Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 19

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2. Xiển minh nghĩa chân thật trong sự thuyết pháp

Chia thành ba phần:

1) Tổng kết kinh văn thuộc phần trên.

2) Giảng thẳng vào sự chân thật.

3) Lại dùng thí dụ để nói rõ.

Phần thứ nhất lại chia thành hai đoạn:

1) Kết lại về vô trụ phát tâm.

2) Kết lại về vô trụ bố thí.

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1. Tổng kết kinh văn thuộc phần trên

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.1. Kết lại về vô trụ phát tâm

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.1.1. Nêu ra lời kết luận

(Kinh) Thị cố, Tu Bồ Đề! Bồ Tát ưng ly nhất thiết tướng, phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm.

(經) 是故，須菩提！菩薩應離一切相，發阿耨多羅三藐三菩提心。

(Kinh: Do vậy, Tu Bồ Đề! Bồ Tát hãy nên lìa hết thảy các tướng mà phát tâm Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác) .

Xem những điều được nói khái lược trên đây, cũng biết “thuyết pháp” trong tựa đề chung của khoa này chính là hai sự kiện. “Thuyết” là ngôn thuyết; “pháp” là pháp môn.

“Thị cố” (Do vậy) là từ ngữ nhằm thừa tiếp phần trước, sanh khởi phần sau. “Ly nhất thiết tướng” tức là “ly nhất thiết chư tướng” (lìa hết thảy các tướng) như trưởng lão đã nói trong phần trước. Tất cả các tướng đối đãi như ta, người, hữu, vô, pháp, phi pháp v.v… không gì chẳng đều lìa. Do vậy nói “nhất thiết” (hết thảy) . “Ưng” (應, hãy nên) là từ ngữ quyết định, nhằm nói rõ: Chẳng lìa trọn hết, sẽ không được! Trước đó, trưởng lão đã nói “ly nhất thiết tướng, tắc danh chư Phật” (lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật), nhằm nêu rõ: Lìa tướng sẽ có thành tựu to lớn! Đó chính là xét theo chứng quả để nói. Đấy là lý do vì sao trưởng lão thấu hiểu sâu xa nghĩa thú. Sau khi đức Thế Tôn ấn chứng, hứa khả, bèn nói tiếp hai khoa “đệ nhất Ba La Mật” và “nhẫn nhục”, nhằm nêu rõ: Phải nên lìa hết thảy các tướng để tu Lục Độ. Đó là xét theo sự tu nhân để nói. Khoa này thừa tiếp ý nghĩa ấy, kết quy vào “hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát tâm”, tức là tiến hơn một bước nữa. Bởi lẽ, tu Lục Độ chính là cái nhân để thành tựu, mà phát tâm lại là cái nhân của khởi tu! Đấy là nói theo nguồn cội. Bất luận quả vị, công phu tu hành, hay cái tâm tu nhân, “lìa tướng” là điều nhất quán từ đầu đến đuôi. Vì vậy, do trưởng lão đã hiểu sâu đậm chỗ quy thú ấy, đức Thế Tôn bèn xiển minh cội nguồn của nó, khiến cho [thính chúng] biết “lìa các tướng thì mới gọi là chư Phật”. Vì thế, hãy nên lìa tướng để tấn tu, hãy nên lìa tướng để phát tâm. Do đó, Bát Nhã chính là pháp môn quán triệt từ đầu đến cuối; “lìa tướng” là con đường tắt để chuyển phàm thành thánh, hãy nên hiểu rõ vậy!

Khoa này kết lại nghĩa trước đó. Không chỉ như trên đây đã nói: Chỉ kết lại mấy khoa trước đó mà thôi! Hãy nên biết: Hai câu “ưng ly nhất thiết tướng” (phải nên lìa hết thảy các tướng) và “phát Bồ Đề tâm” chính là để điểm nhãn cho những nghĩa đã nói trong phần đầu của kinh như “phát Bồ Đề tâm, ưng như thị trụ, như thị hàng phục kỳ tâm” (phát Bồ Đề tâm, hãy nên trụ như thế, hàng phục cái tâm như thế) . Vì sao vậy? Hãy nên lìa hết thảy tướng mà phát tâm; cho nên hãy nên hàng phục cái tâm trụ tướng. Không chỉ là như thế, mà còn là kết lại các ý nghĩa đã được giải đáp ở đầu kinh như “hết thảy các loại chúng sanh [noãn, thai, thấp, hóa]” v.v… Vì sao vậy? Độ vô biên chúng sanh, khiến cho họ nhập Vô Dư Niết Bàn, phát tâm A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, nhưng thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ, hãy nên lìa hết thảy các tướng. Có nghĩa là: Trong lời đáp trước đó, đã nói “độ mà chẳng có tướng độ”, vì ắt phải lìa hết thảy các tướng thì sau đó, cái được phát mới là Bồ Đề tâm. Vì sao vậy? Chẳng thể lìa tướng, quyết chẳng thể độ trọn hết chúng sanh, mà cũng chắc chắn chẳng thể khiến cho họ nhập Vô Dư Niết Bàn; vậy thì [nguyện] đã phát sẽ trở thành nguyện hư huyễn. Trong phần trước còn nói: “Nếu có các tướng ta, người v.v… tức chẳng phải là Bồ Tát”. Do vậy, ở đây không nói “phát Bồ Đề tâm, hãy nên lìa hết thảy các tướng”, mà nói “hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát Bồ Đề tâm”, hàm ý răn nhắc tột bậc! Trong phần trước đã chẳng nói rồi đó sao? Bồ Đề là giác, là bình đẳng, là từ bi. Nếu chấp tướng của nó, cái tâm ấy sẽ chẳng phải là giác, chẳng bình đẳng, chẳng phải là vô duyên từ, chẳng phải là đồng thể bi. Tuy nói “phát tâm”, nhưng cái tâm đã phát có còn được gọi là Bồ Đề tâm hay không? Do vậy, quyết định phải nên lìa hết thảy các tướng; sau đấy mới là phát Bồ Đề tâm.

Kế đó, ba câu “bất ưng trụ sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp sanh tâm, ưng vô sở trụ tâm” (chớ nên trụ vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp mà sanh tâm, tâm hãy nên chẳng trụ vào đâu) chính là giải thích nhằm kết lại ý nghĩa “ưng ly nhất thiết tướng” (hãy nên lìa hết thảy các tướng) ở đây. Đối ứng với điều đó mà nói thì những điều được nói ở đây cũng là từ ngữ để nêu bày. Do vậy, khoa này được gọi là “tiêu kết” (標結, nêu ra để kết lại) . “Tiêu” là phát khởi phần sau, “kết” là thừa tiếp phần trước.

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.1.2. Giải thích để kết lại

(Kinh) Bất ưng trụ sắc sanh tâm. Bất ưng trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp sanh tâm. Ưng sanh vô sở trụ tâm.

(經) 不應住色生心。不應住聲、香、味、觸、法生心，應生無所住心。

(Kinh: Chớ nên trụ vào sắc để sanh tâm. Chớ nên trụ vào thanh, hương, vị, xúc, pháp để sanh tâm. Hãy nên sanh tâm chẳng trụ vào đâu) .

Khoa này nhằm giải thích để kết lại câu “ưng ly nhất thiết tướng” (hãy nên lìa hết thảy các tướng) trong phần trước, nhưng chẳng nói riêng, mà dẫn ngay đoạn kinh văn “phát tâm vô trụ” thuộc phần “dựa theo cái nhân để giảng rõ” trong phần trước, chỉ hơi biến đổi từ ngữ để nói. Do vậy, cách nói của đức Phật long lanh, trong sáng, phương diện nào cũng đều trọn vẹn. Bởi lẽ, nói như thế, không chỉ có thể giải thích rõ ràng các nghĩa trong khoa trước, mà còn kiêm xiển minh ý nghĩa của khoa “phát vô trụ tâm”, hòng tránh cho [thính chúng do] nghe những điều trong phần trước, chẳng dung thông đế lý, sẽ liền được nhờ vào đó để soi ngược lại phần kinh văn trước đó, hợp thành một kết luận. Thiện xảo tột bậc!

“Sanh” có nghĩa là sanh khởi. “Phát Bồ Đề tâm”: Tâm cố nhiên chớ nên rong ruổi, tán loạn, cũng chớ nên chìm đắm. Nếu tâm chìm đắm, Lục Độ vạn hạnh sẽ từ đâu mà khởi tu? Vì thế, đặc biệt nói một chữ Sanh hàm ý chỉ dạy. Ý nghĩa của khoa này là: Vừa mới nói “hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát Bồ Đề tâm”, [vậy thì] hãy nên lìa các tướng nào? Nên lìa tướng như thế nào? Chẳng có gì khác! Đã là phát khởi giác tâm bình đẳng, từ bi, vậy thì khi tâm sanh khởi, hãy nên vượt khỏi các trần cảnh đối đãi như sắc, thanh v.v…, chớ nên trụ chấp, tức là hết thảy các tướng đều lìa. Chỉ nên sanh khởi cái tâm chẳng trụ vào bất cứ một thứ gì trong tất cả các trần cảnh đối đãi. Sau đó, cái được phát khởi sẽ chính là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm.

Trong phần trước đã có nói “hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm”; đó là tách ra để nói, nhằm hiển thị ý nghĩa “hai bên Không và Hữu đều chẳng chấp”. Kinh văn trong phần này nói “ưng sanh vô sở trụ tâm” (hãy nên sanh cái tâm chẳng trụ vào đâu) là gộp lại để nói. Đại lược biến đổi từ ngữ, ý nghĩa càng tinh vi, thấu triệt hơn, khác xa trước đó. Do sợ người nghe lời nói trước đó, sẽ coi vô trụ và sanh tâm thành hai chuyện, ắt có thể đến nỗi chấp vô trụ mà đọa Không, hoặc chấp sanh tâm mà vướng mắc nơi Hữu. Dẫu chẳng phải là như vậy, chỉ dạy “vô trụ sanh tâm” thì chưa thể viên dung, tức là hai bên Không và Hữu đều chẳng thể ngầm khế hợp. Dẫu có thể chẳng chấp hai bên, khế hợp Trung Đạo, nhưng tướng của Trung và Biên nghiễm nhiên tồn tại. Như vậy thì tuy chẳng chấp hai bên, vẫn là chấp Trung. Đã có cái để chấp trước, sẽ là phân biệt, vẫn rơi vào tứ tướng! Do đó, nay dung hội thành một khối, nói: “Phần trước đã nói ‘hãy nên vô trụ mà sanh tâm’, trọn chẳng phải là hai chuyện, mà là hãy nên chẳng trụ vào đâu để sanh tâm”. Có nghĩa là khi nói “sanh tâm” thì chính là vô trụ, khi vô trụ chính là lúc sanh tâm. Như vậy thì Hữu chính là Không, Không chính là Hữu. Không, Hữu đồng thời trọn đủ! Nếu có thể Không Hữu đồng thời, sẽ chẳng có gì được gọi là Không hay Hữu, sẽ chẳng có gì gọi là Biên, mà cũng chẳng có gì để gọi là Trung. Nhưng thật ra, nơi nơi, chốn chốn, chẳng có gì không phải là Trung. Đó gọi Viên Trung. Đạt tới Viên Trung, thì ngã lẫn pháp cùng là Không, bốn câu đều trừ, đạt tới vô tướng tột bậc thì mới là phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, lìa hết thảy các tướng. Người mới phát tâm há có thể như thế ư? Chính vì chẳng thể như thế, nên nói là Ưng (hãy nên), tức là “hãy nên biết như thế, hãy nên học như thế”.

Khoa “phát vô trụ tâm” thuộc đoạn “xét theo cái nhân để giải thích rõ” ở phần trước vốn là chỗ kết huyệt của các nghĩa đã nói sau khi khai kinh. Nay khoa này nhằm kết lại ý nghĩa “vô trụ phát tâm” trong phần trước, lại kèm thêm khoa sau để kết lại ý nghĩa “vô trụ bố thí” trong phần trước. Tức là có thể biết: Đây chính là chỗ kết huyệt chung của các nghĩa từ đầu kinh đến nay. Do vậy, khoa này được gọi là “tổng kết các phần kinh văn trước đó”!

Trong đoạn “phát vô trụ tâm” thuộc phần trước, “chư Bồ Tát Ma Ha Tát” chính là nói tới người phát Bồ Đề tâm. “Thanh tịnh” tức là lìa hết thảy các tướng. Hãy nên biết: Tâm thanh tịnh chính là bản tánh. Đó gọi là “diện mục sẵn có”, mười pháp giới đều cùng sẵn có, cho nên lại gọi là Nhất Chân pháp giới. Nhưng cái tâm thanh tịnh của lục phàm chúng sanh từ lâu đã bị các tướng đối đãi phân biệt ta, người v.v… ngăn chướng; do đó, chẳng thể hiển hiện. Nếu lìa tướng một phần, tâm thanh tịnh sẽ hiển hiện một phần. Chính là như trong phần trên đã nói “tín tâm thanh tịnh, tắc sanh Thật Tướng” (tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng) . Thật Tướng cũng là tên gọi khác của bản tánh. Khi lìa từng phần, sẽ gọi là Phần Chứng Giác. Lúc đầu tiên, lìa được một phần thì gọi là địa vị thứ nhất của Phần Chứng Giác, tức Sơ Trụ Bồ Tát. Đó là bước đầu tiên chuyển phàm thành thánh, cũng gọi là Chánh Định Tụ. Chánh Định có nghĩa là Trụ. “Tụ” (聚) có nghĩa là “loại”. Ý nói: Người ấy thuộc loại nhập thánh quả, vĩnh viễn chẳng thoái chuyển A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Vì thế, gọi là Chánh Định Tụ. Đạt tới địa vị này thì mới gọi là “tín căn thành tựu”. Do người ấy thành tựu tín căn, nên đạt được Bất Thoái. Do vị ấy mới thành thánh quả Bất Thoái, nên gọi là Sơ Trụ. Từ đó, trải trọn bốn mươi mốt địa vị, đoạn một phần vô minh tối hậu, thì mới có thể lìa sạch hết thảy các tướng, tâm thanh tịnh mới hiện tiền viên mãn, nên gọi là Cứu Cánh Giác, còn gọi là Diệu Giác, cũng gọi là Phật. Có thể thấy: Từ phàm phu cho tới Cứu Cánh Giác, công hạnh duy nhất là “lìa tướng” mà thôi! Vì sao có thể lìa? Nương vào Văn Tự Bát Nhã để khởi Quán Chiếu Bát Nhã đấy thôi! Đức Thế Tôn vẫn sợ học nhân chẳng thể hiểu sâu xa Văn Tự Bát Nhã vừa được nói trên đây, sẽ từ đâu mà quán chiếu? Do vậy, nói tới chỗ này, Ngài lại vì họ dung thông các nghĩa trước để họ quán chiếu dụng công. Quý vị hãy nên biết: Lũ chúng ta đã thọ trì kinh này, ắt phải nên triệt để lãnh hội nghĩa thú do đức Phật đã nói, khiến cho tâm hiểu rành rẽ thấu đáo. Sau đấy, khi tu hết thảy các pháp, khi gặp hết thảy các cảnh, sẽ có thể vận dụng, dùng “trải qua sự việc để rèn luyện cái tâm”.

Nhất là phải nên trong lúc đi, đứng, ngồi, nằm, lúc mặc áo, ăn cơm, lúc tiếp bạn, tiễn khách, trong mọi lúc, mọi nơi, thường tồn dưỡng nghĩa thú đã lãnh hội trong tâm, thong dong tìm cầu, thấu hiểu thâm nhập, chớ để gián đoạn. Chú trọng sao cho kinh nghĩa và cái tâm của mình dung hội thành một phiến! Như thế chính là huân tập, chính là quán chiếu, không nhất định phải tĩnh tọa, quán chiếu. Dụng công như thế, sẽ có thể khiến cho vô minh giảm dần, mỏng dần, sẽ có công năng tăng trưởng Bồ Đề, trừ chấp, phá ngã. Ắt cần phải tồn dưỡng chân thành như thế. Sau đấy, khi vận dụng thì mới đạt được công hiệu. Đấy chính là cái được gọi là “dưỡng đạo tâm” trong phần trước. Bồi dưỡng như thế, đạo nhãn cũng càng sáng thêm! Đấy chính là phương pháp tu hành thân thiết nhất, đượm vị nhất, chẳng có mảy may tốn sức, hoặc trở ngại sự, mà có thể đạt được thọ dụng to lớn, ngàn vạn phần đừng coi thường!

Kinh văn trong phần trước và phần này nếu nói liên tiếp thì ý nghĩa càng rõ rệt! Nay tôi lại đem phần trước và sau ghép lại thành một mạch để thưa cùng quý vị, hòng thuận tiện lãnh hội triệt để. Nói “phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” tức là dạy hãy nên khiến cho thanh tịnh tâm vốn sẵn có nơi tự tánh hiện tiền. Làm thế nào để hiện? Tức là trong cái tâm ấy, chớ nên hiện khởi cảnh giới lục trần, chớ nên trụ trong trần cảnh để hiển hiện cái tâm ấy, ngõ hầu dần dần được thanh tịnh. Do vậy, có thể biết: Nói “thanh tịnh” chẳng phải là trầm không trệ tịch, khiến cho tâm chẳng khởi, mà chỉ là hãy nên lìa hết thảy các tướng. Lìa những tướng nào vậy? Chính là chớ nên đối với cảnh tướng lục trần mà phân biệt, đối đãi, trụ chấp sanh tâm. Lại còn không chỉ phải nên lìa tướng cảnh giới, mà cũng nên lìa cái tướng chia chẻ “vô trụ” và “sanh tâm” thành hai chuyện, hãy nên sanh tâm chẳng trụ vào đâu!

Thế nào là “sanh tâm chẳng trụ vào đâu?” Thiền sư Vĩnh Gia Nguyên Giác đời Đường có một bài tụng vừa khéo để chú giải cặn kẽ. Tụng rằng: “Kháp kháp dụng tâm thời, kháp kháp vô dụng tâm. Vô tâm kháp kháp dụng, thường dụng kháp kháp vô” (Vừa khéo khi dụng tâm, vừa khéo chẳng dụng tâm. Vô tâm vừa khéo dùng, thường dùng thật khéo vô) . Câu đầu tiên [có nghĩa là] tâm sanh, là Hữu, là Chiếu. Câu thứ hai, chẳng trụ vào đâu, tức là Không, là Giá (遮, ngăn che) . Gộp lại để xem, sẽ là sanh tâm chẳng trụ vào đâu. Đấy cũng là Không và Hữu chính là lẫn nhau, Giá và Chiếu đồng thời. Câu thứ ba chính là vô trụ mà sanh tâm, cũng chính là Giá mà Chiếu, Không mà Hữu. Câu thứ tư tức là sanh tâm mà vô trụ. Đó gọi là Chiếu mà Giá, Hữu mà Không. Gộp hai câu ba và bốn để xem, thì Giá, Chiếu, Không, Hữu, vô trụ, sanh tâm đều chẳng thể nói, mà lại vừa khớp là sanh tâm chẳng trụ vào đâu! Đấy chính là ý nghĩa gìn giữ để ngầm hợp tự tại. Hãy nên biết: Sanh vô trụ tâm chính là sanh tâm thanh tịnh. Sanh tâm thanh tịnh chính là sanh Thật Tướng. Phụng trì Kim Cang Bát Nhã thì hãy nên tín giải, thọ trì như thế, hãy nên vì người khác mà nói như thế, khiến cho ta lẫn người đều lìa hết thảy các tướng như thế, sẽ là hiển hiện cái tâm thanh tịnh mà mọi người đều cùng có như thế đó. Có như thế thì mới là phát tâm A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề!

Khoa “phát tâm vô trụ” trong phần trước được nói sau khoa “trang nghiêm cõi Phật”. Nay kết lại khoa “vô trụ phát tâm” được nói sau khoa Lục Độ. Đấy là lại cảnh tỉnh: Sở dĩ tu Lục Độ chính là để trang nghiêm cõi Phật. Vì thế, ở đây xiển minh “hãy nên lìa hết thảy tướng để phát tâm tu Lục Độ”, cũng chính là lý do vì sao kết lại nghĩa trước, tức “hãy nên lìa tướng để trang nghiêm cõi Phật”. Sở dĩ Bồ Tát trang nghiêm cõi Phật với dụng ý “thượng cầu, hạ hóa”. Vì thế, thượng cầu, hạ hóa đều phải nên lìa hết thảy các tướng. Trong kinh Phật có nói: “Thượng vô Phật đạo khả thành, hạ vô chúng sanh khả độ” (Trên không có Phật để có thể thành, dưới chẳng có chúng sanh để có thể độ) . Ý ấy chính là thành Phật mà chẳng thấy tướng thành Phật, độ chúng sanh mà chẳng thấy tướng độ chúng sanh.

Nói chung, “sanh tâm chẳng trụ vào đâu” tức là lời diễn nói chân thật “lìa hết thảy các tướng”, đó là cái được gọi là “viên ly” (圓离, lìa trọn vẹn) vậy! Viên ly tức là Không đến tột cùng, cũng là “lìa tứ cú, tuyệt bách phi”, cũng tức là lý vô ngại, sự vô ngại, lý sự vô ngại, sự sự vô ngại, cũng chính là Song Giá, Song Chiếu, Song Minh (cùng ngầm khế hợp), Song Tồn (cùng tồn tại), Giá Chiếu đồng thời, Tồn và Minh tự tại. Hãy nên lãnh hội như thế. Lại đem “chớ nên chẳng trụ vào đâu” nói gộp vào “sanh tâm” với ngụ ý răn nhắc tột bậc. Đấy là nhằm chỉ dạy học nhân, nếu ở ngoài “không trụ vào đâu” mà sanh tâm, tâm sẽ là có trụ, cũng là Sanh, tức là trở thành trật lất! [Ý ấy] chẳng nhỏ nhiệm sao? Chẳng nguy hiểm sao? Khoa kế tiếp dùng cách nói ngược lại để chỉ rõ, chính là để làm sáng tỏ nghĩa này.

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.1.3. Nói ngược lại để chỉ rõ

(Kinh) Nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ.

(經) 若心有住，則為非住。

(Kinh: Nếu tâm có trụ, sẽ là chẳng phải trụ) .

“Nhược tâm hữu trụ” (Nếu tâm có trụ) chính là nói rõ nếu ở ngoài chẳng trụ vào đâu” mà sanh tâm, thì sanh tâm sẽ có cái để trụ vào. “Trụ” có nghĩa là “chấp giữ”. Nếu sanh tâm ở ngoài “chẳng trụ vào đâu”, thì cái tâm ấy sẽ có chấp giữ. Chấp giữ là chấp tướng. Vì thế nói “tắc vi phi trụ”, hàm ý “hễ trụ thì sai mất rồi!” Vì sao vậy? Hễ trụ liền có tướng, mâu thuẫn với “hãy nên lìa hết thảy các tướng” như phần trên đã nói. Do vậy, chẳng đúng! Đọc hai câu kinh văn này liền một mạch, ý nghĩa càng hết sức rõ rệt! Bởi lẽ, nếu tâm có trụ, thì sẽ là phi trụ, giống như nói “nếu tâm có cái để trụ vào, sẽ chẳng phải là đáng nên trụ”. Do đó nói “hễ trụ liền trật!” Nghĩa này đúng như lúc mở đầu kinh đã nói: “Bồ Tát đản ưng như sở giáo trụ” (Bồ Tát chỉ nên trụ đúng như đã được dạy) . Một đằng là nói theo chiều thuận, một đằng là nói theo chiều nghịch, hô ứng lẫn nhau từ xa! Nếu tâm có trụ, sẽ chẳng phải là trụ đúng như lời dạy! Vì thế nói: “Sẽ chẳng phải là trụ”. Trước đó nói “ưng như sở giáo trụ” chính là tiếp ngay câu trước đó “ưng vô sở trụ” (hãy nên chẳng trụ vào đâu) . Có thể thấy: Nói “như sở giáo trụ” (trụ đúng như đã dạy), bất quá là do người hỏi “ưng vân hà trụ” (nên trụ như thế nào?), mà đành tùy thuận mà nói “trụ” đó thôi! Chứ ý nghĩa thật sự là “trụ mà vô trụ”. Nói cách khác, chính là hãy nên trụ nơi “chẳng trụ vào đâu”. Do điều này, đủ để chứng tỏ “hãy nên chẳng trụ vào bất cứ một thứ gì”. Nếu tâm có trụ thì cái “trụ” ấy sai be bét mất rồi!

Chắc có kẻ bảo: “Hiểu nghĩa như ông chẳng đúng! Ý nghĩa của kinh là ‘nếu trong hết thảy các pháp mà tâm có trụ, thì chẳng phải là trụ Bát Nhã’. Do vậy nói ‘hết thảy các pháp đều chẳng nên trụ, nhưng hãy nên trụ vào Bát Nhã’. Kinh Đại Bát Nhã chẳng nói đó sao: ‘Chẳng trụ trong hết thảy các pháp, tức là trụ Bát Nhã’. Nếu dùng kinh văn từ hai chỗ ấy để ấn chứng, có thể thấy ở đây chính là nói ‘hãy nên trụ trong Bát Nhã’. Nếu trụ vào Bát Nhã thì chẳng phải là ‘không trụ trong hết thảy các pháp thì không được!’ Vì thế, nói ‘nếu tâm có trụ thì tức là phi trụ’. Do đó biết nghĩa như ông hiểu là chẳng đúng!” Lời kẻ ấy sai lầm rất lớn, do chẳng hiểu rõ ý nghĩa của kinh mà ra! Nay tôi sợ có thể là có người do thấy kinh Đại Bát Nhã nói như thế mà nẩy sanh hiểu lầm, chẳng thể không dẫn ra để nói rõ triệt để nghĩa này.

Hãy nên biết: Hai khoa thuộc phần trước kinh này đặc biệt nói về Đệ Nhất Ba La Mật và Nhẫn Nhục, chính là để nói rõ “Bát Nhã chẳng lìa hết thảy các pháp, hết thảy các pháp chẳng lìa Bát Nhã”. Điều ấy có thể chứng minh câu “tắc vi phi trụ” chắc chắn không thể hiểu là “chẳng phải trụ Bát Nhã”. Vì sao vậy? Do Bát Nhã đã chẳng thể tách lìa hết thảy các pháp, vậy thì “chẳng trụ vào hết thảy các pháp” như kinh Đại Bát Nhã đã nói sẽ bao gồm [ý nghĩa] “chẳng trụ Bát Nhã” trong ấy. [Thế mà kinh Đại Bát Nhã] lại nói “tức thị trụ Bát Nhã” (chính là trụ Bát Nhã), phải hướng theo bốn chữ “bất trụ tức thị” (chẳng trụ chính là) để lãnh hội [ý nghĩa]. Bởi lẽ, nói “nhất thiết bất trụ” (hết thảy chẳng trụ) tức là trụ rồi! Nói chung là nhằm nói rõ ý nghĩa “Bát Nhã hãy nên dùng bất trụ để trụ”. Điều này hoàn toàn có ý nghĩa tương đồng với “đản ưng như sở giáo trụ” (chỉ nên trụ đúng như đã dạy) được nói trong kinh này. Huống chi, ngoài hai câu ấy, kinh Đại Bát Nhã còn có hai câu như sau: “Bất tín nhất thiết pháp, thị danh tín Bát Nhã” (Chẳng tin hết thảy các pháp thì gọi là tin Bát Nhã) . Hãy nên biết: Hết thảy các pháp đều do đức Phật nói, há có nên chẳng tin? Nếu gộp chung bốn câu lại để đọc, sẽ có thể ngộ biết: Đấy cũng là nhằm nói rõ nghĩa “hết thảy các pháp chẳng thể lìa Bát Nhã. Hết thảy hành nhân chẳng thể lìa Bát Nhã”. Nếu hiểu thành “chẳng cần hết thảy các pháp, chỉ chấp Bát Nhã” thì sẽ là quét sạch Phật pháp, có lý ấy hay chăng?

Còn như kinh này trước đó đã nói rõ ràng “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã”, lại nói “đệ nhất chẳng phải là đệ nhất”, há có thể nói “hãy nên trụ vào Bát Nhã” hay không? Nói chung, hễ đọc kinh Phật, muốn hiểu Phật lý, ắt phải nên hiểu sâu, hiểu trọn vẹn. Nếu không, sợ rằng sẽ là lầm pháp, lầm người! Đối với pháp môn Bát Nhã, càng cần phải đặc biệt chú ý hơn. Bởi lẽ, lý ấy quá sâu xa, tinh vi, từ ngữ lại hết sức viên mãn, linh hoạt, muôn phần chẳng thể nhìn nông cạn, hẹp hòi được! Chớ nên dùng cái thấy lệch lạc để suy lường!

Lại có người nghi “nói phi trụ như vậy chính là nói chẳng trụ Bồ Đề”, cũng là sai lầm to lớn! Đức Phật và trưởng lão vì nói rõ “cũng chớ nên trụ vào Bồ Đề tâm”, bèn đặc biệt nói nửa sau của bộ kinh này. Khi nói tới nửa bộ sau, [quý vị] sẽ tự hiểu rõ ý chỉ này; ở đây, tôi chẳng rườm lời. Nói chung, Trụ tức là Thủ (取, giữ lấy) ; đó cũng là chấp. Hết thảy đã chẳng nên chấp, cho nên “hết thảy đều chớ nên trụ”. Hễ có trụ thì sai mất rồi!

Hoặc lại nói: “Kinh dạy chớ nên trụ trong sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp để sanh tâm, tức ‘lìa tướng’ dường như là dựa theo bên Hữu để nói”. [Kẻ lập luận như vậy] chẳng biết: Hễ nói một chữ Pháp, liền bao gồm cả Phi Pháp. Trong phần trước đã chẳng nói rồi đó sao? “Pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp” (Pháp còn nên xả, hà huống phi pháp) . Vì thế, hễ nói đến Pháp là đã bao gồm Phi Pháp! Lại còn nói rõ “ưng ly nhất thiết tướng” (hãy nên lìa hết thảy các tướng) . Nếu chẳng nhiếp trọn hết bốn câu “có, không…”, sẽ chẳng thể nói là “hết thảy”. Phàm đối với những chỗ như thế này, nếu chẳng quán sâu, quán trọn vẹn, sẽ thành bàn nói Bát Nhã hư vọng, nông cạn. Bất luận nói xằng bậy hay nói nông cạn, tội ấy quá to! Vì thế, nay tôi tiện dịp, bèn nói phân tích cặn kẽ!

Phần này kết lại hai khoa “vô trụ phát tâm” và “vô trụ bố thí” nhằm tổng kết phần kinh văn trước đó. Do vậy, ý nghĩa được chứa đựng ở đây đã nhiều mà lại còn trọng yếu. Nếu chẳng nêu tỏ theo từng tầng cho thấu triệt, nghĩa thú sẽ chẳng dung thông, nhất quán, [hành nhân] sao có thể tác quán cho được? Huống chi, trụ trần sanh tâm chính là tập khí tích tụ của phàm phu, tột bậc khó trừ. “Chẳng nên trụ trần để sanh tâm” chính là đúng bệnh mà cấp thuốc, có mối liên quan tột bậc khẩn yếu, vậy thì đối với chuyện “làm như thế nào để có thể chẳng trụ”, muôn phần chẳng thể không nói nhiều phương tiện, khiến cho [người đọc] có chỗ tiến nhập. Nếu chẳng như vậy, tuy nói đạo lý Bát Nhã cực đúng, vẫn là nói suông! Dẫu nghe cực rõ, vẫn là uổng công nghe! Vì vậy, đối với những chỗ này, [người đọc] đều phải nên tột bậc chú trọng, chớ nên sợ phiền, chẳng thể lướt qua chút nào được!

Trưởng lão hỏi về phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm, hãy nên trụ như thế nào, hãy nên hàng phục cái tâm như thế nào? Đó là tách ra để hỏi, vì phát tâm, trụ, và hàng phục rõ ràng là ba chuyện. Nhưng tuy nói là ba, ý vẫn nhất quán! Vì sao vậy? Trưởng lão hỏi Trụ, ngụ ý hỏi phương pháp khiến cho cái tâm được an trụ. Sợ chẳng thể an trụ, cho nên lại hỏi “hàng phục như thế nào?” Mà hỏi “hàng phục như thế nào”, lại chính là hỏi “hãy nên phát tâm như thế nào?” Vì vậy, đức Thế Tôn giải đáp cũng là đáp dung thông. Thử xem ngữ ý trong lời đáp đầu tiên về hàng phục, sẽ có thể ngộ biết: Nói là “hàng phục” thì chẳng có gì khác, chính là hàng phục sự trụ tướng. Do đó nói: “Nhược hữu tứ tướng, tức phi Bồ Tát” (Nếu có bốn tướng, tức chẳng phải là Bồ Tát) . Trong chỗ kết lại, đặc biệt nói câu này, chính là chỉ rõ ý ấy. Kế đó, khi Ngài giải đáp [câu hỏi] “hãy nên trụ như thế nào”, bèn nói “đản ưng như sở giáo trụ” (chỉ nên trụ đúng như lời dạy) ; mà điều đã dạy chính là “ưng vô sở trụ” (hãy nên chẳng trụ vào đâu) . Quán sâu xa ý này, lại có thể ngộ biết: Do chúng sanh chỗ nào cũng trụ chấp, cho nên dạy vô trụ. Dạy vô trụ chính là vì để hàng phục! Đó là Ngài đã đem “trụ” và “hàng phục” dung hợp thành một khối. Những điều nói tiếp theo đó, không gì chẳng nhằm nêu tỏ nghĩa lý “hãy nên chẳng trụ vào đâu”. Nói tới chỗ ấy, lại dẫn những điều đã nói trước đó, nhưng đại lược biến đổi từ ngữ để nói sâu đậm, thấu triệt hơn rằng: “Ưng sanh vô sở trụ tâm” (Hãy nên sanh cái tâm chẳng trụ vào đâu) . Lại nói “nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ” (Nếu tâm có trụ thì chẳng phải là trụ) . Do đó, càng có thể ngộ biết: Hai chữ Vô Trụ chính là tông chỉ chủ yếu của Kim Cang Bát Nhã. Đối với ngàn lời vạn lẽ trong một bộ kinh, có thể dùng một câu để bao trùm: “Vô trụ mà thôi!” Vì sao đức Thế Tôn phải đáp dung thông như thế? Vì sao người đọc kinh phải lãnh hội ý chỉ chủ yếu trong lời đáp như thế? Vì nếu chẳng phải là như vậy, dụng công sẽ chẳng thể nắm được chỗ trọng yếu, then chốt. Không nắm được chỗ trọng yếu, then chốt, sao có thể thực hiện cho được?

Lại nữa, “lìa hết thảy các tướng” được nói ở đây chính là ý nghĩa Vô Trụ. Nói “ưng ly” (hãy nên lìa), đó là ý nghĩa hàng phục. Nhưng nói “ưng ly nhất thiết tướng phát Bồ Đề tâm” (hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát Bồ Đề tâm) tức là dung hợp trụ, hàng phục và phát tâm thành một khối. Giống như nói: Đối với các nghĩa đã nói trên đây, chớ nên cho rằng chỉ sau khi đã phát Bồ Đề tâm thì mới nên hàng phục, trụ tướng! Hãy nên biết: Khi phát tâm là đã phải nên lìa hết thảy các tướng để chẳng trụ vào đâu, thì mới là phát Bồ Đề tâm! Có phần tiểu kết này, những điều được nói trên đây càng thêm phần răn nhắc. Người nghe pháp hiểu rõ ý nghĩa này, sẽ biết khi phát tâm, chẳng thể hàm hồ! Do cái tâm đã chân thật, sẽ chẳng đến nỗi chuốc lấy cái quả cong vẹo. Đó gọi là “khi mới phát tâm liền thành Chánh Giác” là như thế đó. Hãy nên tín giải, thọ trì như vậy.

Hai câu “chớ nên trụ vào sắc để sanh tâm. Chớ nên trụ vào thanh, hương, vị, xúc, pháp để sanh tâm” được đức Thế Tôn nhắc lại rất có thâm ý! Do hoàn cảnh của chúng sanh trong trần thế, chẳng lìa sáu món ấy (lục trần) . Trụ trần sanh tâm chính là tập khí tích tập từ vô thỉ tới nay; muốn liễu sanh thoát tử thì ắt phải trái trần, hợp giác. Do vậy, đặc biệt lặp lại lần nữa, khiến cho chúng sanh đang ở trong trần cảnh sẽ thấu hiểu sâu đậm ba chữ “bất ưng trụ” (chớ nên trụ), luôn luôn quán chiếu, siêng năng xa lìa, ngõ hầu dần dần có thể đạt tới chẳng trụ.

Tạm gác sắc, thanh, hương, vị, xúc lại đó. Trước hết nói về chữ Pháp, làm thế nào để lìa? Bất luận đối với pháp thế gian nào, đều phải nên tận hết trách nhiệm. Nếu chẳng tận hết trách nhiệm, lại rơi vào nhân quả, sao có thể lìa? Huống hồ Phật pháp cũng là pháp! Chính vì cần phải nương vào pháp để tu hành, sao lại có thể lìa? Do vậy, biết rằng: Nói “lìa” chính là nói “chẳng trụ”, chính là nói “chẳng chấp”, chẳng phải là nói “chẳng hành pháp ấy”! Nhưng cần phải tận tâm mà hành, hành như thế nào thì mới là chẳng chấp? Do vậy, chẳng có phương tiện, sẽ chẳng thể! Nay xét theo hai phương diện Hành và Giải để lại nói về phương tiện.

Phương tiện để hành là như thế nào? Nói theo pháp thế gian, phàm những gì đáng nên làm, sẽ tự phải nên tận tâm kiệt lực, chẳng lầm lỡ nhân quả. Trước hết, càng phải chú ý: Bất luận gian nan, khốn khổ như thế nào, quyết chớ nên dấy tâm nhọc nhằn, oán trách! Bất luận thành tích ưu việt, lớn lao cỡ nào, quyết chẳng thể có ý tưởng cậy công. Bất hạnh thất bại thì cũng quyết chớ nên do vậy mà nẩy sanh phiền não, ưu sầu, than thở cảm khái, phẫn hận. Ắt cần phải đạt tới mức độ ấy thì mới có thể đạt tới mức độ như trong phần trước đã nói “sự đưa tới bèn ứng phó, xong việc bèn quên đi”, đạt được cái tâm tương ứng với “chẳng chấp trước”. Nói theo pháp xuất thế gian, phải là bất luận tu lâu cỡ nào, tốt đẹp cỡ nào, hoàn bị cỡ nào, quyết chẳng cho chính mình là đúng, quyết chẳng tự mãn! Như thế thì mới có thể “hành vô sở sự” (tuy làm mà chẳng thấy có chuyện được thực hiện) .

Nhưng chúng sanh chỗ nào cũng chấp trước là vì có ngã tướng. Ngã tướng sẽ sanh ra ngã kiến. Vì thế, muốn giải quyết từ căn bản, chẳng phá ngã kiến, sẽ không thể được! Nhưng muốn phá ngã kiến mà chẳng hiểu rõ Phật lý, sẽ chẳng thể! Vì sao vậy? Ngã kiến do ngu si dấy lên, nhưng cái lý vô ngã và pháp phá ngã chỉ có kinh Phật là nói tinh vi, tường tận nhất! Do vậy, nếu chẳng do Phật pháp, sẽ chẳng thể mở mang chánh trí, tiêu trừ sự ngăn chướng ấy, hóa giải ngu si, trừ khử ngã kiến. Vì thế, muốn thật sự có thể chẳng chấp trước nơi hành vi, ắt phải nên liễu giải Phật lý; nhưng liễu giải trọn chẳng dễ dàng! Thử dùng ngã kiến để nói, vì sao có ngã kiến? Ngã kiến có hại như thế nào? Trừ khử ngã kiến bằng cách nào? Như thế nào thì mới là vô ngã? Chỉ nhận biết đầu mối mà đã rối rắm, huống hồ còn có các sự lý liên quan rất ư là nhiều! Nếu biết một điều, bỏ sót các điều khác, ắt sẽ dùng chấp trước lệch lạc để khái lược toàn bộ. Thiên chấp (偏執, chấp lệch lạc vào một phía) chính là chấp trước. Nếu muốn liễu giải mỗi Sự, mỗi Lý trong kinh Phật, ắt trước hết phải trừ khử các thứ thiên chấp ấy. Phải biết: Ắt có thể dung hội các nghĩa thì mới có thể thông đạt một nghĩa. Đấy chính là lý do phải nên quán mọi phương diện. Ắt cần phải quán mọi mặt thì mới có thể dần dần tiến nhập thâm quán và viên quán, đạt được thâm giải, viên giải.

Như vậy thì phương tiện để liễu giải là như thế nào? Trước hết, hãy nên đọc tụng cho nhiều. Tốt nhất là đọc trọn khắp hết thảy các kinh luận. Nếu [đọc trọn khắp hết thảy các kinh luận mà] hời hợt xem qua, trọn chẳng có mảy may lợi ích gì, mà cũng chẳng phải là ai nấy cũng đều có thể làm được! Nay tôi chỉ nêu ra số lượng cực ít chẳng thể thiếu để nói: Đối với các kinh Viên Giác, Lăng Nghiêm, Lăng Già, Địa Tạng v.v… đều nên đọc cho nhiều. Hoa Nghiêm, Pháp Hoa nếu chẳng thể đọc hết, thì hoặc là đọc một loại. Nếu chẳng thể đọc toàn bộ, thì đọc một vài phẩm cũng được! Phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện trong kinh Hoa Nghiêm hãy nên dùng làm khóa tụng hằng ngày. Còn như kinh này thì chẳng thể lìa ngày nào, lại càng chẳng đợi phải nói! Đối với luận, thì hai loại Đại Thừa Khởi Tín Luận và Đại Thừa Chỉ Quán cũng nên xếp vào công khóa hằng ngày, luân lưu đọc thuộc! Ba kinh một luận Tịnh Độ cũng chẳng thể không đọc. Phàm nói đến tụng, hãy nên chí thành cung kính đọc, thong dong tìm tòi, nghiền ngẫm để thấu hiểu sâu xa mà đọc. Đối với những câu khẩn yếu trong ấy, cần phải luôn luôn gìn giữ trong tâm, khiến cho chúng ngầm hợp nhất với tự tâm. Đó chính là quán môn tối diệu!

Muôn vàn chớ nên xem [kinh luận nhà Phật] giống như sách thế tục, chỉ noi theo văn tự để phân tích, biện bác. Càng mổ xẻ, biện bác, càng chấp nặng trĩu, chướng càng sâu thêm! Vì sao vậy? Do không gì chẳng phải là dùng ngã kiến phàm tình vốn sẵn có từ nhiều đời tới nay để suy đoán, dò lường đó thôi! Như vậy thì không chỉ tăng trưởng thiên chấp, mà còn sợ rằng sẽ nẩy sanh đại tà kiến nữa kia! Huống hồ Phật, Bồ Tát nói Lý vốn siêu việt phàm tình, nay dùng phàm tình để dò lường, sao có thể hiểu rõ cho nổi? Do chẳng hiểu rõ, thậm chí nẩy sanh hủy báng to lớn, đọa vào ngục Vô Gián, chứ không phải chỉ là thoái thất tín tâm mà thôi! Vì thế, dò theo văn tự để tìm tòi chính là điều đại kỵ trong học Phật. Bởi đó, kinh Viên Giác bảo: “Dĩ luân hồi kiến, trắc Viên Giác hải, vô hữu thị xứ” (dùng kiến chấp luân hồi để dò lường biển Viên Giác, chẳng có lẽ ấy) .

Còn đối với chú sớ của cổ đức, nếu muốn nghiên cứu, hãy nên xem rộng. Do mỗi tác phẩm đều có ưu điểm và khuyết điểm riêng, ắt phải hiểu dung thông các nghĩa [được nói trong đó], rất kỵ thiên chấp! Cũng giống như đọc kinh, chớ nên chuyên hướng theo văn tự để mổ xẻ, biện bác, truy cầu. Chỉ có như trên đã nói, [tức là] chí thành cung kính xem đọc, thong dong ngẫm nghĩ, nghiền ngẫm thấu hiểu sâu xa mà đọc, tồn dưỡng quán chiếu. Đó là điều trọng yếu nhất! Càng phải nên dùng hành trì để giúp sức. Trước tiên là phải trì giới, tu phước, cộng thêm siêng ròng sám hối, lễ kính Tam Bảo, thỉnh cầu gia bị, hòng tiêu túc chướng của ta, khai chánh kiến của ta. Lại còn phát đại bi, đại nguyện, rộng độ chúng sanh, thì cảm ứng sẽ tự nhanh chóng. Lại còn phải nên khẩn thiết niệm Phật, trì chú, nương vào sức gia trì để trừ chướng lấp. Giải và hành cùng tiến như thế, lâu ngày chầy tháng chẳng biếng nhác, chướng sẽ nhẹ dần, tâm rỗng rang dần, huệ khai dần dần, công quán chiếu sẽ thuận theo đó mà dần dần sâu, dần dần viên. Ngã Chấp và Pháp Chấp cũng thuận theo đó mà dần dần hóa giải, dần dần trừ mất. Pháp và phi pháp cũng dần dần chẳng chấp. Đó gọi là “nước chảy mãi thành suối”, chẳng mong đợi mà tự nhiên đạt được như thế. Cố nhiên chẳng phải chỉ là hiểu rõ Phật lý mà thôi! Đấy là dùng pháp để nói!

Đối với sắc và thanh, hễ cái gì mắt thấy thì không gì chẳng phải là sắc, những gì tai nghe được, không gì chẳng phải là thanh. Hương, vị, xúc cũng phỏng theo lệ đó mà biết! Tuy lánh mình tới chỗ không người, nhưng trăng sáng nơi núi non, mắt ngó thấy đều thành sắc. Gió mát lùa trên sông, tai nghe thấy bèn thành tiếng, sao có thể xa lìa cho được? Cần phải biết: Tâm chẳng thanh tịnh, dẫu đóng ngăn sự thông sáng (bít chặt sự cảm nhận thông qua giác quan), đúng là chẳng biết có bao nhiêu huyễn tượng sắc, thanh, hương, vị, xúc hiển hiện trong ý cảnh! Ắt phải như trên đã nói, giải và hành cùng tiến, huân tập lâu ngày, khiến cho đạo nhãn sáng tỏ, đạo tâm tịnh, sẽ có thể phản kiến, phản văn, ắt các cảnh sắc, thanh v.v… mới chẳng hiện khởi trong tâm. Sau đấy, đối cảnh gặp duyên, mới đạt được “thấy mà như chẳng thấy, nghe mà như chẳng nghe!”

Càng phải nên biết: Đức Phật nói hai câu này vốn là vì người phát Bồ Đề tâm, tu Bồ Tát hạnh mà nói. Do người ấy đã phát đại bi, đại nguyện, tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật, muốn độ mỗi một chúng sanh đều trọn thành Phật đạo. Như thế thì đời đời kiếp kiếp, chẳng thể xả chúng sanh. Nếu chẳng lìa hết thảy các tướng, sẽ sợ hãi sanh tử lưu chuyển, lui sụt đại đạo tâm! Hơn nữa, chẳng xả chúng sanh, sẽ chẳng thể xả trần cảnh. Hễ nói tới cảnh, bèn có thuận và nghịch. Nếu chưa thể sanh tâm vô trụ, lìa hết thảy các tướng, hễ gặp nghịch cảnh, có thể chẳng thoái thất ư? Như ngài Xá Lợi Phất trong sáu mươi kiếp phát đại tâm, tu đại hạnh, do gặp người xin mắt, Ngài đã móc một con mắt cho, [kẻ đó] lại đòi nốt con mắt kia! Bởi đó, Ngài thoái Đại, lui về Tiểu. Đó là chứng cớ rành rành. Nếu gặp thuận cảnh, hoặc làm vua trong loài người, hoặc làm chư thiên, làm Đế Thích, cũng cần phải lìa tướng thì mới có thể đạo tâm kiên cố, chẳng đến nỗi bị xoay chuyển bởi lạc cảnh. Huống hồ Bồ Tát một mực hạ hóa, mặt khác vẫn thượng cầu! Như đức Thế Tôn từ nhiều kiếp tới nay, do một câu [kinh văn hoặc chánh pháp] mà gieo thân vào lửa, do nửa bài kệ mà chịu vong thân, chẳng biết đã trải qua bao nhiêu đời, đều là do công lao của “có thể lìa tướng”. Do bởi lẽ này, ắt phải nên đừng trụ vào lục trần mà sanh tâm, sau đấy bèn lìa hết thảy các tướng. Sau khi tướng đã lìa thì tánh sẽ hiển lộ. Tánh đã hiển lộ bèn có thể ngồi nơi đạo tràng bất động, hiện thân trong các cõi nhiều như vi trần, thỏa mãn bổn nguyện Bồ Đề “thượng cầu, hạ hóa”. Đó là nguyên do vì sao đức Thế Tôn đã nói rồi lặp lại!

Từ đó bèn đàm luận: Người phát đại tâm, tu đại hạnh, há cũng chẳng khó lắm ư? Tuy vậy, có phương tiện thù thắng, dẫu khó mà chẳng khó! Phương tiện gì vậy? Chính là niệm Phật cầu sanh Tây Phương. Hãy nên biết: Pháp môn niệm Phật cầu sanh chính vì người phát đại đạo tâm mà nói, kiêm vì những chúng khác. Người đời chẳng biết, bèn xem thường [pháp môn này], lầm to mất rồi! Khởi Tín Luận chép: “Chúng sanh mới học pháp này (nói đến đại tâm, đại hạnh), muốn cầu chánh tín, cái tâm khiếp nhược. Do trụ trong thế giới Sa Bà này, tự sợ chẳng thể thường gặp chư Phật để đích thân phụng sự, cúng dường, sợ rằng tín tâm khó thể thành tựu, ý muốn lui sụt. Hãy nên biết: Như Lai có phương tiện thù thắng để nhiếp hộ tín tâm, tức là dùng nhân duyên chuyên tâm niệm Phật, tùy nguyện được sanh về cõi Phật ở phương khác, thường thấy Phật, vĩnh viễn lìa khỏi ác đạo. Như Tu Đa La nói, nếu ai chuyên niệm Tây Phương Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, đem thiện căn đã tu hồi hướng nguyện cầu sanh về thế giới ấy, liền được vãng sanh. Do thường thấy Phật, trọn chẳng bị lui sụt (trên đây là phương tiện của người chẳng biết lìa tướng, tức là vì các chúng sanh khác mà nói) . Nếu quán Chân Như Pháp Thân của đức Phật ấy (quán Pháp Thân tức là lìa tướng mà quán tánh), thường siêng năng tu tập (hai chữ “tu tập” này kiêm chỉ hai chuyện lìa tướng và niệm Phật để nói), rốt cuộc được vãng sanh, trụ trong Chánh Định (trụ trong Chánh Định tức là tín căn thành tựu) ”.

Xem lời luận ấy, đủ chứng tỏ pháp môn Niệm Phật cầu sanh chính vì người phát đại tâm mà nói. Bởi lẽ, muốn [cho hành nhân] tránh khỏi sự khiếp hãi, thoái thất, do vậy, [đức Phật] mở ra pháp môn phương tiện thù thắng ấy. Do thân cận Di Đà mà trụ trong Chánh Định, tức là không chỉ tín căn thành tựu, mà còn phần chứng Pháp Thân, sẽ có thể phân thân trong một trăm thế giới (đấy là nói theo bậc Sơ Trụ. Từ Sơ Trụ trở lên thì là ngàn thế giới, vạn thế giới. Cứ [mỗi địa vị cao hơn] thì tăng cao gấp mười lần), rộng độ chúng sanh. Bất luận cảnh duyên thuận hay nghịch, dẫu gặp mà như chẳng có chuyện ấy (chẳng có cảnh duyên thuận hay nghịch ấy) . Có phương tiện thù thắng ấy, cần gì phải khiếp hãi, chẳng phát đại tâm ư? Người đã phát [đại tâm], lẽ đâu chẳng tu pháp này ư?

Luận nói có hai tướng vãng sanh:

1) Đã niệm đức Phật ấy, lại còn dùng các loại thiện căn đã tu để hồi hướng cầu vãng sanh, liền được vãng sanh, trọn chẳng lui sụt. Đây chính là người chưa thể lìa tướng kiến tánh, nhưng do nhờ sức nhiếp hộ của Phật, cho nên đắc bất thoái.

2) Đã niệm đức Phật ấy, lại có thể quán Chân Như Pháp Thân của Phật, rốt ráo được vãng sanh, trụ trong Chánh Định. Đấy là có thể lìa tướng quán tánh, cho nên được vãng sanh, liền trụ trong Chánh Định. “Trụ Chánh Định” là nói người ấy đã dự vào Sơ Trụ. Nói “thượng phẩm vãng sanh” chính là hoa nở thấy Phật, ngộ Vô Sanh Nhẫn. Do vậy, bọn ta nếu lìa tướng và niệm Phật cùng tu, ngưỡng nhờ sức hộ niệm của Bổn Sư, Tiếp Dẫn Đạo Sư, và mười phương chư Phật, sẽ là một đằng đẩy, một đằng lôi, thuận gió căng buồm, có lẽ nào chẳng nhanh chóng lên bờ kia ư? Như vậy thì đối với pháp cùng tu Bát Nhã và Tịnh Độ như đã nói trên đây, mong chớ bỏ sót vậy!

Đối với chuyện quán Chân Như Pháp Thân của Phật như Khởi Tín Luận đã nói, chớ nên nhìn hạn cuộc. Kinh dạy: “Tâm, Phật, chúng sanh, cả ba không sai biệt”. Đã là lìa tướng mà quán tánh (quán Pháp Thân nghĩa là quán tánh, cũng có nghĩa là lìa tướng), thì quán Pháp Thân của Phật tức là tự quán bản tánh, hãy nên biết như thế. Quán kỹ phần kết luận của khoa “vô trụ phát tâm” này, không chỉ phản chiếu ý nghĩa trong phần Hàng Phục thuộc lời đáp ở đầu kinh, mà cũng là phản chiếu ý nghĩa trong phần Trụ (tức là hai khoa lớn “hãy nên hàng phục cái tâm như thế” và “hãy nên chẳng trụ mà hành bố thí”), ngữ ý hết sức rõ rệt, chẳng cần phải rườm lời trần thuật!

Phần giải đáp về “hàng phục” thuộc đoạn trước có ý nghĩa dạy lìa tướng để phát đại nguyện. Trong lời đáp về Trụ, có ý nghĩa dạy “lìa tướng để tu đại hạnh”. Gộp lại, chính là truyền dạy “hãy nên phát tâm như thế”. Có thể thấy kinh văn trong phần trước bề ngoài dường như chỉ đáp hàng phục và trụ; thật ra, ngay cả lời đáp cho câu hỏi “phát tâm” cũng được gộp vào trong ấy. Đối với nghĩa này, sẽ thấy câu “ưng ly nhất thiết tướng phát Bồ Đề tâm” (hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát Bồ Đề tâm) chính là cảnh tỉnh, chỉ bày, càng thêm rõ rệt! Ở đây, lại chính là phần kết luận của khoa “vô trụ phát tâm”. Tuy những điều đã nói kể từ lúc khai kinh đã được nhất loạt kết lại, nhưng chỉ là kết lại phần Quán môn. Do vậy, khoa sau lại đặc biệt nói “trong Hạnh môn đã thống nhiếp bố thí của Lục Độ”. Không chỉ là kết lại ý nghĩa “vô trụ bố thí” trong các đoạn văn trước đó, mà còn chỉ dạy “Quán môn và Hạnh môn đều quan trọng, chẳng thể tách rời!” Nhưng trước tiên là nói Quán, sau đó nói đến Hạnh. Lại còn chỉ bảo: Hết thảy các hành trì, đều nên dùng quán huệ để dẫn đường. Lý đã tinh vi, nghiêm cẩn, lại nói thiện xảo, hãy nên lắng lòng lãnh hội!

Trước đó đã nói: Khoa “phát tâm vô trụ” trên đây chính là kết huyệt của các nghĩa đã nói sau khi khai kinh. Nay khoa “tiểu kết vô trụ phát tâm” này lại là tổng kết huyệt. Thế nào là kết huyệt và tổng kết huyệt? Tuy nghĩa này đã được nói rõ, nhưng do vẫn còn có điều chưa nói đến, nay bèn nói bổ túc, vì đấy là nghĩa trọng yếu. Chớ nên không biết! Nếu không, cũng có thể chẳng nói!

Trong khoa “phát tâm vô trụ” trước đó, câu “ưng sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh) chính là kết huyệt của các nghĩa “lìa tướng” sau khi khai kinh. Vì sao vậy? Lìa tướng vốn là để chứng tánh, khiến cho cái tâm thanh tịnh hiện tiền. Chẳng hiện tiền, sẽ chẳng thể chuyển phàm thành thánh. Do đó, nói “ưng sanh thanh tịnh tâm”.

Câu “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm) chính là kết huyệt của nghĩa “Không và Hữu đều chẳng chấp” được nói sau khi khai kinh. Vì sao vậy? Hai bên Không và Hữu đều chẳng chấp, ắt phải do Chỉ và Quán cùng vận dụng. Bởi lẽ, “chẳng trụ vào đâu” chính là tâm Không mà tịch, đó gọi là Chỉ. Sanh cái tâm ấy thì tâm rạng ngời mà chiếu soi; đó gọi là Quán. Tức là như Thiền Tông nói “tỉnh tỉnh tịch tịch, tịch tịch tỉnh tỉnh” (hiểu rõ ràng mà vẫn vắng lặng, tuy vắng lặng mà vẫn hiểu rõ ràng) . Như thế thì Định và Huệ bình đẳng mới tương ứng với bản tánh “Không như thật, Bất Không như thật” (nói cách khác, do Định và Huệ bình đẳng, nên có thể Không lẫn Hữu đều chẳng chấp), bèn có thể chứng đắc diệu quả “Tịch Chiếu đồng thời”. Do Phật, Bồ Tát chứng diệu quả này, cho nên phân thân trọn khắp các cõi, nhưng chưa từng qua lại. Chẳng khởi tâm ý mà ứng hiện mầu nhiệm không ngằn mé! Loại đại dụng này quả thật là do lúc tu nhân đã cùng vận dụng Chỉ và Quán, Không và Hữu đều chẳng chấp trước mà thành. Do vậy, người phát Bồ Đề tâm hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm. Hai chữ Ưng [trong đoạn chánh kinh trên đây] khẩn yếu, ý nói “ắt phải như thế” thì mới tương ứng với bản tánh, tương ứng với diệu quả. Hai chữ “bất ưng” (chớ nên) cũng khẩn yếu, [vì] trụ trần sanh tâm sẽ là ứng hợp với trần, trái nghịch giác, tánh đức lẫn quả đức đều chẳng tương ứng (Hai chữ Ưng và Bất Ưng trong khoa này cũng phải nên quán như thế) . Uyển chuyển mà nói, nói đến chỗ này, lại chính là tổng kết huyệt của các nghĩa trước đó do nói đến nguồn cội vậy! Trong phần trước, đã từng nói đến nghĩa này, nhưng chỉ nói “tu Lục Độ là cái nhân để chứng quả, phát tâm là cái nhân của khởi tu”. Bất quá đấy là một trong các nghĩa khởi nguồn, chẳng phải chỉ là một nghĩa. Vì thế, cần phải nói bổ sung!

Trong khoa “xin chỉ dạy tên kinh để thọ trì” trong phần trước, đã nói đoạn niệm. Khoa này dạy phương pháp đoạn niệm thân thiết nhất, sơ bộ nhất. Vì thế bảo là “nói đến cội nguồn”.

Khoa Đệ Nhất Ba La Mật trong phần trước nói rõ “các pháp đều là Bát Nhã”, tức là nói rõ “pháp nào cũng đều phải nên lìa tướng”. Khoa Nhẫn Nhục Ba La Mật thì nói “lìa tướng bèn có thể thành Nhẫn”, nhưng chỉ nói Lý, còn khoa này lại dạy phương pháp lìa tướng thân thiết nhất, sơ bộ nhất. Vì thế bảo là “nói đến cội nguồn”. Bởi lẽ, đoạn niệm là nguồn cội để kiến tánh, mà lìa tướng lại là cái gốc để đoạn niệm. Nói chung, khoa này và khoa sau nhằm dạy các môn trọng yếu trong dụng công, há có phải chỉ là đạo lý tinh vi, viên diệu mà thôi? Nếu chỉ hiểu [hai khoa này nhằm dạy] đạo lý, há chẳng phải là cô phụ ý chỉ của kinh! Hiểu rõ phương pháp tu hành trong khoa này, sẽ có thể ứng dụng trong khoa sau. Vì thế, nay tôi nói [chuyện ấy] trong khoa này.

Nói “phát tâm”, hay nói “sanh tâm”, hai chữ Sanh và Phát là khẩn yếu, tức là nói về lúc khởi tâm động niệm. Chữ Tâm càng khẩn yếu. Bồ Đề tâm, tâm chẳng trụ vào đâu; đó là chân tâm. Trụ trần sanh tâm là vọng tâm. Hễ nói Ưng, nói Bất Ưng (chẳng nên) thì chính là dạy học nhân hãy nên lãnh hội nơi nguồn tâm. Khi khởi tâm động niệm, bèn quán chiếu, chẳng để tu tập lầm loạn! Do đó nói là thân thiết nhất, là bước đầu tiên nhất. Vì khai thị như thế nhằm dạy [hành nhân] vận dụng chánh trí Bát Nhã để trừ vọng niệm, đó chính là công phu tiến nhập khiến cho cái tâm hôn trầm, nhiễu loạn, bị tướng quấy nhiễu sẽ dần dần được an trụ. Vì thế nói là “bước sơ bộ nhất”. Hơn nữa, dụng công như thế hết sức thiết thực, dễ đạt được tiến bộ. Vì sao vậy? Biết nguyên do trở thành phàm phu, biết con đường thành thánh, do thực hiện từ chỗ then chốt khẩn yếu vậy. Vì thế nói là “thân thiết nhất”.

Thế nào là nguyên do trở thành phàm phu? Hãy nên biết: Hết thảy chúng sanh từ vô thỉ, vì chưa thấu đạt một pháp giới, nên gọi là “bất giác”, cũng gọi là “căn bản vô minh”. Do vô minh bất giác, bèn động niệm. Niệm dấy lên, dễ khiến trong tâm hiển hiện tướng “Năng, Sở đối đãi”. Do vậy, phân biệt, so đo “ta, người” v.v… từ đó ngày càng dồn dập nổi lên. Càng chấp càng mê, càng mê càng chấp. Đó là nguyên do khởi Hoặc, tạo nghiệp, thọ báo; đó cũng chính là nguyên do trở thành phàm phu. Biết điều này, sẽ biết: Để trở thành thánh, chẳng có con đường nào khác; chỉ có lìa tướng, dứt niệm để trừ khử phân biệt, so đo, chấp trước ta, người v.v… mà thôi! Vì sao vậy? Do đất mà ngã nhào, cần phải từ đất mà bò dậy!

Phát Bồ Đề tâm chính là phát lên cái tâm giác ngộ ban sơ. Bồ Đề có nghĩa là giác. Vô thỉ bất giác là do mê chân, chấp tướng. Nay nếu chẳng biết lìa tướng, phát khởi giác bằng cách nào đây? Hễ biết điều này, sẽ hiểu rõ ý nghĩa “hãy nên lìa hết thảy tướng để phát Bồ Đề tâm”. Có thể thấy là nghĩa này vừa cao sâu, mà vừa rất gần gũi. Nói cao sâu, cần phải đạt tới Diệu Giác thì tướng mới lìa sạch; nhưng nhân trùm biển quả, quả thấu triệt nguồn nhân. Vì thế, lúc mới phát tâm, hãy nên biết như thế, học như thế. Nói gần gũi thì chấp tướng tức là “trái nghịch giác, xuôi theo trần lao”; đó là nguyên do trở thành phàm phu. Lìa tướng tức là “trái nghịch trần, hợp giác”, đấy chính là con đường thành thánh. Do đó, hết thảy học nhân trong lúc khởi tâm động niệm, hãy nên thiết thực dụng công nơi lìa tướng, trọn chớ nên sơ sót!

Nhưng lìa hết thảy các tướng, rộng lớn bao la, thực hiện từ chỗ nào? Hai câu “bất ưng trụ sắc sanh tâm” (chớ nên trụ vào sắc để sanh tâm) chính là chỉ dạy phương pháp để thực hiện. Phương pháp như thế nào vậy? Phải giữ sao cho tâm chẳng có huyễn tướng của sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp hiển hiện. Hễ chúng hiện ra bèn trừ khử, chớ để trụ chấp. Cần phải đem hai chữ “bất ưng” (chớ nên) vi tế, miên mật dấy khởi. Khi một niệm dấy lên, phải nên khởi chánh niệm tự nhủ: Từ vô thỉ tới nay, do trụ trần sanh tâm, tham sân tranh nhau dấy lên, có ta, không có người khác, đọa lạc ác đạo chẳng biết bao nhiêu lần? Dẫu sanh vào đường lành rồi lại đọa lạc. Nỗi khổ luân hồi vô lượng vô biên! Cứ hướng theo sự khổ mà tự mình chẳng hay biết. Nay may mắn được nghe pháp, cũng đã biết rồi, sao vẫn cứ để tâm hiện khởi, chẳng sợ khổ vậy? Chính mình vẫn còn như thế, sao có thể lợi lạc người khác? Hết sức chẳng nên! Đó là điều thứ nhất!

Lại nghĩ rằng: Mê tướng thì thành chúng sanh, lìa tướng bèn gọi là chư Phật. Một thăng, một giáng, một thánh, một phàm, chỉ trong khoảng chớp mắt, chẳng hở bằng khoảng sợi tóc. Nay học Phật, trong khoảng chẳng hở một sợi tóc ấy, hoàn toàn từ ngay trong cơ duyên ấy mà đoạn dứt. Muôn vàn chớ để cái tâm vướng mắc trong các huyễn tướng ấy. Hơi buông lung thì đã vuột mất, há gọi là “học Phật” được sao? Hết sức chớ nên. Đó là điều thứ hai.

Lại còn nghĩ: Trong tự tánh thanh tịnh tâm, vốn chẳng có hết thảy các tướng. Nay do đâu mà khiến cho cái tâm bất tịnh? Hết sức chẳng nên. Đó là điều thứ ba.

Hãy nên biết: Hễ có Sở (đối tượng bị tác động) liền có Năng (chủ thể tác động) . Huyễn tướng hiện ra trong tâm chẳng có gì khác, chính là sanh từ vọng niệm của cái có thể hiện (năng hiện) . Vì thế, đối với những cái đã bị quở trách là “chớ nên” trên đây, càng ra sức trừ khử, chẳng khác gì đối với những ý niệm dấy lên bị quở trách “chớ nên” bèn càng ra sức trừ khử. Như vậy thì dấy khởi chánh niệm chính là chặt đứt vọng niệm, như đao bén chặt phăng sợi gai rối. Vì sao vậy? Đồng thời chẳng thể có hai niệm. Khi chánh niệm dấy lên, vọng niệm tự trừ. Có thể biết hai câu ấy chính là phương tiện để lìa tướng, chính là phương tiện để lìa niệm, thân thiết tột bậc! Biết dấy khởi chánh niệm như thế, sẽ là phát khởi giác tâm ban sơ. Vì thế nói là “bước đầu”.

Ba điều suy niệm trên đây, mỗi tầng sau càng sâu hơn tầng trước:

1) Dùng nỗi khổ trầm luân để cảnh cáo.

2) Dùng nỗ lực cầu tiến cao hơn để thúc giục.

3) Phản chiếu nguồn tâm khiến cho tiến hướng cái “vốn tịch”.

Dấy khởi bất cứ một niệm nào, hoặc cùng dấy khởi các niệm, đều tùy thuận căn cơ mà hành. Khi khởi tâm động niệm, miên mật dụng công như thế, ngõ hầu lúc đối cảnh, ngộ duyên, sẽ có phần nắm chắc hơn!

Nhưng muốn dấy khởi chánh niệm khi khởi tâm động niệm, ắt phải là trong lúc bình thời (tức lúc chưa động niệm), cũng chẳng buông lung. Vì thế lại nói “ưng sanh vô sở trụ tâm” (hãy nên sanh cái tâm chẳng trụ vào đâu) . Câu này là dạy lúc bình thời, tâm đừng chấp trước bất cứ trần cảnh nào. Cần phải vận dụng pháp Bát Nhã và Tịnh Độ cùng tu như tôi đã nói trong lần trước làm phương tiện, thường khiến cho cái tâm giống như hư không, trọn khắp pháp giới, vượt ngoài hết thảy các trần cảnh đối đãi, rồi lại dấy khởi một câu Phật hiệu, khiến cho Phật và ý niệm như nước và sữa hòa lẫn vào nhau, cùng với hư không pháp giới hợp thành một cái biển đại quang minh. Chỉ nên một mực niệm như thế, tâm sẽ bớt hôn trầm, tán loạn, phấn chấn, dung hội, thâu nhiếp vậy!

Thường khiến cho cái tâm như hư không, trọn khắp pháp giới, vượt ngoài các trần, do tánh thể vốn sẵn như thế, do hư không vô tướng, vô bất tướng. Thường quán như thế, khiến cho cái tâm trống rỗng, khi niệm Phật liền dễ đắc lực. “Nước và sữa hòa lẫn vào nhau” tức là như trong phần trước đã nói: Chẳng phân biệt gì là niệm, gì là Phật, chỉ khiến cho niệm chính là Phật, ngoài Phật chẳng có niệm! “Cùng với hư không pháp giới hợp thành một cái biển đại quang minh”: Ta và Phật Di Đà vốn cùng mười phương chư Phật, pháp giới chúng sanh, có cùng một biển tánh, chẳng có đây kia, chẳng sai biệt. Vì thế, một niệm niệm Phật trong hiện thời như thế sẽ là mỗi niệm thì trên đều cùng chư Phật, Bồ Tát sáng rọi lẫn nhau, cùng sanh hoan hỷ, dưới là với hết thảy chúng sanh, có cùng một hơi thở, cùng được nhiếp thọ. Đó là mỗi niệm đều thượng cầu, mỗi niệm đều hạ hóa. Do vậy, cùng thành một cái biển đại quang minh.

Lại nữa, tâm ta và tâm Phật đã cùng là một biển tánh, cũng chính là chẳng phân biệt thế giới Cực Lạc ở ngoài hư không pháp giới, hay ở trong hư không pháp giới, cũng chẳng phân biệt thế giới Cực Lạc ở trong tâm hay ngoài tâm. Vì thế, cùng thành một biển đại quang minh. “Chỉ một mực niệm”: Chẳng phân biệt có hảo tướng hay không có hảo tướng, đạt được hiệu quả nhanh chóng hay chẳng đạt được hiệu quả nhanh chóng, chỉ hướng theo [những điều] như đã nói trên đây mà chí thành niệm đó thôi!

Lại cần phải siêng dấy khởi chữ Ưng để phấn chấn tinh thần, chẳng để cho [cái tâm] giải đãi, thường nghĩ rằng: “Đã phát cái tâm gì vậy?” Chúng sanh đang tha thiết chờ đợi được cứu, chư Phật mong mỏi rất thiết tha, nếu [chính mình] có chút giải đãi, thì cái tâm đã phát sẽ thành vọng ngữ, bèn nỗ lực bội phần! Dùng điều đó để tự hăng hái cổ vũ. Đấy là Ưng môn. Nếu khởi ý niệm khác, bèn nương theo ba loại chánh niệm như đã nói trong phần Bất Ưng môn trên đây để tự quở, tự trách, lại còn khẩn thiết miên mật dấy khởi hai câu “nhược tâm hữu trụ tắc vi phi trụ” (nếu tâm có trụ sẽ là chẳng phải trụ), chẳng để cho gián đoạn!

Cần phải biết: Khởi niệm chính là vọng, ý niệm niệm Phật cũng là vọng, chẳng chân. Vì sao vậy? Tánh Chân Như vốn vô niệm. Chỉ vì phàm phu nhiễm niệm chẳng ngừng, bất đắc dĩ phải nhờ vào tịnh niệm của niệm Phật để đối trị nhiễm niệm trụ trần! Bởi lẽ, ý niệm niệm Phật tuy chẳng phải là bản thể của Chân Như, nhưng chính là diệu dụng để tiến hướng Chân Như. Vì sao vậy? Chân Như là cái tâm thanh tịnh, Phật niệm là thanh tịnh niệm. Do cùng là thanh tịnh, nên được tương ứng. Vì thế, ý niệm niệm Phật niệm nào cũng chẳng ngừng, có thể đạt tới vô niệm, cho nên nói là “phương tiện thù thắng”. Nghĩa này tuy đã được nói đại lược trước đó, nhưng do là nghĩa trọng yếu, cho nên lại nói triệt để.

Thế giới Cực Lạc cũng là huyễn tướng, nhưng chẳng thể không cầu nguyện vãng sanh, [bởi] tịnh huyễn chẳng giống như nhiễm huyễn. Vì sao vậy? Tịnh Độ thanh tịnh, vốn từ tâm thanh tịnh mà hiển hiện (thường nói “tâm tịnh thì cõi tịnh”. Hãy nên biết: Tịnh Độ và tịnh tâm vốn chẳng hai. Chỉ xét theo phương diện nhiếp thọ chúng sanh mà nói, do không có gì để gọi tên, đành cưỡng gọi là Độ đó thôi) . Cầu sanh Tịnh Độ còn có nhiều nghĩa, chẳng thể không nói rõ. Nay chỉ nói đại lược nghĩa trọng yếu nhất!

1) Do thuộc địa vị phàm phu, phải nên xả nhiễm hướng về tịnh (phàm phu tâm phân biệt chưa trừ. Nếu chẳng hướng theo xả, sẽ chẳng thể phấn chấn. Đấy chính là tùy thuận lý nhân quả thế gian đối đãi như trong phần trước đã nói, dạy họ gieo cái nhân thù thắng dứt bặt đối đãi, hòng đạt được cái quả thù thắng dứt bặt đối đãi. Đấy chính là diệu dụng của Phật pháp. Cho tới sau khi đã sanh về Tịnh Độ, bèn cúng dường chư Phật ở các phương khác, phổ độ chúng sanh trọn khắp pháp giới, chưa hề trụ chấp tướng Tịnh Độ. Có thể biết: Khi tu nhân bèn dạy xả nhiễm để hướng đến tịnh, bất quá là quá trình để nhờ vào đó mà thoát khỏi biển sanh tử, mãn nguyện Bồ Đề đó thôi) .

2) Thân cận Phật Di Đà hòng thành tựu tín căn (từ phàm phu cho tới Chánh Định Tụ, phải trải qua vô số kiếp. Nếu chẳng thân cận Phật, đúng là sợ sẽ thoái tâm. Đó là nguyên nhân trọng yếu để cầu sanh Tịnh Độ) .

3) Do hành Bồ Tát đạo, hãy nên hiện khởi cõi thanh tịnh diệu tướng trang nghiêm để cứu chúng sanh đang khổ sở vì si mê chấp tướng (còn phải nên hiện khởi, cầu sanh há trở ngại gì? Hơn nữa, nay cầu sanh chính là để mau chứng Vô Sanh, bèn hiện khởi vô biên Tịnh Độ) .

4) Do hai bên đều chẳng thể chấp (hết thảy nhiễm huyễn, còn là

“Không lẫn Hữu đều chẳng chấp”, huống hồ tịnh huyễn! Do biết “tâm tịnh thì cõi tịnh” nên chẳng chấp Hữu. Cầu Phật Di Đà tiếp dẫn, tức là chẳng chấp Không. Vì sao vậy? Do chẳng cậy nhờ sức của tha Phật, tự Phật sẽ chẳng dễ hiện tiền!)

5) Do đạt được Thể, hãy nên khởi Dụng (Nhị Thừa do có Thể mà chẳng có Dụng, nên bị quở trách. Vì vậy, Đại Thừa tu hành phải nên là Thể và Dụng đều trọn đủ. Hãy nên biết: Đối với nghĩa “cầu sanh Tịnh Độ”, nói chất phác thì chính là cầu chứng cái Thể của tịnh tâm, hòng hiện khởi cái Dụng của Tịnh Độ. Do hết thảy chúng sanh thấy thụy tướng vãng sanh của người ấy, sẽ tự nhiên phát khởi tín tâm. Do vậy, cầu sanh Tịnh Độ, trong tự lợi bèn có tác dụng lợi tha. Không chỉ sau khi thân cận Phật Di Đà thì mới có thể hiện khởi diệu dụng vô biên của Tịnh Độ) .

6) Do tánh thể không tịch, vô tướng, vô bất tướng (niệm Phật cần niệm Phật tới mức nhất tâm bất loạn. Đạt tới mức đó, sẽ là niệm mà vô niệm, há còn có “tâm, cõi, nhiễm, tịnh” để nói nữa ư? Đó là vô tướng. Chính ngay trong lúc đó, A Di Đà Phật và thánh chúng sẽ hiện ra trước mặt, tức là vô bất tướng. Do vậy, có thể ngộ nghĩa thú của niệm Phật chẳng hề khác Bát Nhã mảy may) .

7) Do biết nhất tâm thực hiện mà vô ngại (tánh và tướng vốn viên dung. Nhiễm huyễn còn vô ngại, há tịnh huyễn lại có trở ngại ư? Hễ nói “có trở ngại” tức là do chẳng biết “hết thảy do tâm tạo”, chấp giữ ngoại tướng. Nếu biết điều ấy, sẽ chẳng chấp, chẳng hoại, tánh tướng viên dung, hết thảy vô ngại) .

Trên đây đều là các nghĩa trọng yếu của cầu sanh Tịnh Độ. Biết các nghĩa ấy, sẽ biết Bát Nhã và Tịnh Độ, cầu sanh và lìa tướng, tuy từ ngữ khác biệt, nhưng ý nghĩa thật sự chẳng khác. Bởi lẽ, Bát Nhã từ Không môn mà nhập đạo, tức là Không trong Hữu. Tịnh Độ từ Hữu môn mà nhập đạo, tức là Hữu từ nơi Không. Gộp lại để xem, chính là Không mà bất Không, bất Không mà Không. Vì thế, hợp tu cả hai môn, sẽ hoàn toàn tương ứng với bản tánh của như thật Không và như thật Bất Không, mà cũng chính là Thật Tướng “vô tướng, vô bất tướng”. Bỏ điều này chẳng đoái hoài, há chẳng phải là tự lầm ư?

Xem nghĩa “lìa tướng, lìa niệm” được nói trên đây, có thể biết muốn cầu “chẳng trụ lục trần”, đạo ấy chẳng có gì khác, cốt yếu là ngầm quên bẵng các tướng mà thôi! Như trong phần trước đã nói, đối với nghĩa trọng yếu và các câu trọng yếu trong kinh, phải gìn giữ, nghiền ngẫm, dùng đó để quán chiếu hòng trừ chấp. Đó là gọi là “dùng huyễn để trừ huyễn”, chẳng trở ngại chuyện “ngầm quên bẵng các tướng”. Hãy nên biết: Chớ nên trụ, chẳng trụ vào đâu, chỉ là để trừ căn bệnh ấy, chẳng trừ các pháp khác, tức là đối với sắc, thanh, hương, vị, xúc, cúng Phật, độ chúng sanh, cho tới nuôi dưỡng sắc thân này, đều chớ nên bỏ phế chẳng dùng! Nếu có thể chẳng chấp, [dẫu làm đủ mọi chuyện như thế ấy], há có trở ngại gì! Hãy nên lãnh hội như thế!

Chuyện dấy khởi chánh niệm như đã nói trên đây quan hệ tột bậc. Sợ có thể bị [người nghe] xem nhẹ, nay tôi lại nói rõ lý này. Hãy nên biết: Dấy khởi chánh niệm thì chính là sanh tâm, nhưng sở dĩ dấy khởi chánh niệm chính là để dứt vọng niệm trụ tướng, chính là để sanh tâm “chẳng trụ vào đâu”. Gọi “chánh niệm” là do căn cứ trên lý được nói trong các kinh Đại Thừa mà ra. Vì thế, dấy khởi chánh niệm chính là quán huệ. Có huệ quang chánh quán ấy, không chỉ có thể dứt vọng niệm, mà còn khiến cho tâm chẳng chìm đắm. Chẳng giống như dùng các pháp khác chẳng có quán huệ, dẫu có thể khiến cho vọng niệm tạm dứt, nhưng trong tâm tối tăm, có thể so ra mà biết vậy!

Hoặc có người nói: “Niệm chính là quán. Do đó, niệm Phật, niệm chú, đều có thể liễu sanh tử, thấy bản tánh. Nếu như vừa mới nói [trên đây], há niệm Phật, niệm chú đều chẳng bằng dấy khởi chánh niệm ư?” Đáp: Lời ông nói tợ hồ là đúng mà [thật ra đã] sai, bởi biết một, bỏ sót cả vạn, dùng sự thiên chấp để khái lược toàn thể, chẳng thể dung hội quán thông Phật lý! Phải biết: Mật Tông chú trọng tam mật tương ứng, “ý mật” chính là tác quán. Nếu chỉ niệm chú, chẳng biết tác quán, chỉ có thể đạt được lợi ích nhỏ nhoi, chứ cầu liễu sanh tử, thấy bản tánh, sẽ chẳng thể! Niệm Phật cũng thế, bậc thượng phẩm vãng sanh, tâm ắt phải chẳng kinh động đối với Đệ Nhất Nghĩa Đế do có quán huệ. Nếu không, chỉ có thể cậy vào sức nhiếp thọ của A Di Đà Phật mà được bất thoái, khỏi vào luân hồi! Chỉ riêng pháp môn Tịnh Độ có phương tiện đặc biệt lạ lùng ấy, chứ hết thảy các pháp môn khác chẳng có! Nếu muốn thấy bản tánh, ắt phải là hoa nở thấy Phật rồi sau đó mới được. Nếu muốn hoa nở, ắt cần phải hiểu Đệ Nhất Nghĩa, trí huệ phát sanh thì sau đó mới được! Đấy là lý do vì sao trung phẩm hạ sanh, sau khi đã sanh về Tịnh Độ, vẫn phải siêng tu trải qua trần kiếp. Do đó, có thể ngộ tầm trọng yếu của quán huệ vậy!

Niệm tức là quán, cố nhiên chẳng sai! Nhưng ắt phải là trong niệm có quán thì mới có thể nói “niệm chính là quán”. Dùng ngay quán để nói, lại có lý quán và cảnh quán khác nhau!

- Lý quán là nương theo đạo lý do đức Phật đã nói để tác quán,

chẳng hạn như dấy khởi chánh niệm trên đây. Đã dựa theo Phật lý để quán, liền có thể mở mang chánh trí, cho nên nói là “quán huệ”.

- Cảnh quán là dựa theo cảnh để tác quán. Phép Quán này lại có hai: Một là thánh cảnh, hai là trần cảnh. Quán thánh cảnh là Tịnh Độ, như quán cõi Cực Lạc, quán tướng hảo nơi thân Phật, và các phép Quán được nói trong kinh Thập Lục Quán (Quán Kinh) . Trong Mật Tông thì chính là như đạo tràng quán, pháp giới quán, và quán Bổn Tôn. Các thánh cảnh như thế vốn từ tịnh tâm hiện khởi, bất nhị với tịnh tâm. Vì thế, quán [các thánh cảnh ấy] có thể khiến cho vọng tưởng dứt, chân tâm hiện. Còn như phép Quán chữ A của Mật Tông chính là quán nghĩa “vốn bất sanh”, thuộc về quán Lý, chẳng phải quán cảnh! Nếu quán hết thảy trần cảnh, ắt phải nương theo lời đức Phật dạy, quán các trần cảnh ấy vô thường, bất tịnh để trừ khử. Đó là chánh quán, mà cũng là quán huệ. Nếu chẳng phải vậy, sẽ gọi là tà quán. Nói chất phác, [tà quán] sẽ là chẳng nên quán! Các đạo lý như thế ấy chớ nên không biết. Do nghĩa quán Lý và quán cảnh tương thông; vì thế, tu Mật Tông và Tịnh Độ, nếu chẳng thể nương theo bổn tông (tông của chính mình đang tu tập) để tác quán, hãy nên thường dấy khởi chánh niệm để bổ trợ. Lại còn phải nên đọc nhiều kinh luận Đại Thừa, khai quán huệ như đã nói trên đây. Lý này càng chớ nên không biết!

Đối với sự tu hành lúc bình thời, nếu chỉ tu Bát Nhã, đúng là sợ thấy Lý có chút chưa viên, rơi vào Thiên Không mà chẳng biết, ngại nhất là cái tâm khiếp nhược, có thể đến nỗi bị thoái thất mà chẳng biết. Nhưng nếu chỉ tu niệm Phật, không chỉ phẩm vị vãng sanh chẳng cao, lại sợ còn chẳng thể nhất tâm. Vì sao vậy? Chẳng biết lìa tướng, ắt trụ trong lục trần. Tâm bị trần quấy nhiễu, há có thể nhất tâm? Vì thế, không gì bằng lìa tướng mà cầu vãng sanh, gộp chung lại để tu tập. Niệm Phật là sanh tâm. Lìa tướng là chẳng trụ vào đâu. Cái tâm ấy tuy rỗng rang, dấy khởi một câu Phật hiệu, chính là sanh tâm chẳng trụ vào đâu, không gì mầu nhiệm bằng lẽ này! Không gì ổn thỏa bằng lẽ này!

Trên đây vừa nói lìa tướng và cầu vãng sanh, từ ngữ tuy khác biệt, nhưng ý nghĩa chẳng khác. Ý nghĩa chẳng khác biệt, có thể dùng vài câu để nói rõ. Tức là: Lìa tướng cũng là lìa tướng phi pháp, cầu sanh vốn để chứng vô sanh, há có khác biệt ư? Nhưng Bát Nhã là mở ra cửa Không, nhằm trừ bệnh chấp Hữu, cho nên chỉ nói “lìa tướng”. Tịnh Độ là khai Hữu môn để trừ bệnh thiên Không, do vậy chỉ nói là “cầu vãng sanh”. Đó là lý do xét theo từ ngữ, không gì chẳng sai biệt, lìa tướng và cầu sanh cùng tu; nhưng trong phần trên đã nói, đối với phương tiện hành và giải, hãy nên đồng thời cùng tiến. Nếu đối với phương diện Giải mà đạt được phương tiện, sẽ có thể tăng trí huệ, dưỡng đạo tâm. Nếu đối với phương diện Hành mà đạt được phương tiện, thì mừng, giận, buồn, vui sẽ chẳng đến nỗi xỏ mũi chủ nhân ông, cũng chẳng đến nỗi kiêu căng, khoa trương, bộp chộp, tự cho là đúng, tự mãn. Nếu không, chánh niệm chẳng dấy lên được, ngàn muôn phần chớ sơ sót!

Những điều đã nói trên đây mỗi mỗi đều làm được, thì có thể thực hiện trọn hết mọi sự tu hành hay chăng? Còn xa lắm! Do trong tĩnh tuy đã có thể nắm chắc, nhưng nơi động, chẳng khỏi bối rối. Vì thế, ngoài lúc tu tập bình thời, tu khi khởi động niệm, cần phải dụng công khi gặp cảnh ngộ duyên, dùng trải qua sự việc để rèn luyện cái tâm. Hơn nữa, những điều đã nói trên đây, chỉ là tu huệ, vẫn chưa tu phước. Hãy nên biết: Huệ là dẫn đường, phước là hậu thuẫn. Xe trâu trắng lớn cần phải có hai bánh phước và huệ thì mới có thể chở đến bờ kia. Nếu chẳng tu phước, chưa kết duyên với chúng sanh, dẫu thành Bồ Tát, chẳng thể nhiếp thọ chúng sanh! Huống hồ phước chẳng đầy đủ thì chính là từ bi chẳng trọn đủ. Bồ Đề tâm lấy đại từ, đại bi, tự giác, giác tha, bình đẳng bất nhị làm gốc. Nếu chẳng rộng tu Lục Độ vạn hạnh, tâm Bồ Đề đã khiếm khuyết, chánh trí Bát Nhã cũng chưa chắc có thể khai. Vì sao vậy? Chỉ tu huệ, chẳng tu phước, vẫn là ngã tướng chưa trừ. Đã bất bình đẳng, lại chẳng từ bi, chư Phật chưa chắc hộ niệm, ắt sẽ có chướng ngại ồ ạt nẩy sanh, muốn tu mà chẳng được. Do vậy, lại nói khoa sau, hãy nên chẳng trụ để hành bố thí!