Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 15

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.2.2. Dạy chẳng hoại giả danh

Chia thành hai phần:

1) Dạy chẳng chấp cảnh tướng để phụng trì.

2) Dạy chẳng chấp thân tướng để phụng trì.

2.2.2.2.2.2.2.3.2.2.2.2.1. Vấn đáp

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Tam thiên đại thiên thế giới sở hữu vi trần, thị vi đa phủ?” Tu Bồ Đề ngôn: “Thậm đa, Thế Tôn!”

(經) 須菩提！於意云何？三千大千世界所有微塵，是為多不？須菩提言：甚多，世尊！

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Tất cả vi trần trong tam thiên đại thiên thế giới có phải là nhiều hay chăng?” Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn! Rất nhiều”) .

“Danh” là danh tự. Phàm hết thảy các pháp đều có tướng sai biệt. Dựa theo sự sai biệt ấy mà đặt tên. Vì vậy, nói đến danh tự là nói theo tướng. Tướng là huyễn hữu, nên danh là Giả Danh. Huyễn hữu là nói “chẳng phải có mà là có, có chính là chẳng phải có!” “Bất hoại” có nghĩa là chẳng đoạn diệt. Tướng chính là Dụng do Thể dấy lên, sao có thể đoạn diệt? Tuy chẳng đoạn diệt, nhưng Tướng thật sự chẳng phải là Thể; do vậy, chớ nên chấp giữ. Do Thể chẳng thay đổi, tướng thường biến động. Thể là gốc, tướng là ngọn. Chớ nên bỏ gốc chạy theo ngọn, mê tướng quên Thể; vì thế, chớ nên chấp! Lìa và chẳng chấp, thoạt nghe dường như giống nhau, nhưng xét kỹ thì bất đồng: Mỗi đằng chẳng dính líu với nhau thì gọi là Ly. Khi Dụng hiển hiện, chẳng bị nó trói buộc, thì gọi là “chẳng chấp”. Hai khoa trên nói là Ly, tức là nói rõ người tu hành trước tiên hãy nên chứng Thể, mà Thể với Tướng vốn chẳng có mảy may dính dáng. Hai khoa sau nói “chẳng chấp” để nói rõ người tu hành trước là nên chứng Thể. Đã hiểu Thể rồi, ắt phải đạt Dụng, cho nên chẳng thể hoại tướng. Nhưng tuy đạt Dụng, rốt cuộc vẫn nên hội quy vào Thể; do vậy, lại chẳng thể chấp tướng. Những điều được nói ở đây không chỉ nhằm giải thích, nêu bày ý nghĩa của mỗi khoa, mà diệu chỉ Bát Nhã đã chứa trọn hết trong ấy. Vừa rồi là nói “ly” và “chẳng chấp” chắc chắn có ý nghĩa bất đồng. Lại cần phải biết: Tuy ý nghĩa bất đồng, nhưng tông chỉ giống nhau. Giống nhau như thế nào? Chính là đoạn niệm. Vì sao vậy? Hai khoa trước nói lìa danh tự và ngôn thuyết, tức là lìa cái tâm phan duyên, nghĩa này đã được nói rộng trong phần trước. Do lìa tâm duyên nên đoạn niệm. Hai khoa này nói về cảnh và thân, cũng chính là đối với y báo và chánh báo, đều chớ nên chấp trước. Hễ chấp trước lại khởi niệm! Tuy bất hoại, nhưng chẳng chấp, cũng là vì đoạn niệm! Các ý nghĩa khác rất nhiều, sau khi đến phần kinh văn ấy, sẽ nói theo từng tầng một.

Bát Nhã Ba La Mật trong khoa trước chính là một môn trong Lục Độ; cố nhiên là danh xưng trong Phật pháp, mà cũng là danh xưng của tánh trọn đủ lý trí. Tánh thể không tịch, danh tự và ngôn thuyết vốn sẵn trước nay chẳng thể an lập! Khoa trước đã dựa theo Lý và Trí vốn sẵn có trong tánh để lập thuyết, cố nhiên hãy nên trừ bỏ hết thảy các tướng. Do vậy, chỉ nói “tắc phi” (tức chẳng phải), “thuyết vô khả thuyết” (tuy nói mà chẳng có gì để có thể nói), nhưng chẳng nói “thị danh” (thì gọi là) . Tức là tánh vốn chẳng phải tướng, vốn chẳng dính dáng đến tướng. Cho nên nói là Ly. Trong hai khoa sau này, cảnh và thân vốn là y báo và chánh báo, huyễn tướng nghiễm nhiên. Dựa vào đó để lập thuyết, nhằm nói rõ ý nghĩa “bất hoại giả danh”. Do đó, đối với vi trần, thế giới, và ba mươi hai tướng, đều nói “thị danh”. Nhưng rốt cuộc chúng là huyễn tướng, hư vọng, chẳng thật, cho nên đều nói là “phi” mà chẳng nên chấp.

Lời hỏi này cũng tiếp ngay sau phần kinh văn trước đó, bởi lẽ, kẻ chấp tướng nghe “vô sở thuyết” (không có gì để nói) sẽ cho rằng: Nếu không có gì được nói, sẽ dùng gì để giáo hóa tam thiên đại thiên? Hơn nữa, ngôn thuyết vốn chẳng có tướng, vẫn có thể nói là “thuyết vô sở thuyết” (nói mà không có gì được nói), nhưng thế giới to lớn, tướng nó rành rành, há có thể nói là “thế giới vô thế giới” ư? Do ngăn ngừa mối nghi ấy, cho nên [đức Phật] nêu ra lời hỏi này. Lời hỏi rất tuyệt diệu, chẳng hỏi thế giới, mà hỏi tất cả các vi trần có nhiều hay không? Ý nói: Thế giới do rất nhiều vi trần hợp thành, hiện ra huyễn tướng tam thiên đại thiên thế giới. Kẻ đó chấp tướng của đại thiên thế giới là có thật, [nghe hỏi như thế], cũng sẽ giật mình tỉnh ngộ. Lời đáp cũng tuyệt lắm, trưởng lão lãnh ngộ sâu xa ý chỉ của Phật, cho nên đáp “rất nhiều”. Ý nói: Tất cả các thứ trong thế giới, không gì chẳng phải là rất nhiều vi trần mà thôi! Nhưng ngoài thật nhiều vi trần ra, há có riêng một thế giới ư? Thấu hiểu chỉ là nhiều vi trần, sẽ biết đại thiên thế giới chính là có mà chẳng phải là có vậy!

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.2.2.2.2. Chỉ dạy

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.2.2.2.2.1. Chẳng chấp tướng vi tế

(Kinh) Tu Bồ Đề! Chư vi trần, Như Lai thuyết phi vi trần, thị danh vi trần.

(經) 須菩提！諸微塵，如來說非微塵，是名微塵。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Các vi trần Như Lai nói chẳng phải là vi trần, thì gọi là vi trần) .

So với ý hỏi trước, ý này càng cao hơn. Ý nói: Không chỉ thế giới, mà ngay cả vi trần cũng chẳng phải là vi trần, hàm ý chỉ rõ: Vi trần cũng là giả danh. Kinh Lăng Nghiêm có nói: “Nhữ quán địa tánh, thô vi đại địa, tế vi vi trần, chí lân hư trần” (Ông hãy quán tánh của đất, thô là đại địa, tế là từ vi trần cho tới lân hư trần) . Vi trần là gì? Lân hư trần là gì? Nếu nói theo phần Chánh Lý Luận trong Câu Xá Luận thì lượng của vi trần đã là cái nhỏ nhất mà mắt có thể trông thấy. Bởi bảy lần vi trần là một kim trần, bảy lần kim trần là một thủy trần. Kim trần, thủy trần chính là các hạt trần ấy có thể xuyên qua khe hở của ngũ kim hay các kẽ hở của [các phân tử] nước. Như thế thì có thể tưởng tượng sự vi tế của vi trần [tới cỡ nào]. Lại còn gấp bảy lần thủy trần là một thố mao trần, tức là nhỏ bằng đầu một sợi lông con thỏ. Do vậy, có thể hiểu sự vi tế của vi trần. Trọn chẳng biết vi trần cực nhỏ như thế vẫn có thể tách ra thành bảy cực vi trần, nhục nhãn chẳng thể thấy được, chỉ có thiên nhãn trở lên mới có thể trông thấy. Tới đây là ngằn mé của sắc tướng, chẳng còn chia nhỏ hơn được nữa. Nhưng nếu dùng huệ nhãn để quan sát, vẫn có thể chia nhỏ [cực vi trần] thành lân hư trần. Lân hư (隣虛) nghĩa là gần với hư không, tức là giống như nay nói nó “gần bằng zero”. Do vậy cũng biết: Vi trần cũng là do bảy cực vi trần hợp lại mà hiện tướng, trọn chẳng phải là vật thật! Vì thế nói “vi trần chẳng phải là vi trần”.

Nói theo kiểu như thế chính là Tích Không Quán (析空觀) của Tiểu Thừa. Tích Không Quán là mỗi [sự vật] đều cần phải chia chẻ để quán rồi mới biết đấy là Không! Đại Thừa chẳng phải vậy, chỉ quan sát ngay nơi tánh thể, sẽ biết bất luận là tướng lớn hay tướng nhỏ, đều là duyên sanh huyễn hữu, lập tức chính là Không, há đợi phân tích rồi mới biết ư? Quán như thế gọi là Thể Không Quán (體空觀) . Kinh này vì người phát Đại Thừa, vì người phát tối thượng thừa mà nói, nên bảo là “Như Lai nói”. Như Lai là danh xưng của tánh đức. “Như Lai nói” tức là nói: Nhìn theo tánh thể vốn là Không, được gọi là Thể Không Quán. Do nói theo tánh, vi trần vốn chẳng có thật thể, nhưng chẳng phải là không có huyễn tướng. Vốn chẳng có thật thể, nên nói là Phi. Do chẳng phải là không có huyễn tướng, nên nói “thị danh” (thì gọi là) .

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.2.2.1.2.2. Chẳng chấp tướng rộng lớn

(Kinh) Như Lai thuyết: Thế giới, phi thế giới, thị danh thế giới.

(經) 如來說：世界，非世界，是名世界。

(Kinh: Như Lai nói “thế giới chẳng phải là thế giới”, thì gọi là thế giới) .

Đã biết vi trần chẳng phải là vi trần, chỉ là giả danh; vậy thì thế giới chẳng phải là thế giới, [nói “thế giới”] chỉ là giả danh, chẳng đợi rườm lời mà đã hiểu! Đấy là sự hay khéo trong thuyết pháp. Gộp chung hai tiểu khoa này để xem, chính là dạy người tu trì Bát Nhã đối với bất luận loại cảnh giới nào, hoặc là chuyện bé như vi trần, hoặc chuyện to như thế giới, đều chớ nên chẳng hoại, chẳng chấp. Nhỏ nhặt như vi trần mà còn chớ nên hoại, thì đối với thứ to lớn hơn thế, [cũng có thể suy ra] mà biết. To như thế giới mà còn chớ nên chấp, thì những thứ nhỏ hơn [cũng có thể] suy ra mà biết!

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.2.2.2. Dạy chẳng chấp trì thân tướng

(Kinh) “Tu Bồ Đề, ư ý vân hà? Khả dĩ tam thập nhị tướng kiến Như Lai phủ?” “Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Như Lai thuyết tam thập nhị tướng, tức thị phi tướng, thị danh tam thập nhị tướng”.

(經) 須菩提，於意云何？可以三十二相見如來不？不也，世尊！何以故？如來說三十二相，即是非相，是名三十二相。

(Kinh: “Tu Bồ Đề, ý ông nghĩ sao? Có thể dùng ba mươi hai tướng để thấy Như Lai hay không?” “Bạch Thế Tôn, không ạ! Vì sao vậy? Như Lai nói ba mươi hai tướng tức chẳng phải là tướng, thì gọi là ba mươi hai tướng”) .

Câu hỏi này cũng sanh khởi từ đoạn văn trước đó. Vì kẻ chẳng hiểu ý, nghe nói “thế giới chẳng phải là thế giới, mà là giả danh”, sẽ cho rằng: “Phật tùy loại cảm ứng, hiện đủ loại thân, vốn là để giáo hóa chúng sanh trong đại thiên thế giới. Nếu nói như trên đây, thế giới này là có mà chính là chẳng có, chẳng có mà là có. Như vậy thì Phật hiện thân Ứng Hóa có ba mươi hai tướng để làm gì cơ chứ? Há Ứng Thân cũng là có mà chẳng phải có, chẳng phải có mà là có đấy ư?” Vì ngăn chặn điều nghi ấy, nên [đức Phật] đặt ra câu hỏi này. Cần phải biết: Như Lai đã chứng tánh, mà lại hiện ra thân có ba mươi hai tướng, là do chúng sanh ai nấy đều dùng Như Lai Tạng làm Thể, tiếc rằng họ mê tướng, trọn chẳng tự biết. Do vậy, Ngài từ tánh thể hiển hiện tướng Ứng Thân để giáo hóa đại thiên thế giới, mở toang kho báu ấy cho chúng sanh, khiến cho họ đều hồi quang phản chiếu, chẳng chấp hết thảy các tướng mà tự thấy bản tánh đó thôi! Tánh ấy của chúng sanh vốn đồng thể với chư Phật. Đó gọi là Nhất Chân pháp giới. Do đó, nếu có thể tự thấy bản tánh, sẽ chính là được thấy Như Lai. Nếu chấp vào tướng, sẽ thấy tướng Ứng Thân, chẳng phải là cái Thể của Pháp Thân, sao có thể nói là “thấy Như Lai” được ư? Hiểu rõ “phải nên thấy Như Lai như thế nào?”, sẽ biết ba mươi hai tướng cũng do duyên hội hợp mà sanh, ngay lập tức là Không. “Ngay lập tức là Không” thì là có mà chính là chẳng có. “Duyên hội hợp mà sanh” thì chẳng phải có mà là có. Có tức là chẳng phải có, cho nên nói “tức thị phi tướng” (tức là chẳng phải tướng) . Chẳng phải có mà là có, cho nên nói “thị danh tam thập nhị tướng” (thì gọi là ba mươi hai tướng) .

Lời hỏi ở chỗ này có cùng một cách nói với câu “khả dĩ thân tướng kiến Như Lai phủ” (có thể dùng thân tướng để thấy Như Lai hay chăng) trong khoa lớn thứ nhất thuộc phần trước, nhưng ý nghĩa không hoàn toàn giống hệt như nhau! Bởi lẽ, trong phần trước, dùng thân tướng để hỏi, tức là Phật và chúng sanh đều cùng được thâu nhiếp trong ấy. Nay nêu ra ba mươi hai tướng để hỏi, tức là chuyên nói về Phật vậy!

Lời đáp “phất dã” (chẳng phải vậy) là cách nói linh động, có cùng ý nghĩa với lời đáp cho câu hỏi “khả dĩ thân tướng kiến Như Lai phủ?” (có thể dùng thân tướng để thấy Như Lai hay không?) trong phần trước, ý nói: Chẳng thể dùng tướng để thấy, mà cũng có thể dùng tướng để thấy! Trong bản lưu thông [hiện thời], sau câu “phất dã”, có câu “bất khả dĩ tam thập nhị tướng đắc kiến Như Lai” (chẳng thể dùng ba mươi hai tướng để được thấy Như Lai), cổ bản chẳng có [câu ấy]. Hãy nên biết: Trong kinh văn thuộc cuối phần trước, chỉ nói “thân tướng tức phi thân tướng” (thân tướng tức chẳng phải là thân tướng), nên nói “bất khả” (chẳng thể) . Lại nói “dĩ thân tướng đắc kiến Như Lai” (dùng thân tướng để thấy Như Lai) nhằm nói rõ câu “phất dã” trước đó và câu “thân tướng tức phi thân tướng” (thân tướng tức chẳng phải là thân tướng) sau đó đều là câu linh động, có ý nghĩa đôi bên cùng liên kết. Còn phần kinh văn ở đây, do đã nói “tức thị phi tướng” (tức chẳng phải là tướng), lại nói “thị danh tam thập nhị tướng” (thì gọi là ba mươi hai tướng) đã đủ để biểu thị rõ rệt ý “phất dã” là đôi bên liên kết, cần gì phải thòng thêm một câu thừa thãi rằng “chẳng thể dùng ba mươi hai tướng để được thấy Như Lai?” [Vì vậy], hãy nên tuân theo cổ bản!

Hễ nêu ra Như Lai để nói, tức là nói theo tánh. Nói theo tánh, sẽ chính là chẳng phải tướng; đấy là giảng rõ: Tánh thể vốn chẳng phải là tướng. Nếu biết cái Thể phi tướng, tức là từ ba mươi hai tướng, sao có thể thấy Như Lai cho được? Nay bảo “dựa theo tánh để nói” thì chính là phi tướng, bèn gọi đó là “ba mươi hai tướng”. Đấy chính là nêu rõ: Danh là phản ảnh của Thật. Ba mươi hai tướng đã chỉ là danh, bèn có thể ngộ cái Thể chính là tánh. Nếu biết lý này, sẽ có thể chẳng chấp vào tướng, sẽ do tướng mà có thể hiểu Thể, cần gì phải diệt tướng để thấy Tánh? Biết điều này, ba mươi hai tướng vốn do tánh khởi. Vì vậy chớ nên hoại [tướng], mà vì tánh vốn chẳng phải tướng, cố nhiên cũng sẽ hiểu rõ nghĩa “chẳng chấp trước”.

Đại thiên thế giới là gì, trong phần trước đã nói cặn kẽ. Thế nào là ba mươi hai tướng? Cũng chớ nên chẳng biết nghĩa này!

1) Tướng bàn chân bằng phẳng, tức là lòng bàn chân chẳng lõm, thảy đều phẳng phiu, đầy đặn.

2) Tướng bánh xe ngàn căm: Các đường chỉ dưới bàn chân tròn xoe như hình bánh xe. Trong bánh xe có ngàn căm, hình dạng các tướng đều trọn đủ.

3) Tướng ngón tay thon dài, tức là ngón tay ngay ngắn, thon thả, tròn trặn, dài.

4) Tướng tay chân mềm mại: Tay và chân đều mềm như bông.

5) Tướng tay chân có màng lưới: Giữa các ngón tay và ngón chân như có màng lưới nối liền lẫn nhau, hình dạng như [màng nối] giữa các ngón của ngỗng, vịt.

6) Tướng gót chân viên mãn: “Gót” là phần sau của bàn chân (tục gọi là “cước hậu ngấn”, 脚後跟) tròn đầy, không bị lõm.

7) Tướng lưng bàn chân cao đẹp. “Phu” (趺) chính là lưng bàn chân (mu bàn chân) cao đầy, viên mãn.

8) Tướng bắp chân như nai chúa. “Suyễn” (腨) là bắp chân. Thời cổ còn gọi phần này là Phì (腓) . “Lộc vương” (Nai chúa) là vua của loài nai, tức là con nai to. Ý nói: Thịt nơi bắp đùi cân xứng, tròn đầy, chẳng giống như bắp đùi của phàm phu lồi lõm, thô kệch!

9) Tướng tay dài quá gối: Khi buông thõng hai tay, ắt dài quá gối.

10) Tướng mã âm tàng, tức là nam căn ẩn kín, chẳng lộ.

11) Tướng thân ngang dọc bằng nhau, tức là chiều cao từ đầu tới chân bằng với khoảng cách khi giang thẳng hai tay.

12) Tướng lỗ chân lông có màu xanh: Mỗi lỗ chân lông chỉ sanh một cọng lông màu xanh, nhưng chẳng tạp loạn.

13) Tướng lông trên thân xoắn lên phía trên. Mỗi sợi lông trên thân đều xoay theo chiều phải, chót lông hướng lên trên.

14) Tướng thân kim sắc: Màu nơi thân như khối vàng tía tỏa sáng.

15) Tướng thường quang một trượng: Thân tỏa ra quang minh, mỗi phía chiếu xa một trượng.

16) Tướng da dẻ trơn mịn, tức da dẻ mịn màng, tươi nhuận, chẳng dính nước hay bụi. Ruồi muỗi chẳng đậu lên được.

17) Tướng bảy chỗ đầy đặn: Hai bàn chân, hai bàn tay, hai vai (còn gọi là Kiên Oa, 肩窩) và cổ, bảy chỗ đều đầy đặn, chẳng hề bị khuyết lõm.

18) Tướng hai nách tròn đầy: Dưới hai nách đều đầy đặn (chẳng lõm) .

19) Tướng thân như sư tử, tức là oai nghi nghiêm túc.

20) Tướng thân ngay thẳng: Thân hình đoan chánh, không cong vẹo.

21) Tướng vai tròn đầy, tức là hình dạng toàn thể của hai vai không nhô cao, không vẹo, mà tròn, dầy, đầy đặn, khác với tướng bảy chỗ viên mãn trên đây.

22) Tướng bốn mươi răng: Trọn đủ bốn mươi cái răng (người thường nhiều nhất là ba mươi sáu cái răng) .

23) Tướng răng trắng, bằng, khít. Bốn mươi cái răng trắng sạch, ngay ngắn, khít khao.

24) Tướng bốn răng nanh trắng sạch. Bốn răng nanh trắng nhất, đẹp sạch.

25) Tướng má như sư tử. Hai má cao đầy như má sư tử.

26) Tướng được thượng vị: Trong cổ họng có chất dịch, bất luận ăn vật gì, đều trở thành vô thượng diệu vị.

27) Tướng lưỡi rộng dài. Lưỡi rộng mà dài, mềm mại, đỏ, mỏng, thè ra có thể rộng đến che mặt, dài tới mí tóc.

28) Tướng phạm âm sâu xa. “Phạm” (梵) là thanh tịnh. Âm thanh thanh tịnh, ở nơi xa vẫn nghe thấy.

29) Tướng tròng mắt màu cám thanh (紺青, xanh biếc có pha sắc hồng) . Con ngươi màu cám thanh, cực thanh tịnh, mà quang minh như có chất tinh túy của vàng.

30) Tướng lông mi như trâu chúa. Lông mi ngay ngắn, đẹp thù thắng, giống như lông mi trâu chúa.

31) Tướng bạch hào giữa hai lông mày. Khoảng giữa hai lông mày có bạch hào (sợi lông rỗng trắng, trong như pha lê, cuộn tròn), sắc trắng, thanh tịnh, mềm mại, cuốn theo chiều phải, tỏa quang minh.

32) Tướng nhục kế (肉髻) . Trên đỉnh đầu có bướu thịt vun cao như búi tóc.

Ba mươi hai tướng ấy còn gọi là “đại trượng phu tướng”, còn gọi là “đại nhân tướng”, còn gọi là “bách phước trang nghiêm tướng”, hàm ý dùng một trăm loại phước đức để trang nghiêm một tướng. Để tu thành ba mươi hai tướng, cần phải trải qua một trăm đại kiếp; vì vậy nói “trăm kiếp tu tướng hảo”. Phước đức tức là Phổ Hiền hạnh nguyện. Do vậy, phẩm Hạnh Nguyện nói: “Thử thiện nam tử thiện đắc nhân thân, viên mãn Phổ Hiền sở hữu công đức, bất cửu đương như Phổ Hiền Bồ Tát, tốc đắc thành tựu vi diệu sắc thân, cụ tam thập nhị đại trượng phu tướng” (Thiện nam tử này khéo được thân người, viên mãn tất cả công đức của Phổ Hiền, chẳng lâu sẽ như Phổ Hiền Bồ Tát, mau chóng được thành tựu sắc thân vi diệu, trọn đủ ba mươi hai tướng đại trượng phu) . Hãy nên biết tướng hảo đều do đại bi đại nguyện thành tựu. Vì sao tu các tướng hảo ấy? Do hết thảy hữu tình không ai chẳng chấp tướng. Nếu thấy tướng hảo, sẽ sanh tâm hoan hỷ, sanh tâm cung kính, thì mới chịu nghe pháp, mới có thể sanh lòng tin. Hơn nữa, Phạm Vương, Đế Thích, Luân Vương cũng có các tướng ấy, Bồ Tát cũng thường có, nhưng do các “hảo” chẳng trọn đủ, nên chẳng bằng Phật. “Tướng hảo” chẳng phải là nói tướng rất tốt đẹp, vì đại tướng thì gọi là Tướng, tế tướng thì gọi là Hảo, nhưng Đại và Tế chẳng phải là lớn hay nhỏ. “Đại tướng” tức là [các tướng] mắt vừa nhìn liền có thể thấy. “Tế tướng” thì phải cẩn thận quan sát mới biết được sự tốt đẹp ấy. Do vậy, tế tướng nhằm trang nghiêm đại tướng. Vì vậy, đức Phật có ba mươi hai tướng, lại có tám mươi thứ hảo, còn gọi là “tám mươi tùy hình hảo”. “Tùy hình” tức là [các tế tướng ấy] tùy thuộc ba mươi hai hình tướng. Bồ Tát tuy cũng có “hảo”, nhưng chẳng đầy đủ như Phật. Tám mươi [tùy hình hảo] là:

1) Vô kiến đảnh (chẳng trông thấy đỉnh đầu) .

2) Mũi chẳng hiện lỗ (lỗ mũi chẳng huếch) .

3) Lông mày như trăng non.

4) Trái tai rủ xuống.

5) Thân đậm chắc như Na La Diên.

6) Xương như các mắt xích [mắc vào nhau].

7) Hễ xoay thân thì giống như voi chúa.

8) Khi đi, chân cách mặt đất bốn tấc mà dấu chân in [trên mặt đất].

9) Móng tay như sắc đồng đỏ, mỏng mà tươi nhuận.

10) Xương đầu gối tròn, chắc.

Cho đến [tùy hình hảo] thứ tám mươi là chân tay đều hiện tướng hữu đức. Sợ rườm rà, nên chẳng [trích dẫn] đầy đủ, xem chi tiết trong sách Đại Thừa Nghĩa Chương, còn như tên gọi của ba mươi hai tướng thì dựa theo Đại Trí Độ Luận để nói. Các sách khác có thể [nói tướng và hảo] giống hay khác nhau. Ba mươi hai tướng và tám mươi loại hảo trên đây đều do thân Ứng Hóa hiện ra. Nếu là Báo Thân của Phật, sẽ chẳng chỉ có ngần ấy! Bởi thân ấy có tám vạn bốn ngàn tướng cho đến vô lượng tướng và hảo. Hai khoa “đại thiên thế giới” và “ba mươi hai tướng” này, gộp lại để xem, sẽ có diệu nghĩa vô cùng. Bởi lẽ, đối với hai sự ấy, đức Thế Tôn nói “tắc phi” (chẳng phải), nói “thị danh” (đó gọi là), hết sức có ý vị thân thiết. Nếu người nghe pháp có thể thật sự dốc lòng thấu hiểu điều này, sẽ có thể hiểu rỗng rang, thấu tỏ ý chỉ trọng yếu của Bát Nhã. Khái quát lại, có thể chia làm bốn tiết để nêu tỏ nghĩa này, tức là:

- Một là dựa theo chúng sanh để nêu rõ.

- Hai là dựa theo nhân quả để nói rõ.

- Ba là dựa theo “Không Hữu đồng thời cùng tồn tại” để nói rõ.

- Bốn là dựa theo liễu nghĩa rốt ráo để nói rõ.

1) Thứ nhất, dựa theo chúng sanh để nói. Nói cách khác, tức là đức Thế Tôn sở dĩ đối với hai chuyện đại thiên thế giới và ba mươi hai tướng, đều nói “thị danh” nhằm thân thiết chỉ điểm cho bọn chúng sanh. Vì sao nói vậy? Thế giới chính là cảnh nương gởi của hết thảy chúng sanh. Nếu chẳng có thế giới, họ sẽ an thân, lập mạng bằng cách nào? Lại nữa, nếu Như Lai chẳng hiện Ứng Thân ba mươi hai tướng, hết thảy chúng sanh sẽ nghe pháp từ chỗ nào? Sanh khởi lòng tin từ chỗ nào? Do vậy bèn nói: Có thể biết là hai chuyện ấy, xét theo phía chúng sanh, sẽ có mối liên quan khẩn yếu nhất. Do vậy, nói theo tánh, tuy vốn đều là giả danh, huyễn hữu duyên sanh, nhưng bảo là “giả danh” thì được, chứ nói “chẳng phải” thì hết sức chẳng thể được! Vì thế, nói “thị danh”, nhằm nói rõ tuy là giả danh nhưng hết sức hiện hữu, cho nên chẳng thể hoại [các tướng ấy]. Nhưng hãy nên biết: Thế giới rốt cuộc là trần cảnh. Nếu hết thảy chúng sanh chấp trước trần tướng ấy, tâm sẽ chẳng thanh tịnh. Tâm chẳng tịnh, cõi sẽ chẳng tịnh, há có thể liễu sanh tử, thoát luân hồi ư? Càng cần phải biết: Ứng Thân của Phật chính là tướng được hiện bởi Pháp Thân Như Lai, tức là chứng Pháp Thân rồi thì mới có thể hiện Ứng Thân. Vì sao hiện Ứng Thân? Chẳng hiện tướng ấy, chúng sanh sẽ chẳng do đâu mà nghe pháp được! Nhưng Như Lai hiện Ứng Thân để thuyết pháp, vốn vì muốn cho chúng sanh sẽ đều chứng Pháp Thân vốn sẵn có. Nếu chúng sanh chấp trước tướng Ứng Thân ấy, sẽ chẳng thể kiến tánh. Vì sao vậy? Do chẳng thể phản chiếu bản tánh, tuy đích thân đối trước vị Phật có ba mươi hai tướng ấy, vẫn chẳng thể thấy Như Lai. Há chẳng phải rất trái nghịch ý chỉ hiện ba mươi hai tướng của Phật hay sao? Vì thế, đều nói là “chẳng phải”, nhằm chỉ rõ: Xét theo tướng thì chúng tồn tại, nhưng xét theo tánh, chúng đều chẳng có; do vậy chớ nên chấp trước. Chỉ bảo như thế, thân thiết chi bằng?

2) Thứ hai, dựa theo nhân quả để chỉ rõ. Nói cách khác, đối với hai chuyện ấy, đức Thế Tôn lập ra cách nói [như vậy], vì muốn cho chúng sanh hiểu rõ nghĩa chân thật của nhân quả. Vì sao nói như vậy? Đại thiên thế giới phàm trần này do đâu mà có? Do chúng sanh có cùng nghiệp cảm vời. Ba mươi hai tướng thù thắng, mầu nhiệm ấy do đâu mà có? Do đức Thế Tôn huân tu nhiều kiếp mà thành. Như vậy thì hai chuyện ấy đều chẳng ra ngoài pháp nhân quả đã rõ ràng rồi! “Nhân quả” tức là duyên hội hợp bèn sanh. Do duyên sanh nên là huyễn hữu, do huyễn hữu nên là giả danh. Nhưng tuy là giả danh, hễ có nhân, ắt có quả, vĩnh viễn bất hoại. Do vậy nói “thị danh”. Nói “thị danh” chính là vì chúng sanh kinh sợ nhân quả, tuy tánh Không mà tướng Có, chẳng sai chạy mảy may, chẳng thể trốn thoát! Nếu biết nhân quả tánh không, nhưng tướng có, chẳng thể trốn thoát, sẽ phải nên tu cái nhân thanh tịnh thù thắng “vô tướng, vô bất tướng”, hòng chứng diệu quả “vô tướng, vô bất tướng” thù thắng. “Vô tướng, vô bất tướng” là gì? Chính là thấu hiểu pháp sanh bởi nhân duyên thì Không chính là Giả, Giả chính là Không, chẳng chấp vào hai bên, khế hợp Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế. Cần phải biết: “Vô tướng, vô bất tướng, Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế” chính là Thật Tướng nơi tánh, vốn sẵn là như thế. Vì vậy, tu trì như thế, sẽ chính là Bát Nhã Ba La Mật. Do tu cái nhân thù thắng, nhất quyết sẽ đạt được cái quả thù thắng. Do đó, đối với đại thiên thế giới và ba mươi hai tướng, đều nói là Phi (chẳng phải) . “Đều nói” là vì khiến cho chúng sanh chẳng hoại tướng nhân quả, lại còn sẽ hội quy nơi tánh. Đó là Không và Hữu đều chẳng chấp, phù hợp Trung Đạo.

3) Thứ ba là xét theo “Không và Hữu đồng thời tồn tại” để nói rõ. Tức là nêu rõ đức Thế Tôn nói như vậy, vì khiến cho [người nghe] nhờ nghe pháp này mà hiểu rõ nguyên do Không và Hữu đồng thời tồn tại. Vì sao nói vậy? Nói một chữ Phi (chẳng phải) nhằm khiến cho [thính chúng] đừng chấp Hữu. Nói một chữ Thị nhằm khiến cho họ đừng chấp Không. Nhưng nói là Phi hay Thị, hoặc hai đằng cùng nói, đều nhằm khiến cho họ chẳng chấp hai bên. Vì sao đều chẳng thể chấp? Do trong là có tấm thân này, ngoài là thế giới, y báo và chánh báo, không gì chẳng do nhân duyên hòa hợp mà sanh. Ngay trong lúc duyên hội hợp mà sanh, nghiễm nhiên hiện ra danh tướng của y báo và chánh báo, há có nên chấp Không? Ngay trong lúc duyên ly tán, diệt mất, thân này ở nơi đâu? Thế giới này ở nơi đâu? Há có nên chấp Hữu! Không chỉ là như thế, y báo và chánh báo ngay trong lúc duyên sanh, đã là nhân duyên hòa hợp, bèn gọi là Sanh. Có thể thấy trừ nhân duyên ra, chẳng có thật pháp! Vì thế, khi hiện “thị danh”, tức là lúc chẳng phải Hữu. Do vậy nói: “Có chẳng phải là có”. Cũng lại trong khi “chẳng phải có”, chính là lúc hiện Thị Danh. Vì thế nói: “Chẳng phải có mà có”. Hợp lại để xem, há chẳng phải Không Hữu đồng thời mà đều có đủ ư? Đã là đồng thời đều đủ, cho nên chấp Không hay chấp Hữu đều sai! Vì thế, nay cùng nói Thị và Phi, tức là khiến cho người nghe pháp thấu hiểu đối với Không và Hữu đều cùng tồn tại, đều chớ nên chấp, còn y báo và chánh báo là danh tướng hiển nhiên, là chuyện mọi người đều cùng thấy. Đã là “Không Hữu đồng thời cùng tồn tại”, đối với những thứ khác đều có thể hiểu rõ ràng. Lại vì đối với chuyện liên quan mật thiết nhất với chúng sanh mà đã là “Không lẫn Hữu đều chẳng thể chấp”, những thứ khác sẽ đều hiểu rõ. Hai khoa trước đó, tức “lìa tướng danh tự, ngôn thuyết”, vẫn là chuyên môn trừ khử bên Hữu, còn hai khoa này, hai bên Không và Hữu đều trừ, chính là để đoạn trừ vọng niệm đến mức tột bậc!

4) Thứ tư là xét theo nghĩa rốt ráo để nói rõ. Tức là nêu rõ đức Thế Tôn nói hai khoa này nhằm khiến cho chúng sanh triệt để lãnh ngộ tánh thể “dứt bặt ngôn ngữ, tâm hành xứ diệt”. Vì sao nói vậy? Y báo và chánh báo đã đều là duyên sanh, có thể biết chúng chỉ là tướng do nhân duyên tụ hợp. Vì thế, kinh bảo là “thị danh”. “Thị danh” là nói rõ nó giả danh mà sanh. Đã là giả danh mà sanh, có thể thấy là nó thật sự chưa từng sanh. Do vậy, kinh nói là Phi. Nói là Phi, nhằm chỉ rõ nó vốn sẵn vô sanh. Đã chẳng có gì gọi là Sanh thì cũng chẳng có gì gọi là Diệt! Như thế thì các pháp vốn bất sanh bất diệt, nhưng phàm phu chẳng biết, mê muội tưởng “thật sự có sanh diệt”, thuận theo đó, vọng niệm tưng bừng dấy lên! Do đó, đức Thế Tôn gọi họ là “kẻ đáng thương xót!”

Cần phải biết: Thân, tâm, thế giới vốn chẳng sanh diệt, nhưng thấy có tướng sanh diệt, đặt bày danh xưng “sanh diệt”, chẳng có chi khác, quả thật là vì phàm phu si mê đáng thương! Đó là tướng hư huyễn do vọng niệm biến hiện, do vọng niệm mà cưỡng lập danh từ và ngôn thuyết. Kinh nói “thị danh” là như thế đó. Đó là liễu nghĩa rốt ráo của “thị danh” vậy. Do đó, nếu lìa niệm thì danh tự và ngôn thuyết của “thân, tâm, thế giới” còn chẳng tồn tại, há có sanh diệt để có thể nói nữa ư? Như thế thì sẽ diệt hết thảy các tướng để nhập cái Thể chân thật vậy! Vì sao vậy? Chân Như tánh thể từ trước đến nay bình đẳng Như Như, chẳng có, chẳng không, chẳng phải “cũng có, cũng không”, chẳng phải “chẳng Có, chẳng Không”, cho đến chẳng phải là hết thảy các pháp, chẳng phải là không có hết thảy các pháp. Nói chung, hễ khởi niệm liền sai, và cái sai do khởi niệm cũng sai luôn. Đó gọi là “lìa tứ cú, tuyệt bách phi”. Kinh nói “tắc phi” là như thế đó. Đấy chính liễu nghĩa rốt ráo của Tắc Phi.

Đối với liễu nghĩa rốt ráo ấy, phàm những chỗ nói “tắc phi, thị danh” trong phần trước đều có nghĩa ấy, nhưng trước đó đều chẳng nói, tới đây mới nói là có thâm ý. Kinh văn trong phần sau nói “thâm giải nghĩa thú” (hiểu sâu nghĩa thú), có thể biết kinh văn đến đây sẽ giảng rõ nghĩa sâu, cho nên trong phần trước tạm hoãn lại. Đó gọi là “từ cạn đến sâu, dẫn người tiến nhập chỗ thù thắng”. Lại nữa, nghĩa này nói theo thân, tâm, và thế giới sẽ thuận tiện nhất. Hơn nữa, nghĩa lý của kinh trong phần “xin chỉ dạy tên kinh để thọ trì” chính là nhằm nêu rõ “đoạn niệm để chứng tánh”. Muốn đoạn niệm để chứng tánh, chẳng phụng trì liễu nghĩa rốt ráo, thì sẽ chẳng thể! Do vậy nói: Kinh văn tới chỗ này sẽ nêu rõ nghĩa sâu. Biết điều này, sẽ biết nghĩa chỉ nên được nêu tỏ ở chỗ này. Đưa ra trước thì ngại quá sớm, để ra sau thì lại ngại trễ tràng! Giảng kinh, thuyết pháp, hãy nên sao cho văn và nghĩa chẳng lầm lạc, bởi nghĩa có cạn, sâu, văn có thứ tự. Nếu lúc nên nói mà chẳng nói, hoặc lúc chẳng nên nói mà cứ nói, sẽ gọi là “đối với văn từ có sai lầm”. Dẫu cho nghĩa chẳng sai lầm, vẫn là nói hư vọng, cũng mắc tội lỗi! Nghĩa này, phàm ai có ý nguyện hoằng pháp chớ nên không biết!

Lại nữa, như trong phần trên đã nói “tắc phi” thì chỉ là nói “tắc phi”, nói “thị danh” thì chỉ là “thị danh”, nhưng ý nghĩa trong tầng thứ tư chẳng phải vậy. Khi nói “thị danh”, đã bao gồm ý “tắc phi” trong ấy; khi nói “tắc phi” cũng bao gồm ý “thị danh” trong ấy. Đó cũng là liễu nghĩa rốt ráo, há có phải chỉ “trừ khử tướng, đàm luận tánh” là liễu nghĩa rốt ráo mà thôi! Cần phải biết: Chỉ ngăn mà chẳng chiếu, chỉ diệt mất mà chẳng tồn tại, những điều được nói sẽ chẳng phải là liễu nghĩa rốt ráo. Trong ngăn che bèn có chiếu, trong diệt mất mà có tồn tại, thì mới là liễu nghĩa rốt ráo. Bởi lẽ, chẳng ngăn, chẳng diệt, sẽ chẳng thể kiến tánh, nhưng ngây ngốc che, diệt, sao lại có thể kiến tánh? Nghe liễu nghĩa rốt ráo này, hãy nên dốc lòng thấu hiểu. Sai bằng hào ly, lầm cả ngàn dặm! Hết sức trọng yếu đấy nhé!

Lại gộp chung hai khoa “chẳng hoại giả danh” này với hai khoa “hội quy tánh thể” trước đó để xem, thì cũng có ý nghĩa trọng yếu phải gấp rút nêu rõ. Cần phải biết: Phần trước dựa theo danh tự và ngôn thuyết của Bát Nhã để dạy xa lìa, rồi lại dựa theo đại thiên thế giới và ba mươi hai tướng để dạy đừng chấp trước chúng, chứ chẳng có gì khác, vì tánh thể dứt bặt đối đãi. Hễ rơi vào danh tự và ngôn ngữ, sẽ có năng danh (chủ thể có thể đặt tên) và sở danh (đối tượng bị đặt tên), có năng ngôn (cái có thể nói năng) và sở ngôn (cái bị nói năng, bị diễn tả) . Đã có Năng và Sở, nghiễm nhiên trở thành đối đãi. Có chút tướng đối đãi, sẽ chẳng phải là cái Thể tuyệt đối. Đức Phật nói Bát Nhã nhằm dạy kiến tánh. Do Bát Nhã Ba La Mật vốn do chánh trí Chân Như lý thể sanh ra. Vì thế, dựa theo đó mà dạy lìa danh tự và ngôn thuyết, hòng giảng rõ ý nghĩa “để chứng tánh, ắt phải nên trừ tướng”. Lại do cái Thể ấy dứt bặt đối đãi, cho nên nó có thể dung nhiếp hết thảy các pháp thế gian và xuất thế gian. Như Khởi Tín Luận nói: “Do Như Lai Tạng trọn đủ vô lượng tánh công đức (câu này là nói Tướng đại), có thể sanh ra hết thảy các nhân quả thế gian và xuất thế gian (câu này nói về Dụng đại) ”. Có thể thấy là Tướng và Dụng đều chẳng thể lìa Thể. Tức là do cái Thể đại mà hàm nhiếp Tướng và Dụng cũng to lớn. Nhưng hai khoa “chẳng hoại giả danh” này nói tới đại thiên thế giới và ba mươi hai tướng chính là để nêu rõ “tướng đại”, vì chúng đều do tánh thể hiển hiện. Đó gọi là “vô lượng tánh công đức”. Lại nữa, đại thiên thế giới là do đồng nghiệp của chúng sanh cảm vời, tức là nhân quả thuộc pháp thế gian. Ba mươi hai tướng là do Phật huân tu nhiều kiếp mà thành, tức là nhân quả thuộc pháp xuất thế. Có thể thấy hai thứ ấy lại nói kèm Dụng đại.

Hơn nữa, nêu ra đại thiên thế giới để nói, sẽ nhiếp trọn hết thảy nhân quả thuộc pháp thế gian. Nêu ra ba mươi hai tướng của Phật để nói, lại nhiếp trọn nhân quả của hết thảy các pháp xuất thế. Lại nữa, nói “thế giới” bèn nhiếp trọn hết thảy các tướng rộng lớn. Nói “vi trần” bèn nhiếp trọn hết thảy các tướng vi tế. Như vậy thì có thể biết nói “chẳng chấp trước” ở đây chính là [nói rõ] “hết thảy đều chớ nên chấp trước”. Cũng có thể biết “bất hoại” được nói ở chỗ này chính là “hết thảy đều chớ nên hoại”. Vì sao đều chớ nên chấp? Do Tướng và Dụng đều nên dung nhập tánh thể. Vì sao đều chớ nên hoại? Do Thể ắt trọn đủ Tướng và Dụng!

Hơn nữa, do trước đó đã nói “hội quy tánh thể”, sau đó nói “chẳng hoại giả danh” để theo thứ tự mà quán, rõ ràng nhằm khai thị học nhân: Thoạt đầu, hãy nên dùng công phu “trừ sạch” để trừ bỏ sự nhuốm bẩn từ lâu, khiến cho cái tâm dần dần được thanh tịnh thì mới có hy vọng kiến tánh. Lại còn có thể biết: Ngay cả tướng danh tự và ngôn thuyết vẫn cần phải trừ sạch để trong tâm chẳng thể có mảy may tướng nào. Vì sao vậy? Tánh vốn chẳng phải là tướng, nhưng chỉ dùng công phu này để ngăn ngừa đọa vào Thiên Không. Vì thế, càng nên viên dung. “Viên dung” là tánh tướng viên dung, vô ngại tự tại. Do vậy, kế đó nói “chẳng hoại giả danh”; bởi đó, nêu tỏ ý nghĩa “viên dung vô ngại”. Đó gọi là muốn nói “thị danh” thì trước đó bèn nói “tắc phi”, nhằm chỉ rõ huyễn hữu chẳng lìa Chân Không, tướng chẳng phải là tánh mà chẳng dung thông. Vì thế, tuy chẳng hoại tướng, mà cũng chẳng thể chấp tướng; sau đấy mới có thể viên dung mà vô ngại. “Vô ngại” là tướng chẳng chướng ngại tánh. Đã nói “tắc phi”, lại nói “thị danh” nhằm chỉ rõ Chân Không chẳng trở ngại huyễn hữu, tánh chẳng phải tướng mà chẳng phô bày. Do vậy, tuy chẳng chấp tướng, cũng chớ nên hoại tướng, sau đấy mới là vô ngại mà viên dung. “Viên dung” là tánh chẳng cự tuyệt tướng. Nghĩa như thế chính là nghĩa tinh vi nhất, trọng yếu nhất trong cả bốn khoa này! Tông chỉ của Bát Nhã Ba La Mật được triệt để tuyên nói, hiển lộ vậy. Đó chính là nguyên do vì sao phụng trì Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật.

Nếu chưa hiểu rõ điều này, sẽ đối với ý nghĩa trong kinh, tuy chẳng phải là không nói được một hai điều, nhưng [những điều được nói ấy] trọn chẳng phải là những điều khẩn yếu, tức tuy gọi là “giải”, nhưng chẳng phải là “chân giải”. Đã chưa phải là chân giải, phụng trì bằng cách nào đây? Tức tuy nói là Hành, thật ra là hành mù quáng đó thôi! Như thế thì tuy siêng khổ học Phật, ắt chẳng thể đạt được thọ dụng to lớn! Thậm chí đâm quàng lối rẽ mà chẳng tự biết. Tương phản với điều ấy, sẽ là ngày đi ngàn dặm, thọ dụng vô tận! Bát Nhã là nghĩa căn bản trong Phật pháp, mà cũng là liễu nghĩa rốt ráo. Nếu học Phật mà chưa hiểu rõ nghĩa căn bản và liễu nghĩa rốt ráo này, rốt cuộc là tìm cầu nơi cành lá! Đã chưa thấy đạo, sao có thể nói là tu đạo? Do vậy, chẳng thể đạt được thọ dụng! Cái thuyết gọi là “tam giáo đồng nguyên” trước nay không gì chẳng phải là dựa dẫm, níu kéo nơi cành lá của Phật pháp! Nếu xét theo nghĩa căn bản rốt ráo, [các thuyết dựa dẫm, vay mượn ấy] sẽ chẳng thể nào so sánh, nghĩ tưởng được! Hãy nên biết: Sở dĩ Phật pháp siêu việt thù thắng hết thảy là do chỗ này! Nếu học Phật mà chẳng hiểu rõ nghĩa này, sẽ trọn ở ngoài cửa. Vì thế, trong phần trước [chánh kinh] có nói: “Nhất thiết chư Phật, cập chư Phật A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề pháp, giai tùng thử kinh xuất” (Hết thảy chư Phật và pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của chư Phật đều từ kinh này mà ra) . Đó chính là khai thị rõ ràng: Phật pháp phải nên từ môn này mà vào!

Nho gia (Tống Nho) thường trộm lấy ý nghĩa trong Phật pháp để đàm luận Nho giáo, mà lại hủy báng Phật pháp, đúng là tội lỗi! Nhưng những điều họ trộm cắt xén, chỉ là hiểu biết nửa vời, không chỉ chẳng phải là liễu nghĩa, mà còn chẳng phải là nghĩa trọn vẹn. Do vậy mà họ sanh tâm báng bổ, há có được chăng? Đường lối mà họ trộm cắt xén ấy, không gì chẳng từ ngữ lục của Thiền gia. Thiền gia tu trì, tuy đề cao Bát Nhã, nhưng do chẳng lập văn tự, nên chẳng căn cứ theo giáo nghĩa để phát huy, những điều họ nói lại một mực cao siêu, hồn hậu, dễ bị người khác dựa dẫm, trộm cắt xén là vì lẽ ấy. Nhưng liễu nghĩa căn bản rốt ráo chẳng đến nỗi bị kẻ khác nắm níu, nhiễu loạn, cũng may là nhờ vào lẽ ấy. Vì sao? Nho gia khắc kỷ tu thân, tuân theo quy củ, há chẳng phải

là quân tử ư? Nhưng tầm mắt họ nông cạn, tâm lượng hẹp hòi, đại đa số đều có chút sở đắc liền vênh váo tự đắc, biết một mà chẳng biết hai. Do vậy, từ đời Hán đến nay, họ luôn xưng là “tôn sùng Khổng Tử”, trừ cái học huấn hỗ của Hán Nho ra là còn có ích cho sách Nho, những thứ khác hoặc là chèo kéo những lời lẽ sấm vĩ, hoặc vấn vít thuyết Hoàng Lão, hoặc trộm cắt xén những đầu mối gần với sách Nho từ nhà Thiền, gán ghép để trang hoàng, chứ thật ra đối với chân nghĩa của Nho gia, hoàn toàn chẳng mộng thấy! Lại còn môn hộ đấu đá quá mức ầm ĩ trong cõi trần. Những kẻ ngã kiến quá sâu như thế, tuy nghe liễu nghĩa căn bản rốt ráo của Phật pháp, cũng có thể đoan chắc là họ chẳng thể lãnh ngộ, thấu hiểu! Hãy xem bọn Trình, Châu đều thân cận các bậc đại đức trong Thiền Tông nhiều năm, nhưng sở đắc bất quá là như thế, lại ngược ngạo vung giáo đâm ngược [Phật môn], cũng đủ chứng tỏ lời tôi nói chẳng sai! Như thế thì bọn họ nếu nghe giáo pháp thuộc liễu nghĩa rốt ráo, dẫu chẳng đến nỗi vung giáo đâm ngược, ắt cũng giống như đàm luận Nho lý, cứ kéo cành dẫn lá, [các luận thuyết của họ] tợ hồ là đúng mà sai be bét, đâm ra khiến cho chánh nghĩa do vậy mà chẳng được phô tỏ đó thôi! Đấy lại là điều may mắn to lớn trong các nỗi bất hạnh vậy!

Lại nữa, bốn khoa này còn có một nghĩa trọng yếu cũng chẳng thể không nói rõ. Nghĩa ấy là như thế nào? Chính là dùng khoa đầu tiên làm chủ, ba khoa kia nhằm giải thích nguyên do. Vì sao khoa đầu tiên là chủ? Chính là Bát Nhã Ba La Mật chẳng phải là Bát Nhã Ba La Mật. Hãy nên biết Bát Nhã chính là cái trí mà ai nấy đều sẵn có, tức là cái tâm thanh tịnh. Tâm thanh tịnh ấy chẳng có nơi chốn để trụ, khi vận dụng thì không vết tích, vốn chẳng nắm bắt được, lấy chẳng được! Đó gọi là “tâm nguyệt cô viên, quang thôn vạn tượng” (vầng trăng nơi tâm riêng một mình tròn trịa, ánh sáng che lấp muôn hình tượng) . Vì sao vậy? Do nó thanh tịnh, dứt bặt đối đãi. Kinh Viên Giác chẳng nói đó sao: “Hữu chiếu, hữu giác, câu danh chướng ngại” (Có chiếu, có giác, đều gọi là chướng ngại) . Đức Phật nói Bát Nhã vốn nhằm dạy mọi người nương theo văn tự để khởi quán chiếu, hòng chứng Thật Tướng; nhưng sợ mọi người vẫn giữ cái trí giác chiếu, kẻ thấp thỏi thậm chí hướng theo danh từ, ngôn thuyết để tìm tòi Bát Nhã. Vì vậy, đặc biệt khi nói rõ lý do phụng trì, chẳng ngại tự nói rồi tự phủ định, mà bảo “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã”. Nói như thế hòng khiến cho người phụng trì trong tâm chẳng lưu lại một chữ nào, chẳng thể dính một mảy tướng dấu tích nào, đúng là thủ đoạn “dao bén chặt phăng gai rối”. Đấy chính là Kim Cang Bát Nhã khác biệt vời vợi so với Tương Tự Bát Nhã (chẳng thấy lý Bát Nhã triệt để thì trong kinh luận gọi là Tương Tự Bát Nhã, hàm ý “tợ hồ là đúng, nhưng trật lất”) . Hết thảy các hành nhân hãy nên phụng trì như thế!

Trong phần trước có nói “dĩ thị danh tự” (dùng danh tự ấy), tức là nên dùng danh tự Kim Cang. Vì vậy, trì Kim Cang Bát Nhã để phá Hoặc, không Hoặc nào chẳng tận. Trì nó để chiếu lý, không lý nào chẳng hiển lộ. Vì thế, có thể chính là hết thảy các pháp, lìa hết thảy các tướng, liền có thể lại lìa hết thảy các tướng, hành hết thảy các pháp. Nếu thật sự có thể phụng trì như thế thì mới là pháp xuất thế, rốt ráo đạt đến bờ mé từ gốc đến ngọn, nói là Ba La Mật chính vì lẽ này! Đấy chính là ý nghĩa chân thật khi đức Phật nói “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã”. Lại sợ người học chẳng thể thông đạt, nên lại nói ba khoa sau đó để làm sáng tỏ nghĩa này, khiến cho họ hiểu rõ rỗng rang vậy!

Khoa “[Như Lai] hữu sở thuyết pháp phủ” ([Như Lai] có pháp để nói hay không) chính là để nêu rõ: Bát Nhã vô ngôn, vô thuyết. Trước đó nói “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã” nhằm tỏ rõ: Chẳng thể dùng ngôn thuyết để diễn tả được! Vì thế, dùng “hữu sở thuyết pháp phủ” để thăm dò kiến địa [của hành nhân]. [Ngài Tu Bồ Đề] đáp là “vô sở thuyết” (chẳng có gì được nói) chính là đối ứng khít khao với lời hỏi. Nếu biết là tuy suốt ngày nói, hăm hở nói, nhưng thật ra là vô ngôn, vô thuyết, sẽ chẳng tìm cầu nơi ngôn thuyết. Phụng trì như thế thì chính là Bát Nhã Ba La Mật.

Khoa “tam thiên đại thiên thế giới” nhằm nói cảnh và trí Bát Nhã như một. “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã” nhằm chỉ rõ ý nghĩa “chẳng phải là thật sự có một pháp Bát Nhã, nhưng pháp nào cũng đều là Bát Nhã”, hòng nêu rõ “các pháp giống hệt như nhau”. Sợ [người học] chưa thể hiểu, bèn mượn vi trần và thế giới để thốt ra lời gạn hỏi. [Ngài Tu Bồ Đề] đáp là “rất nhiều” chính là dựa theo tướng để nói về tướng. Còn Như Lai nói giả danh là “chẳng phải” hay “chính là”, chính là từ ngay nơi tướng mà vô tướng. Nếu ngộ cái nhỏ như vi trần, cái to như thế giới, đều là duyên sanh, vô tánh, bản thể của chúng chẳng thật, đều là giả danh, vậy thì mỗi vi trần, mỗi cõi nước, không gì chẳng phải là Bát Nhã! Đó gọi là “tọa vi trần lý, chuyển đại pháp luân; ư nhất hào đoan, kiến bảo vương sát” (ngồi trong vi trần chuyển đại pháp luân; nơi đầu một sợi lông, kiến lập cõi bảo vương), hoặc “trọn mười phương thế gian là quang minh của chính mình”. Lại nói “sơn hà cập đại địa, toàn lộ Pháp Vương thân” (núi sông và đại địa hoàn toàn hiển lộ thân của đấng Pháp Vương), đều là ý nghĩa “cảnh và trí như một”. Cảnh và trí như một, tức là chẳng có Năng, chẳng có Sở, thanh tịnh, dứt bặt đối đãi! Trì như thế chính là Bát Nhã Ba La Mật.

Khoa “ba mươi hai tướng” nhằm nói rõ Bát Nhã vô trí, vô đắc. “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã” nhằm hiển lộ chánh trí Bát Nhã. Giác tánh viên minh chẳng có năng giác (chủ thể có thể giác), chẳng có sở giác (pháp được giác), nhưng phàm phu nói: “Nếu chẳng có cái trí có thể chứng và cái quả để có thể chứng, vì sao hiện ra ba mươi hai tướng?” Do đó, [đức Phật] dùng “đắc kiến Như Lai phủ” (được thấy Như Lai hay chăng) để hỏi. [Tu Bồ Đề] đáp rằng “không”, chính là chỉ đích xác Pháp Thân vô vi, vốn chẳng phải là sắc tướng. Nhưng do Như Lai vô trí, vô đắc, cho nên đại bi tùy duyên, hiện khởi vô biên tướng hảo, hoặc ba mươi hai tướng, cho đến tùy loại hiện thân trong lục đạo, có thể biết: Đủ loại tướng hảo, bất quá là tùy duyên mà hiện khởi đó thôi! Đã là pháp môn duyên khởi, cho nên tướng chính là chẳng phải tướng, do là giả danh nên nói “tắc phi”, nói là “thị danh” vậy! Nếu hiểu “chẳng phải tướng, thị danh”, sẽ có thể thấy Như Lai ở bất cứ nơi đâu, tức là có thể do ba mươi hai tướng mà thấy Như Lai. Nếu chẳng phải vậy, cứ chấp trước ba mươi hai tướng, sẽ trọn chẳng được thấy Như Lai! Phụng trì Bát Nhã là như thế đó!

Nói chung, pháp môn Bát Nhã vốn do Như Lai nói, nay dạy rằng “còn chẳng có gì để nói”, huống hồ pháp Bát Nhã. “Chớ nên chấp trước” chẳng cần phải đợi nói nữa! Trừ pháp chấp ấy, do trong tâm thanh tịnh, chẳng thể có tướng cảnh giới. Do vậy, lại dạy “vi trần chẳng phải là vi trần, thế giới chẳng phải là thế giới” khiến cho [hành nhân] biết mọi pháp, mọi sự, không gì chẳng phải là Bát Nhã, há riêng có cảnh giới ư! Nhưng người ta chẳng quên cảnh Bát Nhã, do [chấp rằng] Phật đã chứng điều ấy. Do vậy, lại dạy “chẳng dùng tướng để thấy Như Lai”. Nếu biết ba mươi hai tướng chẳng phải là tướng, mà là giả danh, sẽ có thể thấy “các tướng chẳng phải là tướng”. Nếu thấy “các tướng chẳng phải là tướng”, sẽ thấy Như Lai. Biết điều này, sẽ có thể thấu hiểu ý chỉ “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã”. Như vậy thì “phụng trì như thế nào” cũng có thể hiểu rõ. Bởi lẽ, nói chung là khai thị: Dùng “từ ngay nơi tướng mà lìa tướng” để phụng trì đó thôi!

Nếu chiếu theo nghĩa thú này để chia thành từng khoa, thì ba khoa thứ hai, thứ ba, và thứ tư phải nên phụ thuộc khoa thứ nhất. Nay chẳng xếp như thế mà xếp chúng ngang hàng, vì chia khoa ngang hàng thì chẳng chấp hai bên Không và Hữu, và các nghĩa như “trừ sạch, viên dung” sẽ được phô bày rõ rệt, dễ lãnh hội. Nhưng lấy nghĩa lý của khoa “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã” làm chủ, thì kinh đã có nói, cũng chẳng thể bỏ sót, cho nên nói bổ túc.

Ngoài ra, còn có một nghĩa riêng, cũng rất khẩn yếu, chớ nên không biết. Nay trong khoa “xin chỉ dạy tên kinh để thọ trì”, do đã chế phục Hoặc mà đạt tới đoạn Hoặc. Nhưng hãy nên biết: Hoặc có thô và tế, ở đây là đoạn phân biệt thô Hoặc. Vì thế, nửa bộ đầu được phán định chung rằng “xét theo cảnh để nói vô trụ”, còn cái bị đoạn trừ trong nửa bộ sau chính là Câu Sanh Tế Hoặc. Do vậy, phán định chung rằng: “Xét theo tâm để nói vô trụ”.

Hỏi: Ở đây đã nói “lìa niệm”, há chẳng phải là xét theo tâm để nói hay sao?

Đáp: Ở đây có hai nghĩa, trước sau khác nhau:

1) Tuy đã xét theo tâm để nói, nhưng vẫn thuộc về phương diện diễn nói lý (tức là nói vẫn thuộc về sự khai giải) . Sau khi đã nhập, mới là nói về tu. Tôi sẽ nêu rõ ý nghĩa trong phần tu để bổ túc những điều chưa đề cập ở đây. Đó là chỗ khác biệt giữa phần trước và phần sau.

2) Ở đây, trước hết là lìa thô niệm, tức là ý niệm dấy tâm phân biệt. Sau khi đã nhập, bèn lìa tế niệm, tức ý niệm chẳng đợi phân biệt, vốn sanh cùng với cái tâm. Đấy lại là chỗ khác nhau giữa phần trước và phần sau.

Trên đây phần nói cặn kẽ nguyên do đã xong.

2.2.2.2.2.1.2.3.2.3. Kết lại để nêu rõ phước do thọ trì

2.2.2.2.2.1.2.3.2.3.1. Xét theo thân mạng để so sánh sự bố thí

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhân, dĩ Hằng hà sa đẳng thân mạng bố thí.

(經) 須菩提！若有善男子、善女人，以恆河沙等身命布施。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân dùng thân mạng nhiều như cát sông Hằng để bố thí) .

Thí vật báu vẫn là ngoại tài, nay dùng thân mạng để thí, kinh Phật gọi đó là nội tài, quý trọng vượt xa ngoại tài. Chúng sanh yêu mến tấm thân nhất, quý trọng mạng nhất. “Thân” là nói tứ chi v.v… vẫn chưa tổn hại tới mạng, đã là khó thể thực hiện, huống hồ vì chúng sanh mà xả mạng ư! Lại còn không chỉ là một thân mạng, mà là nhiều như số cát sông Hằng! Một đời người chỉ có một thân mạng; nay nói “dùng thân mạng nhiều như cát sông Hằng để bố thí”, có thể biết là đời đời kiếp kiếp thường dùng thân mạng để bố thí, khó thực hiện cỡ nào! Phước đức ấy cũng nhiều cỡ nào! Nhưng do chưa quên tướng bố thí, vẫn thuộc về hữu lậu. Người sát thân thành nhân như thế là do trước đó chưa nghe chuyện thành Phật.

2.2.2.2.2.1.2.3.2.3.2. Nói rõ phước thọ trì rất nhiều

(Kinh) Nhược phục hữu nhân, ư thử kinh trung, nãi chí thọ trì tứ cú kệ đẳng, vị tha nhân thuyết, kỳ phước thậm đa.

(經) 若復有人，於此經中，乃至受持四句偈等，為他人說，其福甚多。

(Kinh: Nếu lại có người từ trong kinh này, thậm chí thọ trì bốn câu kệ v.v… vì người khác mà nói, phước ấy rất nhiều) .

Thọ trì bốn câu kệ v.v… hơn hẳn bố thí thân mạng nhiều như cát sông Hằng; đấy là do lẽ nào vậy? Hai lần trước đều dùng bố thí vật báu để so sánh sự thù thắng, nay thì dùng bố thí thân mạng để so sánh sự thù thắng, lại nói như thế nào? Hãy nên biết: Lần đầu tiên hiển lộ sự thù thắng, là vì vừa mới sanh tín tâm thanh tịnh, chỉ dùng phước đức do bố thí vật báu đầy ắp một đại thiên thế giới để so sánh nhằm hiển thị sự thù thắng. Lần thứ hai hiển lộ sự thù thắng, do giải huệ tăng trưởng, không chỉ biết cảnh là hư huyễn, mà còn biết trong tâm vốn chẳng có trần cảnh. Vì vậy, dùng phước đức do bố thí vật báu trong vô lượng vô biên đại thiên thế giới để so sánh nhằm hiển lộ sự thù thắng ấy. Đến đây, do hiểu nghĩa càng sâu, đã khai trí Kim Cang rồi. Trí ấy đã khai, liền biết đoạn vọng niệm, xả căn cội sanh tử, công hạnh ấy càng tiến sâu vào trong hơn so với trước đó. Vì vậy, chẳng dùng ngoại tài để so sánh hòng hiển lộ, mà dùng nội tài để so sánh hiển lộ. Do thọ trì, diễn nói bốn câu kệ v.v… mà nếu có thể khai trí Kim Cang, tuân phụng Kim Cang Bát Nhã để tu trì, sẽ có thể đoạn niệm. Hễ đoạn niệm, liền xả cội gốc sanh tử, siêu phàm nhập thánh, so với kẻ chỉ có thể nhiều đời nhiều kiếp xả thân mạng, nhưng chẳng xả cội gốc sanh tử, thì sự cách biệt ấy há có thể tính toán được ư? Do đó, phước đức do thọ trì, diễn nói bốn câu kệ của kinh này nhiều hơn phước đức do bố thí thân mạng nhiều như cát sông Hằng, do người ấy đã khai Kim Cang trí, có thể mong siêu phàm nhập thánh. Kẻ chẳng thọ trì, diễn nói kinh này, trí Kim Cang sẽ không do đâu mà mở mang được, vẫn là phàm phu chẳng thể thoát khỏi sanh tử luân hồi khổ não!