Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 8

2.2.2.2.2.1.1.1.2. Nêu rõ chẳng trụ nơi tướng chính là chánh trụ

Chia thành bốn đoạn:

1) Giảng thẳng vào vô trụ.

2) Giải thích rõ nguyên do.

3) Kết lại lời dạy về chánh trụ.

4) Lại nêu rõ nguyên do.

Đoạn thứ nhất lại chia thành ba tiểu tiết.

2.2.2.2.2.1.1.1.2.1. Giảng thẳng vào vô trụ

2.2.2.2.2.1.1.1.2.1.1. Nêu bày

(Kinh) Phục thứ, Tu Bồ Đề! Bồ Tát ư pháp, ưng vô sở trụ, hành ư bố thí.

(經) 復次，須菩提！菩薩於法，應無所住，行於布 施。

(Kinh: Lại này, Tu Bồ Đề! Bồ Tát đối với pháp hãy nên đừng trụ vào đâu để hành bố thí) .

(Bổ) “Phục” là lại. “Thứ” là thứ tự. Chữ Pháp bao gồm muôn hình tượng, hết thảy mọi sự, mọi vật, bất luận mắt thấy, tai nghe, dẫu chẳng thể thấy, chẳng thể nghe mà hễ tâm tưởng đến, cũng gọi là Pháp. Phàm là pháp thế gian và pháp xuất thế gian đều được bao gồm trong ấy. Vì thế, nói là “nhất thiết pháp” (hết thảy các pháp) . “Ưng vô sở trụ” (Hãy nên chẳng trụ vào đâu) chính là giải đáp [cho câu hỏi] “ưng vân hà trụ” (hãy nên trụ như thế nào) . “Trụ” là chấp trước. Chúng sanh chỗ nào cũng chấp trước, chẳng phải chấp Đông thì sẽ chấp Tây. Lời đáp này của đức Thế Tôn chính là một gậy gõ thẳng vào đầu! Bố Thí là một môn trong Lục Độ. [Lục Độ] còn gọi là Lục Ba La Mật. Kinh Đại Bát Nhã đối với Lục Ba La Mật, mỗi mỗi đều nêu ra. Kinh này chỉ nói tới Bố Thí. Nói theo mặt văn tự thì chính là tránh rườm rà, hướng đến chỗ giản lược. Bố Thí có thể bao gồm hết thảy các pháp, Phật pháp phải hành, đừng nên “trụ”. Hai câu này còn có thể nói là “ưng đương vô sở trụ, nhi hành nhất thiết pháp” (hãy nên chẳng trụ vào đâu để hành hết thảy các pháp) .

Phàm trong kinh, hễ để hai chữ “phục thứ”, ắt là đoạn kinh văn ấy có mối quan hệ mật thiết với đoạn kinh văn trước đó. Trong ấy, có hai nghĩa: Một là bổ túc nghĩa trước; hai là nói rộng thêm nghĩa trước. Phần kinh văn trước đó giải đáp “hàng phục”, phần này đáp về “trụ”. Thoạt nhìn dường như là một nghĩa khác, nhưng thật ra là cùng một sự kiện. Bởi lẽ, trước đó nói “hàng phục” tức là đã chứa đựng ý nghĩa “trụ mà chẳng trụ”. Ở đây nói “vô trụ mà trụ” cũng chứa đựng ý “hàng phục”, soi sáng lẫn nhau! Lại nữa, phần trên là phát đại nguyện, ở đây là khởi đại hạnh. Nguyện và hạnh chẳng thể tách rời. Có nguyện ắt có hạnh, có hạnh ắt có nguyện. Lại còn chẳng phân biệt trước sau, phải thực hiện bằng hạnh thì mới chẳng phải là nguyện suông! Vì thế, có mối quan hệ mật thiết. Đấy là bổ túc ý được nói trong phần kinh văn trước đó. Lại nữa, phần trước là phát đại tâm diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh, mà chưa nói phương pháp độ sanh. Phần này chính là nói pháp độ sanh, nói rõ hơn một tầng. “Ưng vô sở trụ” (Hãy nên chẳng trụ vào đâu) tức là chẳng chấp Hữu. “Hành Bố Thí” là lại chẳng chấp Không. Đấy chính là Trung Đạo, chẳng rơi vào hai bên!

Đối với ý nghĩa của Lục Độ, phải nên biết đại lược. Lục Độ là Bố Thí, Trì Giới, Nhẫn Nhục, Tinh Tấn, Thiền Định, và Bát Nhã. Lục Độ chẳng ngoài Giới, Định, Huệ, nhằm đối trị tham, sân, si.

1) Bố Thí có ba loại là Tài Thí, Pháp Thí, và Vô Úy Thí. Dùng các vật dụng sinh hoạt thường nhật như thức ăn, y phục, thuốc thang v.v… để thí cho người khác, ắt cần phải dùng tiền bạc, nên gọi là Tài Thí. Vì người khác giảng kinh, thuyết pháp, hoặc in tặng kinh điển. Cho đến các sách vở thế gian, chỉ cần hữu ích cho người khác, đều dùng để bố thí, đó là Pháp Thí. Vô Úy Thí tức là cứu khổ, cứu nạn. Chúng sanh trong tai nạn, ắt có nỗi kinh hoảng, ta đến cứu họ, khiến cho họ chẳng sợ hãi. Chỉ cần có thể cứu, dẫu xả thân mạng cũng chẳng đoái hoài; đó là Vô Úy Thí. Ba tức là một, một tức là ba. Như cứu người khổ nạn, khiến cho họ không sợ hãi, chẳng ngoài dùng Tài Thí và Pháp Thí. Có thể thấy là khi Tài Thí thì Pháp Thí và Vô Úy Thí cũng ở trong đó. Lại nữa, vì người khác thuyết pháp, đó là pháp tài. Trao cho người khác kinh điển, khiến cho họ tăng trưởng phước huệ, tức là Vô Úy Thí. Lại tách ra thì có nội thí và ngoại thí, cho đến cứu cánh thí (bố thí rốt ráo) . Như trong kinh Hoa Nghiêm đã nói các danh mục [bố thí] cực nhiều, gộp lại thì là một. Tu bố thí nhằm phá tâm keo tham. Tham ắt keo, keo ắt tham. Điều này gây tạo đủ loại nghiệp, ở mãi trong biển khổ sanh tử. Vì thế, ắt phải phá trừ!

2) Giới là giới luật. Chữ Trì (持) khác với chữ Thủ (守) . Khăng khăng vâng giữ, chẳng lơi lỏng một khắc nào là Trì. Giới có tại gia và xuất gia khác biệt. Tại gia có Tam Quy, Ngũ Giới, Bồ Tát Giới, và Tam muội da giới của Mật Tông. Xuất gia có Tam Quy, Sa Di Giới, Tỳ kheo Giới, Bồ Tát Giới. Tuy Ngũ Giới chỉ là năm điều “giết, trộm, dâm, dối, uống rượu”, nhưng là căn bản của hết thảy các giới. Ngay như giới xuất gia cũng dựa trên năm điều ấy, chỉ là chia chẻ đặc biệt tỉ mỉ mà thôi! Bồ Tát Giới của người xuất gia gồm mười giới trọng và bốn mươi tám giới khinh (đó là Phạm Võng Bồ Tát Giới), đức Phật vì hàng xuất gia mà chế định, cũng chấp thuận cho người tại gia thọ giới ấy, bất quá chính mình cần phải cân nhắc có thể thọ được thì mới nên! Nếu không, đức Phật vì hàng ưu bà tắc, ưu bà di mà chế giới Bồ Tát (Ưu Bà Tắc Giới Kinh), đơn giản hơn người xuất gia, gồm sáu giới trọng và mười hai giới khinh. Vì thế, hàng tại gia nên thọ giới này thì tốt hơn.

Trì giới là cơ sở trọng yếu nhất trong học Phật. Như xây nhà, chẳng đắp nền móng kiên cố trước, sẽ chẳng được! Nếu không, nhà ắt sụp đổ. Vì vậy, kinh này nói người trì giới, tu phước có thể sanh lòng tin đối với chương cú này, coi đó là thật, có thể thấy hết thảy Phật pháp đều được xây dựng trên giới luật. Giới điều tuy nhiều, chẳng ngoài hai môn: Một là Chỉ Trì, hai là Tác Trì.

a) Chỉ Trì là dụng công nơi phương diện tiêu cực.

b) Tác Trì là dụng công nơi phương diện tích cực.

Chỉ Trì tức là các điều ác đừng làm. Tác Trì tức là vâng làm các điều thiện. Hai từ ngữ này bị thế gian lạm dụng, thật sự phát xuất từ kinh Phật. Người học trước hết phải trì nơi phương diện Chỉ, lại tiến cao hơn là trì nơi phương diện Tác. Như “chẳng giết” cố nhiên là tốt đẹp, nhưng chỉ là Chỉ Trì. Tiến hơn nữa là khuyên người khác cũng kiêng giết, tức là Tác Trì. Không chỉ kiêng giết, còn phải phóng sanh, sẽ là Tác Trì. Có người nói: “Tôi có thể kiêng giết, kiêng trộm”. Chuyện này há dễ dàng ư? Như kiêng giết thì đối với muỗi, ruồi, nhặng cũng chẳng hại sanh mạng của chúng thì mới được! Giả sử có chuyện gì chưa từng nói rõ với người khác, mà cứ cho là [vật dụng] thuộc về mình [để tự tiện sử dụng] thì chính là phạm giới trộm cắp. Lại như ở cơ quan công cộng, do việc riêng tư mà lạm dụng một bao thư, một tờ giấy viết thư của công sở, cũng là phạm giới trộm cắp! Đối với giới dâm, đức Phật chỉ chế định người tại gia chẳng tà dâm, cũng là pháp môn phương tiện. Thật ra là ắt phải đoạn dâm, do nó là căn bản của sanh tử! Giới vọng ngữ, cộng thêm ác khẩu, nói đôi chiều, nói thêu dệt, mà tách ra thành bốn điều. Dùng lời ác để chửi bới là ác khẩu. Khuấy động thị phi là nói đôi chiều. Miêu tả tình cảm nam nữ là ỷ ngữ (nói thêu dệt), văn nhân dễ phạm nhất. Thoạt đầu, đức Phật chế căn bản đại giới, vốn chỉ có bốn điều là giết, trộm, dâm, dối. Về sau, do rượu có thể loạn tánh, lại thêm giới ấy.

Bốn điều đầu là tánh giới, điều cuối là giá giới (遮戒, giới mang tánh chất phòng hộ, giúp cho hành nhân chẳng phạm tánh giới) . Vì thế, đối với giới uống rượu, có khi “khai” (tạm thời cho phép) như khi do bệnh mà cần phải dùng rượu, đức Phật cũng cho phép. Trì giới cần phải hiểu lý “khai, giá”. “Khai” là chẳng ngăn cấm, “Giá” là không cho phép. Có khi cho phép khai, hễ khai thì chẳng phạm. Vì thế, cần phải biện định rõ ràng chuyện “khai, giá”. Nếu không, chẳng thể trì giới viên mãn! Đức Phật chế định giới luật, càng nghiêm mật hơn pháp thế gian. Như người chỉ thọ giới thuộc bước đầu, chẳng được xem giới luật thuộc bước cao hơn. Hễ xem thì là trộm pháp! Nói theo người xuất gia, sa di chẳng được phép xem giới tỳ kheo, tỳ kheo cũng chẳng được xem Bồ Tát giới, vì trì pháp sai khác, cho nên chẳng thọ thì chẳng được xem! Người tại gia chẳng được xem giới luật của người xuất gia, vì giới xuất gia rắc rối, nặng nề tột bậc. Như tỳ kheo có hai trăm năm mươi giới, tỳ kheo ni có ba trăm tám mươi bốn giới. Vì sao người tại gia không được xem? Đấy chính là nỗi khổ tâm của đức Phật, sợ kẻ tại gia do vậy mà tạo ác nghiệp. Bởi lẽ, chúng sanh thường phạm một loại bệnh lớn: Trách người khác thì chi ly, trách chính mình thì khoan dung. Giới tỳ kheo thật sự khó trì, hở ra là phạm giới. Sợ cư sĩ xem giới bổn tỳ kheo, chính mình trọn chẳng thọ, mà chỉ trích người xuất gia đâm ra sâu nặng hơn! Hơn nữa, đức Phật chế giới luật, chẳng giống như pháp thế gian chỉ có các điều khoản, như nói một giới điều nào đó, ắt trước đó đem lý đáng nên trì và sự thật nói cặn kẽ trước rồi mới ấn định điều ấy. Thuở ấy, trong Phật môn có nhiều vị đệ tử trình độ đã cao, vẫn chẳng tránh khỏi phạm giới, sợ người học nghĩ rằng “họ còn vi phạm, bọn ta có thể khoan thứ”. Do vậy, chẳng cho phép xem! Trì giới thì tham, sân, si đều bị phá trừ. Nếu nói phân biệt, giới sát nhằm đối trị kẻ nhiều sân, giới trộm nhằm đối trị kẻ nhiều tham, giới dâm nhằm đối trị kẻ nhiều tham và si. Giới nói dối cũng nhằm đối trị kẻ nhiều tham và si. Giới kiêng rượu nhằm đối trị tham, sân, si. Thoạt đầu trì giới, chú trọng nơi sự. Nếu sau khi đã thọ Bồ Tát giới, hễ dấy niệm trong tâm thì chính là phạm giới.

3) Nhẫn Nhục còn dịch là An Nhẫn. Nhẫn Nhục là một trong các thứ An Nhẫn. Nhẫn (忍) đừng hiểu là chịu đựng, mà nên hiểu là ý “thuận thọ” (順受, thuận theo để tiếp nhận) . Vì thế, An Nhẫn là an tâm tùy thuận tiếp nhận. Kẻ khác vũ nhục ta, khó thể nhẫn nhất. Nhục mà có thể nhẫn thì không chuyện gì có thể nhẫn. Vì thế, nói Nhẫn Nhục để khái quát những điều khác. Lại nữa, Nhẫn không chỉ nói đối ứng với nhục; trong kinh Phật còn có Pháp Nhẫn và Vô Sanh Pháp Nhẫn. Như đức Phật thuyết pháp, chúng ta có thể tuân theo thật hành, chẳng sai lệch mảy may, đó là Pháp Nhẫn. Lại đối với lý “sanh vốn vô sanh”, chúng ta có thể hiểu rõ, có thể thật hành chẳng sai lệch mảy may; đó là Vô Sanh Pháp Nhẫn. Nhẫn nhục nhằm phá trừ sân tâm.

4) Tinh Tấn là tiến lên trước, có hai nghĩa là tinh tế và tinh mật. Tuy tiến lên trước mà trọn chẳng tuân theo mù quáng, đó là tinh mật. Noi theo từng bước, tiến lên trước nhưng không vượt bỏ thứ tự; đó là tinh mật. Tinh tấn là phá trừ giải đãi.

5) Thiền Định là tiếng Phạn và tiếng Hán cùng dùng. Tiếng Phạn là Thiền Na (Dhyāna, Jhāna), tiếng Hán là Định, cho nên cùng nêu cả hai để kẻ khác biết là Định trong Phật môn chẳng phải là Định của ngoại đạo. Giống như sám hối, Sám là Sám ma (kṣama) trong tiếng Phạn, Hối (悔) là tiếng Hán. Vì vậy, cùng nêu lên, nhằm nói rõ sự sám hối trong nhà Phật, có đủ loại phương pháp như lễ bái v.v… chẳng giống như sự hối lỗi bình phàm. Gởi tâm một chỗ, lâu sau đắc Định, đắc Định thì gọi là tam muội. Thiền Định nhằm đối trị tán loạn, hôn trầm, điệu cử (掉舉, lao chao chẳng yên) v.v…

6) Bát Nhã (Prajñā) là phiên âm, nhằm nói chánh trí phát sanh từ tánh thể, chẳng giống như Thế Trí Biện Thông. Thế Trí Biện Thông là một trong tám nạn. Sợ lẫn lộn với trí huệ thế gian; do vậy, chẳng dịch là Trí Huệ, mà dùng Bát Nhã. Bát Nhã nhằm đối trị ngu si.

Nói Lục Độ, nhưng thật ra là Giới, Định, Huệ, ba Độ kia bổ trợ cho Tam Học. Tuy nói Lục Độ, nhưng chủ chốt là Bát Nhã. Vì thế, nếu Bát Nhã chẳng phát sanh, năm Độ kia cũng chẳng thể gọi là Ba La Mật. Ở đây, đức Phật nói năm Độ là chân, Bát Nhã là mắt. Từ Bố Thí cho đến Thiền Định thì pháp thế gian cũng có. Phật pháp tinh vi rộng lớn, có thể phổ độ chúng sanh thoát khỏi hết thảy các nỗi khổ, giải quyết hai tầng sanh tử (Biến Dịch và Phần Đoạn), cho tới “chẳng trụ trong sanh tử, chẳng trụ trong Niết Bàn”, không gì chẳng phải là công sức của chánh trí Bát Nhã. Vì thế, chẳng hiểu rõ Bát Nhã, sẽ chẳng thể nhập Phật môn.

Trong kinh, đối với Lục Độ, chỉ nêu một Độ là Bố Thí, do Lục Độ có thể nhiếp vạn hạnh, Bố Thí lại có thể nhiếp năm Độ kia. Bố Thí ngoại trừ Tài Thí ra, như Pháp Thí có thể nhiếp Tinh Tấn, Thiền Định, Bát Nhã. Bởi lẽ, Phật pháp chú trọng Định và Huệ nhất, nơi nhân là Chỉ Quán, nơi quả là Định Huệ. Người thuyết pháp ắt có Chỉ Quán, có công phu tinh tấn thì mới có thể vì người khác nói. Như Vô Úy Thí có thể nhiếp Trì Giới và Nhẫn Nhục. Trì giới là đừng làm các điều ác, vâng làm các điều thiện, quyết định chẳng xâm phạm người khác, an nhẫn thuận thọ, người khác chẳng sợ hãi ta, tức là Vô Úy Thí.

Cổ đức giảng giải đoạn kinh văn này, đều cùng nói “Bố Thí có thể nhiếp Lục Độ, vạn hạnh”, nên đức Phật nói Bố Thí là đã nhiếp trọn hết thảy các pháp. Nhưng nói “Bố Thí tức là hết thảy các pháp” thì cũng được! Ví như Pháp Thí, khiến cho người khác biết Trì Giới, Nhẫn Nhục, Tinh Tấn, Thiền Định, Bát Nhã, tức là năm Độ kia. Vô Úy Thí khiến cho người ta liễu sanh tử, có thể chẳng sợ hãi, mà để liễu sanh tử, ắt cũng phải hành năm Độ kia. Không riêng gì Bố Thí là như thế, hễ tùy ý nêu ra một Độ nào, cũng đều có thể trọn khắp các Độ. Như Trì Giới ắt cần phải thực hiện năm Độ kia như Bố Thí v.v… Nhẫn Nhục, Tinh Tấn, Thiền Định cũng thế, đều có thể nhiếp hết thảy các pháp. Lại nữa, nếu năm Độ rời khỏi Bát Nhã, đều chẳng thể thấy các thật hạnh. Có thể thấy Bát Nhã là tối cao bậc nhất, là cội gốc của các Độ. Nhưng vì sao đức Phật chẳng nêu Bát Nhã, lại riêng nêu Bố Thí? Đại Trí Độ Luận nói: “Hết thảy các pháp không gì chẳng sanh từ Bát Nhã”. Do vậy biết: Công phu thật hạnh hết thảy các pháp mà có thể chẳng chấp tướng, đấy chính là Bát Nhã. Do vậy, chẳng nêu ra Bố Thí, sẽ chẳng được! Bố Thí là thật hạnh. Có thể thấy người tu Phật pháp, không chỉ hiểu lý mà thôi, ắt cần phải thực hành thì mới được! Xét theo sự thực hành, chỉ có Bố Thí là có thể thâu nhiếp hết thảy các pháp. Chẳng tu hành hết thảy các pháp, sao có thể độ hết thảy chúng sanh? Tu hành hết thảy các pháp mà lại chấp tướng thì cũng chẳng thể độ chúng sanh được!

“Chưa thể tự độ, mà mong độ người khác trước”, đấy là lời nói thường xuyên của người học Đại Thừa, nhưng ắt cần phải trước hết tự vấn: “Chính mình thật sự có tư cách ấy hay không?” Nếu chẳng thể thiết thực dụng công, chuyên làm chuyện độ sanh, tức là chẳng khỏi hướng ra ngoài rong ruổi mong cầu! Vì thế, Đại Luận nói: “Nếu Bồ Tát phát tâm mà liền hành độ sanh, chẳng có lẽ ấy!” Vậy thì như thế nào mới được? Chính là phải nên phát đại tâm trước đã, tu hành hết thảy các pháp, rốt cuộc từ chỗ nào khởi tu? Chính là trước hết hành bố thí. Bố Thí không chỉ đứng đầu Lục Độ, mà cũng đứng đầu Tứ Nhiếp Pháp, tức là Bố Thí, Ái Ngữ, Lợi Hành, và Đồng Sự. Đức Phật đắp y, dùng cơm, chỗ nào cũng giống như chúng sanh, chẳng ra ngoài Tứ Nhiếp. Chúng sanh tánh tình ương ngạnh, chẳng dễ nghe theo. Vì thế, ắt trước hết cần phải bố thí. Lại dùng lời lẽ khả ái khiến cho họ thích nghe (đó là ái ngữ) . Lại nữa, bất luận là pháp thế gian, nếu họ muốn hành, cũng phải là lợi hành (làm chuyện có lợi cho chúng sanh), như cầu con được con, cầu tài được tài v.v… Lại còn làm việc cùng họ (đồng sự), sau đấy, chúng sanh mới có thể chịu cho ta nhiếp thọ. Vì vậy, tiết này chính là tiếp nối khít khao đoạn văn “độ sanh” trước đó, chỉ bày phương pháp thực hiện vậy.

Hơn nữa, bố thí chính là hết thảy Phật pháp. Phật pháp từ đầu tới cuối chẳng ngoài một chữ Xả. Bố thí chính là Xả. Suy ra, trì giới xả tham, sân, si, nhẫn nhục xả sân, tinh tấn xả giải đãi, hôn trầm, điệu cử, thiền định xả tán loạn, hôn trầm, Bát Nhã xả Nhị Biên và ngã chấp, pháp chấp. Lục Độ không gì chẳng xả! Do vậy biết: Bố thí tuy một mà là hết thảy. Tu hành Phật pháp từ đầu tới đuôi, nhất quán đến tột cùng. Kinh văn đối với việc độ sanh trong phần sau chỉ nói bố thí, đúng là điều cốt lõi, trọng yếu. Tiểu Thừa cũng có công phu hành xả, nói “hễ hành liền xả”. Sau chữ Hành trong đoạn kinh văn này thêm một chữ Ư (tức câu “hành ư bố thí”), chính là để nhấn mạnh bố thí.

Trong phần trước nói “bố thí chẳng ngoài một chữ Xả” là nói theo chiều ngang. Thật ra, dưới là học, trên thấu đạt. Nói theo chiều dọc, cũng chẳng ngoài một chữ Xả. Như người nghe kinh, bỏ sự vui sướng thế gian để học Phật, chư thiên bỏ Dục Giới liền thăng lên Sắc Giới, bỏ Sắc Giới liền thăng lên Vô Sắc Giới, bỏ ngã chấp liền chứng La Hán, bỏ pháp chấp tức là Bồ Tát, ngay cả Xả cũng xả, liền thành Phật. Vì thế, nói theo chiều dọc, bố thí cũng là công phu triệt để.

Đức Phật thuyết pháp là viên âm, phương diện nào cũng đề cập. Hành bố thí, nhìn từ bề ngoài thì chính là “chẳng giữ lấy phi pháp”. Nhưng bố thí là xả, tức chẳng giữ lấy pháp. Vì thế, nêu ra một môn Bố Thí, chính là chẳng chấp hai bên. Trong kinh này, bất luận câu nào cũng đều là như thế. Có kẻ nghi rằng đã không chấp lấy pháp, lại còn chẳng giữ lấy phi pháp, người học hở ra là phạm lỗi, tu tập bằng cách nào đây? Thật ra, chẳng khó! Cần phải biết: Chúng ta thực hiện bố thí, liền có thể chẳng chấp vào hai bên. Khi hành, trước hết chẳng trụ Không, đó là hành nơi pháp. Đức Phật bảo rằng: “Ninh khả trước Hữu như Tu Di sơn, bất khả trước Vô như giới tử hử” (Thà chấp Có như núi Tu Di, đừng chấp Không chừng bằng hạt cải) . Vì thế, trước hết cần phải lấp kín “trụ trong Không môn”. Chuyên tâm tu pháp, dốc sức nơi pháp, tức là chẳng có tướng đoạn diệt. Chỉ cần vừa hành, vừa chẳng bận tâm tại đó, tức là hai bên đều chẳng chấp. Nhưng hễ bố thí mà thấy có làm, tức là trụ, tức là chấp, bất quá công đức hữu lậu, không phải là chẳng có công đức! Có người do so đo điều này mà đọa lạc. Dùng danh từ mới để nói chữ Xả thì là Hy Sinh. Làm người trong cõi đời, nếu vì xã hội hy sinh, sẽ nhất định có thể chí công vô tư, vì nước quên nhà. Có thể biết: Một pháp Bố Thí bao quát hết thảy! Do vậy, Phật pháp không chỉ là người xuất thế gian phải nên học, ngay cả kẻ làm người trong thế gian cũng chớ nên không biết!

2.2.2.2.2.1.1.1.2.1.2. Chỉ bày, giải thích

(Kinh) Sở vị bất trụ sắc bố thí, bất trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp bố thí.

(經) 所謂不住色布施，不住聲、香、味、觸、法布 施。

(Kinh: Tức là nói chẳng trụ vào sắc để bố thí, chẳng trụ vào thanh, hương, vị, xúc, pháp để bố thí) .

(Bổ) “Sở vị” là chỉ những điều vừa nói trong phần trước. Sợ người khác hoài nghi, rốt cuộc như thế nào là “chẳng trụ mà tu hết thảy các pháp” vậy? Đức Phật bảo: Đó chính là ta như trước kia đã nói, chẳng trụ vào Ngũ Uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, cho đến A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề v.v… Nay nói vắn tắt, bèn nêu ra lục trần là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Lục trần là Cảnh trong Cảnh Hạnh Quả của tu hành. Nêu lên những điều này, sẽ có thể gồm trọn hết thảy các pháp. Muôn hình tượng được thấy bởi mắt đều là Sắc. Những gì tai nghe được là Thanh. Những gì mũi ngửi thấy là Hương. Những gì lưỡi nếm là Vị. Những gì thân căn tiếp nhận là Xúc. Sự phân biệt do ý căn khởi tâm động niệm, có khi đối ứng với sắc, thanh, hương, vị, xúc mà dấy lên, có khi đối ứng với cái chẳng phải là sắc, thanh, hương, vị, xúc mà dấy lên, chủng loại cực nhiều, chẳng thể nêu trọn, bèn gọi là Pháp. Danh xưng Lục Trần có hai nghĩa:

- Một là có ý nói chúng vô lượng vô biên, nhiều như vi trần.

- Hai là có ý nghĩa “nhuốm bẩn”. Chúng ta hễ có bị thứ gì dính vào, liền bị bẩn.

“Bất trụ” (Chẳng trụ) chính là “chẳng chấp trước”. Hễ có chấp trước, tức là tâm chẳng thanh tịnh. Như nói theo bố thí, nếu làm mà thấy chính mình đang thực hiện, tranh lấy thể diện cho chính mình, tức là trụ vào sắc. Lại muốn kẻ khác biết tới, tức là trụ nơi thanh. Lại muốn cho ai nấy nghe biết tiếng thơm ấy, tức là trụ nơi hương. Muốn cho ai nấy đều khen ngợi, tức là trụ nơi vị. Vì để đạt được quả báo mai sau, tức là trụ nơi xúc. Nếu hữu tâm mà làm, tức là trụ nơi pháp. Vì thế, ắt phải nên “trong tâm chẳng trụ vào đâu”, thì mới là Ba La Mật. Trong tiếng Ấn Độ, chữ Ba La Mật dùng khắp chốn, giống như phương này nói hai chữ “đáo gia” vậy!

Trong câu kinh văn trên đây, “Bồ Tát ư pháp” thì Pháp chỉ hết thảy các pháp. Ở đây, riêng nêu lên lục trần, có khá nhiều diệu nghĩa trong ấy. Ở đây, cần phải vận dụng quán chiếu, tác quán từng bước một, từ ngoài vào trong, từ thô vào tế:

1) Đức Phật chẳng nói hết thảy các pháp, mà chỉ nói lục trần, thật sự là muốn cho chúng ta biết chớ nên trụ trong hết thảy các pháp.

2) Vì sao chẳng nên trụ trong hết thảy các pháp? Hãy nên biết, hễ trụ liền bị nhuốm bẩn.

3) Đức Phật nêu ra lục trần, lý ấy sâu tột cùng. Vì sao vậy? Nói sắc tức là có nhãn căn trong ấy. Nói thanh bèn có nhĩ căn, cho đến nói pháp bèn có ý căn. Căn và cảnh đối ứng. Nêu ra lục trần đã hàm chứa lục căn. Kẻ nông cạn thấy nông cạn, chỉ là chẳng trụ cảnh. Người sâu xa thấy sâu, liền có thể chẳng trụ tâm!

4) Căn là căn, trần là trần, cớ sao lại giao thoa với nhau? Cái làm môi giới trung gian chính là lục thức. Thức chẳng sanh, căn và cảnh sẽ chẳng giao thoa với nhau. Ý nói tâm chẳng đặt vào đó, nhìn mà chẳng thấy, nghe mà chẳng nghe, ăn mà chẳng biết vị. Ý Phật không chỉ là chớ nên trụ trong cảnh giới, mà ngay cả thức cũng chớ nên trụ. Dạy người học biết cái gốc họa của “trụ trong cảnh” chính là thức, tức là cái tâm phân biệt, hãy nên tu tập trong khi khởi tâm động niệm, đừng trụ vào thức. Tiến từng bước một như thế, sẽ có thể tiêu quy tự tánh. Khởi tâm động niệm, lưu ý như thế nào? Nói theo bố thí, hễ khởi tâm động niệm, chẳng ra ngoài ba loại: Một là vì bản thân, hai là mong người khác báo ân, ba là mong đạt được quả báo. Bố thí chẳng ngoài Tài Thí và Pháp Thí (Vô Úy Thí được gộp trong Pháp Thí), thường là chính mình trước hết cảm thấy chẳng nỡ xả, tức là có một cái Ngã tồn tại. Cần phải biết: Tài và Pháp chẳng ngoài lục trần, chẳng thể trụ nơi đó. Khi khởi niệm bèn dụng công, gạt bỏ bản thân, ngõ hầu có thể phá ngã chấp. Sau khi bố thí, mong mỏi người ta báo ân; cần phải biết báo đáp không gì chẳng phải là lục trần, chẳng thể trụ vào đó, hãy gạt bỏ ý niệm mong được báo đáp. Bố thí mong mỏi đắc quả báo. Quả báo cũng chẳng ngoài lục trần, chớ nên trụ vào đó, hãy gạt bỏ ý niệm quả báo!

5) Nhiều phen quán chiếu, nhưng ngã kiến vẫn còn thì như thế nào? Hãy nên tiến hơn nữa là quán chiếu đạo “tam luân thể không”. Bố thí thì có người thí (năng thí), người nhận (sở thí), và vật để bố thí. Ta nay quán chiếu bản thể của người thí và người nhận chính là Không. Vì sao vậy? Đều do nhân duyên sanh ra. Thí và nhận đã là không, vật để bố thí cũng là không; đó gọi là “tam luân thể không”. Có thể khăng khăng dụng công vào đó, phá hai thức thứ sáu và thứ bảy, ngã kiến sẽ tự tiêu, chứng đắc tự tánh. Có người nói: Bố thí cả ba mặt đều trọn đủ, sao gọi là Luân? Chẳng biết điều này thật sự có thâm ý: Một là vận hành. Đức Phật nói bố thí là muốn độ người. Luân có ý nghĩa “độ”. Người tu hành tùy thời bố thí, có thể nghiền nát phiền não, luân có ý nghĩa “nghiền nát”.

Ở đây nói “chẳng trụ vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp mà hành bố thí”, tức là dạy chúng ta hiểu rõ đạo “tam luân thể Không”. Tài Thí chính là lục trần, Pháp Thí chính là Pháp Trần, đều là các pháp sanh bởi duyên. Đã biết bản thể của chúng là Không, cần gì phải trụ vào đó? Đã quán chiếu tam luân thể Không, đương nhiên là chẳng trụ!

2.2.2.2.2.1.1.1.2.1.3. Tiểu kết

(Kinh) Tu Bồ Đề! Bồ Tát ưng như thị bố thí, bất trụ ư tướng.

(經) 須菩提！菩薩應如是布施，不住於相。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Bồ Tát hãy nên bố thí như thế, chẳng trụ nơi tướng) .

(Bổ) Hai chữ Như Thị tức là chỉ điều đã nói trong đoạn trên: “Chẳng trụ vào sắc để bố thí, chẳng trụ trong thanh, hương, vị, xúc, pháp để bố thí”. Chẳng trụ vào tướng, hoàn toàn chẳng phải là đoạn diệt. “Chẳng trụ” tức là Xả; nhưng Xả có thể đến mức rốt ráo hay không, chẳng trụ mảy may, cũng chẳng phải là chuyện dễ dàng! Vì thế, kinh Hoa Nghiêm chia Xả thành nhiều loại, cuối cùng nói Cứu Cánh Xả (xả rốt ráo) . Cần phải trong tâm chẳng chấp mảy may, chẳng rơi vào hai bên, thì mới là Cứu Cánh. Ở đây nói “chẳng trụ vào tướng” tức là đã bao hàm Nhị Biên. Đã nói “chẳng trụ vào pháp tướng” thì cũng chẳng trụ vào phi pháp tướng. Vì sao biết chữ Tướng ấy đã bao gồm cả phi tướng? Có thể dùng ngay đoạn văn trên đây để chứng minh! “Ưng vô sở trụ” là chẳng trụ vào pháp tướng, “hành ư bố thí” là chẳng trụ vào phi pháp tướng. Nói “chẳng trụ sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp để bố thí” tức là chẳng trụ Có. “Bồ Tát ưng như thị bố thí” (Bồ Tát hãy nên bố thí như thế) là chẳng trụ Không. Cần phải biết “chẳng trụ” không phải là đoạn diệt, Chẳng trụ chính là hành, hễ Trụ sẽ chẳng thể hành, Hành chính là chẳng thể trụ. Tu Bồ Tát đạo, cố nhiên chẳng thể trụ trong lục trần; nhưng nếu đoạn diệt, sẽ chẳng thể độ chúng sanh. Chúng sanh trụ ngay trong cảnh giới sáu trần; do vậy, phải nên độ họ từ chỗ này!

Đoạn trước nói “ưng vô sở trụ hành ư bố thí” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà hành bố thí), đoạn sau liền nói “ưng như thị bố thí, bất trụ ư tướng” (hãy nên bố thí như thế, chẳng trụ nơi tướng), ý đức Phật là Bồ Tát hãy nên đúng như lời ta đã nói: Chẳng chấp vào hai bên, hành nơi Trung Đạo. Có thể thấy “chẳng trụ vào đâu” hoàn toàn chẳng phải là không làm. “Chẳng trụ tướng” chẳng phải là nói suông, phải là từ trong thực hành mà chẳng chấp Có, chẳng chấp Không thì mới phù hợp. Toàn thể bộ kinh nhằm phá tướng, chỉ ra điểm này. Ý đức Phật là như thế đó, chẳng phải là dạy quý vị chẳng trụ vào pháp, mà là chẳng trụ vào pháp tướng!

Tu hành cố nhiên phải lìa trần cảnh, nhưng chẳng trụ trong lục trần, há dễ dàng ư? Vì thế, ý chỉ căn bản của tu hành là “chẳng trụ”, nhưng khi tu tập lại chẳng thể diệt cảnh. Chẳng hạn như niệm Phật, quán tưởng tượng Phật, đó là sắc cảnh. Nhạc trời, các loài chim sống trong nước, đó là thanh cảnh. Hoa sen thơm sạch, đó là hương cảnh. Ăn cơm xong kinh hành, đó là vị cảnh. Chỉ hưởng các niềm vui, đó là xúc cảnh. Ức niệm Di Đà là pháp cảnh. Vì thế, cần phải nhận thức rõ ràng hai chữ Bất Trụ, quyết chẳng phải là đoạn diệt. Đoạn diệt tức là Không, đó là phi pháp. Bố thí nhiếp hết thảy các pháp tướng, mà cũng nhiếp phi pháp tướng. Vì thế, nói “chẳng trụ” tức là chẳng trụ pháp, chẳng trụ phi pháp.

Người đời xả mạng cũng là Xả, bất quá trụ vào tướng. Như tận trung báo quốc, sát thân thành nhân, tối đa bất quá thành thần. Nếu khi xả mạng, lại có cái tâm vị kỷ, tâm sân hận, có thể sẽ đến nỗi đọa lạc! Thanh niên nam nữ vì ái tình mà bỏ mạng, cũng dễ bị đọa lạc; hoặc kèm theo sân hận mà xả thân, lại còn đến nỗi đọa địa ngục. Địa ngục có đủ mọi quả báo thảm khốc như giường sắt, cột đồng; chính là vì lòng từ bi đối với chúng sanh mà lập ra. Những trường hợp ấy đều là trụ tướng. Nếu giữ ý tưởng đoạn diệt mà xả mạng như bọn tiêu cực cảm thấy thế gian chẳng đáng lưu luyến, liền tự vứt bỏ sanh mạng, trầm trệ nơi Không, chẳng thà không xả! Đoạn diệt chìm đắm trong Không, cũng có thể đến nỗi bị đọa lạc. Vì thế, chớ nên trụ vào pháp, mà cũng chớ nên trụ vào phi pháp.

Cũng có khi Bồ Tát vì chúng sanh mà xả mạng, nhưng nếu trụ vào tướng độ sanh thì cũng chẳng thể thành Phật. Vì thế, kinh văn thuộc phần sau của kinh này có nói so sánh: Dùng thân mạng nhiều như cát sông Hằng để bố thí, chẳng bằng thọ trì bốn câu kệ. Dùng thân mạng nhiều như cát sông Hằng để bố thí, chẳng phải là Bồ Tát sẽ không thể làm được! Phàm phu chẳng có thân mạng nhiều ngần ấy. Nhưng phước vẫn chẳng nhiều bằng thọ trì bốn câu kệ, vì người khác nói; vì thọ trì, tụng, nói, sẽ có thể thành Phật.

Tu hành chẳng được thọ dụng, không ngoài hai chứng bệnh:

- Một, chẳng nắm được cốt lõi trọng yếu.

- Hai, chẳng hiểu rõ đạo lý.

Nếu có thể hiểu điều cốt lõi trọng yếu, hiểu lý, sẽ có thể tự thọ dụng. Chẳng thể lìa tu hành mà nói tánh được! Nếu không, sẽ là nói suông! Chẳng thể lìa tánh mà tu hành; nếu không, sẽ là mù quáng thực hiện. Kinh này chỗ nào cũng là nói về tánh, chỗ nào cũng chứa đựng thực hành!

Phát đại nguyện, hành đại hạnh thì mới có thể nhập Phật môn. “Hàng phục” trong khoa trước tức là phát đại nguyện. Khoa này “hành bố thí” tức là hành đại hạnh. Ắt phải “chẳng trụ vào đâu” mà hành bố thí thì mới là đại hạnh. Có nguyện mà thiếu hạnh, nguyện ấy là nguyện rỗng tuếch! Có nguyện và hạnh, nguyện là trọng yếu, hạnh càng quan trọng hơn. Chẳng có đại nguyện thì đại hạnh chẳng thể khởi, dẫu có hạnh thì cũng là hạnh mù quáng! Như thế nào mới là đại nguyện? Như thế nào mới là đại hạnh? Ắt phải là đại bi đại trí thì mới được! Tất cả hết thảy các loài chúng sanh, đều khiến cho nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ; chính là đại bi. Diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh như thế, mà thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ, tức là biết chúng sanh đồng thể, không có gì gọi là Phật, không có gì gọi là chúng sanh. Đó là đại trí. Bi trí trọn đủ thì mới có thể phát đại nguyện, hành đại hạnh. Bồ Tát đối với pháp phải nên chẳng trụ vào đâu, căn bệnh của phàm phu là chỗ nào cũng chấp trước! Có thể chẳng chấp trước chính là đại trí. Hành bố thí tức là đại bi. Chẳng có bi thì đại nguyện chẳng thể phát. Chẳng có trí thì đại hạnh chẳng thể hành. Bi, trí, nguyện, hạnh, không gì chẳng to lớn, thì mới là Bồ Tát Ma Ha Tát. Ắt phải viên mãn trọn đủ như thế thì mới là Vô Thượng Bồ Đề. Đoạn văn trước đó đối với đại nguyện, bèn nói đại bi trước, tức là chẳng trụ Không. Trụ vào Không sẽ chẳng thể phát đại nguyện. Đoạn văn này đối với đại hạnh bèn nói đại trí trước, tức là chẳng trụ vào Có. Hễ trụ Có, sẽ chẳng thể hành đại hạnh.

Đối với hết thảy các sự, phàm phu nói chung chẳng thể buông xuống được! Vì sao không buông xuống được? Chính là vì có ngã tồn tại. Đức Phật chỉ nói bố thí, hễ thực hiện bèn phá ngã. Lại tiến thêm bước nữa, phá nơi cảnh giới. Tiến hơn nữa, bèn phá nơi khởi tâm động niệm. Khoa trước nói phát đại tâm, chỗ nào cũng chẳng trụ. Đó là ngấm ngầm chuyển đổi, hóa trừ ngã kiến. Phàm phu có ý niệm vì mình nặng nhất, nay vì chúng sanh, gạt bỏ cái ta. Bất luận noãn sanh cực ngu, hay vô tưởng cực cao, thảy đều khiến cho họ nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ. Đó chính là tiêu trừ cái tâm phân biệt, chính là đối với thức thứ sáu và thứ bảy mà bốc thuốc. Sở dĩ phàm phu luân hồi lục đạo, chẳng thể xuất ly, cũng do thức thứ sáu và thứ bảy sai khiến, nay chuyển dời chúng, liền thành Ba La Mật.

Phát tâm phải rộng lớn; chẳng rộng lớn sẽ chẳng thể hóa trừ ngã kiến. Tu hành thì phải tế mật, trước là phát tâm rộng lớn rồi mới có thể tu hạnh tế mật. Vì thế, ắt trước hết phải quán hết thảy chúng sanh là duyên sanh, lại còn vốn là tịch và đồng thể, trước là biết chính mình tập khí nặng mà ngầm chuyển dời thì mới có thể tu hành.

Phát đại tâm, vì sao dựa theo hàng phục cái tâm để nói? Khởi đại hạnh vì sao dựa theo “chẳng trụ vào đâu” để nói? Đấy chính là muốn hàng phục thì phải nên trước hết biết gốc bệnh ở đâu. Biết chúng sanh sở dĩ trở thành chúng sanh là vì có dục, sắc, thức; vì thế, trong phần phát tâm nói lời này. Do vậy dụng công, tự nhiên có thể chuyển hóa thức thứ sáu và thứ bảy. Nói đến tu hành tế mật, tức là tha thiết nói đừng trụ vào đâu, cũng cần phải biết tu hành đương nhiên là phải hành mà đừng nên trụ. Thực hiện công phu này, chính là khiến cho thức thứ sáu và thứ bảy chẳng còn tồn tại ở chỗ nào khác, chân tâm tự nhiên hiển lộ. Đấy là chẳng trụ mà trụ; vì thế, tiếp đó nói “ưng như sở giáo trụ” (hãy nên trụ đúng như lời dạy) .

Đức Phật dạy mọi người “tất cả hết thảy chúng sanh đều khiến cho nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ”. Vị Bồ Tát ấy phát tâm, chưa thể tự độ mà trước đã độ người khác. “Thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ” là khiến cho mọi người biết duyên sanh, bình đẳng, đồng thể v.v… Độ người khác chính là độ chính mình. Đúng là “ta và người cùng độ”. Nhưng đức Phật trọn chẳng nói độ chính mình, vì chúng ta ngã chấp nặng nề, cho nên Ngài chẳng nói. Độ chúng sanh thì độ như thế nào? Phải khởi hạnh. Bố thí chính là phá trừ thức thứ bảy chấp ngã, phá thức thứ sáu phân biệt, đấy rõ ràng là độ chính mình! Vì thế, phát tâm phải lớn, độ mình thì trước hết phải độ người, độ người chính là độ mình. Nói đến tu hành, trước là trừ gốc bệnh của chính mình. Độ người thì trước phải độ chính mình, độ chính mình tức là độ người khác. Nhưng phương diện “độ chính mình” của bố thí thật ra là độ người khác; ở đây, đức Phật chỉ nói ý nghĩa tinh vi của việc hành bố thí mà thôi! Cổ nhân nói một câu “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm) có thể xuyên suốt toàn bản kinh. Thật ra, bất luận câu nào cũng đều có thể xuyên suốt. Như câu “chẳng trụ vào tướng” bao gồm phi tướng, chẳng rơi vào Nhị Biên, hành Trung Đạo, há có bao giờ chẳng thể xuyên suốt cả bản kinh? Sự xảo diệu trong Đại Thừa Phật pháp có thể tùy thuận mỗi người lãnh hội theo từng khía cạnh, do vậy gọi là “viên dung”. Không chỉ là thấy sâu hay thấy cạn, mỗi người khác nhau, dẫu ngay trong những người thấy sâu, cũng lại là thấy khác nhau!

Chữ Tướng trong đoạn văn trước đó là nói theo ngã tướng. Còn chữ Tướng trong đoạn này là nói theo phi pháp tướng. Kinh này thường là phần sau không gì chẳng phải là để chú giải cho phần trước. Như “ưng vô sở trụ hành ư bố thí” (hãy nên chẳng trụ vào đâu để hành bố thí) chính là chú giải cho “độ sanh” trong phần trước. “Chẳng trụ sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp để bố thí” tức là chú giải cho “chẳng nên trụ vào đâu”. “Chẳng trụ vào tướng” lại là chú giải cho “chẳng trụ vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp để bố thí”. Có người nghi kinh Kim Cang ý nghĩa trước sau trùng lặp tức là chẳng khéo đọc kinh Kim Cang! Nếu biết mối quan hệ giữa kinh văn trong phần sau và phần trước, sẽ thấy không chỉ là chẳng trùng lặp, lại còn thấy thông suốt mạch lạc của kinh.

Đọc đoạn kinh văn này, lại cần phải dụng công nơi quán chiếu. Phật pháp chỗ nào cũng đều chẳng lìa quán chiếu, ắt phải thời thời khắc khắc tư duy thì mới được! Cần phải biết “chẳng trụ tướng” là triệt để. Từ thoạt đầu tu tập cho tới khi thành Phật mới thôi, đều là “chẳng trụ vào tướng”. Nếu trong khi bố thí, hễ còn đôi chút cái tâm mong thấy tốt đẹp, sẽ bất tri bất giác trụ trong lục trần. Vì thế, chẳng tác quán sẽ không thể được! Nếu chẳng giữ cái tâm mong thấy tốt đẹp, chỉ nhận biết có sự bố thí ấy, tức là trụ nơi pháp. Vì thế, chẳng tác quán sẽ là trụ mà chẳng tự nhận biết vậy!

Lại nữa, quán hành bố thí, tức là dạy chúng ta thành Phật. Nếu chẳng quán chiếu, sao có thể thành cho được? “Ưng như thị bố thí” (Hãy nên bố thí như thế), cũng chính là đức Phật nói một câu pháp: Như khi hành bố thí, trong tâm [có ý niệm] “hãy nên bố thí như thế”, cũng tức là trụ nơi pháp. Chúng ta mọi chuyện đều chiếu theo lời Phật dạy để hành, nhưng trong tâm chẳng có chuyện ấy thì mới là chẳng trụ nơi pháp tướng. Trong tâm tuy chẳng có chuyện ấy, vẫn y như cũ tinh tấn mà hành thì mới là chẳng trụ nơi phi pháp tướng. Hãy nên bố thí như thế, vẫn là bề ngoài. “Chẳng trụ vào tướng” là hướng vào trong truy cầu. Đấy chính là chỗ dụng công khẩn yếu. Lại nữa, quán “chẳng trụ vào tướng”, tuy trong tâm chẳng có chuyện gì, nhưng hễ giữ cái tâm ấy, lại là trụ tướng! Vì thế, khi tác quán, trong tâm nhập từng tầng sâu hơn. Cảnh và tâm, pháp và phi pháp, chẳng chấp vào hai bên, cùng chiếu cả hai bên. Tâm tuy tiến nhập vi tế hơn, vẫn thuộc đối đãi. Cần phải biết: Hễ cái thấy đối đãi chưa mất thì vẫn chưa thể xuất thế gian! Hết thảy cảnh giới thế gian, không gì chẳng là đối đãi, như sống, chết, già, trẻ, cao, thấp, dài, ngắn, lớn, nhỏ v.v… Không gì chẳng phải là tâm phân biệt. Vì thế, pháp xuất thế gian ắt cần phải tách rời tâm phân biệt, tác quán nơi tuyệt đối. Chuyển quan niệm phàm phu đạt đến cảnh giới tuyệt đối chính là chứng tánh. Chứng tánh thì cần phải vô niệm. “Niệm” là cái tâm phân biệt. Hễ có tâm phân biệt, sẽ rơi vào đối đãi. Rơi vào đối đãi, sẽ là thời thời khắc khắc phân biệt, bị nhốt trong cái lồng ý thức. Ắt phải quán tới mức vô niệm thì mới được. Nhưng trong tâm vẫn còn có hai chữ “vô niệm” thì vẫn là “trụ tướng”. Ắt ngay cả ý niệm “vô niệm” cũng chẳng có, tác quán khít khao, ngõ hầu tánh đức viên minh thì mới là thật sự chẳng trụ tướng. Đức Phật nói người có thể quán vô niệm tức là hướng tới Phật trí. Do vậy, biết quán vô niệm chẳng phải là nhất thời mà có thể đạt được, chỉ nên hướng theo đó mà tấn tu. Vì thế nói là “hướng theo Phật trí”.

Niệm chính là quán, quán chính là niệm, có thể quán vô niệm thì nói cách khác, chính là dạy chúng ta niệm mà vô niệm. Niệm mà vô niệm, ắt phải dùng tư duy, tư duy sẽ có thể chuyển cái tâm phân biệt. Tâm phân biệt là hướng ra ngoài rong ruổi truy cầu. Tư duy là hướng vào trong truy cầu cảnh giới thù thắng mầu nhiệm. Trong khi khởi tâm động niệm, trừ khử cái tâm phân biệt, lại nương theo phương pháp của đức Phật, hướng vào trong tư duy, đấy là niệm mà vô niệm. Như niệm Phật cũng thế, lâu ngày tương ứng, sẽ có thể vô niệm.

2.2.2.2.2.1.1.1.2.2. Giải thích rõ nguyên do

2.2.2.2.2.1.1.1.2.2.1. Trưng thích (nhắc lại nghĩa trước rồi giải thích)

(Kinh) Hà dĩ cố? Nhược Bồ Tát bất trụ tướng bố thí, kỳ phước đức bất khả tư lượng.

(經) 何以故？若菩薩不住相布施，其福德不可思量。

(Kinh: Vì sao vậy? Nếu Bồ Tát chẳng trụ vào tướng để bố thí, phước đức ấy chẳng thể suy lường) .

(Bổ) “Trưng” (徵) là nêu ra, [tức là] nhắc lại ý nghĩa trước đó để tự hỏi, tự đáp.

“Phước đức” chính là phước huệ song tu. Phước và huệ như hai bánh của một cái xe, chẳng thể lệch tí nào! Có kẻ nói “đức Phật dạy mọi người chẳng trụ, cớ sao lại dạy người ta tu phước?”, [nói như vậy là] sai lầm mất rồi! Nếu chẳng tu phước, dẫu cho thành Bồ Tát, thành Phật, đến hóa độ chúng sanh, nhưng chúng sanh ương ngạnh, chưa chắc đã có thể độ được! Vì thế, ắt trước hết phải kết duyên với chúng sanh! Do vậy, kinh này chỗ nào cũng nói đến tu phước, nhưng đối với thật hạnh, chỉ nói bố thí, tức là dạy mọi người hãy phước huệ song tu. “Tư” (思) là thăm dò, phỏng đoán. “Lượng” (量) là đo lường. Ý nói: Chẳng thể dùng tâm suy nghĩ để phỏng đoán, chẳng thể dùng số lượng để tính đếm. “Bất trụ tướng bố thí”: Chẳng trụ vào tướng tức là chẳng trụ vào pháp; cũng chính là chẳng chấp Có. Bố thí chẳng trụ trong phi pháp; cũng chính là chẳng chấp Không. Chẳng trụ tướng mà bố thí, bố thí mà chẳng trụ tướng; như vậy là chẳng chấp vào hai bên. Đó chính là cảnh giới của Phật. Do đó, phước đức to lớn chẳng thể suy lường được! Phước đức ấy chính là nói “thành Phật”. “Phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm” trong phần kinh văn trước đó chính là [phát khởi] cái tâm thành Phật, đối ứng khít khao với câu này. Có thể thấy: “Chẳng trụ tướng bố thí” chính là pháp môn để thành Phật!

“Pháp vi diệu rất sâu vô thượng” tức là nói đến Bát Nhã, cực sâu, cực vi tế! Vì thế, từng câu trong kinh này giống như bóc từng lớp nơi thân cây chuối, chẳng dễ liễu giải! Người nói cần phải nhiếp tướng, quán tâm; người nghe cũng phải nhiếp tướng, quán tâm thì mới được. Kinh văn chỗ nào cũng nói “chẳng trụ tướng”, nhưng lại chỗ nào cũng nói “phước đức”, quả đúng là chẳng rơi vào nghĩa Nhị Biên. Chẳng trụ tướng thì phước đức ấy chẳng thể suy lường, ắt phải bố thí mà chẳng trụ vào tướng thì mới là phước đức chẳng thể suy lường!

Đại Thừa Phật pháp, nói theo vi trần, nói theo cõi nước, nói theo chiều ngang, nói theo chiều dọc, phương diện nào cũng đều viên mãn. Điều trọng yếu nhất là phải phá chấp! Hễ có chấp, sẽ rơi ngay vào Nhị Biên: Chẳng chấp Có, sẽ liền chấp Không, chẳng phải là Trung Đạo! Nghe pháp, xem kinh, cũng cần phải xem xét mọi phương diện. Nếu chấp vào một bên, sẽ chẳng được thọ dụng! Đức Phật nói liễu nghĩa, chẳng nói bất liễu nghĩa. Nói triệt để, vẫn sợ người nghe chẳng hiểu rõ. Nếu nói chẳng triệt để, sao có thể khiến cho người nghe liễu giải? Người nghe cũng thế. Nếu không, sẽ chẳng thể liễu giải lý Bát Nhã. Vì thế, cần phải nói từng phương diện. Lại nói mà chẳng nói, lưu lại một chút để người nghe suy tưởng. Nếu đem đạo lý cực sâu, mỗi mỗi đều nói trọn hết, người nghe sẽ chẳng còn dụng công nữa! Vì thế, xưa nay tổ sư Thiền Tông khi khai thị cho học nhân, luôn chừa lại nửa câu đợi người nghe tự ngộ. Nếu không, [học trò sẽ] chuyên chú trọng sao chép lời giảng nghĩa [của thầy], chính mình chẳng dốc sức vào đó, ngã nhào vào đó (té vào trong ngôn ngữ, văn tự), có tác dụng gì đâu?

Xem kinh văn trong phần trên của kinh này, [đức Phật] đã nói rõ ràng “bất trụ lục trần nhi hành bố thí” (chẳng trụ trong lục trần để hành bố thí) . Bởi lẽ, hễ trụ trong cảnh, tâm chẳng thanh tịnh; cần phải chẳng trụ vào đâu thì mới được! Ở đây, nói “phước đức ấy chẳng thể suy lường”, há chẳng phải là mâu thuẫn ý nghĩa với các đoạn kinh văn trước và sau đó hay sao? Phước đức chẳng phải chính là tướng ư? Vì sao chỗ nào cũng đều nói “chẳng trụ”, mà lại nơi nào cũng nhắc tới phước đức vậy? Cần phải biết: Đoạn trước nhằm dạy mọi người đừng trụ trong lục trần, tức là dạy mọi người chớ chấp trước, trọn chẳng phải là diệt sạch lục trần! Đoạn sau lại nói “đối với pháp, chẳng nói tướng đoạn diệt để có thể chứng”, bởi lẽ, hễ tu hành, sẽ lập tức có cảnh giới, chẳng phải là chẳng cần đến cảnh giới! Vì phải nhờ vào cảnh thì mới có thể khởi tu. Đối với bố thí mà nói tới phước đức, chính là chỉ dạy mọi người phương pháp để thực hiện. Vì thế, dạy người học Phật ắt phải nhờ vào cảnh thì mới có thể thực hiện. Chính mình học Phật, cũng ắt phải nhờ vào cảnh thì mới có thể tu tập.

Kinh này dạy “chẳng trụ trong lục trần”, thế mà kinh Di Đà toàn là miêu tả lục trần trong thế giới Cực Lạc, thoạt nhìn dường như tương phản, nhưng thật ra, giống hệt nhau. Do vậy, có thể thấy cảnh giới Tịnh Độ cao lắm! Chúng sanh khổ não, khởi tâm động niệm chẳng lìa lục trần. Cái mầu nhiệm của pháp môn Tịnh Độ là ở chỗ biến đổi cái tâm của chúng sanh [để họ đừng chấp vào lục trần của Sa Bà], mà quán tưởng lục trần nơi thế giới Cực Lạc, tức là chẳng trụ vào Không. Do vậy, thoát ly lục trần nơi ngũ trược, tức là chẳng trụ vào Hữu. Vì thế, Phật pháp đối trị cái tâm, chẳng chú trọng hàng phục, mà coi trọng chuyển dời, khiến cho cái tâm của chúng sanh chuyển hướng sang lục trần nơi Phật cảnh, liền thoát lìa lục trần nơi ngũ trược. Phương pháp thực hiện để chẳng chấp vào Nhị Biên ở ngay chỗ này!

2.2.2.2.2.1.1.1.2.2.2. Nêu thí dụ để minh thị

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Đông phương hư không khả tư lượng phủ?” “Phất dã, Thế Tôn!” “Tu Bồ Đề! Nam, Tây, Bắc phương, tứ duy, thượng, hạ hư không khả tư lượng phủ?” “Phất dã, Thế Tôn!”

(經) 須菩提！於意云何？東方虛空可思量不？不也，世尊！須菩提！南西北方四維上下虛空可思量不？不也，世尊！

(Kinh: “Này Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Hư không ở phương Đông có thể suy lường hay chăng?” “Bạch Thế Tôn, không ạ!” “Này Tu Bồ Đề! Hư không ở các phương Nam, Tây, Bắc, bốn góc, trên, dưới có thể suy lường hay chăng?” “Bạch Thế Tôn! Không ạ”) .

(Bổ) Đối với chữ Bất (不) trong câu “bất dã Thế Tôn”, cổ đức chú thích phải đọc thành âm Phất (弗), nhưng trong tự điển không có cách đọc ấy. Bởi lẽ, cổ nhân dịch kinh, đối với những chữ Phạn không có chữ Hán tương đương, thường là dùng chữ tương cận [để thay thế], nhưng đọc thành âm khác để tách biệt; đó cũng là nỗi khổ tâm trong chuyện dịch kinh. Như trong các kinh, hễ gặp chữ Giải (解, Jiě) đều đọc như âm Giải (懈, Xiè) . Do vậy, [điều này] biểu thị: Đối với văn tự, không chỉ nên liễu giải, mà còn nên tiêu quy tự tánh, [tức là thấu hiểu] “chẳng chính là văn tự, chẳng lìa văn tự” thì mới được! Ở đây, Bất đọc thành Phất, nhằm nêu rõ: Không chỉ hiểu là có nghĩa là “phủ quyết”, mà còn chứa đựng “tuy phải mà chẳng phải”. Đại khái là nếu tiếp đó, không có kinh văn giải thích, thì hiểu là “phủ định”. Nếu tiếp đó có kinh văn giải thích, thì phải hiểu [chữ Phất ấy] chẳng hoàn toàn có nghĩa là “phủ quyết”.

Hư không vô tướng, nhưng chẳng cự tuyệt các tướng được nêu bày, tỏ rõ! Cần phải ghi nhớ thật kỹ lời này! Trong cái nhìn bình phàm, luôn cho rằng hư không là “hết thảy đều chẳng có”. Đấy chính là [cách hiểu] Ngoan Không (頑空, cái Không trơ trơ) của Tiểu Thừa vậy! Thật ra, hư không chứa đựng muôn hình tượng. Hư không được nói trong kinh điển Đại Thừa chính là nói theo phương diện “chứa đựng muôn hình tướng”, có vô số tướng ở trong ấy thì mới hiển thị hư không to lớn. Đối với Không do đức Phật đã nói, hãy đều nên lãnh hội như thế. Cần phải biết: “Không gì chẳng chứa đựng” chính là Đệ Nhất Nghĩa Không. Đó gọi là “Không mà chẳng Không”. Nói “bất khả tư lượng” chẳng phải là nói nó vô tướng chẳng thể suy lường, mà chính là nói nó không gì chẳng chứa đựng, thì mới là “bất khả tư lượng”. Nêu lên một phương Đông, lại ắt phải nêu ra Nam, Tây, Bắc, bốn góc, trên, dưới, hoàn toàn chẳng phải là nói thừa thãi, mà nhằm hiển lộ: Đức Phật tùy tiện nêu ra một pháp, đều gồm trọn mười phương!

Đức Phật thuyết pháp, phương diện nào cũng đều trọn vẹn, chớ nên nhìn từ một khía cạnh! Như kinh Hoa Nghiêm chuyên biểu thị ý nghĩa “trùng trùng vô tận”, bởi lẽ, đức Phật thuyết pháp từ vô lượng vô biên tánh hải lưu xuất, cho nên tầng tầng vô tận! Hư không chẳng thể suy lường, nếu cho rằng chỉ dùng nó để sánh ví phước đức, vẫn chỉ là nhìn từ một khía cạnh. Thật ra, đó là để sánh ví “chẳng trụ tướng bố thí” vậy!

Nhưng đức Phật dùng hư không để sánh ví, chỉ nói phương Đông là [người nghe] cũng đã có thể liễu giải, cớ sao lại nói bốn phương, thượng, hạ? Điều này có năm nghĩa:

1) Hễ nêu ra một pháp, bản thể của nó chính là Không, đều là “chẳng nên trụ tướng”, dẫu là hư không thì cũng thế.

2) Cần phải biết: Đông, Nam, Tây, Bắc, bốn góc, trên, dưới, đều là giả danh. Do đối ứng với Đông mà thành Tây, so với Nam mà thành Bắc, vốn chẳng nhất định! Có thể biết: Hết thảy các pháp cũng đều là giả danh, chẳng có pháp nhất định để hòng đạt được! Do vậy, chẳng thể trụ!

3) Mười phương đã đều là giả danh, mà giả danh là tướng; cho nên chẳng thể trụ. Ta và chúng sanh cũng là giả danh, cũng chẳng thể trụ. Nhưng hết thảy các pháp đều là đồng Thể, nơi tánh thể vốn là một. Lãnh hội như thế thì mới là “tâm, Phật, chúng sanh, cả ba chẳng sai biệt”. Phước đức như thế chẳng thể suy lường. Chẳng trụ tướng để bố thí như thế chính là cảnh giới Phật, phước đức to lớn, phàm tình há có thể suy đoán được chăng?

4) Mười phương đều ở trong hư không, thật ra, đều thuộc trong một niệm tâm. Tuy nói “mười phương” mà chẳng trở ngại hư không đồng nhất. Tuy hư không đồng nhất mà chẳng trở ngại mười phương pháp giới, khiến cho mọi người lãnh hội “nhân quả đồng thời, chẳng trở ngại một pháp giới. Một pháp giới chẳng trở ngại nhân quả”.

5) Nêu lên mười phương tức là lý “hư không vô tướng, nhưng chẳng cự tuyệt các tướng nêu tỏ” được hiển lộ. Quán chiếu từ nơi ấy, sẽ là Không và Có đồng thời, tuy là Không và Có mà viên dung tự tại, thì mới có thể tỏ rõ ý nghĩa “bố thí chẳng trụ tướng, phước đức ‘chẳng trụ tướng’ chẳng thể suy lường” (đoạn văn dưới đây do Giang cư sĩ đích thân viết; do vậy, chẳng ngại trùng lặp, cũng ghép vào đây) .

Dùng hư không làm thí dụ, lại nêu ra Đông, Tây, Nam, Bắc, bốn góc, trên, dưới để nói, hoàn toàn chẳng phải là văn từ thừa thãi, mà thật sự là ý nghĩa trọng yếu có liên quan, chớ nên xem nhẹ!

1) Mười phương đều ở trong hư không, [nêu ra mười phương] là để khiến cho [thính chúng] biết mười pháp giới đều ở ngay trong một niệm tâm của mỗi người.

2) Tùy ý nêu ra một phương, đều là hư không, khiến cho [thính chúng] biết: Tùy ý nêu ra một pháp, bản thể của nó chính là Không.

3) Vậy thì Đông, Nam, Tây, Bắc, bốn góc, trên, dưới, đều là giả danh, khiến cho [thính chúng] biết ta, người, chúng sanh, cho tới hết thảy các pháp, không gì chẳng là giả danh.

4) Đã đều là giả danh; do vậy, hư không vốn là một, khiến cho [thính chúng] biết ta, người, chúng sanh, cho tới Phật, đủ loại sai biệt, đều là nói theo tướng giả danh đó thôi; chứ nói theo tánh thể thì là một. Vì thế nói: “Tâm, Phật, chúng sanh, cả ba chẳng sai biệt”. Do vậy nói là “một pháp giới”. Cần phải biết: Chúng sanh do chẳng thấu đạt một pháp giới, cho nên bất giác tự động có vô minh!

5) Tuy có mười phương, nhưng chẳng trở ngại hư không đồng nhất. Tuy hư không đồng nhất, mà chẳng trở ngại có mười phương, khiến cho [thính chúng sẽ] biết: Nhân quả trong mười pháp giới dày đặc, nhưng chẳng trở ngại cùng là một tánh Không. Tuy cùng một tánh Không, nhưng chẳng trở ngại nhân quả dày đặc trong mười pháp giới. Đấy chính là tỏ lộ rõ rệt lý “hư không vô tướng, nhưng chẳng cự tuyệt các tướng nêu tỏ”. Như vậy thì Không và Có đồng thời, tồn tại và diệt mất tự tại. Đấy mới là hư không chẳng thể suy lường, mới đáng dùng để sánh ví “bố thí mà chẳng trụ tướng”. Phước đức do bố thí mà chẳng trụ tướng chẳng thể suy lường! Nếu chỉ nói hư không, sẽ là Thiên Không, há có phải là Đệ Nhất Nghĩa Không trong Bát Nhã, sao đủ để nói “hư không chẳng thể nghĩ bàn suy lường” cho được? Do vậy, hễ nói đến hư không, ắt phải nói kèm Đông, Nam, Tây, Bắc, bốn góc, trên, dưới, lý nằm ngay nơi đó, hãy nên biết như thế. Biết như thế mới là chánh tri vậy!

2.2.2.1.2.1.1.1.2.2.3. Pháp hợp (kết hợp thí dụ với lý vừa nói trong câu trước đó để giải thích lần nữa chủ đề vừa được nêu ra trước đó)

(Kinh) Tu Bồ Đề! Bồ Tát vô trụ tướng bố thí, phước đức diệc phục như thị bất khả tư lượng.

(經) 須菩提！菩薩無住相布施，福德亦復如是不可思量。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Bồ Tát chẳng trụ tướng để bố thí, phước đức cũng lại chẳng thể suy lường như thế) .

(Bổ) Mười phương hư không vô tướng, nhưng chẳng trở ngại các tướng tỏ lộ; đúng là giống như bố thí mà chẳng trụ tướng. Bố thí mà chẳng trụ tướng đúng là giống như hư không chẳng thể suy lường. Bồ Tát có thể “có mà chẳng có, không mà chẳng không” như vậy, thì mới là trái nghịch trần lao, hợp với giác ngộ. Kinh văn trong phần trước nói “chẳng trụ tướng để bố thí”, đoạn này đổi chữ Bất thành Vô, có thâm ý sâu xa. Bởi lẽ, thiện nam tử, thiện nữ nhân đã phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm, tức là có tư cách thành Phật. Vì thế, dạy họ chẳng trụ tướng để bố thí. Ở đây là dạy dụng công: Phải có thể thật sự đạt tới vô trụ, chẳng có mảy may nào chẳng tận thì mới được!

2.2.2.2.2.1.1.1.2.3. Kết lại lời dạy về chánh trụ

(Kinh) Tu Bồ Đề! Bồ Tát đản ưng như sở giáo trụ.

(經) 須菩提！菩薩但應如所教住。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Bồ Tát chỉ nên trụ như đã dạy) .

(Bổ) Quy kết vào “vô trụ thì mới là chánh trụ”, tức là nói “ưng vô sở trụ” (hãy nên chẳng trụ vào đâu) . Lại nữa, để đáp [câu hỏi] “ưng vân hà trụ” (hãy nên trụ như thế nào), kinh văn trong các phần trước đều nói “chẳng trụ, vô trụ”; ở đây bỗng dưng nói “như sở giáo trụ” (theo đúng như lời dạy mà trụ), có ý nói: “Hãy nên theo đúng lời ta (Phật Thích Ca) đã dạy mà trụ”, nhằm chỉ rõ “trụ mà vô trụ, vô trụ mà trụ”, chẳng phải là đoạn diệt! Nghiền ngẫm hai chữ “đản ưng” (chỉ nên), sẽ có thể thấy: Ngoại trừ nương theo “chẳng trụ, vô trụ” của ta ra, chẳng còn có cách trụ nào khác! [Hai chữ ấy] lại còn chứa đựng ý nghĩa “hàng phục”. “Hàng phục” tức là hàng phục cái “trụ” ấy. Lại nữa, “đản ưng” có nghĩa là hãy nên theo đúng như lời ta dạy, “chẳng trụ vào Nhị Biên để trụ” thì mới là chánh trụ. “Trụ” lại có nghĩa là Chủ, [hàm ý] chỉ nên nương vào “chẳng trụ Nhị Biên” như ta đã dạy mà tu hành, vốn coi Bất Trụ là Chủ. Nếu không, sẽ chẳng phải là Đại Thừa Phật pháp.

Đoạn này nhằm phát khởi hai khoa là “ly tướng tâm” và “chẳng trụ vào tướng”, soi tỏ lẫn nhau. Trong phần trước đã nói “hàng phục” chứa đựng ý nghĩa “chẳng trụ vào đâu”. Ở đây nói “chẳng trụ” chứa đựng ý nghĩa “hàng phục”. Do đó, hai chuyện “hàng phục” và “chẳng trụ” chính là một! Để thực hiện sự tu hành thì chính là một chữ Xả! Xả chẳng được là vì chấp có ngã kiến! Đức Phật dạy Xả, tức là phá ngã chấp. Có thể xả một phần ngã chấp, tức là phá được một phần. Cứ phá vỡ từng tầng một cho đến rốt ráo xả, ngã chấp mới phá hết sạch. Đẳng Giác Bồ Tát còn có một phần Pháp Chấp chưa phá, ắt phải đạt tới Phật quả thì mới là rốt ráo xả! Vì thế, Phật pháp từ đầu tới cuối, chỉ là một chữ Xả. Xả chính là “chẳng trụ Không, chẳng trụ Hữu”, tức là “ly tướng tâm” (tâm lìa tướng) . Tâm lượng lớn tới mức vô lượng vô biên thì mới là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Nếu tâm lượng hẹp nhỏ, sao có thể xả cho được? Đức Phật chẳng nói “trụ”, thành Phật còn chẳng trụ vào Phật tướng mà! Vì vậy, tổ sư Thiền Tông hoàn toàn dùng phương pháp trong kinh Kim Cang, đối với người học chỉ nói nửa câu, chẳng nói toạc ra để người học tự tư duy: “Trái cũng chẳng đúng, mà phải cũng trật luôn!” Đánh cho vọng niệm hoa rơi, nước chảy, bỗng dưng rơi mất. Đó chính là diệu trụ.

2.2.2.2.2.1.1.1.2.4. Nói rõ nguyên do

Chia làm hai phần:

1) Vấn đáp để giải thích rõ.

2) Xiển dương nghĩa lý để ấn chứng, hứa khả.

2.2.2.2.2.1.1.1.2.4.1. Vấn đáp để giải thích rõ

2.2.2.2.2.1.1.1.2.4.1.1. Hỏi han

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Khả dĩ thân tướng kiến Như Lai phủ?

(經) 須菩提！於意云何？可以身相見如來不？

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Có thể dùng thân tướng để thấy Như Lai hay không?)

(Bổ) Cổ đức nói: “[Cho tới câu] ‘Bồ Tát đản ưng như sở giáo trụ’ (Bồ Tát chỉ nên đúng như lời dạy mà y trụ), ý nghĩa to lớn trong cả bộ kinh Kim Cang đã trọn hết. Tiếp đó là đoạn nghi từng tầng một”. Cố nhiên đúng là đoạn nghi, nhưng ý nghĩa vẫn chưa trọn hết. Nay tôi chia thành từng khoa để giảng rõ thêm nguyên do của bốn chữ; dốc trọn tâm tư cân nhắc. Bởi lẽ, do chẳng hiểu rõ nguyên do nên mới có nghi. Nếu hiểu rõ nguyên do, nghi sẽ tự đoạn!

Đối với hai chữ “thân tướng”, theo cách giải thích xưa kia thì là nói về thân ứng hóa có ba mươi hai tướng. Nếu hiểu như vậy thì “ba mươi hai tướng” trong đoạn sau há chẳng phải là trùng lặp ư? Từng chữ, từng câu trong kinh Kim Cang đều có thâm ý, quyết chẳng phải là trùng lặp! Hai chữ “thân tướng” phải nên hiểu là nói về bản thân của chúng sanh, còn hai chữ Như Lai là nói về Pháp Thân mà chúng sanh vốn sẵn có. Trong các đoạn kinh văn trước đó, chỗ nào cũng đều nói “chẳng trụ tướng”, nói “chẳng trụ” nhằm khiến cho mọi người thấu hiểu, dung hội tướng về tánh. Cái tâm của chúng sanh được gọi là Như Lai Tạng, tức là nói đến pháp tánh mà chúng sanh vốn sẵn có. Bất quá [tánh ấy] ẩn tàng trong Nhân Ngã và Pháp Ngã. Đức Phật dạy “chẳng trụ tướng” nhằm dạy chúng sanh tự thấy Như Lai được ẩn tàng [trong tâm tánh của họ]. Giải thích như thế so ra thân thiết hơn. Ý của đức Phật là: Chúng sanh các vị có thể từ nơi thân tướng mà thấy được bổn tánh của quý vị hay không?

Khoa này lại nhằm nêu rõ nguyên do của cái lý được diễn tả trước đó. Trong đủ loại đạo lý được nói trong các đoạn kinh văn trước đó, điều khẩn yếu nhất là nhiều lượt trần thuật “chẳng trụ vào tướng”, đều được quy kết vào một câu “có thể dùng thân tướng để thấy Như Lai hay không?” Trong đoạn văn trước đó, [đức Phật đã dạy] Bồ Tát chẳng trụ vào tướng để bố thí, thì phước đức ấy sẽ chẳng thể suy lường. Đức Phật đã nói rõ điều ấy, nhưng chưa giảng rõ nguyên do. Bởi lẽ, chẳng trụ vào tướng, điều quan trọng chính là chứng tánh. Hết thảy phàm phu từ vô thỉ tới nay, chỉ nhận biết tướng. Do vậy, họ hướng ra ngoài rong ruổi tìm cầu, trái nghịch giác, xuôi theo trần lao, quên bẵng diện mục sẵn có! Kinh văn trong phần trước nói “chẳng trụ pháp tướng, chẳng trụ phi pháp tướng”. “Pháp” là nói đến hết thảy mọi sự, mọi vật. Cái túi da thối hoắc của chúng ta chính là vật bị chấp trước nặng nhất trong hết thảy các sự vật! Từ vô thỉ tới nay, cứ chấp nó chính là thân tướng, coi giả là thật, nào có biết đấy là vô thường sanh diệt! Dẫu người kiến giải hơi cao, biết thân này như huyễn, nhưng vẫn cứ chấp các thứ “mừng, giận, buồn, vui” đã phát ra là tình, coi [những cảm xúc] “chưa phát, bất động” là tánh. Họ cho rằng chức năng chủ yếu của tâm là suy nghĩ, hễ suy nghĩ sẽ có cái được bẩm thọ. Do suy tìm cội nguồn của cái tâm chẳng được, bèn ngỡ những điều ấy được nhận lãnh từ trời! Vì thế nói: “Mạng trời được gọi là Tánh”. Thế gian đều có kiến giải như thế, hoàn toàn bất đồng với Phật pháp. Cái “vô động tác” như họ đã nói chính là cái được Phật pháp gọi là Tướng. Phật pháp nói “bất động” thì bất luận thức thứ bảy và thức thứ tám luôn thẩm định, suy lường, nhìn bề ngoài hoàn toàn là vận hành dấy lên, diệt mất, nhưng tánh thì bất động, tức là “mừng, giận, buồn, vui” vẫn là vận hành dấy lên rồi diệt mất. Nếu lầm lẫn coi các [thứ tình cảm] chưa phát khởi là tánh, ắt sẽ bị trói buộc. Thế gian thì từ trên là thánh nhân cho đến [dưới là] ngu phu, hoàn toàn có chấp trước loại này; nói chung, chẳng ra ngoài sanh diệt! Vì thế, cần phải nhận rõ vị chủ nhân ông bất sanh bất diệt thì mới có thể chẳng bị tướng chuyển, mà tướng là do ngã chuyển. Chẳng thuận theo sanh diệt, vô thường để rong ruổi, sẽ có thể liễu sanh tử.

Đức Phật dạy mọi người “chẳng trụ tướng”, khăng khăng dụng công tại chỗ này. Phật pháp ngàn lời vạn lẽ, vẫn chẳng nói ngoài điều này! Kinh này vừa khởi đầu liền nói “chẳng trụ tướng” nhằm dạy chúng ta nhận rõ điểm này! Chấp tướng tức là chấp Có, chẳng chấp tướng tức liền chấp Không; đấy là bệnh chung của hết thảy phàm phu. Tiểu Thừa tương phản với phàm phu, biết rõ thân tướng là huyễn, ngay cả “mừng, giận, buồn, vui” chưa phát cũng là tướng, chứng đắc Thiên Không, liễu sanh tử, thoát khỏi tam giới. Nhưng họ lại mắc phải một bệnh, tức là bệnh Chấp Không. Cái Không ấy vẫn là tướng! Đại Thừa Khởi Tín Luận nói: “Không là rỗng không vọng niệm, ắt phải ngay cả khởi tâm động niệm, mừng, giận, buồn, vui chưa phát cũng rỗng không; đó chính là trụ trong vô tướng. Do coi Thiên Không là liễu sanh tử, chẳng biết chấp Không thì lại trụ trong phi pháp tướng. Do vậy, đức Phật quở trách, bảo đó là chẳng phù hợp”. Cần phải biết: “Hễ có Thể, ắt có Dụng. Có Tánh, ắt có Tướng”. Trước nay nói “phàm phu chấp trước”, chẳng ngoài thuận theo tướng mà truy cầu, chỉ cần biết tướng hư vọng là được rồi! Nếu lại chấp trước Không, tức là đọa vào Đoạn Diệt. Tánh và tướng chẳng phải là một. Tánh là tánh, tướng là tướng, Thể là Thể, Dụng là Dụng. Do vậy, chẳng thể diệt tướng. Diệt tướng tức là như một vật có đáy mà chẳng có mặt. Tánh và tướng lại chẳng khác. Tướng chính là biểu hiện của tánh, tánh tức là căn bản của tướng. Có căn bản mà chẳng có biểu hiện, tức là có Thể mà không có Dụng. Vì thế, Phật chẳng trụ Niết Bàn. Vì sao vậy? Hết thảy chúng sanh chính vì chấp trước tướng ấy, nếu đức Phật chẳng biểu hiện tướng ấy, sẽ chẳng thể độ họ. Do vậy, chứng tánh thể vốn là để khởi hạnh. Như đối với Tiểu Thừa, sở dĩ đức Phật quở trách là “mầm cháy, hạt lép, đọa vào hầm vô vi” [là vì họ vẫn chấp Không]. Kinh văn thuộc khoa này chính là để nêu tỏ lý này, ngõ hầu [mọi người] biết nguyên do đức Phật dạy ai nấy đừng trụ vào pháp tướng, mà cũng chẳng trụ vào phi pháp tướng.

Đức Phật dạy mọi người tu hành, vốn vì độ chúng sanh. Nếu họ đọa vào hầm vô vi, làm sao có thể độ được? Do vậy, Bát Nhã cốt yếu là chẳng trụ trong Nhị Biên, ắt chẳng trụ Hữu, chẳng trụ Không, thì mới có thể xứng tánh. Lại nữa, tánh là “vô tướng, vô bất tướng”. Do vô tướng, chớ nên chấp Có, chẳng thể trụ vào pháp. Do vô bất tướng, chẳng thể chấp Không, chẳng thể trụ phi pháp, chính là chỉ có tánh là “vô tướng, vô bất tướng”. Do vậy, phàm phu chấp vào bên Hữu, chẳng thấy tánh. Tiểu Thừa chấp vào bên Vô, cũng chẳng thấy tánh. Ngàn kinh vạn luận, không gì chẳng nhằm nói rõ lý ấy. Đại đức chú sớ, cũng không gì chẳng nhằm nêu rõ lý ấy.

Vì vậy, chớ nên hiểu “thân tướng” ở đây là thân Phật, mà phải hiểu là nói theo thể tướng nơi bản thân chúng sanh. Trên đến Phật, dưới tới hết thảy chúng sanh, đều là tướng ấy. Đức Phật chứng đắc Pháp Thân, nên gọi là Như Lai. Hết thảy chúng sanh mừng, giận, buồn, vui, khởi tâm động niệm, vốn là bất giác; nhưng có thể thành Phật thì cũng chính do cái tâm chúng sanh này! Bởi lẽ, tâm này chính là Như Lai, bất quá bị vô minh phủ lấp, nên gọi là Như Lai Tạng. Đức Phật hỏi lời này là thử xem Tu Bồ Đề và đại chúng, cho tới chúng sanh trong đời vị lai, rốt cuộc đối với “chẳng trụ tướng” như ta đã nói trong phần trước, [có hiểu] như thế nào thì có thể dùng tướng để thấy tánh hay không? Nếu đáp “có thể thấy Như Lai”, tức là trụ trong pháp tướng, là phàm phu. Nếu đáp “chẳng thể thấy Như Lai” tức là trụ trong phi pháp tướng, chính là Tiểu Thừa!

2.2.2.2.2.1.1.1.2.4.1.2. Trả lời

2.2.2.2.2.1.1.1.2.4.1.2.1. Cùng nêu ra

(Kinh) Phất dã, Thế Tôn! Bất khả dĩ thân tướng đắc kiến Như Lai.

(經) 不也，世尊！不可以身相得見如來。

(Kinh: Bạch Thế Tôn, không ạ! Chẳng thể dùng thân tướng để được thấy Như Lai) .

(Bổ) Trước nay, khi đọc kinh Kim Cang, đối với câu “bất khả dĩ thân tướng đắc kiến Như Lai” (chẳng thể dùng thân tướng để được thấy Như Lai) [đa số mọi người] thường đọc như một câu. Diệu Hú trì tụng kinh này hơn bốn mươi năm, tới mười bốn năm trước mới ngẫu nhiên ngộ rằng “phải nên đọc thành hai câu”, nhưng vẫn chưa dám quyết! Về sau, đọc lời giảng kinh Pháp Hoa của Nam Nhạc đại sư có nói đối với đoạn kinh “duy Phật dữ Phật nãi năng cứu tận chư pháp Thật Tướng, sở vị chư pháp như thị tướng, như thị tánh, như thị thể, như thị lực, như thị tác, như thị nhân, như thị duyên, như thị quả, như thị báo, như thị bổn mạt cứu cánh đẳng” (chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu suốt tột cùng Thật Tướng của các pháp, tức là các pháp tướng như thế, tánh như thế, thể như thế, lực như thế, tác như thế, nhân như thế, duyên như thế, quả như thế, báo như thế, đầu đuôi rốt ráo như thế) có ba cách chấm câu, mới dám quyết định chia đoạn này thành hai câu. Nhưng phương pháp này chỉ có thể áp dụng cho kinh của Không Tông và các bản dịch của La Thập đại sư.

Các bản chú giải cũ coi “thân tướng” đương nhiên là Không. Nói theo Pháp Thân, Ứng Hóa Thân cũng là huyễn tướng, cho nên nói “chẳng thể thấy Như Lai”. Nhưng nghĩa chưa trọn hết, chiếu theo cách giải thích ấy, sẽ là trụ trong phi pháp tướng. Cần phải biết: Chữ Phất trong “phất dã, Thế Tôn” [hàm nghĩa] “là phải, mà chẳng phải”, chẳng thể hoàn toàn hiểu là “phủ quyết” được! Đã đáp là “chẳng thể”, lại nói là “có thể”; do vậy là “cùng nói”. Hơn nữa, nếu thật sự toàn là “phủ quyết”, sao câu kế đó lại thêm chữ “đắc”? Ngài Tu Bồ Đề có ý nói: Chẳng thể coi tướng là tánh, dựa theo thân tướng để thấy Như Lai; nhưng tướng do tánh hiện, nên cũng có thể dùng thân tướng để thấy Như Lai. Vì thế, trong câu kinh tiếp theo lại giảng rõ “thân tướng” do Như Lai vừa nói đó.

Đọc đoạn này thành một câu thì xét theo sự thật, theo đạo lý, theo văn tự, sẽ có đủ mọi lẽ nói chẳng suông! Nếu hiểu lời đáp như thế là “chẳng thể dùng thân tướng để thấy Như Lai”, [hóa ra] ngài Tu Bồ Đề vẫn chỉ ngộ “tướng là tướng, tánh là tánh”, vẫn là kiến giải của Tiểu Thừa, rơi vào Thiên Không, chẳng phải là Đệ Nhất Nghĩa Không, sao có thể gọi là “giải Không đệ nhất” cho được? Huống chi, trong tám hội trước, ngài Tu Bồ Đề đều là đương cơ, lại còn từng thay mặt đức Thế Tôn nói lý “chẳng chấp Nhị Biên”, vì sao tới đây lại đâm ra chẳng hiểu rõ? Đấy là chẳng phù hợp sự thật. Trong phần Phát Khởi Tự của kinh này, đức Thế Tôn mặc áo, dùng cơm, thị hiện Đại Không tam muội, mọi người đều chẳng biết, [chỉ riêng] ngài Tu Bồ Đề đã ngộ lý ấy, vừa mở miệng liền tán thán “đức Thế Tôn hy hữu, Như Lai khéo hộ niệm các Bồ Tát, khéo phó chúc các Bồ Tát”. Rõ ràng là đã thấy Như Lai thị hiện tướng phàm phu, thấy rõ tướng chẳng chướng ngại tánh. Lẽ nào sau khi đức Thế Tôn đã hai phen khai thị, Ngài vẫn chỉ thấy một bên, tánh và tướng chẳng dung hội? Như thế thì hai chữ “hy hữu” trong phần trước chẳng có lai lịch! Hai câu “Như Lai thiện hộ niệm, [thiện phó chúc]” cũng trọn chẳng có ý vị chi hết! Đấy là chẳng phù hợp đạo lý. Lại xét theo cách đọc ấy, [nếu hiểu là] hoàn toàn là phủ quyết, tức một câu “phất dã Thế Tôn” (bạch Thế Tôn, chẳng phải vậy) là được rồi, cần gì phải rườm lời “dĩ thân tướng kiến Như Lai” (dùng thân tướng để thấy Như Lai), cần gì phải chèn thêm chữ Đắc? Đó là xét theo văn tự thì chẳng phù hợp!

2.2.2.2.2.1.1.1.2.4.1.2.2. Giải thích và tiểu kết

(Kinh) Hà dĩ cố? Như Lai sở thuyết thân tướng, tức phi thân tướng.

(經) 何以故？如來所說身相，即非身相。

(Kinh: Vì sao vậy? Như Lai nói thân tướng, tức chẳng phải là thân tướng) .

(Bổ) “Như Lai sở thuyết thân tướng, tức phi thân tướng” (Như Lai nói thân tướng, tức chẳng phải là thân tướng) chính là cùng chiếu Nhị Biên. Tánh chính là cái Thể của tướng, tướng chính là Dụng của tánh. Tướng mà chẳng có tánh, sẽ chẳng dung thông. Tánh mà chẳng có tướng, sẽ chẳng hiển lộ. Lìa tướng sẽ chẳng có cái gì gọi là tánh. Lìa tánh sẽ không có gì để gọi là tướng, chỉ tùy thuộc chấp trước hay không! Hễ chấp tướng, tướng liền thành chướng ngại, chẳng thể thấy tánh. Vì thế đáp rằng “chẳng thể”. Nếu chẳng chấp trước, sẽ có thể từ tướng mà thấy được tánh. Tướng như bề ngoài của một vật. Nếu bề ngoài của một vật như pha lê trong suốt, sẽ có thể thấy bên trong. Vì thế đáp rằng: “Dùng thân tướng để thấy Như Lai”. Bởi lẽ, chẳng chấp trước, sẽ chẳng rơi vào Nhị Biên, sẽ chẳng cần như Tiểu Thừa diệt Sắc để hiển lộ Không, diệt tướng để thấy tánh, tức là như phần sau của chánh kinh chẳng nói “đoạn diệt tướng”. Lý Bát Nhã hoàn toàn ở chỗ này, cần phải quán chiếu, cẩn thận dụng công.

Nói theo tướng thì là thân tướng. Nói theo tánh, bản thể chính là Không, tánh vốn chẳng có tướng. Nói theo tướng, thì “tướng là tướng, tánh là tánh”, tướng là hư vọng, tánh là chân thật, cho nên nói “chẳng thể”. Nói theo tánh, bản thể của tướng vốn là Không, tánh có thể dung thông tướng, lý chân thật liền hiển lộ, cần gì phải lìa tướng hư vọng để thấy được tánh chân thật? Do vậy nói “đắc kiến Như Lai” (được thấy Như Lai) . Có thể biết: Hễ tướng là Không, liền được thấy tánh. Giải thích như thế thì mới phù hợp với ngài Tu Bồ Đề là bậc đương cơ thỉnh pháp. Mọi người thấy đức Phật mặc áo, dùng cơm, thị hiện tướng phàm phu, liền chấp tướng phàm phu, chẳng thấy Như Lai. Ngài Tu Bồ Đề do tướng mà thấy tánh, biết Phật chẳng trụ tướng, liền thấy Như Lai. Vì vậy, đây chính là cùng nêu lên cả hai đằng [tánh và tướng] để giải thích nhằm kết lại.

2.2.2.1.2.1.1.1.2.4.2. Xiển dương ý nghĩa, ấn chứng, hứa khả

2.2.2.1.2.1.1.1.2.4.2.1. Nói rõ tánh vốn chẳng phải là tướng

(Kinh) Phật cáo Tu Bồ Đề: - Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng.

(經) 佛告須菩提：凡所有相，皆是虛妄。

(Kinh: Đức Phật bảo ngài Tu Bồ Đề: - Phàm tất cả các tướng đều là hư vọng) .

(Bổ) Người kết tập kinh chèn câu “Phật cáo Tu Bồ Đề” (đức Phật bảo ngài Tu Bồ Đề) nhằm minh thị đoạn văn tiếp theo đó là đạo lý trọng yếu. Câu này chính là ấn chứng, hứa khả, sau đó mới nói rộng ra. Một phen hỏi đáp vừa rồi chỉ nói tới thân tướng. Thật ra, tất cả các tướng đều là hư vọng. Ông nói “chẳng thể” rất đúng! Bởi tánh vốn chẳng phải là tướng. Chữ Vọng (妄) ở đây hiểu theo nghĩa rộng. “Hư vọng” giống như nói “hư giả” vậy. Đã biết là hư giả, hãy nên hồi quang phản chiếu, chớ nên hướng ra ngoài rong ruổi cầu tướng, hãy mau quay về tánh. Tánh vốn chân thật, há có thể dùng cái hư giả để thấy cái chân thật ư? Biết đấy là căn bệnh của phàm phu, hãy nên tránh để khỏi đến nỗi đọa nhập luân hồi!

2.2.2.1.2.1.1.1.2.4.2.2. Từ ngay nơi tướng mà thấy tánh

(Kinh) Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai.

(經) 若見諸相非相，則見如來。

(Kinh: Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, sẽ thấy Như Lai) .

(Bổ) “Chư tướng” tức là hết thảy các tướng, tức là “phàm tất cả các tướng”. Chỉ cần triệt để hiểu rõ hết thảy các tướng đều là hư vọng, sẽ chẳng đuổi theo vọng, tức là biết có Chân. Vì thế, thấy các tướng chẳng phải là tướng, tướng sẽ chẳng thể chướng ngại tánh, liền thấy Như Lai, cần gì phải diệt tướng, do sẽ từ ngay nơi tướng mà có thể thấy tánh. Ông đáp “được thấy Như Lai” hết sức đúng! Chữ “tắc” (則) trong các bản lưu thông ghi là Tức (即) ; ở đây, tôi dựa theo bản chép tay của người đời Đường mà sửa thành Tắc. Tắc và Tức vốn có thể dùng lẫn cho nhau, chỉ hiểu là Tiện (便, liền, bèn là) thì hợp lý, nếu hiểu là Tựu (就, tùy thuộc) thì chẳng thể thông suốt!

Phàm tất cả các tướng đã là hư vọng, đều chớ nên trụ. Vì thế, phần trên nói “pháp tướng” hay nói “phi pháp tướng” liền bao quát hết thảy các tướng. Đức Phật nói “chẳng trụ tướng”, tức là dạy mọi người thấy Như Lai. Nếu chấp vào thân Ứng Hóa, sẽ chẳng thể thấy Pháp Thân. Do đó, “chẳng trụ tướng” nhằm khiến cho mọi người kiến tánh. Lại nữa, “chẳng trụ tướng” chính là chẳng chấp trước. Chẳng chấp trước chính là chẳng bị tướng chuyển, hoàn toàn tương phản với “vị ngã sở chuyển” (bị ngã xoay chuyển) . Vì vậy, chỉ cần biết rõ là hư vọng, chẳng cần phải đoạn diệt, mà cũng chẳng thể đoạn diệt! Bởi lẽ, tướng vốn do tánh hiện. Đức Phật dạy mọi người chớ nên chấp trước pháp thế gian, cũng chớ nên ghét bỏ. Phàm phu chấp tướng tức là trụ trong tướng của pháp rồi nẩy sanh phiền não. Người tu hành chán ghét pháp thế gian, lại trụ trong phi pháp tướng mà nẩy sanh phiền não. Cần phải biết: Tánh vốn “vô tướng, vô bất tướng”, chẳng thể đoạn diệt.

Chúng ta dụng công, trước hết, cần phải quán chiếu, lâu ngày rồi mới có thể chiếu trụ, cuối cùng là có thể chiếu kiến. Nương theo lời đức Phật dạy, chẳng chấp Nhị Biên để tu hành, hành tới, hành lui, cho tới khi công phu thuần thục, đã sâu lại càng sâu hơn, thì mới là Bát Nhã Ba La Mật, mới thật sự thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là như Tâm Kinh nói “chiếu kiến Ngũ Uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách” (soi thấy Ngũ Uẩn đều là Không, vượt khỏi hết thảy các khổ ách) . Sắc trong Tâm Kinh chính là Tướng trong kinh này. Thọ, Tưởng, Hành, Thức chính là “mừng, giận, buồn, vui, khởi tâm động niệm”. Chiếu soi chúng đều là Không thì mới là “các tướng chẳng phải là tướng”. “Giai không” (Đều là Không) tức là Tam Không (ngã không, pháp không, ngã pháp câu không), chẳng phải là Đản Không của Tiểu Thừa. Vì thế lại nói “Sắc bất dị Không, Không bất dị Sắc” (Sắc chẳng khác Không, Không chẳng khác Sắc) . Nói như thế thì Sắc và Không vẫn là hai thứ, cho nên lại nói: “Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc” (Sắc tức là Không, Không tức là Sắc) . Đấy chính là Không và Hữu đồng thời; điều này thông với cả bốn câu “phàm sở hữu tướng” (phàm tất cả các tướng) . Phàm tất cả tướng đều là hư vọng, thông với câu “Không tức thị Sắc”. Hết thảy giả danh, bản thể của chúng chính là Không. “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, liền thấy Như Lai) thông với câu “Sắc tức thị Không”. Do Sắc tức là Không, có thể thấy Không chẳng ở ngoài Sắc, cần gì phải diệt Sắc để nói rõ Không? Vì thế nói là “tắc kiến Như Lai” (liền thấy Như Lai) . “Kiến Như Lai” chính là kiến tánh. Chẳng chấp trước tướng, liền có thể độ hết thảy các khổ ách!

Khổ ách vô lượng, nêu ra điều to lớn, thì là Phần Đoạn sanh tử của phàm phu và Biến Dịch sanh tử của Tiểu Thừa. Thân phàm phu có cao, thấp, mạng có thọ, yểu, lưu chuyển sanh tử; đó gọi là Phần Đoạn sanh tử. Tiểu Thừa chứng đắc tánh vô tướng, đã đạt được cái Thể, vốn có thể hiện tướng, nhưng họ sợ khổ, chẳng chịu nhập thế độ sanh, trong tâm dấy lên sanh diệt vi tế. Đức Phật gọi đó là Biến Dịch sanh tử. Nếu thấy Như Lai, liền có thể vượt thoát các khổ ách ấy. Vượt thoát khổ ách do thấy Như Lai. Thấy Như Lai do chiếu kiến; do vậy, điều khẩn yếu nhất trong dụng công là tác quán. Kinh văn trong khoa này nếu tiêu quy tự tánh, chính là khi gặp hết thảy các tướng, bước công phu đầu tiên chính là quán “phàm tất cả tướng đều là hư vọng”, còn đối với sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, bèn quán các tướng chẳng phải là tướng.

Chắc có người nghi “ở trong trần lao, chẳng dễ tác quán”. Xin hãy lấy ngay Thượng Hải để nói, chúng ta suốt ngày nghe tiếng xe, tiếng người, đủ loại tiếng ồn quấy nhiễu. Cần phải biết: Các âm thanh ấy dấy lên, diệt mất chẳng ngừng. Các chúng sanh tất bật đến đi, đều bươn bả vì cơm áo, chẳng do chính mình làm chủ. Nhưng thật ra chẳng phải là tiếng xe, tiếng người, hay đủ loại tiếng ồn quấy nhiễu, mà chính là âm thanh vô thường, khổ, không, vô ngã, bản thể của chúng là Không. Rõ ràng là tiếng động, nhưng tác quán như thế, liền chẳng chấp Có, chẳng chấp Không, chúng sẽ là âm thanh Bát Nhã Ba La Mật Đa. Do vậy, đối với bất luận câu nào trong kinh văn, cũng đều có thể tác quán, đi, đứng, ngồi, nằm, đều chẳng lìa điều ấy, sẽ thọ dụng vô cùng. Nương vào văn tự mà khởi quán chiếu như thế, trước hết, ta cần phải đọc kinh, đó là kinh chuyển ta. Còn tác quán tức là ta chuyển kinh. “Kinh chuyển ta” tức là dùng kinh để chuyển dời phàm tình. “Ta chuyển kinh” lại là công phu càng trọng yếu hơn. Kinh văn trong khoa này nhằm nói rõ nguyên do của câu trên, tức là tổng kết “hàng phục cái tâm này, hãy nên chẳng trụ vào đâu”. Vì thế, nương theo kinh văn này để quán chiếu, sẽ chẳng khác quán chiếu đoạn văn trước đó.

Phàm tất cả tướng đều là hư vọng. Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, liền thấy Như Lai. Thấy Như Lai tức là thấy tánh. Thấy tánh là do chẳng trụ vào tướng. Thấy tánh một phần tức là Sơ Địa Bồ Tát, tức chẳng thoái chuyển tâm A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Thấy rốt ráo, liền thành Phật; đó chính là nguyên do của “phước đức chẳng thể suy lường” trong đoạn kinh văn trước đó. Thành Phật thấy tánh, Pháp Thân hiển hiện trọn khắp hư không; đó chính là nguyên do dùng hư không để tỷ dụ trong đoạn kinh văn trước đó. Cần phải biết: Kinh này nói đi, nói lại, đều nhằm nói “vô trụ”. Kinh văn trong phần trước nói “chẳng trụ vào tướng” chính là để giải thích “ưng vô sở trụ” (hãy nên chẳng trụ vào đâu) . Do đó, vừa mở miệng, liền nói “hàng phục cái tâm” trước, “khiến cho hết thảy chúng sanh đều nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ”; đấy chính là dạy chúng ta chẳng trụ. “Diệt độ vô lượng chúng sanh thành Phật”, chính là chỉ dạy chúng ta pháp môn để phát tâm. “Thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ” lại là quét sạch pháp này, đấy chính là chỉ dạy chúng ta đừng trụ vào pháp tướng. Sau đó nói “Bồ Tát hãy nên chẳng trụ vào đâu”, cũng là dạy mọi người chớ trụ vào pháp tướng. “Hành bố thí” là dạy mọi người đừng trụ vào phi pháp tướng. Tuy lại nói “đản ưng như sở giáo trụ” (chỉ nên trụ đúng như lời dạy), vẫn nhằm ý nghĩa dạy mọi người trụ trong vô trụ, chính là như cổ đức bảo “chỉ cầu dứt vọng, đừng nên tìm chân”. “Chân” tức là chân tâm, lại chính là Chân Như. “Ưng” (Hãy nên) là Như Như bình đẳng. Vì sao Như Như bình đẳng? Tánh thể vốn sẵn như thế! Có tánh thể ấy, liền có thể hiện tướng. Vì thế, người chứng đắc sẽ chẳng thể tồn tại cái chân tâm ấy! Nếu tìm kiếm chân, sẽ chính là thức thứ sáu và thứ bảy, liền trở thành vọng. Cổ đức nói “chấp dị”, chấp dị tức là phán định chân và vọng thành hai thứ, chẳng phải bình đẳng. Do đó nói “ưng như ngã sở giáo trụ” (hãy nên đúng như lời ta đã dạy mà trụ) nhằm hàng phục vọng tâm. Phàm phu toàn là vọng tâm, ắt vọng tâm trừ từng phần, chân tâm sẽ hiện ra từng phần. “Chỉ cầu dứt vọng, đừng tìm kiếm chân” chính là ý này vậy!

Phàm tất cả các tướng đều là hư vọng, hễ trụ thì là vọng. Vì thế, kinh văn trong phần trước vừa mở đầu liền nói “hàng phục” mà chẳng nói “trụ”. Cớ sao lại nói “nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, liền thấy Như Lai”? Đấy là nói tới lợi ích do chẳng trụ. Nếu có thể thấy “các tướng chẳng phải là tướng” chính là thấy chân tánh. Đó chính là tổng kết ý nghĩa “chẳng nói trụ mà nói hàng phục, chỉ nên trụ như ta đã dạy” trong kinh văn thuộc phần trước. Từ chỗ này, có thể biết cách hành văn trong kinh Kim Cang như ngựa trời chạy trên hư không, nói lý thì kín kẽ chẳng lọt, mở ra ở chỗ nào thì sẽ kết lại ở chỗ đó. Đọc kinh văn thuộc khoa này, như ngọn núi lạ chợt nổi lên. Thoạt nhìn tưởng như chẳng thừa tiếp ý đoạn trước; nhưng thật ra, nó là tổng kết của đoạn trước. Đúng là như nước non trùng điệp, tầng tầng bao quanh. Chỗ nào cũng đều có long mạch vây bủa, chỗ nào cũng có nơi kết huyệt! Nói theo phương diện văn tự, sẽ là vừa nói, vừa quét sạch, đúng là “chẳng trụ vào pháp tướng, chẳng trụ phi pháp tướng”, thật sự đủ làm Văn Tự Bát Nhã. Khi đọc kinh này, giảng kinh này, phần kinh văn trước cần phải nhiếp nhập phần kinh văn sau, từ phần kinh văn sau mà nhìn lại phần kinh văn trước. Như “phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng” (phàm tất cả các tướng đều là hư vọng) chiếu ứng với bốn câu kệ “nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã” (nếu dùng sắc thấy ta, dùng âm thanh cầu ta) trong phần sau. “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai) cũng là từng hơi thở liền mạch với “ư pháp, bất thuyết đoạn diệt tướng” (nơi pháp chẳng nói tướng đoạn diệt) thuộc kinh văn trong phần sau (đoạn văn dưới đây do Giang lão cư sĩ đích thân viết) .

Để giảng rõ đoạn nêu nguyên do này, có bốn ý nghĩa trọng yếu:

1) Trên đây, chỉ dùng hư không để sánh ví phước đức chẳng thể suy lường, nhằm giải thích lý do “chớ nên trụ tướng mà hành bố thí”. Ở đây lại nói “nếu chẳng trụ tướng, sẽ có thể thấy tánh thể của Như Lai”. Đấy chính là nguyên do của phước đức như hư không chẳng thể suy lường vậy.

2) Trên đây nói “chẳng trụ tướng” để ngăn ngừa kẻ chẳng hiểu, sẽ ngờ là diệt tướng. Ở đây càng nói rõ hơn là “chẳng giữ lấy tướng” hoàn toàn chẳng phải là đoạn diệt tướng ấy. Đó gọi là “nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, sẽ thấy Như Lai”. Đó là nguyên do chẳng trụ tướng vậy!

3) Trên đây, nói về nhân hạnh thì [dạy hành nhân] chớ nên trụ vào tướng để ngăn ngừa nỗi nghi “không chỉ hết thảy chúng sanh đều có thân tướng là khổ quả thuộc Tứ Đại, Ngũ Uẩn, mà ngay cả đối với thân tướng ba mươi hai tướng hảo, cao một trượng sáu thước nơi cực quả của đức Thế Tôn, cũng vì sao chẳng trụ?” (cổ nhân chỉ nêu ra thân tướng thuộc quả đức của Như Lai, nay cũng có thể nói là “chung cho hết thảy chúng sanh” thì ý nghĩa viên mãn hơn. Bởi lẽ, kinh văn trong phần sau đó nói “phàm tất cả các tướng”. Lại trong phần sau nữa, cũng có câu hỏi “có thể dùng ba mươi hai tướng để thấy Như Lai hay không?” Chính là chuyên chỉ quả đức vậy) . Nay nói rõ “đều chẳng thể trụ”. Nói theo quả đức, hễ trụ, sẽ chẳng thể thấy Như Lai. Nói theo khổ quả, hễ trụ, sẽ chẳng thể thấy Như Lai Tạng vốn sẵn có. Đấy chính là nguyên do “đản ưng như sở giáo trụ” (chỉ nên trụ đúng như lời dạy), mà cũng chính là nguyên do “ưng bất trụ tướng” (hãy nên chẳng trụ tướng) .

4) Tiểu Thừa thì tánh và tướng chẳng dung hội, đã coi âm thanh và sắc tướng là Phật, sự tự tu của họ lại đọa vào chấp vô vi. Nay nói rõ: Cúng Phật, cần phải đừng chấp trước sắc tướng để thấy Như Lai; tự tu cũng đừng nên Thiên Không. Chỉ cần chẳng chấp vào tướng, Sắc sẽ chính là Không, tướng chính là tánh, tánh và tướng viên dung, vô ngại tự tại. Đó chính là nguyên do đức Thế Tôn nói pháp Bát Nhã khiến cho [mọi căn cơ Tiểu Thừa] hồi Tiểu hướng Đại vậy.