Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 36

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2. Nói về chánh tri

Chia làm hai phần:

1) Nêu rõ tâm hạnh chẳng thể được.

2) Các pháp duyên sanh.

Tâm hạnh là hành động trong tâm, tức là khởi tâm động niệm. “Chư pháp” tức là ngoại cảnh. Xét theo nội tâm và ngoại cảnh để nói rõ chánh tri, với dụng ý khiến cho [người học] biết nghĩa “chẳng có cảnh, chỉ là thức; ngoài tâm chẳng có pháp”. Do ngoài tâm chẳng có pháp, nên pháp nào cũng chẳng ngoài một Chân Như. Nhưng chúng sanh ngoài thì bị cảnh tướng làm mê, trong thì bị tâm niệm quấy nhiễu, không thể chứng đắc. Do vậy, Bát Nhã dạy lìa tướng, lìa niệm. “Phả đắc” (叵得) là chẳng thể được! Tánh thể không tịch, vốn chẳng có niệm, cho nên nói là “chẳng thể được”. Các pháp không gì chẳng phải là duyên hội tụ bèn giả hiện tướng sanh, vốn vô sanh, thường nói là “đương thể tức Không” (bản thể là Không) . Do vậy, xét theo tâm hạnh và các pháp để nói thì chẳng một, nhưng nếu xét theo phương diện “chẳng thể được” và “duyên sanh” thì là chẳng khác! “Chẳng một, chẳng khác” là nghĩa Như của các pháp, hãy nên biết như thế! Biết như thế bèn gọi là chánh tri, do nó nương vào sự chứng tri Vô Thượng Chánh Đẳng Giác để biết. Biết điều này, sẽ biết nguyên do phải nên lìa niệm, lìa tướng. Lìa tướng, lìa niệm chính vì vô ngã vậy!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.1. Nói rõ “tâm hạnh chẳng thể được”

Chia thành ba đoạn:

1) Nêu thí dụ về số nhiều để [người nghe] hiểu rõ.

2) Giải thích nhằm chỉ rõ “chẳng phải tâm”.

3) Kết lại ý “chẳng thể được”.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.1.1. Nêu thí dụ về số nhiều để [người nghe] hiểu rõ

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.1.1.1. Dẫn thí dụ

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Như nhất Hằng hà trung sở hữu sa, hữu như thị đẳng Hằng hà, thị chư Hằng hà sở hữu sa số Phật thế giới như thị, ninh vi đa phủ? Thậm đa, Thế Tôn!

(經) 須菩提！於意云何？如一恆河中所有沙，有如是等恆河，是諸恆河所有沙數佛世界如是，寧為多不？甚多，世尊！

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Như [số lượng của] tất cả cát trong một sông Hằng, có các sông Hằng [nhiều] như số ấy, các thế giới chư Phật số lượng như tất cả cát trong các con sông Hằng như thế ấy, há có phải là nhiều chăng? Bạch Thế Tôn, rất nhiều) .

Trước “hữu như thị đẳng”, trong bản lưu thông có chữ Sa, cổ bản không có, vì có thể tỉnh lược. Sắp nói về chánh tri, bèn tiếp nối ngay ý “cát sông Hằng” trong phần viên kiến để làm đầu mối dẫn khởi, với dụng ý nêu rõ: Các nghĩa sẽ được nói tiếp theo đây chẳng phải là phàm tình tục kiến chấp một hay khác mà hòng hiểu rõ được! Ắt trước hết phải khai viên kiến, chẳng chấp một hay khác, thì mới có thể khai chánh tri ấy. Lại còn nhằm nêu rõ: Đối với những điều sẽ nói sau đây, đều nên dùng nghĩa “chẳng một, chẳng khác” để dung thông! Do sắp nói về vọng tâm của chúng sanh và các pháp, ắt phải giả lập thí dụ, dùng cát để sánh ví sông, lại dùng cát trong sông để nói, với dụng ý nêu rõ vọng tâm và hết thảy các pháp, vạch ra từng tầng lớp chẳng cùng tận, hòng dẫn dắt sánh ví “nhiều chẳng thể tính đếm!” Lại còn nhằm nêu rõ pháp tướng của vọng tâm như huyễn, như hóa, không gì chẳng phải là giả hữu. Đấy đều là những lời chỉ bảo thân thiết. Nếu coi đó giống như những lời lẽ thừa thãi, chẳng liên can, sẽ là cô phụ kinh văn vậy!

Vừa mở đầu, liền nói “ư ý vân hà” (ý ông nghĩ sao), là do sắp khai chánh tri, cho nên trước hết thăm dò kiến địa [của người nghe]. Ý này xuyên suốt tới “bất khả đắc” (chẳng thể được) [trong đoạn chánh kinh thuộc phần sau], chẳng phải chỉ là hỏi dò “nhiều hay không?” “Như” là từ ngữ nêu rõ [điều sắp được nói trong đoạn này là] thí dụ. Tất cả cát trong một sông Hằng đã là vô số chẳng thể tính đếm. “Như thị đẳng” chỉ vô số cát. Tức là giả sử có các sông Hằng nhiều bằng số lượng của tất cả cát trong một sông Hằng, giống như nói “vô số sông Hằng”. “Thị chư Hằng hà” (Các sông Hằng ấy) là nói vô số sông Hằng trong câu trước đó. Nói “tất cả cát trong vô số sông Hằng”, số ấy có thể tính lường được ư? “Phật thế giới” tức là một đại thiên thế giới. Mỗi đại thiên thế giới là khu vực giáo hóa của một vị Phật, cho nên nói là “Phật thế giới”. “Như thị” chỉ “vô lượng” được nói trong câu trước, tức là vô lượng thế giới. “Ninh vi đa phủ” chính là hỏi có thể coi [số lượng ấy] là nhiều hay không? Câu “thậm đa, Thế Tôn” (bạch Thế Tôn, rất nhiều) là lời đáp của trưởng lão. Khoa này chỉ lập thí dụ nhằm dẫn khởi phần kinh văn tiếp theo. Dùng số cát nhiều vô lượng để sánh ví nhiều thế giới, đều nhằm hiển thị cái tâm của chúng sanh rất nhiều, nhưng Như Lai đều biết trọn.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.1.1.2. Đều biết

(Kinh) Phật cáo Tu Bồ Đề: - Nhĩ sở quốc độ trung, sở hữu chúng sanh, nhược can chủng tâm, Như Lai tất tri.

(經) 佛告須菩提：爾所國土中，所有眾生，若干種心，如來悉知。

(Kinh: Đức Phật bảo ngài Tu Bồ Đề: - Bao nhiêu loại tâm của tất cả chúng sanh trong ngần ấy quốc độ, Như Lai đều biết) .

Trong kinh, hễ nêu ra câu “Phật cáo” đều là từ ngữ trịnh trọng khiến cho người đọc kinh sẽ [sanh tâm] trịnh trọng đối với những lời lẽ theo ngay sau đó. “Nhĩ sở” là “ngần ấy”, chỉ “vô lượng” được nói trong câu trước đó. “Vô lượng quốc độ” giống như nói “vô lượng thế giới”, nhưng “thế giới” là danh xưng chung, còn “quốc độ” là biệt danh. Nay sắp nói tới chúng sanh, nên đổi sang nói là “quốc độ”, chẳng nói “thế giới”, vì sao vậy? Nêu ra biệt danh “quốc độ”, nhằm chỉ rõ chúng sanh có đủ loại sai biệt. Đó gọi là “mười phương sát độ, tất cả chúng sanh, đủ loại sai biệt”. Bởi lẽ, bất luận chúng sanh có tộc loại, sắc thân v.v... sai biệt như thế nào, lớn như chư thiên, nhỏ như dế, kiến, tâm của chúng không gì chẳng biết!

Khoa trước không chỉ nói thế giới, mà nói là “Phật thế giới” cũng chứa đựng ý chỉ sâu xa. Hãy nên biết: Thế giới được duy trì chẳng hoại, cố nhiên là do nghiệp lực của chúng sanh, nhưng nếu chẳng cậy vào sức oai thần từ bi của Phật nhiếp trì, do sự ác trược nơi nghiệp lực của chúng sanh [ảnh hưởng], đã sớm chẳng biết trở thành trạng huống khó kham như thế nào? Hết thảy chúng sanh đều được hưởng ơn Phật mà chẳng tự biết. Ví như các loài động vật, thực vật được bay, lặn sanh thành, hoàn toàn do được ánh nắng mặt trời ban ơn mà chẳng hay biết. Tục ngữ có câu: “Lôi đình vũ lộ tổng thiên ân” (Sấm sét, mưa, sương, toàn ơn trời) . Trời có ân, thật sự là do Phật ban ân. Thử xem những điều nói trong các kinh Đại Thừa, [sẽ thấy] Phạm Vương, Đế Thích cho đến nhật, nguyệt thiên tử, hết thảy chư thần, đều đối trước Phật phát nguyện hộ trì chúng sanh. Vì thế biết: Thế giới được chấp trì, thật ra nhờ vào sức oai thần từ bi của Phật ân.

Nói chung, mỗi chữ, mỗi câu, mỗi danh từ, mỗi danh xưng trong kinh này, đều chứa đựng diệu nghĩa, chẳng thể coi thường. Thế giới quốc độ đã nhiều vô lượng, thì chúng sanh trong ấy, số lượng lại càng chẳng thể nói, huống hồ tâm của chúng sanh ư? Đó gọi là bất khả thuyết bất khả thuyết vậy! Vì sao vậy? Do tâm chúng sanh niệm niệm chẳng ngừng. Dẫu lấy một chúng sanh để nói, tâm người ấy đã nhiều há có số lượng? Huống hồ tâm của bất khả thuyết chúng sanh ư? Vì thế, dùng từ ngữ “nhược can chủng” (ngần ấy loại) để khái quát. “Nhược can chủng” nghĩa là sai biệt rất nhiều, chẳng có con số để có thể nói được! Khoa trước do một sông Hằng mà nói đến vô số cát trong ấy, lại do vô lượng cát mà nói vô lượng sông Hằng. Do vô số sông Hằng mà nói tới vô lượng cát trong ấy. Lại do vô lượng cát mà nói vô lượng thế giới. Khoa này lại do vô lượng thế giới, mà nói bất khả thuyết chúng sanh trong ấy. Sau đó, do bất khả thuyết chúng sanh, nói tới bất khả thuyết bất khả thuyết tâm.

Do lần lượt nói theo từng tầng lớp như vậy để hiển thị nghĩa “chẳng một”, nhằm dẫn khởi ý nghĩa “chẳng khác” trong phần kinh văn sau đó. Lại còn dẫn khởi nghĩa “Như Lai đều biết”. Đối với chuyện “chẳng một” mà đều biết trọn cả, há chẳng phải là đối với tri kiến sai biệt, sẽ đều có thể biết trọn ư? Đức Thế Tôn dùng nghĩa Như để biết, cho nên nói là “Như Lai tất tri” (Như Lai đều biết) . Nghĩa này tương ứng với “Như Lai thuyết” trong phần tiếp theo. Nói chung, nhằm dạy Bồ Tát phải nên biết như thế. Như Lai đều biết như thế nào? Trong khoa sau, từ chữ “hà dĩ cố” trở đi chính là để nói rõ nghĩa này. Tâm chúng sanh rốt cuộc là như thế nào, trong khoa từ “sở dĩ giả hà” trở đi chính là phần nói rõ nghĩa ấy!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.1.2. Giải thích rõ “chẳng phải là tâm”

(Kinh) Hà dĩ cố? Như Lai thuyết chư tâm giai vi phi tâm, thị danh vi tâm.

(經) 何以故？如來說諸心皆為非心，是名為心。

(Kinh: Vì sao vậy? Như Lai nói các tâm đều chẳng phải là tâm, bèn gọi là tâm) .

“Chư tâm” chỉ “nhược can chủng tâm” (ngần ấy loại tâm) được nói trong phần trên. Câu “phi tâm” là nói theo tánh, ngầm chỉ [các tâm vừa nói đó] chẳng phải là chân tâm. Chân tâm là tánh. Nói “thị danh” là nói theo tướng, tức là đối với các tâm như thế, đặc biệt giả gọi là Tâm đó thôi, ngầm chỉ đó là vọng tâm. Vọng tâm tức là cái tâm “thiên lưu” (遷流, đổi dời) được nói trong phần kinh văn sau đó. Hễ đổi dời liền có tướng, cho nên bảo là “thị danh”. “Danh” là danh tướng. Ở đây, chớ nên nói rạch ròi chân, vọng, chỉ nói chung chung. Do là vọng, chẳng chân, trong khoa sau mới nêu rõ nguyên do. Nếu nói toạc ra ở đây, khoa sau sẽ trở thành phần văn tự thừa thãi.

“Hà dĩ cố” là lời tự hỏi. Hỏi: Các thứ tâm của ngần ấy chúng sanh, vì sao Như Lai đều biết? Từ “Như Lai thuyết” trở đi, là tự đáp. Đáp rằng: Tuy nói “ngần ấy loại”, nhưng Như Lai biết, thật ra có thể khái quát thành một loại, tức đều là phi tâm, chỉ giả danh gọi là tâm đấy thôi! Nhìn bề ngoài, kinh văn dường như chỉ nói rõ Như Lai đều có thể biết, hoàn toàn chưa nói rõ nguyên do vì sao có thể biết trọn hết. Thật ra, nguyên do biết trọn hết đã ngầm hiện trong ấy. Nguyên do ở chỗ nào vậy? Nơi hai chữ Như Lai! Bởi lẽ, Như Lai chính là “nghĩa Như của các pháp”. “Như” là Chân Như. Chân Như là tánh đồng thể. Đã chứng tánh đồng thể, liền thành Đại Viên Kính Trí. Do vậy, hết thảy chúng sanh khởi tâm động niệm, trong tấm gương nơi tâm của đức Phật đều rành rẽ phân minh. Hơn nữa, tâm Phật vô niệm, cho nên biết: Hễ động niệm thì đều chẳng phải là tâm! Đó là nguyên do vì sao đều biết. Khoa trước nói “Như Lai đều biết”, khoa này nói “Như Lai nói”, chính là để chỉ rõ: Nương theo nghĩa Như mà biết, nương theo nghĩa Như mà nói!

Xưa kia, vào thời Đường Đại Tông, có một vị tỳ kheo từ phương Tây đến, mọi người gọi ông ta là Đại Nhĩ Tam Tạng, tự nói có Tha Tâm Thông. Đại Tông thỉnh Nam Dương Trung quốc sư (là một vị đại đức của Thiền Tông, tức ngài Nam Dương Huệ Trung) thử ông ta. Ngồi một lát, Sư hỏi: “Lão tăng nay ở chỗ nào?” Đáp: “Ở Tây Xuyên xem đua thuyền”. Chốc sau, Sư lại hỏi, đáp rằng: “Ở cầu Thiên Tân xem khỉ nhảy nhót”. Sư im lặng một lát, lại hỏi, ông ta liền chẳng biết. Sư quở rằng: “Tha Tâm Thông ở chỗ nào? Tha Tâm Thông là biết chuyện trong tâm người khác!” Trung quốc sư thoạt đầu cố ý khởi niệm, chợt tại Tây Xuyên, chợt tại trên cầu để thử. Cho tới sau đó, tâm Ngài vắng lặng, tức là chẳng khởi niệm. Niệm đã chẳng khởi, ông ta (Đại Nhĩ Tam Tạng) chẳng có cách nào biết được! Lấy chuyện này làm chứng, Như Lai đều biết, cần gì phải nói nữa!

Cần phải biết: Tâm niệm phàm phu thì dẫu quỷ thần cũng biết! Đó gọi là “tâm vừa chớm động, thần đã sớm biết”. Nếu là ý niệm vi tế, chỉ có Bồ Tát và La Hán mới có thể biết, còn Phật thì không gì chẳng biết! Đối với lời quở trách của Trung quốc sư, nếu kẻ chẳng hiểu ý, sẽ cho rằng Ngài chẳng tin Tha Tâm Thông, chẳng phải vậy! Ý quở trách, không ngoài hai loại. Hãy nên biết: Chớ nên chấp thần thông. Hễ chấp, sẽ dễ dãi vận dụng, gây hại, nặng thì bị ma dựa, phát cuồng. Đó là dùng Lý để nói. Đệ tử của Trung quốc sư rất đông, Đại Tông cũng là đệ tử của Ngài. Khoe kỳ, chuộng lạ là thói thường của con người. Nếu đại chúng coi trọng loại chuyện này, đã đủ gây chướng cho sự tu hành, lại sợ còn gây hại cho pháp môn. Nay dùng chuyện này để nói, thì vị Đại Nhĩ Tam Tạng ấy thần thông ắt chẳng cao. Nếu cao thì khởi niệm vi tế cũng có thể biết. Dẫu chẳng khởi niệm, cũng có thể biết Ngài chẳng khởi niệm, đâu đến nỗi khi Trung quốc sư vắng lặng, bèn ngơ ngác, chẳng biết nói như thế nào. Thần thông đã chẳng cao, mà ở trong đại chúng tự nói đã đắc thần thông, phô phang dấu tích nông cạn, rõ ràng là đã trái nghịch lời Phật sắc truyền (Đức Phật dạy đệ tử trừ phi gặp chuyện bất đắc dĩ, chẳng được phép hiển lộ thần thông) . Ý quốc sư bài xích là ở chỗ này. Hãy nên biết Tam Minh, Lục Thông là chuyện thuộc bổn phận của người học Phật. Nhưng khi tu hành, chớ nên chú trọng chuyện này, sợ sẽ đi vào ma đạo! Khi vô minh đã hết, thần thông sẽ tự đạt được. Sau khi đã đắc, cũng chớ nên vội cho người khác biết, sợ có kẻ thích bầy trò sẽ viện cớ đó, hậu hoạn thật nhiều.

Trên đây là từ cát, đến sông, lại đến cát, đến thế giới, đến quốc độ, đến chúng sanh, đủ loại sự tướng khác nhau, nhưng quy kết nơi tâm chúng sanh, không chỉ nhằm nêu rõ “ngoài tâm chẳng có pháp” mà thôi! Bởi lẽ, nói sông là để sánh ví tâm niệm lưu động. Nói cát là sánh ví tâm niệm quá nhiều. Nói cát thành sông (tức nói số lượng sông bằng với số cát trong một con sông Hằng) nhằm sánh ví tâm niệm chấp trước nhỏ nhặt. Nói cát trong sông, sánh ví tâm niệm tuy là tổng mà biệt. Từ cát trong sông mà nói đến thế giới, quốc độ, chúng sanh, nhằm sánh ví tâm niệm của chúng sanh lưu chuyển chẳng ngừng (như sông), lại còn dính chặt, chẳng hóa trừ được (như đất), lại còn đủ thứ vụn vặt khôn sánh (như cát), lại còn rong ruổi chẳng cùng tận (như thế giới), có thể tùy tiện dấy lên (nhiều như cát sông Hằng), có khi do lập bày mà thành (như cõi nước), có nguồn cội, có gốc ngọn, có thông (như thế giới), có biệt (như quốc độ), có biệt trong biệt (như chúng sanh) cho nên nói “nhược can chủng tâm” (ngần ấy loại tâm) .

Như những điều vừa nói trên đây, bèn có hai tầng “chẳng một” và “chẳng khác”. Ngoài là núi, sông, đại địa, trong là sắc thân Ngũ Uẩn, sự tướng chẳng một, nhưng vì chúng là vật do tâm chúng sanh hiện ra, nên chẳng khác. Lại do tâm niệm của chúng sanh nhiều ngần ấy loại, cho nên chẳng một, nhưng đều chẳng phải là tâm, nên lại chẳng khác! Những điều này đều được người đã phát khởi giác ngộ biết rõ. Nhưng hai tầng “chẳng một, chẳng khác” ấy, bất quá là dẫn khởi cho đoạn kinh văn sau đó. Nói chung, các cú nghĩa “chẳng một, chẳng khác” đã hiển thị “pháp nào cũng đều Như”, chính là hiển thị “chẳng có pháp nhất định”, khiến cho hành nhân sẽ từ trong hết thảy các pháp, sẽ thấy và vận dụng linh hoạt, chẳng sanh câu nệ, chấp trước. Vì thế, khi đức Phật nói “một”, dùng đó để hiển thị “chẳng khác”, có lúc nói “khác” để hiển thị “chẳng một”. Có lúc “một” và “khác” cùng nói, nhằm hiển thị tuy chẳng một mà chẳng khác, tuy chẳng khác mà chẳng một. Có lúc thì “một, khác đều sai”, hiển thị “ngay cả một và khác cũng chẳng thể nói”. Không gì chẳng nhằm trừ khử tình chấp. Trừ khử rồi lại trừ khử, công hạnh đến mức đều chẳng thể nói, hòng chứng các pháp như một! Nói các câu Hữu Vô, đều là do nghĩa này. Nói chung nhằm chỉ rõ “chỗ nào cũng đều chẳng thể chấp”, để đối trị căn bệnh “chỗ nào cũng chấp trước” của chúng sanh đó thôi! Bất luận pháp thế gian hay xuất thế gian, đều nên dựa theo nghĩa này để quán, dựa theo nghĩa này để hành!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.1.3. Kết lại “chẳng thể được”

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Tu Bồ Đề! Quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc!

(經) 所以者何？須菩提！過去心不可得，現在心不可得，未來心不可得。

(Kinh: Vì cớ sao vậy? Tu Bồ Đề! Tâm quá khứ chẳng thể được, tâm hiện tại chẳng thể được, tâm vị lai chẳng thể được) .

“Phả đắc” tức là chẳng thể được! Đối với ba câu “tâm quá khứ…”, trong bản chú giải của pháp sư Huệ Tịnh đời Đường ghi câu đầu là quá khứ, câu kế là vị lai, câu cuối là hiện tại. Luận của Vô Trước Bồ Tát cũng ghi như thế, thứ tự tuy khác, nhưng không ảnh hưởng đến ý chỉ chánh yếu!

Khoa này nói nguyên do “vì sao chẳng phải là tâm”. Quá khứ, hiện tại, vị lai được gọi là Tam Tế. Tế là biên tế (邊際, ngằn mé, ranh giới), có ý nghĩa “giới hạn”. Quá khứ thì chẳng phải là hiện tại, chẳng phải là vị lai. Hiện tại chẳng phải là quá khứ, chẳng phải là vị lai. Vị lai chẳng phải là quá khứ, hiện tại. Mỗi đằng đều có giới hạn, nên gọi là Tam Tế. Tâm niệm đã có tam tế, cho nên bảo là “thiên lưu” (遷流) . “Thiên lưu” là nói tâm này như sóng trước, sóng sau trên mặt nước, đẩy nhau tiến về trước, chuyển dời, lưu động chẳng ngừng. Đó là Hành trong Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức. Hành là hành động, có ý nghĩa “chuyển dời”. Bởi lẽ, do tâm niệm chẳng ngừng trong một sát na, nên nói là “thiên lưu”. Do thiên lưu, nên có quá khứ, hiện tại, vị lai. Nhưng quá khứ đã qua, hiện tại chẳng trụ, vị lai chưa đến, cho nên đều chẳng thể được. Nói khít khao sự thật, chỉ có quá khứ và vị lai, hoàn toàn chẳng có hiện tại. Bởi lẽ từng sát na qua đi, há có thể được! “Chẳng thể được” cho thấy ngay trong hiện tại chính là Không. Như chân tâm thường trụ bất động, trọn chẳng đổi dời, nhưng do chúng sanh từ vô thỉ đến nay, chưa từng lìa niệm. Niệm là vật sanh diệt, cho nên thành thiên lưu. Vì thế, chẳng phải là tâm, tức chẳng phải là chân tâm thường trụ. Tâm sanh diệt là vọng, chẳng thật, do chân tâm vốn chẳng sanh diệt. Đã là sanh diệt chẳng ngừng, há có vật thật, cho nên nói là “thị danh vi tâm” (bèn gọi là tâm) .

Khoa trước nói về viên kiến, nhằm dạy kẻ chẳng hiểu lý, tự cho là đúng, hiểu rõ không có gì là đúng hay chẳng đúng, vẫn là nói đương nhiên chẳng thể chấp. Phần này nói về chánh trí, nhằm nói rõ nguyên do chẳng thể chấp. Vì vậy nói “sở dĩ giả hà?” tức là đúng như ý nghĩa của khoa này mà bảo: Ông chấp giữ hết thảy các pháp, thì trong ý ông, ắt tự cho là ta có thể giữ lấy, chẳng biết ngay cả một niệm “có thể giữ lấy” đó, ba đời dời đổi, ngay trong lúc ấy đã là Không, niệm còn chẳng thể được, còn có gì để có thể giữ lấy ư? Ba lượt nói “chẳng thể được”, quả thật là lời lẽ nện vào tâm, thẳng thừng khiến cho ngã kiến chẳng có chỗ an lập! Kinh Lăng Nghiêm dạy: “Nhất thiết chúng sanh, tùng vô thỉ lai, sanh tử tương tục, giai do bất tri thường trụ chân tâm tánh tịnh minh thể, dụng chư vọng tưởng, thử tưởng bất chân, cố hữu luân chuyển” (Hết thảy chúng sanh từ vô thỉ đến nay, sanh tử liên tục, đều do chẳng biết chân tân thường trụ bản tánh thanh tịnh, thể sáng suốt, cứ vận dụng vọng tưởng. Tưởng ấy chẳng chân thật, nên có luân chuyển) . Hãy nên biết chúng sanh từ vô thỉ tới nay, ngỡ vọng là chân, đến nỗi luân chuyển trong sanh tử. Do hết thảy đều chỉ do tâm tạo, nỗi khổ sanh tử luân chuyển thật sự là cái tâm sanh diệt luân chuyển vậy. Bởi lẽ, hễ nói đến tướng, ắt có sanh diệt, cốt sao tâm chẳng động theo tướng (“động” tức là hành, thường nói là “đổi dời” vậy), sẽ liền trừ hết thảy các khổ. Nói “liễu sanh tử, thoát luân hồi”, tức là tâm đã hiểu rõ, tâm bèn thoát ra đó thôi!

Vì thế, người tu hành, bước đầu tiên là phải nên hiểu rõ lý này, biện định rõ ràng gì chân, gì là vọng. Thật ra, cực dễ phân biệt. Nói nông cạn, “phân biệt, chấp trước” là vọng. Chẳng phân biệt, chấp trước là chân. Nói sâu xa, chân tâm vô niệm, khởi niệm tức là vọng (do Hành duyên Thức, cho nên khởi niệm là cội gốc của phân biệt, chấp trước) . Điều này được nói là “tu chứng chẳng có gì khác, trừ vọng mà thôi”. Trừ vọng bằng cách nào? Lìa niệm mà thôi. Lìa niệm thì phân biệt, chấp trước tự chẳng còn, tự thấy chân tâm, sanh tử tự giải quyết. Lìa một phần, bèn thấy một phần. Lìa rốt ráo, thì thấy cũng rốt ráo. Hết thảy chúng sanh sở dĩ coi vọng là chân, vì chẳng biết đó là chẳng thể được! Vì sao chẳng biết? Vì tâm thô, chẳng biện định sanh trụ dị diệt liên tục trong từng sát na. Nếu biết nó liên tục trong từng sát na, sẽ biết là đổi dời mà chẳng thể được. Đã là chẳng thể được, chấp để làm gì? Lại còn tự cho là có thể chấp, thật ra chẳng thể chấp, chỉ tăng thêm nghiệp lực mà thôi, đúng là ngu si đáng thương! Chỉ có Phật biết lý này mà nói ra, người tu hành hãy nên gấp giác ngộ. Vì thế, trong phần nói về Chánh Tri, trước hết, bèn nói chuyện này. Do điều này là then chốt để thành thánh hay thành phàm. Nhìn từ chỗ này, kinh tuy lìa tướng và lìa niệm cùng nói, thật ra quy kết, chú trọng tại lìa niệm. Bất quá dùng lìa tướng làm phương tiện để lìa niệm. Cho tới khi niệm đã lìa, kiến tướng chính là kiến tánh. Tuy tùy duyên hiện tướng, rộng độ chúng sanh, chẳng có mảy may chướng ngại. Vì sao vậy? Tâm niệm đã lìa, chẳng lìa tướng ấy mà nó tự lìa!

Nghĩa trong khoa này sâu không đáy, phần trên đã nói là “chẳng thể được”, tức là dựa theo vọng tâm để giảng nghĩa. Trọn chẳng biết tông chỉ lớn nhất của đức Phật khi nói khoa này vẫn chưa phải ở tại đó, tông chỉ là như thế nào? Chính là khiến cho người học từ ngay nơi vọng mà chứng chân, nhanh chóng khế nhập vô sanh. Vì sao nói vậy? Cái tâm đổi dời trong ba đời được gọi là vô minh duyên hành. Vô minh là bất giác. Hết thảy chúng sanh, thoạt đầu chẳng giác ngộ, chẳng nhận biết đổi dời trong mỗi niệm, bèn thuận theo đó mà phân biệt, chấp trước. Phân biệt liền thành thức thứ sáu. Chấp trước liền thành thức thứ bảy, tức là Hành duyên Thức vậy. Ở đây nói “Như Lai biết” nhằm dạy người học hãy nên biết như thế. “Biết” là giác. Lại còn bảo rằng: Cái tâm đổi dời ngay trong lúc ấy chính là Không, thật sự chẳng thể được! Đúng là khiến cho người học mau giác, sẽ thẳng thừng hướng tới chỗ “chẳng thể được” để quán chiếu, khế nhập, tức trạm trạm tịch tịch sẽ ngay lập tức là thường trụ chân tâm. Đó gọi là “cuồng tâm chẳng dứt, hễ dứt tức là Bồ Đề”. Vì vậy, ý nghĩa của khoa này chính là nói về pháp môn chí viên, cực đốn, trực chỉ hướng thượng!

Xưa kia, Nhị Tổ hỏi Sơ Tổ pháp an tâm. Tổ bảo: “Đem cái tâm của ngươi lại, ta sẽ an cho”. Đáp: “Con tìm tâm trọn chẳng thể được!” Sơ Tổ bảo: “Ta đã an cái tâm cho ngươi xong”. Chính là có cùng pháp vị với những điều được nói ở đây. Hãy nên biết như thế, đừng phụ Phật ân! Do đó, đối với những cú nghĩa “giai vi phi tâm, thị danh vi tâm” (đều chẳng phải là tâm thì gọi là tâm) trong khoa trước, cũng có thể hiểu là nói kèm thêm chân tâm. Bởi chân tâm vô danh, vô tướng, duy nhất không tịch. Nói là chân tâm, cũng chẳng phải là tâm, chỉ là giả danh đó thôi! Do vậy cổ đức nói: “Thuyết tự nhất vật, tức bất trúng dã” (Nói dường như là một vật, sẽ chẳng trúng) .

Nhìn từ đó, khoa này cũng có hai tầng “chẳng một, chẳng khác”. Tâm quá khứ, tâm hiện tại, tâm vị lai là “chẳng một”; [do chúng] đều chẳng thể được, tức là “chẳng khác”. Lại còn tâm đổi dời và tâm thường trụ thì “chẳng một”, biết chúng chẳng thể được mà ngay lập tức không tịch, tức là “chẳng khác”. Gộp chung với điều đã nói trong khoa trước đó, tổng cộng là bốn tầng. Hãy nên biết: Đức Phật ủy khúc nói ra bốn tầng ấy, nhằm khai thị phương tiện tu Quán. Phương tiện như thế nào? Trước là quán các pháp “khí giới, căn, thân” nhiều như cát sông Hằng là chẳng khác, tiêu quy vào cái tâm chúng sanh cùng có đủ là chẳng khác. Lại tiến hơn, quán tâm niệm có ngần ấy loại là “chẳng một”, mà tiêu quy nơi các tâm sở “chẳng khác” đều chẳng phải là “thị danh”. Lại quán tâm sở dĩ đều chẳng phải [là tâm], vì có tam tế đổi dời, nên “chẳng một”, bèn tiêu quy vào cái “chẳng thể được” nơi “ba đời chẳng khác”. Hãy nên biết: “Chẳng khác” là nghĩa Như. Từng bước do “chẳng một” mà quán “chẳng khác”, thì mỗi bước đều tiến hướng tới Chân Như. Lại còn quán sâu xa “tâm đổi dời” và “tâm thường trụ”, tuy nói là “chẳng một”, nhưng bất quá là tánh và tướng khác nhau đó thôi! Tức là lìa tướng để thấu hiểu tánh, tiêu quy vào Đại Không vốn chẳng thể được, há còn có gì là khác nữa ư? Tức là vắng lặng mà hiểu rõ, hiểu rõ mà vắng lặng, một niệm chẳng sanh. Một niệm chẳng sanh mà Thật Tướng sanh, há chẳng phải là công phu tu tập nhất siêu trực nhập đó ư? Tột bậc mầu nhiệm lắm thay! Nay vì các vị mỗi mỗi nêu ra.

Nếu có thể nương theo nghĩa này để tu quán hạnh, sẽ là một ngày ngàn dặm, còn phải đợi nói nữa ư? Hãy nên biết: Bốn tầng ý nghĩa, mỗi tầng một sâu hơn. Nhưng bước nào cũng đều do “chẳng một” mà nhập “chẳng khác”, tức là mỗi bước trừ phân biệt, chấp trước, cũng tức là mỗi bước đều vô ngã. Cho tới khi “một niệm chẳng sanh”, thì nhân ngã và pháp ngã, há còn có gì để tồn tại nữa ư? Quả thật là diệu pháp vô ngã! Bồ Tát chẳng hướng theo đó để thông đạt, sẽ hướng về đâu để thông đạt đây?

Khoa lớn này là để khai chánh tri của Phật, nhằm dạy khai chánh giác của Phật. Vì thế, nghe dạy như thế, hãy nên khai như thế. Khai như thế, bèn giác như thế. Giác như thế, bèn có thể chứng như thế. Đại pháp viên đốn không chi hơn được pháp này! Đại khoa “các pháp duyên sanh” trong phần sau cũng lại khai, giác như thế, nhưng một đằng là hướng theo tâm hạnh để khai giác, một đằng là hướng theo các pháp để khai giác. Đôi bên cùng tiến, tức là tâm lẫn cảnh đều mất, ngã lẫn pháp đều không. Đó gọi là vô ngã tướng, vô pháp tướng, mà cũng vô phi pháp tướng, lìa hết thảy các tướng, bèn gọi là “chư Phật”. Danh từ, ngôn thuyết thuộc Giáo Hạ rất nhiều, nhưng chẳng có gì thẳng chóng, thỏa đáng bằng! Tông môn “bổng hát” (các phương tiện giáo huấn, lay tỉnh trong nhà Thiền) chen nhau, không gì rõ ràng, minh bạch bằng pháp này! Mong quý vị hãy gắng công!

Phần 37

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2. Nói về các pháp duyên sanh

Chia thành hai đoạn:

1) Dựa theo phước báo để giảng vô tánh.

2) Dựa theo pháp thí để giảng thể Không.

Tiêu đề của đại khoa này chứa đựng rất nhiều nghĩa. Trước hết, hãy nên thuyết minh từng điều, khi xem đến kinh văn sẽ dễ lãnh hội. Trong khoa “tâm hạnh” trên đây, chính là xét theo nội tâm để giảng nghĩa, còn khoa “chư pháp” này chính là xét theo ngoại cảnh để giảng nghĩa. Sự tướng thuộc ngoại cảnh rất nhiều, nên nói là “chư pháp”. Các pháp nhiều, chẳng thể kể xiết, sẽ nói từ nơi nào? Nay dựa theo phước báo và pháp thí để giải thích ý nghĩa, sẽ có thể gồm thâu hết thảy các pháp. Bởi lẽ, đã hiểu nghĩa phước báo, thì đối với những chuyện chẳng phải là phước báo có thể phỏng theo đó để hiểu. Bố thí nhiếp trọn Lục Độ, Lục Độ nhiếp trọn vạn hạnh, nhưng trong bố thí, pháp thí tuyệt diệu nhất. Nếu đã hiểu nghĩa pháp thí thì tất cả Lục Độ vạn hạnh đều có thể phỏng theo đó mà biết. Pháp thí là thiện hạnh, đã hiểu nghĩa thiện hạnh thì chuyện chẳng phải thiện hạnh cũng có thể phỏng theo đó mà biết.

Còn như hai chữ Duyên Sanh, hãy nên chia thành từng điều để nói. Tôi vừa mới nói [khoa này] chứa đựng rất nhiều nghĩa là nói về từ ngữ này.

1) Hai chữ Nhân Duyên trong nội điển (內典, kinh sách nhà Phật) có lúc tách ra để nói, có khi gộp lại để nói. Nói tách ra thì nhân là nhân, duyên là duyên, chẳng lẫn lộn. Nói gộp lại thì nhân bao gồm duyên, hễ nói đến duyên bèn bao gồm nhân. Bởi cái thân nhân (nhân chánh yếu, nhân quyết định) thì gọi là Nhân, còn sơ nhân thì gọi là Duyên. Vì thế, có thể nói gộp lại. Hễ nói “duyên sanh” thì đó là nói gộp, gọi là “nhân duyên sanh pháp”. Nhân duyên sanh pháp là hết thảy các pháp được sanh khởi chẳng ngoài nhân duyên, trọn chẳng phải là vô duyên cớ mà khởi. Vì thế, pháp chính là quả được sanh bởi nhân duyên. “Nhân duyên sanh pháp” chẳng khác nói “hết thảy các pháp chẳng ra ngoài nhân quả”, nhưng phước đức và thân tướng trọn đủ chính là xét theo quả báo để giảng nghĩa. Pháp Thí là xét theo nhân hạnh để giải thích ý nghĩa. Đã là hết thảy các pháp chẳng ngoài nhân quả, cho nên nhiếp trọn hết thảy các pháp.

2) Các pháp duyên sanh là nói hết thảy các pháp vốn vô sanh, chỉ do nhân duyên tụ hội mà giả hiện tướng sanh vậy. Ý nói: Các pháp là giả tướng, chẳng phải là chân tánh. Do tánh vốn sẵn đủ, vạn cổ thường hằng, chẳng do nhân duyên tụ hội mà sanh. Vì thế, [khoa này] có tiêu đề là “vô tánh”, ý nói: Nó chỉ có tướng, nhưng vô tánh. Hãy nên biết: Sách Phật hễ nói đến tánh, đều là nói đến cái tánh nơi tâm thể, tuyệt chẳng mâu thuẫn với “vật tánh”, hoặc “tánh cách” như trong cách nói của sách thế tục, nhưng hết thảy các pháp đã đều là tướng giả hiện, có thể biết bản thể của hết thảy các pháp là như huyễn, như hóa, như hoa đốm trong hư không, như bóng trăng trong nước, trọn chẳng phải là vật có thật! Vì thế, đặt tiêu đề là “thể Không”. Chữ Thể chỉ bản thể, giống như thế tục hay nói “bản thân”, chẳng phải là tánh thể. Do vậy, nghĩa “duyên sanh” chính là chỉ rõ nó có tướng, chẳng có tánh, bản thể chính là Không. Phước đức và thân tướng trọn đủ hiển thị nghĩa “vô tánh”. Pháp thí hiển thị nghĩa “Thể không”. Do vậy, nói phối ứng.

Vì thế, có thể biết: Nói “duyên sanh” chẳng khác nói “chẳng thể được”, mà nói “chẳng thể được” cũng chẳng khác nói “duyên sanh”. Vì sao vậy? Hành động nơi tâm cũng là pháp duyên sanh, được gọi là “vô minh duyên hành”. Do chúng sanh chỗ nào cũng chấp trước, hễ nói đến chấp trước, liền có Năng và Sở. Nói theo phía năng chấp (chủ thể chấp trước), không gì chẳng phải là vọng niệm. Nói theo sở chấp (đối tượng bị chấp trước), đó là các pháp. Nay bảo rằng: Ông cho rằng có năng chấp ư? Tâm hạnh chẳng thể được. Ý nghĩa của năng chấp là bản thể của nó chính là Không. Lại bảo rằng: Ông cho là có sở chấp ư? Các pháp duyên sanh, bản thể của pháp bị chấp cũng lại là Không. Khai thị như thế, chính là lật nhào kiến chấp của chúng sanh từ căn bản. Nếu người phát khởi tâm giác ngộ mà thông đạt lý này, ngã kiến sẽ có thể băng tiêu. Vì sao vậy? Ngã kiến dấy lên, dấy lên vì chấp là thật, đã ngỡ vọng niệm là chân tâm, lại coi các pháp là có thật, đến nỗi chẳng thể trừ khử ngã kiến. Vì thế, muốn trừ khử ngã chấp, tốt nhất là quán Không. Phật được gọi là Y Vương, lại được gọi là Không Vương, tức là vị có thể trị căn bệnh chấp thật của chúng sanh.

3) “Duyên sanh” và “chẳng thể được” đều nhằm giảng nghĩa “chính là Không”. Như đã nói trên đây, cố nhiên là như thế, nhưng ý chỉ chánh yếu tuy chẳng khác, nhưng bao hàm ý nghĩa bèn rộng hẹp chẳng đồng nhất. Bởi lẽ, nghĩa “chẳng thể được” chỉ nói “chính là Không”. Nghĩa “duyên sanh” đã nói rõ “chính là Không”, còn kèm thêm “tức là Giả”. Vọng niệm là nguyên do trở thành phàm phu. Muốn liễu sanh tử, chứng thánh quả, ắt phải đoạn niệm. Vì thế, chỉ nên nói “chẳng thể được”, chẳng nên nói “duyên sanh”. Cố nhiên là đừng nên chấp giữ các pháp, mà cũng đừng nên đoạn diệt. Do vậy, chỉ nên nói “duyên sanh”, chớ nên nói “chẳng thể được”. Thế nào là “tức Không, tức Giả?” Hãy nên biết: Hết thảy các pháp chỉ là duyên sanh, vốn là không. Do vậy, bèn nói “tức phi”, nhưng đã là duyên sanh, không gì chẳng phải là giả hữu; do vậy nói là “thị danh”. Vì thế, pháp và phi pháp đều chớ nên giữ lấy. Hơn nữa, do hết thảy các pháp tuy Thể không mà duyên sanh, tức là Không nơi Giả. Do vậy, tuy trọn chẳng phải là chân thật, nhưng sự tướng nghiễm nhiên. Do điều này mà chúng sanh khó thoát đường mê vậy! Do hết thảy các pháp chính vì duyên sanh mà Thể không, nên chính là Giả nơi Không. Do đó, tuy sự tướng nghiễm nhiên, nhưng trọn chẳng chân thật. Vì vậy, hành nhân phải nên gấp giác ngộ điều này. Giác ngộ như thế nào? Chẳng chấp Không Hữu đó thôi! Làm thế nào để có thể chẳng chấp? Phải từ ngay lìa tướng, lìa niệm. Ắt phải lìa tướng, lìa niệm, thì mới có thể tùy duyên bất biến, bất biến mà tùy duyên vậy!

4) Phần trước đã nói hai khoa “tâm hạnh” và “chư pháp” nhằm khai thị công phu tu tập nhất siêu trực nhập. Nhưng trong đó, cũng có tuy “chẳng khác” mà “chẳng một”, chẳng thể không biện định! Bởi lẽ, thẳng thừng hướng theo chỗ “tâm hạnh chẳng thể được” để khế nhập, sẽ là khế nhập tánh thể không tịch. Nếu thẳng thừng hướng theo chỗ “chư pháp duyên sanh” để khế nhập, tức là khế nhập Thể, Tướng, Dụng của Như Thật Không, Như Thật Bất Không, cũng là khế nhập tánh đức Tịch Chiếu đồng thời. Nhưng đắc Thể thì mới có thể khởi Dụng, Bất Không phải phát xuất từ Không. Nếu chẳng lìa niệm, Tịch còn chẳng thể, nói gì Chiếu nữa? Vì thế, đối với Hạnh môn, người học ắt phải là Không lẫn Hữu đều chẳng chấp. Đối với Quán môn, thì cần phải “Không tới triệt để”. Chớ nên không biết lý này! Nói chung, tâm hạnh chẳng thể được, hãy nên lìa niệm. Chư pháp duyên sanh, phải nên lìa tướng hai bên Không và Hữu. Trong phần trước chẳng nói rồi đó sao? Lìa niệm là lìa tướng rốt ráo, lìa tướng chính là phương tiện để lìa niệm. Vì thế, dụng công hãy nên lấy lìa niệm làm chánh yếu. Khi đã lìa niệm, đối với tướng của hai bên Không và Hữu, chẳng cần phải nói lìa mà tự lìa trọn vẹn. Tuy vậy, các pháp duyên sanh, đối với nghĩa “tức Không, tức Giả, lìa niệm”, cũng chẳng thể không thông đạt, dùng đó để bổ trợ. Hãy nên biết tâm tánh vốn là Không Hữu đồng thời. Vì thế, các pháp chỉ do tâm hiện, cũng không gì chẳng phải là Không Hữu đồng thời. Nay quán các pháp duyên sanh tức Không, tức Hữu, sẽ chẳng khác quán tâm tánh tức Không, tức Hữu. Nếu chỉ biết lìa niệm, chẳng biết tu phép Quán ấy, sợ đọa vào Thiên Không, chẳng thể đạt tới “Tịch tức Chiếu, Chiếu tức Tịch”. Vì thế nói “tâm hạnh chẳng thể được”, lại nói “các pháp duyên sanh”. Càng chớ nên không biết lý này! Đấy chính là chánh tri của Phật, hãy nên khai như thế.

5) Trên đây đã nói tánh và các pháp “Không Hữu đồng thời” chẳng khác, nhưng trong ấy, cũng có “chẳng một”, chẳng thể không biện định. Bởi chân tâm không chỉ là Chân Không, mà còn là thật có. Chân Không là do lìa danh, tuyệt tướng. Chân Hữu là thường hằng bất biến. Hết thảy pháp duyên sanh chẳng vậy, vốn chẳng phải là vật, chỉ hiện giả tướng đó thôi, chính là chân không giả hữu (luận định khít khao sự thật, vẫn chẳng đủ để nói là Chân Không, chỉ có thể nói là Giả Không, vì cái Không của các pháp là do giả hữu hình thành. Đã chẳng phải là vật có thật, Không và Hữu đều chẳng nói được. Nay đành tùy thuận cổ nghĩa, nói là Chân Không Giả Hữu) . Do nó vốn là Không, cho nên nói là Giả Hữu. Do nó giả hữu, nên biết nó vốn là Không. Vì muốn nói rõ Không và Hữu ấy chính là do so sánh tương đối mà hình thành, cho nên nói là “Không Hữu đồng thời”. Chẳng giống như chân tâm, là cái Không lìa danh tuyệt tướng, là cái Hữu thường hằng bất biến, đều là dứt bặt đối đãi. Nó đồng thời cùng đủ, thoạt đầu chẳng do so sánh tương đối mà thành, cho nên bảo là Chân. Vì thế, nó có thể làm cái Thể của hết thảy các pháp. Chân tâm lại còn là vạn cổ thường hằng, cho nên nói “vốn chẳng sanh”. Nếu hết thảy các pháp cũng gọi là “vốn bất sanh”, thì là do Giả mà hiện tướng Sanh, còn hình thành vốn sẵn chẳng sanh. Thật ra, vốn chẳng có vật ấy, không có gì để gọi là Bất Sanh. Vì thế, tên gọi “vốn bất sanh” tuy chẳng khác, nhưng một đằng chân, một đằng giả, cũng lại là chẳng một!

Hoặc nói: Ngoài tâm chẳng có pháp, tâm sanh thì đủ loại pháp sanh. Cái tâm ấy là nói về vọng tâm. Như vậy thì Phật, Bồ Tát đã chẳng có vọng niệm, mà có thể hiện đủ loại cảnh tướng, chẳng biết do đâu mà thành? Đáp: Phật, Bồ Tát thật sự chẳng có niệm. Các thứ cảnh tướng cũng thật sự từ tâm mà hiện. Đấy chính là do nhân địa đã phát ra nguyện đại bi, tùy duyên độ chúng sanh. Do đó, sau khi chứng quả, tuy chẳng khởi niệm, nhưng nhờ vào sức huân tập của bi nguyện trước kia, liền có thể tùy cơ cảm duyên, hiện ra các cảnh tướng. Nghĩa này được thấy rải rác trong các kinh luận, và sách Đại Thừa Chỉ Quán. Vì thế, khi tu nhân, ắt phải là bi nguyện trọn đủ, quán sâu nghĩa “các pháp duyên sanh”, khiến cho huân tập thành chủng tử, sẽ có thể từ trong đại định, tùy duyên thị hiện. Các nghĩa đã nói trên đây đều là những điều hành nhân phải nên hiểu rõ. Nếu không, ắt sẽ nghi: Sau khi chứng quả, vì sao niệm vẫn chưa tịnh? Hoặc nghi “vô niệm sẽ chẳng có gì hiện”. Hoặc nghi: Chân tâm và các pháp tướng cùng là một, tức Không, tức Hữu, vốn cùng là bất sanh, lấy gì làm Thể của các pháp? Nay tôi đành thuận tiện thưa một lời vậy!

6) Các nghĩa từ mở đầu kinh cho tới nay, hễ hiểu hai khoa “tâm hạnh chẳng thể được” và “các pháp duyên sanh”, sẽ hiểu rõ nguyên do. Bởi lẽ, nói các cú nghĩa như Tam Không, nói “hết thảy đều chẳng phải” v.v… là do tâm hạnh chẳng thể được. Nói các câu nghĩa như “chẳng chấp hai bên”, nói “hết thảy đều là” v.v… là do các pháp duyên sanh. Do vậy, một khoa lớn “Phật khai tri kiến” quả thật là bộ phận trọng yếu nhất của cả kinh. Những điều nói trước sau, không gì chẳng nhằm khai Phật tri kiến. Tín là tin điều này, Giải là hiểu điều này, Tu là tu điều này, Chứng là chứng điều này. Hợp chung Tín, Giải, Hạnh, Chứng thì mới là thực hiện được công phu trong chữ Khai. Tín là sơ khai, còn Giải, Hạnh, Chứng chính là rốt ráo khai!

Phần 38

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.1. Dựa theo phước báo để giảng vô tánh

Chia thành hai phần:

1) Nói về phước đức.

2) Nói về Báo Thân.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.1.1. Nói về phước đức

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.1.1.1. Nhân duyên của phước đức

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Nhược hữu nhân mãn tam thiên đại thiên thế giới thất bảo dĩ dụng bố thí, thị nhân dĩ thị nhân duyên, đắc phước đa phủ? Như thị, Thế Tôn! Thử nhân dĩ thị nhân duyên, đắc phước thậm đa.

(經) 須菩提！於意云何？若有人滿三千大千世界七寶，以用布施。是人以是因緣，得福多不？如是，世尊！此人以是因緣，得福甚多。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ thế nào? Nếu có người dùng bảy báu đầy ắp tam thiên đại thiên thế giới để bố thí, người ấy do nhân duyên đó, được phước nhiều hay không?” “Đúng như vậy, bạch Thế Tôn! Người ấy do nhân duyên đó, được phước rất nhiều”) .

Dùng vật báu [đầy ắp] thế giới để thí, trong phần trước đã nói. Dựa theo chuyện đã nói để nêu tỏ nghĩa “duyên sanh”, có ý chỉ vi tế trong ấy. Bởi đã chỉ bày: Đối với hết thảy các pháp tướng đã nói trên đây, đều nên dùng nghĩa “duyên sanh” để dung thông. Trung Luận nói: “Pháp sanh bởi nhân duyên, tức Không, tức Giả”. Hãy nên biết: Không chỉ pháp được sanh là tức Không, tức Giả, nhân duyên cũng lại là tức Không, tức Giả. Do nhân duyên tức Không, tức Giả, cho nên tuy chẳng chấp tướng, mà hãy nên hành bố thí. Do đó, phần trước nói “hãy nên chẳng trụ vào đâu mà hành bố thí”. Do nhân duyên tức Giả tức Không, cho nên tuy hành bố thí, mà chớ nên chấp tướng. Do vậy, phần trước có nói “hãy nên bố thí chẳng trụ tướng”. Pháp được sanh tức Không tức Giả, cho nên tuy bản thể của nó là Không, mà duyên hội tụ bèn sanh. Do vậy, phần trước đã nhiều lượt nói “thị danh”. Pháp được sanh tuy là giả mà chính là Không, cho nên tuy duyên hội tụ bèn sanh, mà bản thể của nó là Không. Do vậy, phần trước đã nhiều lượt nói “tức phi”.

Khoa này nêu chung nghĩa duyên sanh. “Nêu chung” là như thế nào? Từ nhân duyên bố thí mà nói đến phước đức, phước đức chính là pháp được sanh bởi nhân duyên bố thí. Vì vậy, bố thí là nhân, phước đức là quả. Nhân và quả cùng nói, cho nên nói là “nêu chung”. Trong phần sau, Báo Thân là chỉ nói theo quả, có thể phỏng theo đó mà biết: Hễ có quả, ắt có nhân. Khoa “pháp thí” dường như chỉ nói nhân, nhưng cũng có thể phỏng theo đó mà biết nhân quả vô tận. Bởi lẽ, ắt có năng thí (người hành bố thí) và sở thí (vật được thí), và người nghe pháp thí, mỗi đằng đều có nhân duyên, lại còn nhất loạt tụ hội, bèn có chuyện pháp thí này phát sanh. Pháp thí ấy lại do vô số nhân duyên tụ hội mà sanh khởi, nhưng đối với mỗi cái quả đạt được, lại do nhân duyên của một pháp thí này mà sanh, há chẳng phải là nhân quả vô tận ư?

Các hạnh như bố thí v.v… là đại sự trong Phật môn, vẫn chẳng lìa duyên sanh, chẳng lìa nhân quả, tức là đối với hết thảy các pháp khác, đều có thể biết. Vì thế, dựa theo mấy chuyện này để nói, ngõ hầu làm khuôn mẫu hòng phỏng theo. Nói “tổng minh” lại còn có một nghĩa, khoa này chỉ nói chung về phước đức, còn khoa sau nói về Báo Thân. Chứng đắc Báo Thân, có thể nói phước đức nhiều lắm. Khoa này chỉ nói chung về bố thí, khoa sau lại chuyên nói theo pháp thí, đều chẳng khác khoa này chỉ ra sự thật. Vì thế, cũng có thể phán định khoa này là tổng minh, phán định hai khoa Báo Thân và pháp thí sau đó là biệt minh.

Trong nửa bộ trước, trưởng lão đáp lời phần nhiều nói “phất dã” (thưa không) . Dẫu chẳng đáp “phất dã”, cũng chưa từng đáp “như thị”. Trong nửa bộ sau, chỉ trong phần khai Phật tri kiến là đáp “như thị” nhiều nhất (ngoài phần này ra, chỉ có chỗ đáp [câu hỏi] “dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai” là nói “như thị”) . Kinh này chữ nào cũng đều bao hàm ý nghĩa sâu xa. Có thể biết hễ đáp “như thị”, quyết chẳng phải là nói chung, mà thật sự là đã nương theo điều đã nói trước đó, để biểu thị ý nghĩa “các pháp như một, hết thảy đều là”. Trong phần trước đã nói “như một, đều là”, nhằm dung hội tướng về tánh. Ở đây, nói rõ nghĩa “các pháp duyên sanh” cũng ngụ ý dung hội tướng về tánh. Trưởng lão hiểu sâu xa nghĩa thú, cho nên trước là đáp “như thị”. Kế đó, thưa “thị nhân dĩ thị nhân duyên đắc phước đức thậm đa” (người ấy do nhân duyên này được phước đức rất nhiều) chính là chỉ rõ hành nhân hãy nên lãnh hội đạo lý “các pháp duyên sanh” để thông đạt “hết thảy các pháp đều là như một”. Bởi đạo lý duyên sanh chính là “ngay nơi Không chính là Giả”. Quán chiếu “Không chính là Giả” để khế nhập Như Thật Không, Như Thật Bất Không, sẽ dung hội tướng của các pháp về tánh nhất như vậy.

Phần trước đã nói “chẳng trụ tướng bố thí, phước đức chẳng thể suy nghĩ, dò lường”, nay nói “được phước rất nhiều”. “Thậm đa” (Rất nhiều) là chẳng thể suy lường! Ý chỉ của kinh nhằm nhấn mạnh khoa sau, những điều được nói trong khoa này bất quá nhằm dẫn khởi cho khoa sau. Vì thế, tầng “trụ tướng” chưa được nhắc tới ở đây, trong khoa sau sẽ nói.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.2.2.2.2.2.1.1.2. Nói rõ duyên tụ hội bèn sanh

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược phước đức hữu thật, Như Lai bất thuyết đắc phước đức đa. Dĩ phước đức vô cố, Như Lai thuyết đắc phước đức đa.

(經) 須菩提！若福德有實，如來不說得福德多。以福德無故，如來說得福德多。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu phước đức có thật, Như Lai chẳng nói được nhiều phước đức. Do phước đức chẳng có, Như Lai bèn nói được nhiều phước đức) .

Khoa này là ý nghĩa chánh yếu của đức Phật. Nói khoa trước chính là để dẫn tới khoa này. Khoa này từ ngữ, ý chỉ sâu xa, vi tế, cần phải chia thành mấy tầng để giải thích.

Khoa trước đã nói phước đức là “nhân duyên sanh pháp” (pháp được sanh bởi nhân duyên) . Đã là duyên hội tụ mới sanh, há có phải là thật? Hễ thật sự có, sẽ chẳng phải là duyên sanh. Nếu chẳng có duyên sanh, phước đức sẽ chẳng có cách nào đạt được! Do hết thảy các pháp chẳng thể không có duyên cớ mà có được! Vì thế nói: Nếu phước đức có thật, Như Lai sẽ chẳng nói là “được nhiều phước đức”.

[Trong câu “dĩ phước đức vô cố”], “dĩ” là vì, “vô” là chẳng thật, nhằm đối ứng với câu “hữu thật” trong đoạn trước, ý nói: Do phước đức là duyên sanh pháp, tức Không, tức Giả, mà chẳng thật, hết thảy chúng sanh chỉ nên bố thí Lục Độ, gieo sâu nhân duyên, thì nhân duyên tụ hội, phước đức liền sanh ra. “Tụ hội” ngụ ý chín muồi vậy. Vì thế nói: Do phước đức chẳng có, Như Lai bèn nói “được nhiều phước đức!”

Kinh nói hai chữ Thuyết, hãy chú ý! Ngụ ý hiển thị: Bề ngoài là nói phước đức, nhưng cốt tủy là nói bố thí. Vì sao vậy? Nếu chấp phước đức là có thật, tức chẳng biết nó là duyên sanh pháp. Chẳng biết là duyên sanh, sẽ chẳng biết chú trọng nơi cái nhân. Nếu chẳng tu cái nhân bố thí, lấy đâu ra cái quả phước đức? Do vậy, Như Lai chẳng nói ‘đắc phước đức nhiều’. Trọn chẳng biết chính vì bản thể của phước đức là Không, chẳng thật, là nhân duyên sanh pháp tức Giả, tức Không. Vì thế, muốn đạt được cái quả, chỉ tu cái nhân này, nếu siêng hành bố thí, phước đức sẽ tự đưa tới. Vì thế, Như Lai nói “đạt được nhiều phước đức”.

Như trên đã nói, đã hiểu rõ ý chỉ chánh yếu của kinh, nhưng vẫn chưa nói triệt để. Vì sao vậy? Chỉ nói mối quan hệ rất tuyệt diệu, nhưng vẫn chưa nêu ra mối quan hệ giữa “nhiều” và “chẳng nhiều”. Hãy nên biết: Đức Phật nói duyên sanh, chú trọng khiến cho mọi người liễu giải, thấu triệt “hết thảy các pháp tức Không, tức Giả”, hòng thông đạt vô ngã, dung hội tướng tánh. Đối với tầng đạo lý này, trước hết cần phải nói rõ nguyên ủy thì dễ hiểu rõ.

Mọi pháp không gì chẳng phải do nhân duyên sanh ra. Vì thế, phước đức là duyên sanh, mà bố thí cũng là duyên sanh. Như vậy thì nhân duyên của phước đức là bố thí, còn nhân duyên của bố thí là gì? Hãy nên biết, nhân duyên của bố thí chính là phát tâm. Phát tâm nhỏ bèn bố thí nhỏ, phước đức cũng nhỏ. Phát tâm lớn bèn bố thí lớn, phước đức cũng lớn. Như vậy thì phát tâm như thế nào là lớn? Chẳng trụ tướng mà thôi! Hễ tâm có trụ, sẽ bị bó buộc! Vô trụ, sẽ chẳng bị bó buộc, do không có phạm vi, cho nên to lớn. Vì thế, muốn bố thí chẳng trụ tướng, ắt trước hết phải đừng trụ vào tướng của phước đức! Nếu chú trọng phước đức, đấy là coi phước đức có thật (“có thật” nghĩa là thật sự tồn tại), bèn trụ tướng mất rồi! Đã trụ tướng phước đức mà hành bố thí, tức là vì phước đức mà hành bố thí, bố thí cũng là trụ tướng mất rồi! Do vậy, đức Thế Tôn nói khoa này chính là càng triệt để nêu tỏ ý “chẳng trụ tướng bố thí” đã nói trong phần trước, chẳng khác nào đối với kẻ trụ tướng bố thí mà vạch trần chỗ gốc bệnh của họ! Bởi lẽ, trụ tướng bố thí thì không gì chẳng vì tham cầu phước đức vậy!

Ba chữ “Như Lai thuyết” trong kinh văn hết sức trọng yếu, tức là nương theo nghĩa Như mà nói. Bởi lẽ, nếu chưa thể thấu triệt lý duyên sanh, chỉ biết do nhân duyên bố thí mà có thể đạt được phước đức, sẽ tham cầu phước đức mà hành bố thí, lầm to mất rồi! Trọn chẳng biết đức Phật nói duyên sanh nhằm dạy [hành nhân hãy] thấu hiểu pháp duyên sanh, tức Không, tức Giả, chẳng chấp các pháp, tiêu quy vào tánh nhất như. Nếu ngỡ phước đức là thật sự có, ắt sẽ tham cầu phước đức mà hành bố thí, sẽ trụ trong tướng. Đã trụ vào tướng, tức là rong ruổi hướng ra ngoài để cầu, trái nghịch tánh mất rồi! Vậy thì do nhân duyên bố thí, chẳng phải là không có phước đức, nhưng vì nhân duyên trụ tướng, cái đạt được không gì chẳng phải là phước thế tục thuộc trong tam giới. Dẫu sanh lên tầng trời tột đỉnh (Sắc Cứu Cánh Thiên), rốt cuộc vẫn là cái nhân gây khổ. Vì thế, nương theo nghĩa Như, chẳng nói “đạt được nhiều phước đức”.

Nếu triệt để hiểu rõ đạo lý duyên sanh, quán hết thảy các pháp Không chính là Giả, Giả chính là Không, hoàn toàn chẳng có ý niệm phước đức (kinh văn rành rành một đằng chánh diện, một đằng phản diện, nói so sánh. Phản diện là cho rằng có thật, còn chánh diện thì cũng phải nên có một nghĩa là “chẳng thật”. Do vậy, dùng “vô thật” để giải thích chữ Vô. Nhưng kinh văn rốt ráo chỉ nói Vô, hãy nên bổ sung thêm một nghĩa là “vô niệm”. Vô niệm càng triệt để hơn, hãy nên nói [vô niệm] ở chỗ này) . Chỉ vì lợi ích chúng sanh, cần phải tu Tam Đàn lìa tướng (đối trị, vị nhân và thế giới Tất Đàn), tức là phước huệ song tu, bi trí trọn đủ, ắt đạt được vô biên công đức chẳng thể nghĩ bàn, chẳng thể diễn tả, suy lường. Đó gọi là cái quả Vô Thượng Bồ Đề. Nương theo nghĩa Như mà nói, phước đức ấy sẽ nhiều lắm!

Nhìn vào ý chỉ của kinh này, đủ thấy ắt phải nên triệt để hiểu rõ đạo lý nhân quả. Nếu chỉ biết thuyết nhân quả thô thiển, chẳng hiểu thấu triệt lý này, do nhân nhỏ, cái quả cũng nhỏ. Hãy nên biết nhân quả như đức Phật đã nói, trọn chẳng thể xem giống như nhân quả được nói trong sách vở của ngoại đạo hay thế tục. Đạo lý nhân quả được nói trong kinh Phật triệt để viên mãn, tột bậc tinh vi, đều là dùng lý Tam Đế “tức Không, tức Giả, tức Trung” để nói rõ, hoặc dùng lý Nhị Đế như Bát Bất v.v… để nói rõ. Ắt cần phải hiểu rõ đạo lý Nhị Đế, Tam Đế, thì mới có thể triệt để hiểu rõ nhân quả do đức Phật đã nói, sau đấy mới biết đạo lý nhân quả do đức Phật đã nói rộng lớn, viên diệu. Pháp thế gian và xuất thế gian, không gì có thể vượt ra ngoài [nhân quả] được. Sau đấy mới biết nhân quả đáng sợ. Hễ khởi lên chút niệm, bèn rơi vào nhân quả, cần gì phải đợi tới khi thực hiện ư? Sau đấy mới biết Phật pháp là điều cần thiết của mỗi cá nhân, không chỉ người học Phật mới phải nên hiểu rõ Phật lý. Dẫu muốn thành tựu một nhân cách, cũng chẳng thể không hiểu rõ Phật lý. Muốn thật sự hiểu rõ pháp thế gian, cũng chẳng thể không hiểu rõ Phật lý trước đã. Sau đấy mới biết “lìa tướng, lìa niệm” có mối quan hệ trọng đại, quyết chẳng đến nỗi coi thường, quyết chẳng đến nỗi dám sợ khó, bèn có thể phát đại tâm, tu hạnh thù thắng, chứng diệu quả.

Hiện thời, người hữu tâm phần nhiều biết đề xướng hưng thịnh thuyết nhân quả, sưu tập các sự thật, in tặng sách vở để mong cứu vãn lòng người đang chìm đắm, vãn hồi thế vận nguy hiểm. Đó là chuyện tốt đẹp nhất, là chuyện tột bậc trọng yếu, nhưng thường là có kẻ chẳng muốn ghé mắt dòm, cho là quá nông cạn! Vậy thì sao chẳng hướng về Đại Thừa Phật pháp mà cầu? Như các đạo lý Nhị Đế, Tam Đế v.v… đều là lời chân thật diễn tả nhân quả, chính là Đệ Nhất Nghĩa trong nhân quả vậy. Hiểu được chút phần, sẽ có chút phần lợi ích. Hiểu nhiều phần, sẽ được nhiều phần lợi ích. Nói chung, đức Phật nói nhân quả, có thể khiến cho con người thành bậc thiện nhân, hiền nhân, thánh nhân trong thế gian, cho đến thành Bồ Tát, thành Phật, rộng lớn, viên diệu chi bằng!