanh. Vì thế, nếu bảo “Như Lai nghĩ như thế này: Ta sẽ độ chúng sanh”, thật sự chẳng có lẽ ấy! Đó là ước theo nhân thì thân mà duyên thì sơ mà giải thích ý nghĩa.

Tổng hợp bốn nghĩa ấy, cho nên có chúng sanh được Như Lai hóa độ, nhưng Phật thật sự chẳng có ý niệm ấy. Câu này là giải thích theo chiều thuận. Từ chữ Nhược trở đi, lại dùng cách nói lật ngược vấn đề để giải thích nghĩa ấy. “Hữu” tức là “hữu niệm”. Hễ có ý niệm ấy, sẽ rơi vào Năng và Sở. Năng độ (người có thể hóa độ) là tướng ta (do nghĩ ta có thể hóa độ chúng sanh) . Sở độ (người được độ) là tướng người. Người được độ không chỉ là một người, đó là tướng chúng sanh. Niệm ấy nối tiếp chẳng ngừng, đó là tướng thọ giả. Nếu có một niệm, tứ tướng liền trọn đủ. Như Lai chính vì dạy bậc Bồ Tát phát tâm trừ bốn tướng ấy. Vậy thì nói “Như Lai có tứ tướng” có thể bảo là vu báng Như Lai cùng cực! Do vậy, răn nhắc [người nghe] đừng nghĩ như thế. Ở đây chính là phá trừ tà ngôn “Như Lai nghĩ như thế ấy”. Do chỉ nói theo phía Như Lai (tức là nghĩa đầu tiên trong bốn nghĩa đã nói trên đây), hòng nói rõ nghĩa “chẳng có Năng, chẳng có Sở, vô ngã”, ngụ ý dạy người học hiểu rõ “pháp giới bình đẳng, thật sự chẳng có ngã” vậy.

2.2.2.2.2.2.2.1.1.2. Nói rõ “vốn chẳng có thánh phàm”

(Kinh) Tu Bồ Đề! Như Lai thuyết hữu ngã giả, tắc phi hữu ngã, nhi phàm phu chi nhân, dĩ vi hữu ngã. Tu Bồ Đề! Phàm phu giả, Như Lai thuyết tắc phi phàm phu.

(經) 須菩提！如來說有我者，則非有我。而凡夫之人，以為有我。須菩提！凡夫者，如來說則非凡夫。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Như Lai nói có ngã, tức chẳng phải là có ngã, nhưng kẻ phàm phu cho là có ngã. Tu Bồ Đề! Phàm phu, Như Lai nói chẳng phải là phàm phu) .

Bản lưu thông hiện thời có thêm một câu “thị danh phàm phu” (thì gọi là phàm phu), nhưng bản chép tay của người đời Đường, Tạng Kinh dưới triều đại Nam Tống, và trong các bản chú sớ của cổ đức đều chẳng có [câu ấy], rất chẳng nên có!

Khoa này nhằm giải thích nguyên do “chẳng có năng độ và sở độ”. Chữ Ngã ở đây nếu chỉ hiểu là Ngã trong “nhân, ngã” (ta, người), cố nhiên chẳng phải là không được, nhưng [hiểu như vậy], ý nghĩa khá cạn! Cần phải biết: Chữ Ngã chính là thừa tiếp ý nghĩa của chữ Ngã trong “ngã đương” thuộc đoạn văn trước đó (tức câu “nhữ đẳng mạc vị Như Lai tác thị niệm, ngã đương độ chúng sanh” (các ông đừng nói ‘Như Lai nghĩ như thế này: Ta sẽ độ chúng sanh’), tức là nói đến Phật. “Ngã tắc phi ngã” (Ngã tức là chẳng phải ngã) nhằm hiển lý pháp giới bình đẳng, Phật tức chẳng phải là Phật, tức là nói rõ ý nghĩa “chẳng có thánh”. Bởi lẽ, danh xưng Phật hiển lộ Ngài đã chứng quả, còn danh xưng Như Lai cũng nhằm hiển thị Ngài đã chứng tánh. Nhất Chân pháp giới lìa danh tuyệt tướng, há có những danh tự ấy? Hơn nữa, Nhất Chân pháp giới, hết thảy chư Phật, hết thảy chúng sanh, tánh cùng một Thể mà tên gọi khác nhau. Do là đồng thể, nên nói là “nhất như”. Do vậy nói “bình đẳng, chẳng có cao thấp”. Nếu trong ấy có chữ Phật, sẽ liền có cao thấp, sẽ chẳng phải là bình đẳng, liền có danh tướng, sẽ chẳng phải là Không Tịch! Do vậy, nương theo nghĩa Như để nói, cái gọi là “có Phật, có thánh” sẽ chẳng phải là có Phật, có thánh, nhưng phàm phu chỉ biết chấp giữ tướng, chẳng liễu đạt Nhất Chân pháp giới, ngỡ là có Phật, có thánh! Pháp giới bình đẳng, Phật còn chẳng có, há có “năng độ” (người có thể hóa độ) để có thể nói ư? Hơn nữa, đã là bình đẳng đồng thể, không chỉ “chẳng có thánh” mà thôi, há còn lại “có phàm” ư? Vì thế, nói “phàm phu” mà nếu xét theo nghĩa Như để nói, sẽ chẳng phải là phàm phu. Phàm còn chẳng có, há có “sở độ” (người được hóa độ) để có thể nói ư? Chẳng cao, chẳng thấp, hoàn toàn bình đẳng, đó gọi là “tánh thể như một” (đủ thấy người đời sau hư vọng thêm câu “thị danh phàm phu” đúng là vẽ rắn thêm chân!)

Vô thánh, vô phàm, chính là nguyên do “chẳng có cao, thấp”, nên nói là bình đẳng. Tánh thể vốn sẵn bình đẳng như thế. Do vậy, đức Phật nói: “Thượng vô Phật đạo khả thành, hạ vô chúng sanh khả độ” (Trên là chẳng có Phật đạo để có thể thành, dưới là chẳng có chúng sanh để có thể độ) . Bởi lẽ, độ tức là chẳng độ, thành tức là chẳng thành. Do vậy, nói “bình đẳng chân pháp giới, Phật chẳng độ chúng sanh”. Vì thế, đức Phật thấy “hết thảy chúng sanh vốn là Phật”. Đấy đều là xét theo nghĩa tánh thể bình đẳng để nói.

Vì sao nói nghĩa bình đẳng? Vì khiến cho Bồ Tát phát tâm thông đạt nghĩa này. Hãy nên dùng “chẳng có Năng, chẳng có Sở, chẳng có pháp”, và cái tâm vô ngã để tu hết thảy thiện pháp, bèn có thể chứng như thế đó. Do vậy, có thể biết: Người tu hành tuy hãy nên phát nguyện chuyển phàm thành thánh, nhưng đã phát nguyện, hãy nên quăng bỏ ý niệm thánh phàm. Nếu chẳng ném bỏ, thánh phàm sẽ vĩnh viễn cách biệt. Vì sao vậy? Thánh mà thành thánh, phàm trở thành phàm, chính vì một đằng vô niệm, một đằng hữu niệm. Hễ dấy niệm liền có cao, thấp, liền chẳng phải là bình đẳng. Cổ nhân khai thị tu hành, có một câu tuyệt hay: “Đản mạch trực hành khứ” (Cứ thẳng thừng mà đi) . “Mạch trực” (驀直) có nghĩa là trọn chẳng nhìn ngó dáo dác. Hành nhân chỉ cần hiểu rõ đạo lý, nhận chuẩn phương hướng, cứ thẳng một đường mà đi. Chuyển phàm hay chẳng chuyển phàm, thành thánh hay chẳng thành thánh, cũng như hết thảy các thứ sanh tử, lợi hại v.v… nhất loạt chẳng bận lòng. Như thế thì sẽ tương ứng với đạo, tương ứng với tánh, có thể mau chóng thành tựu. Nếu không, sẽ đâm ra chẳng thể thành. Cổ nhân lại có lời cảnh tỉnh rằng “cổ miếu hương lô khứ” (miếu cổ, lò hương mất), ý nói: Vạn niệm nguội lạnh! Thánh, phàm còn chẳng bận tâm, những thứ khác sẽ có thể biết vậy!

2.2.2.2.2.2.2.1.2. Xét theo tánh tướng để nói rõ “chẳng một, khác”

2.2.2.2.2.2.2.1.2.1. Hiển thị chung nghĩa Như

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Khả dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai phủ? Tu Bồ Đề ngôn: - Như thị, như thị, dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai.

(經) 須菩提！於意云何？可以三十二相觀如來不？須菩提言：如是，如是，以三十二相觀如來。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Có thể dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai hay không? Tu Bồ Đề thưa: - Đúng như vậy! Đúng như thế, dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai) .

Đây là khoa “dựa theo tánh, tướng để nói rõ chẳng một, chẳng khác” chính là chỗ khẩn yếu của cả bản kinh, chứa đựng nghĩa u thâm, chẳng phân tích tỉ mỉ theo từng tầng, sẽ khó liễu giải.

Quán khác với Kiến. Nói theo thân do Như Lai hiện thì gọi là Kiến. Nói theo phía học nhân tu Quán thì gọi là Quán. Ý hỏi giống như nói: “Có thể coi quán tưởng Ứng Thân hữu tướng chính là quán tưởng Pháp Thân vô tướng hay không?” Một đằng hữu tướng, một đằng vô tướng, đương nhiên là chẳng thể, nhưng Ứng Thân vốn từ Pháp Thân hiển hiện. Vô của “vô tướng” vốn chẳng phải là rốt ráo không có. Nói là Thật Tướng thì chính là cái được gọi là “vô tướng, vô bất tướng”, lại còn chưa hề chẳng thể được. Tuy vậy, nếu chấp là có thể, chưa tránh khỏi giữ lấy tướng, phạm lỗi chấp Hữu. Vì thế, sau đó có kinh văn thuộc khoa “trừ khử giữ lấy tướng để nói rõ chẳng phải một”. Nhưng nếu chấp là chẳng thể, lại chẳng tránh khỏi diệt tướng, đọa vào lỗi chấp Không. Vì thế, sau đó lại có kinh văn thuộc khoa “trừ khử diệt tướng để nói rõ chẳng khác”. Thử xem lời đáp của trưởng lão, sẽ có thể tăng trưởng kiến địa chẳng ít. Lại nghe lời trừ khử của Phật, khiến cho người ta mở rộng tâm mục rất nhiều. Cần phải biết: Từ lúc mở đầu kinh cho tới nay đã trừ sạch từng tầng, nhiều lượt bảo “tức phi, thị danh”, không gì chẳng nhằm ngăn ngừa người học chấp vào một bên. Chỗ này nói rõ “tánh, tướng chẳng một, chẳng khác”, chính là nói rõ nguyên do “chớ nên chấp vào một bên” vậy!

“Ư ý vân hà” chính là thăm dò, kiểm nghiệm kiến địa. Trong các phần trước, đã nhiều lượt thăm dò, kiểm nghiệm; vì thế, ở đây chẳng nói Kiến mà nói là Quán. Ý hỏi cực vi tế, khác hẳn phần trước! Đấy chính là do sợ người học nghe nghĩa Như của các pháp, và “pháp này bình đẳng” mà lơ mơ, hồ đồ, chẳng thể thâm nhập tinh vi, tự cho rằng bình đẳng giống hệt như nhau. Tức là “sai chỉ hào ly, sai lầm ngàn dặm”, bèn khai thị vậy. Trong lời đáp, có hai nghĩa trọng yếu, ắt phải nên nói rõ trước:

1) Trong hội Bát Nhã, đức Phật bảo trưởng lão dạy lại các Bồ Tát

(xem kinh Đại Bát Nhã), có thể thấy là từ lâu trưởng lão đã cùng với Phật tâm tâm tương ấn, đã sớm hiểu sâu nghĩa thú Bát Nhã. Trong kinh này, do đức Phật cố ý dạy cho người không biết, nên [trưởng lão] thay chúng sanh thỉnh pháp.

2) Lý quá sâu, vốn chẳng thể nói. Nay bất đắc dĩ, từ chỗ không thể nói mà nói năng. Một người thì trong một lúc, chẳng thể nói hai lời theo kiểu khác nhau được. Vì thế, nhờ vào hai người, dùng thể loại vấn đáp để nói. Vậy thì nghĩa thú quá sâu sẽ dễ hiểu rõ hơn!

Nương theo hai nghĩa trên đây, cho nên lời trưởng lão nói chẳng khác gì Phật nói. Đối với bậc đương cơ trong hết thảy các kinh, đều nên quán như thế. Không chỉ kinh này là như thế! Đấy là ý nghĩa trọng yếu, chớ nên không biết!

Đối với những câu như thế, nếu chỉ dựa vào lời thưa đáp để lãnh hội, không chỉ là nhìn trưởng lão một cách nông cạn, mà ý chỉ sâu xa được bao hàm trong kinh cũng chẳng hiển lộ, bị ẩn khuất! Vì sao nói là “nhìn trưởng lão nông cạn?” Như lần đầu tiên, đức Phật hỏi “có thể dùng thân tướng để thấy Như Lai hay không?” Trưởng lão đáp ngay: “Thân tướng chính là chẳng phải thân tướng”. Lần thứ hai hỏi “có thể dùng ba mươi hai tướng để thấy Như Lai hay không?” Lại đáp “tức phi, thị danh”. Lần thứ ba hỏi “có thể dùng sắc thân trọn đủ để thấy Phật hay không? Có thể dùng các tướng trọn đủ để thấy Như Lai hay không” Đều đáp là “chẳng nên”. Sao ở đây [trưởng lão] lại bỗng dưng chấp tướng như thế? Cố nhiên trưởng lão đại diện cho chúng sanh, nhưng đã thông hiểu rồi bỗng dưng mê muội, chẳng hợp lý! Do vậy, câu như thế quả thật chẳng phải là lời thưa gởi nhằm thể hiện sự đồng ý, mà là nói về Lý.