Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Lời Tựa Của Ông Tưởng Duy Kiều

Kim Cang Kinh Giảng Nghĩa là di trước của cư sĩ Giang Vị Nông. Khi cư sĩ sanh tiền, do bệnh ma luôn quấy nhiễu, bản trước tác này chưa được hoàn thiện. Sau khi cụ khuất núi, lại do đủ thứ chướng ngại, gần như bị thất lạc. Phải chăng là cơ duyên bí mật rất sâu vô thượng chưa thể dễ dàng tuyên nói, hiển lộ, hay là vì chúng sanh bạc phước, chẳng thể khế hợp đại pháp đấy chăng? Nếu không, cớ sao ma chướng tầng tầng nặng nề đến thế! Tôi cùng cư sĩ thâm giao hai mươi mấy năm, biết cụ suốt đời trì tụng kinh Kim Cang, riêng có tâm đắc. Mùa Hạ năm Giáp Tuất (1934), tôi đã hướng về cụ khải thỉnh giảng thuật đại ý. Tôi nhớ được những gì liền trở về chép lại. Cư sĩ bùi ngùi bảo: “Trúc vốn rỗng lòng là thầy của tôi! Tên tự của ông dùng chữ Trúc, trống lòng dường ấy, đáng gọi là danh xứng với thật! Lược giảng chẳng bằng đàm luận cặn kẽ cùng ông”. Nhưng các đồng nhân thuộc Tỉnh Tâm Liên Xã nghe biết chuyện này, yêu cầu [giảng giải] công khai. Cụ bèn dời sang liên xã, chánh thức tuyên giảng, quy định mỗi tuần giảng hai buổi. Cụ giảng vào buổi tối, người nghe luôn có đến mấy chục người. Tôi cũng ghi lại lời giảng ngay trong mỗi buổi; hôm sau, trình bản ghi chép cho cụ sửa chữa. Mấy tháng sau, cụ cho rằng sửa chữa tốn công quá, chẳng bằng tự viết, bèn hôm trước mỗi buổi giảng, soạn mấy ngàn chữ cho tôi sao lục. Tôi tuy vẫn có bút ký, nhưng vẫn chưa rảnh rỗi để chỉnh lý. Pháp hội ấy bắt đầu từ tháng Bảy năm Giáp Tuất tới tháng Chín năm Ất Hợi (1935) viên mãn. Bản thảo tích lại dày cả thước, cư sĩ cho rằng vẫn cần phải nhuận sắc, và lọc ra những chỗ còn thiếu sót để bổ túc rồi mới có thể tạo thành sách.

Do cư sĩ ở nhà, các đồng nhân có người hỏi đạo đông đảo; do vậy, mưu tính tìm một một gian tĩnh thất tịch mịch để cúng dường cho cụ chuyên tâm soạn thuật. Ông Lý Trĩ Liên nghe chuyện ấy, phát nguyện một mình đảm nhiệm kinh phí, bèn thuê một căn nhà ba gian ở phía Tây đất Hỗ (Thượng Hải), gian bên phải làm buồng ngủ, gian giữa làm điện thờ Phật, gian bên trái làm phòng giảng để cư sĩ ở, ngõ hầu trong vòng một năm, cụ sẽ bổ túc, biên soạn hoàn thành tác phẩm Giảng Nghĩa này. Nhưng cư sĩ mỗi năm vào tiết hoàng mai ắt bị bệnh, hễ bệnh là mấy tháng. Lành bệnh, cụ lại thương xót chúng sanh Nam Bắc tử nạn, tổ chức Đại Bi Đạo tràng để kiền thành siêu độ. Do vậy, lần lữa, rốt cuộc chưa thể hoàn thiện bản thảo. Mỗi khi tôi gặp gỡ, ngẫu nhiên hỏi đến chuyện ấy, dường như cư sĩ chẳng muốn bị người khác hối thúc. Tôi biết ý cụ, chẳng hỏi tới nữa!

Đầu mùa Hạ năm Mậu Dần (1938), cư sĩ lại ngã bệnh, ăn uống khó tiêu. Cứ cách hai ba hôm, tôi lại đến thăm, thấy bệnh tình càng nặng hơn năm trước, hết sức lo lắng. Tháng Năm năm ấy, cụ lặng lẽ vãng sanh. Người nhà đến lo liệu tang lễ, trong lúc rối ren, gần như chẳng biết di cảo lạc về đâu. Tôi vội sai người tìm kiếm khắp chốn mới thấy, đem về kiểm xem, thấy đều là những tờ ghi chép rời rạc, thứ tự trước sau đôi chỗ lầm loạn. Đồng nhân do thấy tôi có bút ký, nhiều lượt thúc hối tôi biên soạn bổ túc để hoàn thiện. Nhưng tôi do bận bịu lắm việc, kể từ sau khi cư sĩ tự soạn Giảng Nghĩa, đối với các bản ghi chép của chính mình, chưa rảnh để sửa chữa hoàn chỉnh. Khi ấy, do ghi vội, lâu ngày xem lại, nét chữ quá nửa chẳng nhận biết! Hơn nữa, khi cư sĩ còn sống, bút ký của tôi còn phải chờ cụ sửa chữa thì mới chẳng sai lầm. Nay bộp chộp dùng đó để nối đuôi, vẫn có điều chưa ổn! Di trước của cổ đức, dẫu thiếu sót, chưa được đầy đủ, đã đem ấn hành, cũng có nhiều trường hợp như thế. Huống chi sách này mười phần đã hoàn thành được sáu bảy phần ư!

Nhưng đưa in ắt phải biên tập, tôi hằng ngày không có lúc rảnh rỗi, gác lại đó mấy tháng. May có đệ tử của Giang cư sĩ là ông Châu Thanh Viên phát tâm đảm nhiệm chuyện ấy; do vậy, tôi giao toàn bộ bản thảo cho ông ta. Ông bèn cân nhắc, dò tìm từng trang, tùy thời ghép kinh văn vào đấy. Thanh Viên cũng do vậy, đối trước Phật, phát thệ chịu tội thay cho chúng sanh, thường bị bệnh, chẳng tránh khỏi lần lữa. Biên chép được một nửa, lại gặp chuyện trắc trở ngoài ý muốn, gần như luống công trong gang tấc. Cho tới mùa Đông năm Kỷ Mão (1939), mới sao lục hoàn tất cả bộ sách. Ma chướng như thế, rốt cuộc thành sách, cũng may mắn lắm thay! Một hôm, trên đường, tôi tình cờ gặp ông Lý Trĩ Liên, biết ông từ Hương Cảng sang Thượng Hải, chẳng lâu sau sẽ rời đi. Do vậy, tôi nhắc đến bản thảo ấy đã có thể giao cho nhà in. Ông Lý vui sướng, bảo tôi tiền in sẽ do ông ta gánh vác. Nếu có ai tùy hỷ, ông cũng chẳng muốn độc chiếm công đức này. Số tiền dư ra sẽ dùng cho Tỉnh Tâm Liên Xã. Khéo sao, cư sĩ Phạm Cổ Nông do lánh nạn đến đất Hỗ, trú ngụ tại liên xã, tôi bàn bạc, được ông ta đồng ý, đảm nhận trách nhiệm hiệu đính. Do vậy, sách được in xong vào tháng Sáu năm nay. Nội dung của sách tinh thâm, vi diệu, nêu tỏ những điều tiền nhân chưa nêu bày, tùy thời chỉ dạy người học chỗ thiết thực để dụng công, đều là những lời lẽ của bậc từng trải. Độc giả mở sách ra xem sẽ tự biết, chẳng cần tôi rườm lời. Tôi chỉ trần thuật đầu đuôi quá trình khúc chiết của sách này như thế để thay lời tựa.

Tháng Sáu năm Dân Quốc 29 (1940), Tưởng Duy Kiều pháp danh Hiển Giác viết tại Nhân Thị Trai.

Lời Tựa Của Ông Phạm Cổ Nông

Kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật chính là một quyển trong sáu trăm quyển của bộ kinh Đại Bát Nhã, văn từ giản ước mà nghĩa lý tinh vi, ví như chất tinh túy của vàng, thật đúng như vậy! Kinh văn trong sáu trăm quyển [Đại Bát Nhã] mênh mông, bát ngát, người đọc khó thấu hiểu được! Một quyển kinh văn này nhà nhà tụng đọc, nhận biết; nghĩa sâu Bát Nhã nhờ đó mà được hoằng truyền. Từ xưa tới nay, người giải thích kinh này, chắc cũng hơn trăm, chẳng bàn tới những kẻ có dị kiến. [Các trước tác] khế hợp chánh nghĩa của kinh thì gồm ba bộ luận của các ngài Vô Trước, Thiên Thân, Thí Công Đức, và ba bản sớ của Tăng Triệu, Trí Giả, Gia Tường là tuyệt nhất. Nối tiếp có các tác phẩm luận định của các pháp sư Tông Lặc, Hám Sơn, Ngẫu Ích, Tục Pháp, mỗi bộ đều có các ý nghĩa tinh vi, nếu chẳng hay hơn các bản chú giải thời cổ thì cũng gần được bằng! Nhưng chưa có tác phẩm nào thù thắng, uyên bác như bộ Kim Cang Kinh Giảng Nghĩa của lão cư sĩ Giang Vị Nông. Sách Giảng Nghĩa phát huy chỉ yếu Bát Nhã vừa cặn kẽ, vừa trọn vẹn, lại còn kèm thêm dung thông các kinh Đại Thừa. Sách chỉ dẫn người học quán chiếu pháp môn, chẳng kém sự hướng thượng của nhà Thiền, mà ý chỉ nhất tâm của Tịnh Tông cũng đều được xiển phát! Nhất là trọn đủ pháp nhãn, nêu tỏ những điều người xưa chưa nêu bày, tức là tông Thiên Thai phán định kinh này là Thông, Biệt kiêm Viên, tông Hiền Thủ phán định kinh này thuộc Thỉ Giáo, riêng mình cư sĩ phát định kinh này là giáo pháp chí viên cực đốn, ngõ hầu chẳng trái nghịch điều được gọi là “lời dạy tối thượng thừa của Như Lai” được nói trong kinh này! Đối với các câu chữ trong kinh như Như Lai, Phật, Thế Tôn, “phất dã” (chẳng phải vậy), hoặc “Phật cáo Tu Bồ Đề” v.v… người ta thường lướt qua, nhưng cư sĩ đều nêu tỏ ý nghĩa thù thắng của chúng.

Vừa rồi, Tỉnh Tâm Liên Xã in bộ Giảng Nghĩa này, tôi giúp hiệu đính, được đọc bản văn này, khôn ngăn hoan hỷ, hớn hở, than là chưa từng có! Còn như đối với chuyện cụ dựa theo các cổ bản, khảo đính các chữ sai khác, soạn thành bản hoàn chỉnh, đúng là bậc công thần của kinh này trong hơn một ngàn năm qua! Khi xưa, tôi đọc bản Di Đà Kinh Bạch Thoại Giải của cư sĩ Hoàng Hàm Chi từng tán thán rằng: “Người đọc bản giảng giải này, không chỉ biết ý nghĩa của kinh Di Đà, mà còn có thể biết pháp trong hết thảy các kinh”. Nay đối với bản Kim Cang Kinh Giảng Nghĩa của Giang cư sĩ, cũng nói giống hệt như thế. Kể từ khi bản Giảng Nghĩa này được lưu thông, tôi biết độc giả giở xem bản sách này khác nào đọc mười hoặc trăm bộ kinh khác. Kinh dạy: “Hết thảy chư Phật và pháp Bồ Đề của chư Phật đều phát xuất từ kinh này”, chẳng phải là càng nêu tỏ điều ấy hay sao? Hiệu đính đã xong, do tán thán mà viết lời giãi bày.

Đầu mùa Hạ năm Canh Thìn, tức năm Trung Hoa Dân Quốc 29 (1940), Phạm Cổ Nông kính cẩn đề tựa.

Phàm Lệ

1. Sách này là di trước của Giang cư sĩ được in để lưu truyền trong cõi đời. Do lúc xuất bản lần đầu, đã dùng bản thảo chưa hoàn thành [của Giang cư sĩ] được bổ khuyết bằng bản bút ký của cư sĩ Tưởng Hiển Giác, [do bản bút ký ấy] đương thời đã từng được Giang cư sĩ sửa chữa. Năm Trung Hoa Dân Quốc 31 (1942), khi tái bản, những chỗ thiếu sót trong sách Giảng Nghĩa đều do cư sĩ Tưởng Hiển Giác dựa vào bút ký thuở đó, dốc lòng hiệu đính, bổ sung, tạo thành bản hoàn chỉnh.

2. Sách này được chia thành bốn khoa lớn là Tín, Giải, Hành, Chứng, dựa theo đó mà chia thành quyển. Dùng năm tầng huyền nghĩa làm quyển đầu, những phần còn lại chia thành bốn quyển, tổng cộng là năm quyển. Quyển cuối cùng in kèm thêm phần lời ký về sự giảo định đối với tác phẩm của cư sĩ và lời bạt.

3. Đầu sách có thêm phần Khoa Phán để người đọc dễ kiểm xem .

4. Bản biên tập đầu tiên của sách này do cư sĩ Châu Thanh Viên đảm trách, cư sĩ Phạm Cổ Nông đảm trách hiệu đính, cùng với các vị cư sĩ Tưởng Hiển Giác và cư sĩ Mạnh Định Thường cùng giúp giảo chánh, đối chiếu.

5. Những chỗ bổ khuyết trong sách được ghi ở dòng đầu bằng chữ Bổ cho rõ ràng.

Tiểu Sử Cư Sĩ Giang Vị Nông Tưởng Duy Kiều Soạn

Cư sĩ họ Giang, tên là Trung Nghiệp (忠業), tên tự là Vị Nông (味農), pháp danh là Diệu Hú (妙煦) . Về già, đổi tên là Đỗ (杜), hiệu là Định Ông (定翁) . Trong các sách trước tác, cụ ký tên là Huyễn Trụ (幻 住), hoặc ghi là Thắng Quán (勝觀), tùy thời mà dùng, vốn chẳng nhất định. Tổ tiên cụ vốn sống tại thôn Lăng Các thuộc Nam Hương, huyện Giang Ninh, tỉnh Giang Tô. Do ông nội là Nhạc Phong Công làm quan ở tỉnh Ngạc (Hồ Bắc), bèn dời nhà sang đó. Thuở bé, cư sĩ đã theo Nhạc Phong Công trì tụng kinh Kim Cang, suốt đời chưa từng thiếu khuyết. Cha cụ là Nhẫn Ngô Công, là bậc tuần lại của nhà Thanh trước kia, có tiếng là liêm khiết. Năm Nhâm Dần (1902) đời Quang Tự, cư sĩ đỗ khoa thi Hương, được cử giữ chức Đạo Đài dự bị tại Thiểm Tây, nhưng cư sĩ nuôi chí phụng sự cha mẹ, chẳng thích ra làm quan. Nhẫn Ngô Công làm quan mấy chục năm, được thuyên chuyển từ đất Cống (tỉnh Giang Tây) tới đất Thục (tỉnh Tứ Xuyên), cư sĩ đều theo hầu hạ, giúp đỡ cha. Bất kể chuyện lớn hay nhỏ, ắt đều cung kính đích thân làm. Cư sĩ trung niên gặp cảnh chôn vợ, ngộ đời người vô thường, liền lắng lòng học Phật. Tuy vâng lệnh cha mẹ, lại lấy vợ kế, nhưng tuy tại gia mà hạnh tại xuất gia, ý chí đã sớm dứt khoát.

Mùa Thu năm Tân Hợi (1911), Nhẫn Ngô Công tuổi già về hưu. Cư sĩ phụng sự cha mẹ, từ đất Thục trở về đất Ngạc. Gặp lúc quân cách mạng (cách mạng Tân Hợi lật đổ nhà Thanh) dấy lên, gia sản mất sạch. Lánh nạn về phía Đông, thoạt đầu sống ở Vũ Lâm (Hàng Châu), sau tới Thượng Hải. Tuy lênh đênh, vất vả, nếm trải đủ mọi nỗi gian khổ mà vẫn phụng dưỡng cha mẹ, vui với đạo, giữ tâm thản nhiên. Nhẫn Ngô Công trung trinh, tiết tháo, nghiêm ngặt răn bảo cư sĩ chớ lại dấn mình vào con đường làm quan. Cư sĩ kính cẩn vâng theo lời dạy, chẳng dám quên. Năm Đinh Tỵ (1917), Nhẫn Ngô Công qua đời. Trong cơn đau buồn, cư sĩ thừa dịp khuyên mẹ là Quách thái phu nhân ăn chay trường, niệm Phật.

Mùa Xuân năm Mậu Ngọ (1918), cụ lễ bậc đại đức trong tông Hiền Thủ là hòa thượng Vi Quân làm thầy, thọ Bồ Tát giới. Cụ tận lực tham cứu, khá được tin tức . Khi đó, năm tỉnh miền Bắc bị hạn hán nặng nề, thê thảm, cư sĩ nhận lời phó thác của ông Giản Chiếu Nam, mang tiền cứu trợ lên miền Bắc trao cho Phật Giáo Trù Chẩn Hội (hội trù bị cứu trợ tai nạn của Phật giáo) một khoản tiền mười vạn, cứu sống rất nhiều người. Khoảng giữa năm Tân Nhâm (1922 1923), tôi mới được quen biết cư sĩ tại Thượng Hải. Tới khi đó, lại gặp nhau ở Bắc Kinh. Đến mùa Hạ năm ấy, các đạo hữu Từ Văn Úy (Từ Úy Như), Mai Quang Hy v.v… cung thỉnh pháp sư Đế Nhàn thuộc chùa Quán Tông lên miền Bắc, khai giảng kinh Viên Giác. Ngài tự viết Giảng Nghĩa trao cho thính chúng. Pháp sư xứng tánh đàm luận, phát huy nhiều điều nằm ngoài phần Giảng Nghĩa. Do vậy, tôi thỉnh cư sĩ và ông Hoàng Sĩ Hằng mỗi vị tự ghi lại những điều đã nghe. Bút ký mỗi ngày do cư sĩ tổng hợp mà thành. Sau khi đã hoàn thành, trình lên ngài Đế Nhàn, được pháp sư Đế Nhàn ấn khả, đặt tên là Viên Giác Thân Văn Ký.

Khi đó, thư viện ở kinh đô đang sưu tập các bản kinh chép từ động đá Đôn Hoàng hơn tám ngàn cuốn, trong ấy, có nhiều đầu sách cần tới chuyên gia giảo duyệt, xử lý. Tôi bèn kiến nghị bộ Giáo Dục mời cư sĩ đảm nhậm chức trách giảo duyệt, xử lý. Từ năm Mậu Ngọ (1918) cho đến năm Kỷ Mùi (1919), trước sau hai năm, từ trong đám sách tàn khuyết, rối ren, cư sĩ soạn thành Đại Thừa Đạo Thiên Kinh Tùy Thính Sớ (một quyển) và Tịnh Danh Kinh Tập Giải Quan Trung Sớ (hai quyển) . Trong lời bạt cho quyển Đại Thừa Đạo Thiên Kinh Tùy Thính Sớ, cư sĩ đã viết: “Xưa kia, tôi nghe nói trong các kinh tại Đôn Hoàng, có Đạo Thiên Kinh Sớ mười mấy quyển là tác phẩm bị thất truyền trong Đại Tạng. Đến khi tới Thư Viện, vội vàng tìm đọc, [thấy sách ấy] rối ren, sai lạc, thiếu khuyết, gần như chẳng thể đọc, bèn mò mẫm tháo gỡ đầu mối, xếp đặt, so sánh những chỗ liên quan, thừa thãi, và cân nhắc các chỗ trùng lặp, đối chiếu các chỗ tương đồng, khác biệt, cũng như dựa vào các sách khác để giảo chánh, bổ sung. Những chỗ chẳng thể tham khảo, đành để tồn nghi. Dốc sức suốt tám tháng mới chép thành một quyển, vẫn còn thiếu đầu đuôi. Khéo sao ông Phó Tăng Tương mua được một quyển sách nát, những phần sớ giải bị thiếu đều có trong đó. Do vậy, tác phẩm được giấu kín cả ngàn năm đã trở thành trước tác hoàn chỉnh”. Bởi đó, cũng biết nỗi gian nan, nhọc nhằn trong sưu tập, mà thời tiết, nhân duyên quả là chẳng thể nghĩ bàn!

Trong Tịnh Danh Kinh Tập Giải Quan Trung Sớ, cụ giãi bày: “Từ trong vạn quyển rối ren, tàn khuyết, tôi chú trọng sưu tập bản sớ này. Trải suốt một năm, mới khám định, hiệu đính thành sách, đầy đủ từ đầu đến đuôi, chỉ thiếu một đoạn nhỏ ở giữa, nhưng chẳng gây trở ngại cho đại thể. Đối với Quan Trung Tịnh Danh Kinh Sớ, tới nay tôi vẫn nghe chỉ có bản chú giải của ngài Tăng Triệu, nhưng giảo duyệt sách này, thường thấy sách này cặn kẽ hơn, mới biết bản này đã chẳng phải là nguyên bổn. Huống hồ đối với những trước tác của các đệ tử ngài La Thập, sách này đều chép tường tận, lại còn chia khoa để giải thích, biện định những điểm chánh yếu, đề cập những điều chưa được đề cập, nói ra những điều người khác chưa nói. Ví như tụ tập vô thượng diệu vị, điều hòa phần tinh túy, chọn lấy những điểm tinh yếu, vận dụng rộng rãi, khiến cho ý chỉ phong phú, tràn trề. Sách này cũng như thế đó, trong một tác phẩm, gồm trọn diệu nghĩa. Nếu lắng lòng xem đọc, ắt sẽ dung thông những điểm khác biệt, quán tâm khế hợp Thể, còn có ý chỉ nào của kinh mà chẳng rõ, thần trí chẳng mở mang ư?” Có thể thấy là tác phẩm trân quý, bí mật trong các bản sớ vậy.

Năm Canh Thân (1920), cư sĩ trở về đất Hỗ (Thượng Hải) . Bà mẹ là Quách thái phu nhân ngã bệnh, cư sĩ vì mẹ tụng chú Đại Bi gia trì, cũng bảo người nhà kiền thành tụng Phật hiệu để trợ lực. Thái phu nhân lâm chung ngồi dậy, hướng về Tây, chắp tay, niệm Phật qua đời. Từ đấy, cư sĩ tín niệm càng thêm kiên cố, thường tiếc nuối vì tập khí nhiều đời, bèn cậy vào sức của thần chú Mật giáo để tiêu trừ. Cụ trở lại Bắc Kinh, khéo sao gặp hòa thượng Giác Tùy người Nhật chuyên tu pháp cúng dường Đại Thánh Hoan Hỷ Thiên. Cư sĩ bèn ước hẹn mấy người cùng chí hướng, thỉnh Sư lập đàn truyền dạy. Tới ngày viên mãn, cư sĩ bỗng nhận thấy mình hiện thân cao lớn, trên là thấu đến tột cùng chẳng có ngằn mé. Ngài Giác Tùy nói: “Tu pháp lần này, chỉ có ông được phước lớn nhất!” Sau đó, ngài Giác Tùy dẫn cư sĩ sang núi Cao Dã của Nhật Bản nghiên cứu Đông Mật. Rốt cuộc vì chuyện khác gây chướng ngại, cư sĩ chưa thể quyết chí tiềm tu.

Chẳng lâu sau, trở về nước, cụ cùng anh em ông Giản Chiếu Nam và Giản Ngọc Giai, trù tính thành lập Công Đức Lâm Phật Kinh Lưu Thông Xứ tại Thượng Hải, sưu tập các kinh sách từ các chỗ in kinh Nam Bắc và các danh sơn để lưu thông toàn quốc hòng hoằng pháp lợi sanh. Cư sĩ thường nói: “Bộ Đại Thừa Chỉ Quán của Nam Nhạc Huệ Tư đại sư chính là của báu hy hữu trong các tác phẩm được soạn thuật tại Đông Độ. Bộ Ma Ha Chỉ Quán của Trí Giả đại sư chính là từ đấy mà ra. Người học nếu trước đó chẳng thông hiểu nghĩa lý của ngài Nam Nhạc mà học ngay Ma Ha Chỉ Quán, sẽ khó nắm được yếu lãnh”. Nhưng tâm pháp của ngài Nam Nhạc đã bị chìm khuất tại hải ngoại, tuy thời Tống được truyền nhập trở lại Trung Quốc, nhưng ít người quan tâm, hết sức đáng tiếc! Do vậy, mùa Hạ năm Tân Dậu (1921), cư sĩ Nam Viên ở Thượng Hải phát khởi hội giảng kinh tại Thượng Hải. Cư sĩ liền đề nghị khải thỉnh pháp sư Đế Nhàn giảng Đại Thừa Chỉ Quán. Cư sĩ mỗi ngày bút ký, lại còn đối với các chỗ thẳm sâu, vi diệu, các thí dụ khúc chiết đều nói rõ, trình pháp sư Đế Nhàn giảo duyệt đôi ba lượt. Tới năm Quý Hợi (1922) mới hoàn thành bản thảo, đặt tên là Thuật Ký. Pháp sư Đế Nhàn tự khiêm bảo: “Sách này mười phần thì bảy tám phần do cư sĩ trước thuật”, không chịu cho cư sĩ đề tên Ngài. Cư sĩ thưa do ngài Đế Nhàn phát khởi đầu mối, ắt phải đề tên Ngài trước tác, cứ khiêm nhường lẫn nhau. Lại sợ trong sách có những câu điển tích hoặc danh từ chuyên biệt, sợ người đọc khó hiểu, lại trải qua nhiều lượt sửa chữa. Thấm thoát tám năm, mới thành sách, gồm hai mươi quyển, đưa đi ấn hành. Pháp sư Đế Nhàn cũng xét thấu lòng thành cư sĩ, chấp nhận để tên Ngài là tác giả, nhưng trong thư gởi cho cư sĩ, Ngài viết: “Lời văn trong bộ Thuật Ký không chỉ từ ngữ và ý nghĩa lưu loát, mà còn đối với các chỗ quan trọng, khẩn yếu, chỉ thú uyên áo, kín nhiệm, thảy đều [trần thuật] thấu triệt, rõ ràng. Đấy đều là do ông lão Duy Ma dùng kiến địa tinh diệu để phát huy vậy”.

Mùa Hạ năm Ất Sửu (1925), tôn giả Bạch Phổ Nhân xuống miền Nam, chủ trì pháp hội Kim Quang Minh. Các đồng nhân tại Thượng Hải cùng thỉnh cư sĩ giúp đỡ tôn giả tuyên dương. Do vậy, cư sĩ từ đất Hỗ (Thượng Hải) sang đất Hàng (Hàng Châu), đất Tương (Hồ Nam), đất Ngạc (Hồ Bắc), đất Tầm (huyện Cửu Giang thuộc Giang Tây), đất Ninh (Ninh Ba), qua lại mấy ngàn dặm, cúc cung lo liệu, sắp đặt mọi việc rạch ròi. Nhờ vào cơ duyên ấy, cụ có dịp nghiên cứu Tạng Mật. Mùa Thu năm Kỷ Tỵ (1929), nhận lời thỉnh của thiện tín vùng Mân Trung, cư sĩ đến Phước Châu (tỉnh lỵ tỉnh Phước Kiến), tuyên thuyết Phật pháp suốt ba tháng mới về. Mùa Thu năm Canh Ngọ (1930), khai giảng Đại Thừa Chỉ Quán Thuật Ký tại đất Hỗ. Vừa qua Tết, Tỉnh Tâm Liên Xã thành lập, cụ bị cử làm xã trưởng. Từ đấy trở đi, cụ thường ở trong liên xã, khai giảng kinh điển Đại Thừa, và suất lãnh xã viên niệm Phật, lễ sám. Tôi biết cư sĩ riêng có tâm đắc nơi kinh Kim Cang, nên mùa Hạ năm Giáp Tuất (1934), thỉnh cư sĩ giảng thuật đại ý. Sau đó, các đồng nhân trong Tỉnh Tâm Liên Xã yêu cầu giảng công khai, cụ bèn chánh thức khai giảng. Mỗi lần tôi đều ghi bút ký, ghi xong, đều trình cho cư sĩ sửa chữa. Sau đó, cư sĩ mỗi lượt tự viết Giảng Nghĩa cho tôi sao lục. Tới khi pháp hội viên mãn, bản thảo tích lại thành bốn quyển dày. Cư sĩ cho rằng còn phải nhuận sắc, cũng như bổ túc những phần thiếu sót trong bản thảo đầu tiên rồi mới in thành sách. Các đồng nhân do thấy cư sĩ ở nhà, nhiều người hỏi đạo, chẳng thể chuyên tâm soạn thuật, tính tìm một căn nhà yên tĩnh khác để cúng dường cho cư sĩ, tạ tuyệt hết thảy, trong kỳ hạn một năm sẽ biên soạn, bổ túc hoàn tất bộ Kim Cang Kinh Giảng Nghĩa.

Nhưng cư sĩ mỗi năm vào tiết hoàng mai đều bị bệnh, hễ bệnh liền bệnh mấy tháng. Lại do nghĩ thương xót chúng sanh tử nạn khắp Nam Bắc, cụ liền tổ chức Đại Bi Sám để kiền thành siêu độ. Do vậy lần lữa, rốt cuộc Giảng Nghĩa chẳng hoàn thành bản thảo, nhưng sách mười phần đã hoàn tất sáu bảy phần. Cụ giải thích kinh Kim Cang, phát huy nhiều chỗ cổ đức chưa phát huy, như khi đức Phật nói các kinh khác, luôn phóng quang minh to lớn, sáu thứ chấn động, hiện đủ loại thụy tướng. Riêng khi nói kinh điển Kim Cang Bát Nhã rất sâu, chỉ nói những lời như đức Thế Tôn tới giờ ăn bèn đắp y, cầm bát, vào đại thành Xá Vệ khất thực v.v… Cư sĩ giải thích: “Đấy là chỉ thú lớn nhất của kinh, phát huy lý ‘chớ nên trụ vào tướng’. Vì thế, mở đầu kinh chép cử động của đức Thế Tôn giống hệt như các vị tỳ kheo tầm thường, tức là thành Phật nhưng chẳng trụ nơi Phật tướng. Các đệ tử cũng thấy là tầm thường. Chỉ có ngài Tu Bồ Đề phần nào biết được ý này, cho nên tán thán là hy hữu. Nếu không, ôm bát khất thực há đáng khiến cho kẻ khác kinh ngạc, tán thán ư?” Thông thường, đối với hai lượt vấn đáp trong kinh Kim Cang, [các vị chú giải xưa kia] đều bảo “[nhằm giảng giải] nên trụ như thế nào?” Riêng cư sĩ dựa theo các bản chú giải thời cổ và bản kinh được chép tại Đôn Hoàng, khẳng định lượt đầu là “hãy nên trụ như thế nào?”, lượt sau tương ứng với “vì sao hãy nên trụ?” Ý nghĩa của hai lượt thưa hỏi trọn chẳng giống nhau. Cụ bảo: “Lượt hỏi đầu ứng với ‘hãy nên trụ như thế nào?’ tức là hỏi Bồ Đề tâm nên an trụ như thế nào để khỏi rong ruổi, tán loạn, nhằm nói với người mới phát đại tâm tu hành. Lượt sau là ‘vì sao hãy nên trụ?’ tức là hỏi: Đã nên lìa hết thảy các tướng để phát tâm, vì sao lại chỉ nên trụ trong Bồ Đề tâm? Nếu chẳng trụ pháp này, phát tâm lại là như thế nào? Nếu chẳng nên trụ mà nên hàng phục thì há chẳng phải là không phát tâm ư? Như vậy thì hàng phục cái tâm bằng cách nào? Đó là nói với người đã phát đại tâm tu hành vậy”. Diệu nghĩa Kim Cang được phát huy tinh vi, thấu triệt như thế, ở đây đặc biệt nêu một, hai đầu mối đó thôi!

Đầu mùa Hạ năm Mậu Dần (1938), khí trời ẩm ướt, cư sĩ y như cũ ngã bệnh, tiêu hóa khó khăn. Cứ hai ba ngày tôi đều đến thăm hỏi. Thấy cụ nằm bẹp trên giường chẳng thể dậy được, so với các năm trước bệnh tình càng nặng hơn, hết sức lo sầu! Cư sĩ liền bảo: “Hễ qua mùa hoàng mai, bệnh sẽ biến mất”. Các đệ tử của cụ ở tại điện thờ Phật cách vách, vì cụ niệm Phật, suốt ngày tiếng Phật hiệu chẳng gián đoạn. Cư sĩ cũng nằm yên, thầm niệm, nhưng thần chí cụ tột bậc tỉnh táo. Tới giữa tháng Năm âm lịch, bệnh dần nặng hơn, thần chí cụ càng sáng suốt. Đạo hữu Châu Quang Kỳ dùng son viết chữ to, khuyên cụ nhất tâm vãng sanh, đừng lưu luyến trần thế. Cư sĩ xem kỹ vài lượt, chắp tay cảm tạ ông Châu, miệng nói lời hoan hỷ tán thán. Ông Châu đi rồi, cụ liền bảo người chung quanh: “Tôi siêng tu một đời, há còn chẳng hiểu rõ cái ải này ư? Ông Châu quá lo rồi!” Tới tối hôm Mười Tám, cụ tự nói: “Kim quang chiếu khắp, Phật đến tiếp dẫn”. Cụ mời các đạo hữu tụ họp, ông Thái Tế Bình do bận việc, tới mười hai giờ mới đến. Cư sĩ vẫn gọi đến bảo: “Tu trì lấy hạnh nguyện Phổ Hiền làm lẽ trọng yếu nhất”. Sau đó, cụ chắp tay, chẳng nói nữa, an nhiên qua đời trong tiếng niệm Phật của các đạo hữu và gia tộc, thọ sáu mươi bảy tuổi.

Tôi quen biết cư sĩ hai mươi mấy năm, thoạt đầu chỉ biết cư sĩ học rộng khắp các tông, quy túc nơi Tịnh Độ. Những năm gần đây, giao tình càng thân thiết, nghiên cứu, thảo luận càng sâu, mới biết cư sĩ suốt một đời đắc lực nơi Bát Nhã, theo đuổi tham cứu, sớm đạt được tin tức, đại ngộ rỗng rang, nhất tâm thường ở trong Định, đêm ngủ chẳng mộng mị, tới nay đã hơn năm năm rồi! Vì thế, cụ thường tự nói: “Giáo thì hoằng dương Bát Nhã, hạnh tại Di Đà”. Đó là lời thuyết pháp đàm luận xứng tánh, thông đạt trọn khắp, tự tại vô ngại. Đối với các kinh điển khác và công phu tu trì, ngẫu nhiên tôi có hoài nghi mà đem hỏi cư sĩ, lời giải đáp của cụ đều cao hơn người khác một bậc! Cụ giới hạnh tinh nghiêm, tấn tu cẩn mật, đáng làm bậc gương mẫu cho cả cõi đời. Cư sĩ đúng là bậc long tượng trong Phật môn vậy thay!

Di trước của thanh tín sĩ Thắng Quán Giang Diệu Hú tại Trung Hoa

Phần 1

Muốn nói kinh này, trước hết nên lập khoa phán. Chia thành hai khoa lớn:

1. Giải thích chung tựa đề kinh.

2. Giải riêng ý nghĩa của kinh văn.

Khoa thứ nhất lại chia thành hai:

1.1. Giải thích tựa đề kinh.

1.2. Giải thích nhân đề (giải thích đề mục ghi tên người dịch) .

Phần 1.1 lại chia thành ba đoạn: Đoạn đầu tiên là cương yếu của Bát Nhã.

1.1.1. Cương yếu của Bát Nhã

Chứa đựng ba nghĩa:

A) Bát Nhã là cương yếu của Đại Thừa Phật pháp

Ý nghĩa này, trong các kinh luận Đại Thừa và các trước thuật của cổ đức, chỗ nào cũng đều có thể thấy. Nếu dẫn chứng cặn kẽ, sẽ là trùng lặp, khó thể trọn hết được. Nay bỏ điều rườm rà, dùng lẽ giản ước để nêu rõ, chọn lấy điều dễ hiểu. Giáo nghĩa Đại Thừa sâu rộng như biển, nhưng nhất loạt lấy tự độ và độ người khác làm gốc. Pháp môn để tự độ và độ người vô lượng, nhưng đều nhất loạt lấy Lục Ba La Mật làm gốc, nhưng năm Độ: Thí, Giới, Nhẫn, Tấn, Định nếu lìa Bát Nhã, sẽ chẳng phải là Ba La Mật. Do vậy, đối với Lục Ba La Mật vừa nói đó, nhất loạt lấy Bát Nhã Ba La Mật làm gốc. Vậy thì Bát Nhã là cương yếu của Đại Thừa Phật pháp đã rõ rệt lắm rồi! Do đó, Đại Trí Độ Luận nói: “Bát Nhã Ba La Mật là mẹ của chư Phật. Chư Phật lấy pháp làm thầy. Pháp chính là Bát Nhã Ba La Mật”. Kinh Đại Bát Nhã dạy: “Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật thị chư Bồ Tát Ma Ha Tát mẫu, năng sanh chư Phật, nhiếp trì Bồ Tát” (Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật là mẹ của các Bồ Tát Ma Ha Tát, có thể sanh ra chư Phật, nhiếp trì Bồ Tát) . Có thể thấy cái được gọi là “tối thượng thừa trong Đại Thừa” chỉ là Bát Nhã đó thôi! Ngoài Bát Nhã ra, sẽ chẳng có Phật pháp. Hãy nên biết: Hết thảy các giáo nghĩa Đại Tiểu Thừa đều từ Bát Nhã mà ra. Hết thảy các giáo nghĩa, may ra có lý luận tối cao của ngoại đạo như Nho gia và Đạo Gia còn thể tương cận, chỉ riêng Bát Nhã là chỉ mình đức Phật có thể chứng, chỉ mình đức Phật có thể nói. Lý luận cao nhất của ngoại đạo hễ gặp Bát Nhã, sẽ liền như băng tan, lửa tắt! Do vậy, trong hội Hoa Nghiêm, các vị đại Bồ Tát tán thán: “Thiên thượng, thiên hạ vô như Phật, thập phương thế giới diệc vô tỷ, thế gian sở hữu ngã tận kiến, nhất thiết vô hữu như Phật giả” (Trong trời đất chẳng ai như Phật, mười phương thế giới cũng khôn sánh, con thấy trọn hết các thế gian, hết thảy chẳng ai được như Phật) . Đã biết điều này thì cái thuyết “tam giáo đồng nguyên” (Nho, Thích, Đạo cùng một nguồn) hoang đường, sai lầm, còn đợi phải nói nữa ư? Biết điều này, nếu người học Phật chẳng hiểu thấu triệt Bát Nhã, tuy biết trọn hết đủ mọi giáo nghĩa, học trọn hết đủ loại pháp môn, đều là bỏ gốc chạy theo ngọn, truy tìm nơi cành lá đó thôi, há có thể đạt tới bờ kia ư?

Bát Nhã chẳng có gì khác! Chính là chánh trí vốn sẵn có nơi Lý Thể. Lý Thể là Thật Tướng Bát Nhã. “Chánh trí” là Quán Chiếu Bát Nhã. Đều gọi là Bát Nhã, tỏ rõ “ngoài lý chẳng có trí, ngoài trí chẳng có lý, lý và trí như một!” Đã nói là “học Phật” thì đầu tiên là phải nên là “khai Phật tri kiến”. Tri kiến của Phật là gì vậy? Chính là Bát Nhã! Xưa nay ít có người học pháp này, hoặc hư vọng nẩy sanh sợ hãi, hoặc vô tri mà bàn xằng. Bởi đó, người học Phật tuy đông, người chứng đạo rất hiếm! Há chẳng phải là không chỉ cô phụ ân Phật, mà còn cô phụ tánh linh của chính mình vậy! Vì sao nói thế? Như đức Thế Tôn khi thành đạo, đã than rằng: “Lạ thay! Lạ thay! Chúng sanh trong đại địa đều có trí huệ và giác tánh của Như Lai, chỉ vì vọng tưởng (kiểm giảo: “Sau chữ Tưởng thì bản cũ có ghi ‘chấp trước’, nhưng bản thảo gốc chẳng có”), nên chẳng thể chứng đắc. Nếu chẳng có vọng tưởng, chấp trước thì vô sư trí, tự nhiên trí sẽ ngay lập tức hiện tiền”. Trí huệ và giác tánh của Như Lai chính là Thật Tướng Bát Nhã. Vọng tưởng chính là tâm phân biệt, là thức thứ sáu. Chấp trước tức là Ngã Kiến, tức thức thứ bảy. Quán Chiếu Bát Nhã chính là chuyển biến hai thức ấy. Hai thức ấy đã được chuyển, Tạng Thức (A Lại Da Thức) và năm thức trước (nhãn, nhĩ, tỵ, thiệt, thân) đều chuyển! Vì thế nói: “Nếu chẳng có vọng tưởng, chấp trước, thì vô sư trí, tự nhiên trí ngay lập tức hiện tiền”. Hai trí ấy chính là trí huệ và giác tánh của Như Lai. Do chẳng phải từ bên ngoài đến, cũng chẳng thể trao cho người khác, nên nói là Vô Sư (không có thầy) . Do tự nhiên vốn sẵn có như thế, ắt cần phải tự giác, tự chứng, nên nói là “tự nhiên”. Cũng có thể gọi [hai trí ấy] là Căn Bản Trí và Hậu Đắc Trí, hoặc nói là Đạo Chủng Trí và Nhất Thiết Trí. Nói chung, sở dĩ phàm phu là phàm phu là do vô thỉ vô minh. Vô minh còn gọi là “vô trí”. Vì thế, nay muốn siêu phàm nhập thánh, chỉ cốt sao mở mang chánh trí đó thôi!

Trong Phật môn, có người luôn nói “cầu khai trí huệ”. Lời ấy chính là nói “sẽ mở mang chánh trí Bát Nhã”. Đó là “khai Phật tri kiến”. Đức Thế Tôn vì một đại sự nhân duyên mà xuất hiện trong cõi đời. Đại sự nhân duyên gì vậy? Chính là vì hết thảy chúng sanh mà khai Phật tri kiến, thị Phật tri kiến (chỉ bày tri kiến của Phật), ngõ hầu họ được ngộ nhập tri kiến của Phật đó thôi! Hiềm rằng chúng sanh tuy biết “cầu khai trí huệ”, nhưng chẳng hiểu rõ nguyên do. Người dạy lẫn người học một mực tìm cành, kiếm lá, trọn chẳng biết hướng về Bát Nhã môn để tìm đường lối! Thậm chí còn răn bảo nhau đừng bàn Bát Nhã! Có chuyện nào đáng buồn hơn lẽ này? Còn gì trái phạm ý chỉ của Phật hơn chuyện này? Lầm pháp, lầm người, không chi hơn nổi chuyện này! Từ nay trở đi, hãy nguyện sâu đậm cùng với các bậc thiện tri thức hưng thịnh chánh nghĩa, cực lực hoằng dương!

B) Đối với cái được gọi là “cương yếu của Bát Nhã” thì chính là từ ngay Bát Nhã mà thấu hiểu điều cương yếu ấy

Như trong phần trước đã dẫn Đại Trí Độ Luận để nói “Phật pháp chính là Bát Nhã”. Có thể thấy một môn Bát Nhã dung nhiếp vô lượng nghĩa. Nếu chẳng hiểu rõ điều cương yếu ấy, sẽ chẳng tránh khỏi tràn lan, không chỗ quy túc! Người xưa có vị đề cao Đệ Nhất Nghĩa Không để lập thuyết, có người đề cao Nhị Đế để lập thuyết, có người đề cao Bát Bất để lập thuyết, các thuyết không đồng nhất.

Đệ Nhất Nghĩa tức là nói tới bản tánh. Tánh là cái Thể dứt bặt các đối đãi, cho nên nói là Đệ Nhất Nghĩa. Tánh thể không tịch, nên nói là Đệ Nhất Nghĩa Không. Nghĩa ấy đã nêu tỏ cương yếu của Bát Nhã. Trong “phá Ngã, trừ chấp”, ắt cần phải Ngã và Pháp đều trừ, tình chấp hoàn toàn hết sạch. Đó gọi là “đạt được vô sở ly” (chẳng còn có gì để lìa) tức là “trừ các huyễn”; sau đó, Thật Tướng hiện tiền.

Nhị Đế là Chân Đế và Tục Đế. Tục (俗) là “thế tục”. Chân (真) là “chân thật”. Đế (諦) có nghĩa là “tinh vi, chân thật, xác đáng”. Tức là đối với các sự tướng thế gian, hễ dùng cách nhìn của thế tục để thẩm định, xác quyết thì gọi là Tục Đế. Đối với lý tánh chân thật, thánh trí mới biết chân thật, xác đáng, nên gọi là Chân Đế. Nếu nói theo Phật pháp, phàm những gì nói ý nghĩa “các pháp duyên sanh” (các pháp do duyên mà sanh) thì gọi là Tục Đế. Do vì lẽ nào vậy? Do thế tục chưa ngộ bản tánh, do rong ruổi theo tướng mà bị xoay chuyển. Do hiểu hết thảy các pháp chỉ là duyên sanh, Có chính là chẳng Có, nghĩa ấy là quyết định. Nếu hiểu nghĩa “duyên sanh chính là Không” thì là Chân Đế. Vì sao vậy? Do thánh trí từ ngay nơi tướng hư vọng mà thấy tánh chân thật. Do vậy, hiểu rỗng rang hết thảy các pháp “chẳng phải Có mà là Có”, bản thể của chúng chính là Không, đó là nghĩa quyết định. Bồ Tát Long Thọ nói: “Vì Thế Đế bèn nói có chúng sanh. Vì Đệ Nhất Nghĩa Đế mà nói chúng sanh vô sở hữu”. Thế Đế tức là Tục Đế. Đệ Nhất Nghĩa Đế tức là Chân Đế. Do vậy có thể biết: Tục Đế nhằm nói cái Có ngay trong cái Không, Chân Đế nhằm nói cái Không trong cái Có. Lại nói: “Chư Phật nương vào Nhị Đế mà vì chúng sanh thuyết pháp”. Do vậy, Gia Tường đại sư nói: “Phật pháp chẳng ra ngoài Nhị Đế. Nhị Đế nhiếp trọn hết thảy các Phật pháp”. Bát Nhã vốn nhiếp trọn hết thảy các Phật pháp, nay nói “Phật nương vào Nhị Đế để thuyết pháp”, tức là cương yếu của Bát Nhã chẳng ra ngoài Nhị Đế cũng đã rõ rồi! Bởi lẽ, yếu chỉ trọng yếu của Bát Nhã là dạy đừng chấp trước Không và Hữu, nhằm ứng hợp Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa. Chân Tục nhị đế chính là nói về nghĩa này.

Bát Bất là “bất sanh, bất diệt, bất đoạn, bất thường, bất lai, bất khứ, bất nhất, bất dị” (chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng đoạn, chẳng thường, chẳng đến, chẳng đi, chẳng một, chẳng khác) . Do mê đối với Bát Bất cạn hay sâu mà thành lục đạo! Do ngộ Bát Bất cạn hay sâu mà có tam thừa. Bởi lẽ, hết thảy chúng sanh so đo, chấp trước các tướng như “sanh, diệt, đoạn, thường, một, khác, đến, đi” v.v…, chấp đó là Có, nên gọi là Mê. Người trong tam thừa, tuy chẳng chấp các tướng sanh diệt, nhưng lại chấp “bất sanh, bất diệt” v.v… vẫn lệch về Không. Do vậy, đức Phật nói nghĩa Bát Bất chính là để khiến cho chúng sanh hiểu rõ Nhị Đế. Đã hiểu rõ Nhị Đế thì sau đấy Trung Đạo hiển hiện! Mà cũng khiến cho đối với nghĩa Đệ Nhất Nghĩa Không, [sẽ thấu hiểu] Có và Không đều là không; sau đó, sẽ chẳng chấp trước hết thảy, Trung Đạo viên minh.

Do vậy mà quán thì Đệ Nhất Nghĩa Không, Nhị Đế, Bát Bất tuy nói khác nhau, nhưng đều có cùng ý nghĩa hiển lộ Trung Đạo như nhau. Vậy thì cương yếu của Bát Nhã chẳng có chi khác, chỉ là khiến cho đối với hai bên Không và Hữu, trừ sạch tình chấp sao cho hết sạch, nhằm hiển lộ Trung Đạo viên dung mà thôi! Nói cách khác, đức Phật nói Bát Nhã nhằm khai mở chánh trí vốn sẵn có nơi lý thể cho hết thảy chúng sanh còn vướng trong vọng tưởng, chấp trước để họ hiểu rõ vô minh, giác điều chưa giác, ngõ hầu [liễu giải] Thật Tướng “vô tướng, chẳng phải là không có tướng”, Như Lai Tạng “không, bất không” hiện tiền, cùng chứng trí huệ và giác tánh của Như Lai vậy! Đấy chính là đại sự nhân duyên khiến cho đức Bổn Sư của chúng ta xuất hiện trong cõi đời! Do vậy, pháp môn Bát Nhã chính là tối thượng thừa, khiến cho hết thảy chúng sanh nương theo mà đạt thẳng tới Phật địa. Do vậy nói: “Riêng nêu ra các nghĩa khác biệt hòng chỉ rõ điều cương yếu” có khác gì nói: “Kinh Kim Cang Bát Nhã thật sự là cương yếu của cả bộ Đại Bát Nhã, lại càng là lời lẽ trọng yếu mà chẳng rườm rà!” Vì sao vậy? Do kinh này không pháp nào chẳng nhiếp, không nghĩa nào chẳng nêu tỏ.

Trong phần trên đã nêu ra các nghĩa Nhị Đế, Bát Bất, và Đệ Nhất Nghĩa Không, mỗi mỗi đều trọn đủ. Như nói: “Vô ngã tướng, vô pháp tướng, cũng chẳng phải là không có pháp tướng v.v…” Đó là ý nghĩa Đệ Nhất Nghĩa Không. “Diệt độ tất cả hết thảy chúng sanh” là Tục Đế; nhưng “thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ” là Chân Đế. Hành bố thí là Tục Đế; đối với pháp vô trụ là Chân Đế. Cho đến “chớ nên chấp lấy pháp, chớ nên chấp lấy phi pháp, chính là, chẳng phải, thì gọi là ” v.v… là những điều được nói trong cả bản kinh, không gì chẳng nhằm nói rõ ý nghĩa Nhị Đế. Còn như khiến cho Bồ Tát thông đạt “chẳng có ngã và pháp” thì thuộc về “khai tri kiến của Phật”. Nói đến chuyện sau khi đã nhập thì đều là các nghĩa “chẳng một, chẳng khác, chẳng đoạn, chẳng thường, chẳng đến, chẳng đi, chẳng cấu, chẳng tịnh” v.v… nhằm hiển lộ tướng Không của các pháp, là pháp bình đẳng. Tướng Không của các pháp chính là pháp bình đẳng, tức là nói “chẳng chấp lấy tướng, như như bất động”, khiến cho người học diễn nói như thế, thọ trì như thế. Há chẳng phải là dùng các nghĩa như thế làm cương yếu của Bát Nhã hay sao? Không chỉ là như vậy! Như trong phần trước, đã dẫn lời kinh Đại Bát Nhã và Đại Trí Độ Luận như thế này: “Bát Nhã có thể sanh ra chư Phật, nhiếp trì Bồ Tát. Phật pháp tức là Bát Nhã” chính là chỉ bày cương lãnh trọng yếu của Phật pháp chẳng ra ngoài Bát Nhã. Kinh này còn nói: “Nhất thiết chư Phật, cập chư Phật A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề pháp, giai tùng thử kinh xuất” (Hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra) chẳng phải là chỉ bày “cương lãnh trọng yếu của Bát Nhã hoàn toàn ở trong kinh này” càng rành rẽ, rõ rệt hơn ư?

Đức Phật nói Bát Nhã, trước sau tất cả mười sáu hội, văn lẫn nghĩa đều phong phú, nghe nói dịch sang tiếng Tây Tạng có tới hơn một ngàn quyển. Bản tiếng Hán giản lược, khái quát mà cũng gồm sáu trăm quyển. Trong nội điển, số lượng quyển nhiều nhất chỉ có Bát Nhã Bộ. Đọc tụng đã khó, huống hồ luận định, diễn nói, thọ trì! Vì thế, hội thứ chín từ mênh mông mà giản ước, nên đặc biệt nói kinh này. Thầy trò La Thập đại sư dịch sang tiếng Hán, kể cả mấy hàng trích từ bản dịch đời Ngụy thêm vào, chỉ có năm ngàn tám trăm ba mươi bảy chữ, nhưng ý chỉ cốt lõi của Bát Nhã đã được chứa đựng trọn hết. Có được một quyển kinh này, hết thảy Phật pháp không gì chẳng nắm chắc! Vì sao vậy? Quyển kinh này chính là giềng mối của Bát Nhã, mà Bát Nhã là giềng mối của hết thảy Phật pháp! Vì thế, ắt phải thông suốt hết thảy Phật pháp rồi sau đó mới thông suốt kinh này. Vì lẽ nào vậy? Do cái lưới mà tìm được mối chính của cái lưới. Nhưng ắt cũng phải hiểu sâu xa nghĩa thú của kinh này thì sau đó đối với hết thảy Phật pháp, chuyện gì cũng đều thấu hiểu. Vì sao? Hễ nắm lấy mối chính của cái lưới, các mắt lưới đều căng ra. Hãy nên biết như thế.

Một quyển kinh này đã là giềng mối của cả Tam Tạng! Phải nên biết mối quan hệ trọng yếu này! Cũng do vậy mà có thể biết chỗ huyền diệu sâu rộng cũng như đầu mối phức tạp, ẩn mật của nghĩa uẩn. Lại còn dùng đôi chút văn từ mà thâu nhiếp nhiều nghĩa, may là được người dịch có văn tài hay khéo mới đủ để lưu truyền. Do mỗi câu, mỗi chữ trong kinh này đều liên quan đến ý chỉ to lớn, tức là mỗi danh xưng, mỗi từ ngữ được người kết tập nêu ra cũng đều chứa đựng ý nghĩa tinh vi. Ơ hờ xem lướt qua, sẽ khó thông hiểu ý nghĩa. Kể từ sau khi kinh này được dịch và lưu truyền, Ngũ Tổ và Lục Tổ của Thiền Tông cực lực hoằng dương. Bởi thế, nhà nhà hay biết, lưu truyền chẳng dứt. Tuy phần nhiều chẳng hiểu rõ ý nghĩa, nhưng người học Phật có ai chẳng từng đọc kinh này! Trong các nước Phật giáo, chưa từng thấy sánh bằng! Nhìn vào đó, đủ thấy chúng sanh trong nước ta được Phật gia hộ sâu xa, hết sức mừng tủi. Vì sao? Kinh này được lưu truyền bất tuyệt, sẽ là Phật chủng chẳng dứt. Từ nay trở đi, hãy nên diễn nói như thế nào, thọ trì như thế nào, càng phải đặc biệt lưu ý, ngõ hầu phần nào báo ân Phật, báo ân của người phiên dịch, lưu truyền kinh này, gánh vác gia nghiệp của Như Lai, sẽ đắc Bồ Đề. Mong các vị hãy cùng nỗ lực!

C) Kinh Kim Cang Bát Nhã nhằm nói rõ cương yếu ấy

Cương yếu của kinh này chẳng có gì khác! Trừ khử vọng tưởng, chấp trước mà thôi! Bởi lẽ, hết thảy chúng sanh ai nấy đều sẵn đủ trí huệ và tánh giác của Như Lai, chẳng ai là không có, chỉ vì vọng tưởng và chấp trước ngăn chướng mà chẳng thể chứng đắc! Đức Phật vì một đại sự nhân duyên mà xuất hiện trong cõi đời, tức là vì chuyện này! Hết thảy Phật pháp, không gì chẳng phải là pháp môn để phá chấp, trừ chướng, nhưng điều được nói trong kinh này càng là đường lối trực tiếp, nhanh chóng, thỏa đáng nhất. Ví như gươm báu kim cang, nương theo đấy mà hành, sẽ có thể ngay lập tức đoạn trừ! Vọng tưởng tức là cái tâm phân biệt. Chấp trước chia thành hai loại:

- Chấp sắc thân Ngũ Uẩn là Ngã thì gọi là Nhân Ngã Chấp; nói gọn là Ngã Chấp.

- Chấp trước hết thảy các pháp thì gọi là Pháp Ngã Chấp; nói gọn là Pháp Chấp.

Chẳng trừ Ngã Chấp, sẽ sanh ra Phiền Não Chướng. Chẳng trừ Pháp Chấp, sẽ sanh ra Sở Tri Chướng. Chúng được gọi chung là Hoặc Chướng. Do Hoặc mà tạo nghiệp, đó là Nghiệp Chướng. Do nghiệp mà chịu khổ, bèn gọi là Khổ Chướng, cũng gọi là Báo Chướng. Ngã Chấp và Pháp Chấp, chia nhỏ ra, sẽ có Phân Biệt và Câu Sanh sai khác. Do khởi tâm phân biệt, cho nên chấp trước; đó là Phân Biệt Ngã Chấp và Phân Biệt Pháp Chấp; do vậy, [chấp trước này] là thô. Còn chưa cố ý phân biệt, mà phàm tình chấp trước đã theo ý niệm cùng khởi lên, thì gọi là Câu Sanh Ngã Chấp và Câu Sanh Pháp Chấp; cho nên là vi tế. Đấy là chủng tử tập khí từ nhiều đời tới nay, chất chứa trong ruộng thức thứ tám. Do đó, chúng thuận theo ý niệm mà khởi lên, khó trừ bỏ nhất! Hãy nên biết vọng tưởng và chấp trước là do vô thỉ vô minh, mà Bát Nhã chính là lý thể chánh trí; trí khai thì vô minh bèn sáng suốt. Vô minh đã hết, vọng tưởng và chấp trước tự đoạn! Vì vậy, học Phật thì điều đầu tiên là “khai, thị, ngộ, nhập” tri kiến của Phật. Tri kiến của Phật chính là chánh trí Bát Nhã. Bất luận tu pháp môn gì, cũng đều cần phải dốc sức ở chỗ này. Do vậy, hết thảy các pháp đều chẳng thể lìa Bát Nhã.

Tu Tịnh Độ niệm Phật cũng thế. Kinh dạy: “Tâm tịnh thì cõi nước tịnh”. Vọng tưởng, chấp trước chẳng trừ, tâm do đâu mà tịnh được? Cổ đức nói: “Ái chẳng nặng, chẳng sanh Sa Bà”. Tình chấp ngã kiến thật sự là cội rễ của Ái. Vì thế, cầu sanh Tịnh Độ ắt phải thực hiện từ chỗ này. Nói “thật thà niệm Phật”, ắt phải chú ý hai chữ “thật thà”. Cứ nắm níu hết thảy nhiễm duyên trong thế gian không thôi, sao có thể thật thà cho được? Do vậy có thể biết: Bát Nhã và Tịnh Độ vốn chẳng phải là hai chuyện! Kinh này quả thật là giềng mối lớn để hết thảy người học thoát vọng, là then chốt của tịnh tâm. Ở đây, bất quá bàn đại lược ý chỉ trọng yếu, xin xem luận định cặn kẽ trong phần dùng năm tầng huyền nghĩa để giải thích tựa đề kinh.

Cổ nhân giải thích một kinh thì trước hết nói Huyền Nghĩa (玄義), còn gọi là Huyền Đàm (玄談) . “Huyền” là sâu xa, lại còn có nghĩa là “xa thẳm”, tức là đối với các nghĩa sâu trong kinh, lôi ra các điểm trọng yếu, mấu chốt, huyền nhiệm để bàn luận trước, khiến cho người nghe biết được những điểm quan trọng, khi xem đến kinh văn sẽ biết đầu mối. Vì thế, Huyền Đàm thì cũng giống như nói “nêu ra những điểm chủ yếu” để biết cương yếu của một bộ kinh ở chỗ nào. Nay tôi phỏng theo thông lệ của tông Thiên Thai, mở đầu bằng dùng năm tầng [Huyền Nghĩa] để nói. Trên đây, luận về cương yếu của Bát Nhã đã xong.

1.1.2. Dung hội ý kiến của các vị chú giải kinh

Sách giải thích kinh Phật, mỗi tông đều có, nhưng các bản [chú giải] ấy đều được lưu truyền chẳng bị thất lạc thì không chi hơn kinh này! [Kinh này] có bài ca tụng của Di Lặc Bồ Tát, có luận của ba vị Bồ Tát là Vô Trước, Thiên Thân, và Công Đức Thí, nhưng các bản dịch tối nghĩa, trúc trắc, khá khó đọc! Mỗi vị tự theo kiến giải mà phát huy, thường là thoạt nhìn thì dường như tương phản ý nghĩa trong kinh, nhưng thật ra đều là khiến cho ý kinh được tỏ lộ hơn. Chỗ tinh diệu ấy, các bậc hậu hiền chẳng thể đạt được, cần phải hướng đến chỗ to lớn, chỗ sâu xa mà lãnh ngộ. Nếu chấp chết cứng vào câu văn, chấp trước câu nệ văn tự, mỗi mỗi đều câu nệ so đo với kinh văn, sẽ đâm ra tăng thêm chướng ngại. Luận Sớ Toản Yếu của ngài Khuê Phong đã phạm phải bệnh này. Ngài Công Đức Thí đã khéo léo nêu ra luận đề như sau: “Kim Cang phá chấp giữ, chẳng hoại giả danh luận”. Ý chỉ trọng yếu của cả bộ kinh đều được gộp trọn trong câu ấy. Người chú giải kinh này sớm nhất tại Trung Hoa là ngài Tăng Triệu, tức vị đệ tử nhập thất của ngài La Thập. Ngài viết không nhiều, chỉ giải thích đại lược một hai ý chỉ trọng yếu mà thôi, nhưng là một trước tác chẳng thể sửa đổi tí nào được!

Chú thích thời Lục Triều đến nay vẫn còn thì có hai bản sớ của ngài Gia Tường thuộc Tam Luận Tông và Trí Giả đại sư thuộc Thiên Thai Tông. Ngài Gia Tường suốt đời dốc hết tinh lực vào Tam Luận, tất cả các trước thuật của Ngài, không tác phẩm nào chẳng tinh diệu; nhưng Kim Cang Kinh Nghĩa Sớ chẳng nêu tỏ ý kinh, có lẽ là do môn nhân đệ tử của Ngài tùy ý sao lục, chưa giảo đính cẩn thận cũng chẳng biết chừng! Vì trong tác phẩm ấy có nhiều đoạn thừa thãi, văn phong cũng tạp loạn, hết sức khác biệt so với các trước tác khác của ngài Gia Tường! Bản chú thích của ngài Trí Giả toàn thể dựa theo chú giải của ngài Tăng Triệu, ngẫu nhiên một hai chỗ có chú giải mở rộng thêm. Ngài Trí Giả dùng Tam Đế (Không, Giả, Trung) để phát huy hết thảy các kinh, riêng đối với kinh này, Ngài đề cao Nhị Đế (Chân Đế và Tục Đế) để nói, nhưng đối với các câu “thị danh” (thì gọi là), Ngài đều hiểu là giả danh. Pháp nhãn của tổ sư khiến cho kẻ khác khâm phục! Chẳng hiểu con cháu của tông Thiên Thai vì sao chẳng tuân theo tổ huấn, há có phải vì chưa xem sách này ư? (Bản sớ của ngài Trí Giả tới đầu đời Thanh mới được cư sĩ Dương Nhân Sơn thỉnh từ Nhật về, in ra) .

Thời Đường, ngài Khuy Cơ của Pháp Tướng Tông cũng có chú thích, phần nhiều trần thuật pháp tướng. Lại có bản chú giải của ngài Thích Huệ Tịnh, chỗ tinh vi quả thật chẳng kém ngài Tăng Triệu. Trong các bản chú giải thời cổ, hãy nên coi các bản của ngài Tăng Triệu và Huệ Tịnh là hay nhất. Ngài Khuê Phong thuộc tông Hoa Nghiêm, soạn bộ Sớ Luận Toản Yếu, tuy dốc lòng kết tập, soạn thuật, tiếc là câu nệ, vướng mắc trong lời luận, khiến cho nghĩa lý trong kinh đâm ra tối tăm. Thời Tống có ngài Trường Thủy soạn bộ San Định Ký (Kim Cang Bát Nhã Kinh Sớ Luận Toản Yếu San Định Ký) để chú thích bộ Toản Yếu của ngài Khuê Phong, nương theo kinh văn để giải nghĩa, rất tường tận! Tổ sư nhà Thiền thì cũng có vị giảng kinh hoặc trước tác, như Lục Tổ đời Đường, Trung Phong đời Nguyên, Hám Sơn đời Minh, nhưng đều là các tác phẩm ngắn ngủi, sơ sài, chẳng phát huy cho mấy. Cuối đời Minh, ngài Ngẫu Ích thuộc tông Thiên Thai viết bộ Kim Cang Phá Không Luận, do có mục đích nhất định mà soạn thuật, cũng đáng chấp nhận được. Ngoài ra, vào các thời Tống, Minh, Thanh, có rất nhiều vị tại gia và xuất gia chú thích kinh này, không tác phẩm nào chẳng có một hai lời lẽ đáng chú ý, nhưng xét kỹ thì đều chưa hợp lý! Đầu đời Thanh có bộ Tâm Ấn Sớ của ngài Phổ Uyển thuộc tông Thiên Thai, dùng Tam Đế để giảng kinh, thật sự có nhiều câu rất trái nghịch ý chỉ của kinh, chỉ riêng phần Khoa Phán là có thể dùng được! Lại có Tân Nhãn Sớ của ngài Đạt Thiên thuộc tông Hoa Nghiêm, có đôi chỗ đạt mức tinh vi, có thể phát huy những điều người xưa chưa phát huy. Ngài dùng Tín, Giải, Hạnh, Chứng để phán định kinh, kiến địa rất trác tuyệt. Còn như các tác phẩm khác như Ngũ Thập Tam Gia Chú (tập hợp lời chú giải Kim Cang của năm mươi ba vị) v.v… lộn xộn, chẳng thuần, chẳng đáng ngó tới!

Nay diễn nói kinh này, tôi chú trọng nơi chỉ thú tinh thâm, vi diệu của kinh, mỗi mỗi đều mổ xẻ. Đối với những chỗ xưa nay bị coi là Đại Thừa sơ môn, mỗi mỗi đều nói đến mức rốt ráo, quy vào viên dung. Đối với những chỗ mà các bản chú giải khác chẳng chú ý tới, sẽ đều xiển phát ý chỉ rộng lớn nơi đó. Đối với những chỗ bị gọi là “lời lẽ trùng lặp”, đều phân tích mức cạn sâu. Đối với các chỗ ý nghĩa uẩn tàng trước sau liên quan chặt chẽ với nhau, mỗi mỗi đều nêu ra lý do để giải thích thông suốt. Đối với tất cả các quán môn và hành môn, đều chỉ bày chỗ dụng công tu hành, chẳng dám xem nhẹ một chữ nào, cốt sao người nghe sẽ có chỗ lãnh hội. Tôi dẫn nhiều kinh khác để chứng minh lẫn nhau, hòng dung thông lẫn nhau. Đối với chỗ tinh yếu dung thông, quy vào Tịnh Độ, hòng phá căn bệnh [các tông] kỳ thị lẫn nhau xưa nay! Tự thẹn học lực sơ sài, nông cạn, chẳng đủ để nói rõ bản kinh sâu xa này. Chỉ vì ôm ấp đại nguyện thật sự muốn cho ai nấy đều hiểu rõ nghĩa Bát Nhã chân thật, ngõ hầu không đến nỗi sợ sệt chẳng đàm luận, hoặc đàm luận xằng bậy, hoặc đàm luận nông cạn v.v… Đối với những cách nói tinh yếu trong các luận sớ của các vị tiền hiền đã nêu trên đây, đều nhất nhất chọn lấy để dung nạp, nhưng chẳng cần phải câu nệ diện mạo, bó buộc trong văn từ mà thôi! Trên đây, phần dung hội về các vị chú giải đã xong.