Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 31

2.2.2.2.2.2.1.2. Nêu ra cái quả để giảng rõ cái nhân

Chia thành hai phần:

1) Nói cặn kẽ.

2) Kết lại lời chỉ dạy.

Phần thứ nhất lại chia thành hai đoạn:

1) Nói về cái quả.

2) Nói về cái nhân.

Tiểu đoạn thứ nhất lại gồm hai phần:

1) Nói rõ “vô đắc mà đắc”.

2) Nói rõ “pháp nào cũng đều Như”.

2.2.2.2.2.2.1.2.1. Nói cặn kẽ

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1. Nói về cái quả

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.1. Nói rõ “vô đắc mà đắc”

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.1.1. Nêu ra câu hỏi

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Như Lai ư Nhiên Đăng Phật sở, hữu pháp đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề phủ?

(經) 須菩提！於意云何？如來於然燈佛所，有法得阿耨多羅三藐三菩提不？

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ý ông như thế nào? Như Lai ở nơi Nhiên Đăng Phật, có pháp đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề hay không?)

Đây là dẫn chuyện xưa để làm chứng. Khi ấy, Ngài đã chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn, dự vào địa vị Bát Địa. Sự tích nhân duyên đã được nói tường tận trong phần trước. Trên là so với cực quả thì Bát Địa vẫn là người còn đang tu nhân. Dưới là so với người phát tâm thì Bát Địa là quả vị. Chuyện này thuộc trong vòng nhân quả. Lý nhân nhân quả quả giống hệt như nhau, dễ hiểu rõ! Vì thế, nêu ra để làm chứng. Đức Thế Tôn vì ngăn ngừa kẻ nghe nói như trên, sẽ nghi “nếu chẳng có pháp để phát tâm, đắc quả bằng cách nào?”, cho nên Ngài nêu ra cái quả để chứng minh. Nếu biết “đắc quả” là vô đắc mà đắc, thì phát tâm ắt cũng nên là “chẳng phát mà phát” đã rõ rệt rồi! Tựa đề của khoa này là “cử quả minh nhân” (nêu ra cái quả để giảng rõ cái nhân), chứa đựng hai tầng nhân quả. Bởi lẽ, nêu ra quả pháp nơi Phật địa là để nói rõ nhân tâm (cái tâm tu nhân) nơi Bát Địa, tức là nhờ cái tâm tu nhân nơi cái quả Bát Địa để nói rõ cái hạnh của người sơ tâm mới phát khởi giác ngộ.

Chuyện này được hai lượt trước sau dẫn ra, nhưng ý nghĩa chánh yếu có khác biệt. Có ba ý nghĩa khác biệt như sau:

1) Trong phần trước là hỏi “đối với pháp, có sở đắc hay không”? Đáp: Đối với pháp, thật sự chẳng có gì để đạt được! Ý ấy chú trọng nơi chữ Đắc, nhằm nói rõ: Tuy đắc, chẳng trụ nơi tướng Đắc, có ý nghĩa nhất quán với [câu hỏi] “có tướng đắc Tứ Quả hay không” nơi phần trước, dùng đó để dẫn khởi kinh văn trong phần sau: Phát tâm thì hãy nên sanh tâm thanh tịnh, chớ nên trụ trong các tướng lục trần như sắc, thanh v.v… [Tức là] ở đây chú trọng chữ Pháp. Do không có pháp để đắc Bồ Đề, chứng minh ý nghĩa “không có pháp để phát Bồ Đề” trong phần kinh văn trước đó.

2) Chữ Pháp trong lời hỏi thuộc phần trước là nói tới Vô Sanh Pháp Nhẫn. Chữ Pháp ở đây chỉ A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Khi đó, Ngài vừa mới chứng Bát Địa, chưa đạt được quả pháp rốt ráo. Hãy nên biết: Vô Sanh Pháp Nhẫn được gọi là Bồ Đề Phần Pháp, tức là phần chứng Bồ Đề, chưa chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác rốt ráo. Vì vậy, ý hỏi ở chỗ này thật sự nhằm chú trọng đến phần “phản chánh thích thành” (反正釋成, dùng cách nói tương phản và trực tiếp để giải thích rồi kết lại) trong kinh văn thuộc phần sau, dụng ý nêu rõ: Khi đó, do Ngài phần chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn, một pháp chẳng sanh, cho nên được [Phật Nhiên Đăng] thọ ký. Tức là có thể biết: Khi ấy, Ngài chẳng trụ pháp. Do khi ấy, tâm Ngài chẳng trụ trong pháp, cho nên ngày nay chứng đắc viên mãn quả pháp rốt ráo mà thành Như Lai, khiến cho mọi người hiểu rõ “nhân như thế nào, quả như thế ấy, chẳng sai sót mảy may”. Tức là đối với nghĩa “phát tâm chớ nên trụ vào pháp Bồ Đề”, sẽ chẳng còn lắng đọng mảy may ngờ vực!

Nếu hiểu lầm ý nghĩa của câu này, cho rằng “khi đó, Ngài đã đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, nhưng chẳng trụ vào pháp tướng” sẽ là sai lạc quá xa! Xem kinh văn trong phần sau có nói “nhược hữu pháp Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” (nếu có pháp để Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề), đủ chứng tỏ chữ Đắc trong câu này chẳng phải là nói tới khi ấy, vì khi ấy, Ngài chưa thành Như Lai. Nói chung, Đắc [trong câu này phải hiểu] là “sẽ đắc”, chẳng phải là “đã đắc”.

3) Trong lời hỏi “ư pháp hữu sở đắc phủ” (nơi pháp có cái để đạt được hay không) thuộc phần trước, cũng là nêu ra cái quả để nói rõ cái nhân. Nhưng do chữ Pháp đã chỉ Vô Sanh Pháp Nhẫn, nên trong ấy chỉ nêu ra cái quả Bát Địa để nói rõ nghĩa của cái nhân khi phát tâm. Còn chữ Pháp ở đây chỉ Vô Thượng Bồ Đề, cho nên phải dùng hai tầng nhân quả để giải thích thì ý nghĩa mới trọn vẹn.

“Hữu pháp đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề phủ” (Có pháp để đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề hay không) đọc thành một câu. “Hữu pháp” là trong tâm có pháp ấy, tức là ý nghĩa “trụ pháp”. Ý của lời hỏi như sau: Xưa kia, Như Lai ở chỗ Phật Nhiên Đăng, trong tâm Ngài [lúc đó] có quả pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Giác để cầu chứng đắc hay không? Giống như nói “trong tâm có ý niệm sẽ đắc Vô Thượng Bồ Đề hay không?” Kinh chẳng nói như vậy, mà nói “hữu pháp đắc” v.v… nhằm phối ứng với “hữu pháp phát” trong kinh văn thuộc phần trước, ngõ hầu trừ khử ý niệm chấp pháp vi tế, vừa nhìn vào đã thấy rõ ngay! Nói đến Như Lai, tức là đã có ý nghĩa “bất ưng trụ pháp” (chớ nên trụ vào pháp) trong đó.

Như Lai là danh xưng của tánh đức. Giác tánh viên minh, há có pháp trần? Khi làm Phật là như thế, thì thuở trước lúc là Bát Địa, được Phật thọ ký, cũng có thể biết: Tâm Ngài chẳng có pháp trần. Khi chứng đắc Bồ Đề Phần Pháp đã là như thế, thì cũng do vậy mà có thể biết: Người mới phát Bồ Đề hãy nên học như thế. Nhân nhân, quả quả, trước sau như nhau. Vì thế nói: “Nêu ra cái quả để giảng rõ cái nhân” ở đây bao gồm hai tầng nghĩa!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.1.2. Giải đáp

(Kinh) Phất dã, Thế Tôn! Như ngã giải Phật sở thuyết nghĩa, Phật ư Nhiên Đăng Phật sở, vô hữu pháp đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經) 不也，世尊！如我解佛所說義，佛於然燈佛所，無有法得阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Thưa đức Thế Tôn, không ạ! Như con hiểu nghĩa do đức Phật đã nói, Phật ở chỗ Nhiên Đăng Phật, chẳng có pháp để đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) .

“Phất dã” là một câu linh hoạt, tức “chẳng phải là không có pháp, chẳng phải là có pháp”! Khi đó, tức là ngay trong lúc Ngài được thọ ký sẽ thành Phật trong tương lai. “Tác Phật” chính là danh xưng ngụ ý [Phật Nhiên Đăng] chấp thuận [Phật Thích Ca] trong tương lai sẽ được chứng quả. Vì thế, chẳng phải là không có pháp. Nhưng khi ấy, Ngài thật sự chứng Vô Sanh Nhẫn, một pháp chẳng sanh, mà được thọ ký, cho nên chẳng phải là có pháp. “Giải sở thuyết nghĩa” (Hiểu nghĩa đã nói) tức là nói đến ý nghĩa “vô pháp phát Bồ Đề” (chẳng có pháp để phát Bồ Đề) trong đoạn trước đó, ý nói: Do lãnh hội ý nghĩa “không có pháp để phát Bồ Đề”, bèn biết ắt chẳng có pháp để đắc Bồ Đề. Vì sao vậy? Do nhân quả như một! Trưởng lão chưa làm Phật, mà cũng chẳng phải là Bát Địa Bồ Tát, sao có thể biết cảnh giới ấy! Nhưng do lãnh hội ý nghĩa trong lời Phật dạy [mà đáp như vậy]; đấy chính là chỉ bày tầm trọng yếu của giải huệ. Chẳng nói là Như Lai mà nói là Phật, chính là có thâm ý. Bởi trong phần trước nói Giải chính là nghĩa “khi mới phát tâm tu nhân”, bèn hiểu cái tâm của người chứng cái quả Bát Địa. Nay nêu ra Phật để nói, tức là do ngày nay Ngài đã đắc cái quả làm Phật, chứng tỏ xưa kia đã đắc cái nhân làm Phật. Vì sao vậy? “Phật” là danh xưng của bậc đã chứng đắc quả pháp, thành Cứu Cánh Giác. Nêu ra một chữ Phật, nhằm nói rõ “dựa theo chứng quả để nói”, chẳng phải là rốt ráo không có pháp! Nhưng từ ý nghĩa “chẳng có pháp để đắc” như đã giải thích mà suy ra, bèn dùng cái quả hiện thời để đối ứng với cái nhân khi trước, có thể biết là vào thời Nhiên Đăng Phật, ắt [tiền thân của Phật Thích Ca vào thuở ấy] chẳng có mảy may tâm niệm “có pháp để đắc A Nậu Bồ Đề”. Chữ Vô bị lược đi, “có pháp để đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” vốn là từ ngữ để hỏi; nay thêm một chữ Vô để chỉ rõ “xét theo tu nhân để nói”, chẳng phải là rốt ráo có pháp! Nói chung là để chỉ rõ “tâm chẳng có pháp để cầu”, nhưng sau đó, có thể đạt được. Nếu trụ vào pháp để cầu, sẽ chẳng thể đạt được! Tức là ý nghĩa “chớ nên trụ vào pháp để phát tâm” rất rõ ràng!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.1.3. Ấn chứng để kết lại

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.1.3.1. Như Lai ấn chứng, hứa khả

(Kinh) Phật ngôn: - Như thị, như thị, Tu Bồ Đề! Thật vô hữu pháp Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經) 佛言：如是，如是。須菩提！實無有法如來得阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Đức Phật nói: - Đúng như vậy, đúng như vậy. Này Tu Bồ Đề! Thật sự chẳng có pháp để Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) .

Nói “như thị” hai lượt để tán thành lời nói “chẳng phải là không có pháp, chẳng phải là có pháp” không sai lầm! Chữ Thật Vô [tạm thời bị] lược đi để đọc liên tiếp với câu “hữu pháp đắc A Nậu Bồ Đề”, [sẽ thấy] “hữu pháp đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” vốn là lời hỏi, nay thêm vào đó hai chữ Như Lai. Như Lai là danh xưng của tánh đức. Giác tánh viên minh thì gọi là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Nếu có pháp trần, sẽ chẳng viên minh, sao có thể gọi là Vô Thượng Bồ Đề cho được? Vì thế, “Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” giống như nói “được thành Như Lai”. “Có pháp để Như Lai đắc” v.v… giống như nói “có pháp để được thành Như Lai”. “Thật vô” (Thật sự chẳng có) có nghĩa là thuở đó, ở nơi Nhiên Đăng Phật, tâm [Phật Thích Ca] thật sự chẳng có mảy may pháp nào để được thành Như Lai. Kinh văn chẳng nói “được thành Như Lai”, mà ắt nói “Như Lai đắc A Nậu Bồ Đề” chính là do đang phá Pháp Chấp, cho nên kèm thêm pháp Vô Thượng Bồ Đề để nói, nhằm chỉ rõ: Quả thật trong cái tâm tu nhân không có quả pháp ấy, thì sau đó sẽ được thành Như Lai. Đấy chính là ấn chứng, xác định trưởng lão hiểu biết chẳng sai. Trưởng lão dùng quả để nói rõ nhân, nên nêu ra “Phật” để nói. Đức Thế Tôn dựa theo tánh đức để giảng rõ giác tánh viên minh, há chấp thuận “có pháp”, nên nêu ra “Như Lai” để nói, dụng ý là khiến cho [người nghe] biết “tuy đắc mà thật sự không có gì để đắc”, thì mới là phô bày trọn vẹn tánh đức của Như Lai, nhằm tạo tiền đề cho “Như Lai giả, chư pháp Như nghĩa” (Như Lai là nghĩa Như của các pháp) được nói trong phần sau.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.1.3.2. Phản chánh thích thành (dùng cách nói tương phản và trực tiếp để giải thích rồi kết lại)

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.1.3.2.1. Giải thích bằng cách nói tương phản

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược hữu pháp Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, Nhiên Đăng Phật tắc bất dữ ngã thọ ký: “Nhữ ư lai thế, đương đắc tác Phật, hiệu Thích Ca Mâu Ni”.

(經) 須菩提！若有法如來得阿耨多羅三藐三菩提，然燈佛則不與我授記：汝於來世，當得作佛，號釋迦牟尼。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu có pháp để Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, Nhiên Đăng Phật sẽ chẳng thọ ký cho ta: “Trong đời tương lai, ông sẽ làm Phật hiệu là Thích Ca Mâu Ni”) .

Trong hai khoa “phản chánh, thích thành” (giải thích theo hai phương diện tương phản và trực tiếp, và kết lại), đã nêu ra chỗ đáng nên chú trọng trong khi nêu ra câu hỏi. Trên đây đều là xét theo quả vị của Phật trong hiện thời để nói rõ cái tâm tu nhân khi Ngài còn là Bát Địa. Trong đoạn này, xét theo quả hạnh khi Ngài được thọ ký xưa kia để nói rõ cái tâm tu nhân khi mới phát khởi sự giác ngộ. Vì thế, những điều nói trước đó đều nhằm dẫn khởi những điều ở đây. Bởi lẽ, thành Phật, thành Như Lai là do sự thọ ký xưa kia, nhưng sự thọ ký xưa kia thật sự là do đã chứng pháp Vô Sanh. Hết thảy các vị Bồ Tát mới phát sơ tâm giác ngộ, nếu biết “hễ có pháp, sẽ chẳng được thọ ký; chẳng có pháp mới được thọ ký” thì thọ trì, đọc tụng kinh này, ắt phải nên theo đúng lời dạy, đối với hết thảy các pháp chẳng trụ mà trụ, thì mới là tín tâm chẳng trái nghịch, gánh vác Như Lai, mới có thể sanh phước, diệt tội, sẽ đắc Bồ Đề. Há nghĩa ấy chẳng rành rẽ như được phô bày ư?

Từ Tam Bồ Đề trở đi, cổ bản không có chữ Vô. Xem cách nói “bất dữ thọ ký” (chẳng thọ ký cho [ta]) có thể biết “nhược hữu pháp Như Lai đắc” (nếu có pháp để Như Lai đắc) v.v… là nói theo lúc còn chưa được thọ ký. Ý nói: Trước khi được thọ ký vào thuở đó, nếu tâm [tiền thân Phật Thích Ca] trụ vào pháp Vô Thượng Bồ Đề, mong mỏi “thành Như Lai, đắc Vô Thượng Bồ Đề”, sẽ chẳng thể chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn. Do đó, ngay cả thọ ký cũng chẳng thể được, há có thể thành Như Lai ư? Ba câu từ “nhữ ư lai thế” (ông trong đời sau) trở đi, chính là lời thọ ký của Nhiên Đăng Phật. Nay sợ [người nghe] chẳng hiểu rõ “thọ ký” là gì, bèn dẫn chuyện như thế để nói, chẳng dùng câu “tác thị ngôn” (nói như thế này), nhằm nêu rõ: [Câu này] chẳng phải do Nhiên Đăng Phật nói, [mà do Phật Thích Ca dẫn lại] như thế.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.1.3.2.2. Giải thích trực tiếp

(Kinh) Dĩ thật vô hữu pháp đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, thị cố Nhiên Đăng Phật dữ ngã thọ ký, tác thị ngôn: “Nhữ ư lai thế, đương đắc tác Phật, hiệu Thích Ca Mâu Ni”.

(經) 以實無有法得阿耨多羅三藐三菩提，是故然燈佛與我授記，作是言：汝於來世，當得作佛，號釋迦牟尼。

(Kinh: Do thật sự chẳng có pháp để đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, cho nên Nhiên Đăng Phật thọ ký cho ta, nói như thế này: “Ông trong tương lai sẽ được làm Phật, hiệu là Thích Ca Mâu Ni”) .

Dùng “thật vô” (thật sự chẳng có) để ngắt câu, ngụ ý: Do cái tâm thật sự chẳng trụ chấp pháp Bồ Đề để cầu đạt được. “Thị cố” (Vì thế, do vậy) là nói rõ nguyên nhân chánh yếu “do tâm chẳng có pháp, bèn chứng Vô Sanh”. Do bởi lẽ ấy mà được thọ ký. Câu “tác thị ngôn” (nói như thế này) nhằm nêu rõ ba câu “nhữ ư lai thế…” (ông trong đời sau) do chính kim khẩu của Nhiên Đăng Phật tuyên thuyết, khác biệt với khoa trước chỉ dẫn chuyện này để giải thích ý nghĩa thọ ký.

Hoặc có thể hiểu ý nghĩa của Thích Ca (họ) Mâu Ni (tên) là Năng Nhân Tịch Mặc. Do vậy nói: Năng Nhân (能仁, Shakya) là chẳng trụ Niết Bàn, Tịch Mặc (寂默, Muni) thì chẳng trụ trong sanh tử. Do chẳng trụ vào pháp, cho nên dùng danh hiệu ấy để thọ ký. Cách giải thích này chẳng phải là không được, nhưng bất tất phải câu nệ! Vì thọ ký chú trọng nơi ấn chứng, hứa khả [người được thọ ký] trong tương lai sẽ làm Phật, chẳng liên quan tới danh hiệu. Hơn nữa, mỗi vị Phật đều chẳng trụ vào pháp, [vị Bồ Tát trong tương lai sẽ thành Phật] đều được vị đã thành Phật trước thọ ký, đều có danh hiệu, nhưng danh hiệu chưa chắc đều có ý nghĩa “chẳng trụ”, há có nên câu nệ dùng danh hiệu để giải thích ư?

Kế đó là nói về ý chỉ trọng yếu “pháp nào cũng đều là Như” trong khoa này. Trong khoa “vô đắc mà đắc” trên đây, đã nêu ra chứng quả về mặt Sự, nhằm chỉ rõ “chớ nên trụ vào Bồ Đề”, còn khoa “pháp nào cũng đều Như” là nói về Lý của quả chứng, nhằm chỉ rõ “chẳng có Bồ Đề để có thể trụ”, chính là nói rõ nguyên do “chớ nên trụ”, tức là tột bậc lìa tướng, mà cũng là [nói về] cái sẵn có nơi pháp tánh vậy. Bởi lẽ, dùng quả để chứng, tướng và bất tướng đều cùng mất, khiến cho biết lúc tu nhân hạnh, phải nên cùng lìa tướng và bất tướng.

“Pháp nào cũng đều Như” chứa đựng ý nghĩa tinh vi. Nay trước hết nói rõ cùng tận nguyên ủy và thứ tự của ý chỉ trọng yếu, sau đấy mới chia thành khoa để nói rõ chỉ thú, ngõ hầu có lớp lang, sẽ dễ hiểu hơn. Hãy nên biết: Đức Thế Tôn nói nghĩa “các pháp đều Như” này với dụng ý khiến cho người nghe pháp sẽ triệt để liễu giải liễu nghĩa rốt ráo. Bởi lẽ, ắt phải hiểu sâu rồi mới tin sâu, hiểu trọn vẹn rồi sau đó mới tu trọn vẹn, sẽ chứng nhập cũng chẳng khó! Vì sao vậy? Giải dần dần khai, chấp tình ngã kiến sẽ dần dần tiêu. Do vậy, học Phật chú trọng giải huệ là vì lẽ này. Giải huệ được gọi là quán huệ. Do vì lẽ này, ba món Văn, Tư, Tu đều chẳng lìa Huệ. Như vậy thì ý chỉ trọng yếu “pháp nào cũng đều Như” há chẳng được biện định rõ ràng rồi ư?

Cái được gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác chẳng có gì khác, chính là Chân Như bản tánh, mà cũng gọi là tự tánh thanh tịnh tâm. Do nó là cốt lõi của muôn pháp, nên gọi là Vô Thượng. Do hết thảy chúng sanh đều cùng có, nên gọi là Chánh Đẳng. Nhưng chúng sanh do bị vọng niệm phân biệt, chấp trước v.v… ngăn chướng, chẳng tự giác ngộ, chẳng biết tánh ấy chính là Vô Thượng Chánh Đẳng. Nếu đã biết mà có thể khử vọng, trừ chướng, thì gọi là Chánh Giác. Lúc thoạt đầu có thể giác thì gọi là “phát giác sơ tâm” (phát khởi cái tâm giác ngộ ban sơ) . Giác tới rốt ráo, sẽ khiến cho tánh đức vô thượng chánh đẳng phô bày toàn vẹn, không có gì để gọi tên được, đành gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Thật sự là tánh vốn sẵn có, há có gì để gọi là Đắc ư? Do vậy, tuy đắc mà ắt quy vào “vô sở đắc” (không có gì để đạt được) là vì lẽ này! Nhưng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác là vì chúng sanh đồng thể, do bổn nguyện từ bi, bèn đối với Lý Thể đã đích thân chứng đắc, dùng đủ loại ngôn từ, mở ra đủ loại phương tiện, khéo léo thí dụ, khiến cho trọn khắp hết thảy chúng sanh đều giác, đều ngộ, đều tu, đều chứng lý ấy. Chẳng có gì để gọi tên, bèn gọi là “pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Giác” đó thôi! Thật sự là tánh sẵn đủ của chúng sanh, há có gì để gọi là “pháp” ư? Hiểu rõ lý này, sẽ biết chớ nên nghĩ có pháp, chớ nên nghĩ có đắc vậy!

Tự tánh đã gọi là “thanh tịnh”, có thể biết là nó chẳng nhiễm mảy trần! Ví như mặt trời rực rỡ giữa bầu trời quang đãng, có một tí mây, [mặt trời] liền bị che chướng, chẳng có ánh sáng. Vì thế, muốn cho tánh quang chiếu trọn, cần phải tịnh trừ chẳng có mảy trần. Hết thảy chúng sanh vốn chẳng biết tự tánh thanh tịnh như thế, đức Phật đã đích thân chứng, bèn truyền dạy hãy nên phản chiếu như thế, hãy nên tự giác như thế. Nếu [người nghe] chẳng mỗi mỗi đều y giáo phụng hành, sao gọi là “phát giác” cho được? Vì sao vậy? Hễ có một pháp tồn tại, hễ có “đắc” tồn tại, thì vẫn là thói quen phân biệt, chấp trước như cũ, bản tánh vẫn bị ngăn chướng y như cũ. Vì thế, không chỉ chớ nên trụ vào hết thảy các pháp, mà ngay cả pháp Bồ Đề cũng đừng nên trụ là vì lẽ này!

Vì sao chúng sanh có căn bệnh phân biệt, chấp trước? Chẳng có chi khác, do chẳng liễu đạt Nhất Chân pháp giới, chỉ nhận biết tướng của hết thảy các pháp. Đã là tướng thì mỗi tướng khác nhau. Do mê nơi tướng, sẽ bất tri bất giác thuận theo phân biệt, thuận theo đó mà chấp trước. Chẳng biết: Đã gọi là “tướng”, thì nó sẽ luôn luôn dấy lên biến hóa. Do vậy nói “phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng” (phàm tất cả các tướng đều là hư vọng) . “Hư vọng” là nói nó giả trất, chẳng thật, chẳng phải là nói nó tuyệt đối chẳng có. Nhưng chúng sanh chẳng biết [tướng] là giả, niệm nào cũng phân biệt, chấp trước nơi tướng hư vọng; do vậy gọi là “vọng niệm”, hàm ý “do đuổi theo tướng hư vọng mà dấy niệm”. Hoặc tuy biết là giả, nhưng vẫn niệm niệm chẳng ngừng, khiến cho tướng hư vọng quấy nhiễu rối ren cái tâm. Do vậy gọi là “vọng niệm”, hàm ý “tướng hư vọng thuận theo ý niệm mà dấy lên”. Vì thế, danh xưng “vọng niệm” chứa đựng cả hai ý nghĩa ấy. Phương tiện để đối trị cũng có hai loại:

1) “Lìa tướng” như đã nói trong nửa đầu bản kinh này. Ắt cần phải triệt để giác ngộ: Hết thảy cảnh tướng nơi căn, thân, khí giới, đều là hoa đốm trên hư không, là bóng trăng trong nước. Mê chấp, so đo, chỉ tăng thêm phiền não. Trọn phải nên trì giới, tu phước, hòng đoạn nhiễm duyên, trừ tham, sân. Quán hạnh như thế rất lâu, tình chấp mỏng dần, vọng tưởng cũng thuận theo đó mà ít dần. Vì sao vậy? Gọi là vọng tưởng thì không gì chẳng là tình chấp khiến thành ra như thế. Do vậy, dùng lìa tướng làm phương tiện để lìa niệm. Đó là một pháp!

2) “Lìa niệm” như được nói trong nửa sau của kinh này. Do tập khí từ vô thỉ đến nay đã sâu, tuy biết tướng đều là hư vọng, nhưng cứ nắm níu không thôi! Ắt phải dốc sức nơi động niệm, hướng về nguồn tâm để phản quán. Tất cả vạn hạnh trì giới, tu phước lại càng thêm tinh tấn, dùng trải qua sự việc để rèn luyện cái tâm. Nếu đánh chết ý niệm, hết thảy phân biệt, chấp trước sẽ tự chẳng có, mà hữu tướng hay vô tướng đều chẳng quan hệ. Vì sao vậy? Có thể chẳng khởi niệm, hết thảy các tướng chẳng lìa sẽ tự lìa. Đấy là dùng lìa niệm làm cách lìa tướng rốt ráo. Đó lại là một pháp nữa!

Hai loại pháp ấy có thể cùng hành, chẳng mâu thuẫn. Lìa tướng chính là lìa niệm, lìa niệm thì mới có thể lìa tướng, cho nên nói “chẳng mâu thuẫn”. Nhưng lìa tướng thì chỉ lìa một tầng vọng niệm trước đó, tức là [lìa vọng niệm] do đuổi theo tướng hư vọng mà dấy lên, còn lìa niệm thì là lìa tầng vọng niệm sau đó, tức là tướng hư vọng do thuận theo niệm mà dấy lên. Vì thế, cần phải cùng hành, chẳng phải là câu nệ lìa tướng trước rồi mới lìa niệm sau. Tức là khi lìa tướng, bèn kiêm tu lìa niệm, thì lìa tướng mới có thể đạt đến rốt ráo. Khi lìa niệm bèn kiêm tu lìa tướng, thì lìa niệm mới càng thuận tiện. Hãy nên cùng hành đồng thời!

Nói chung, chúng sanh đã bị mê bởi tướng của hết thảy các pháp, trọn chẳng biết phản chiếu tự tánh, nào có biết tự tánh và chúng sanh đồng thể; lại nào có biết trong là Ngũ Uẩn, lục căn, ngoài là núi, sông, đại địa v.v… hết thảy các pháp đều chỉ do tâm tạo. Đã chẳng biết điều này, sẽ chẳng biết đức Phật dạy “đừng nên trụ vào hết thảy các pháp” chính là để trừ căn bệnh “phân biệt, chấp trước, giữ lấy tướng”, trọn chẳng liên quan hết thảy các pháp. Nếu bệnh chấp giữ tướng đã trừ, thì trong là Ngũ Uẩn, ngoài là núi, sông v.v… hết thảy các pháp đều như kinh Lăng Nghiêm đã dạy: “Hàm thị diệu tịnh minh tâm, tánh tịnh minh thể” (Đều là cái tâm sáng suốt mầu nhiệm thanh tịnh, là cái Thể sáng suốt, thanh tịnh nơi tánh) . Vì sao vậy? Hết các pháp đều chỉ có tướng mà chẳng có tánh. Chẳng phải là vô tánh, tánh của hết thảy các pháp chính là tự tánh. Vì sao vậy? Do là Nhất Chân pháp giới, như vậy thì làm sao có thể trừ khử được! Lại còn vì lẽ nào mà cứ ắt phải trừ khử? Đó là nghĩa chân thật của “các pháp đều là Như”. Do vậy, Khởi Tín Luận nói: “Cái Thể Chân Như ấy không gì có thể trừ được, do hết thảy các pháp đều là chân, mà cũng không gì có thể lập, do hết thảy các pháp đều giống như Như”. Cần phải biết: A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề chính là tên gọi khác của Chân Như. Nếu trụ vào đó, vẫn là giữ lấy tướng! Hễ có cái để giữ lấy, sẽ có cái được lập. Dẫu quý vị trừ khử sạch tướng của hết thảy các pháp, nhưng hễ lập riêng một tướng Bồ Đề, sẽ chẳng phải là “hết thảy các pháp đều Như”. Vì sao vậy? Do có lập, sẽ liền có phế. Bản tánh là cốt lõi của muôn pháp, không gì chẳng bao hàm, không gì chẳng trọn đủ. Lập một điều mà phế các điều khác, sẽ chẳng phải là toàn tánh, há nào phải là Vô Thượng Chánh Đẳng, lại há có phải là Chánh Giác ư?

Nửa đầu bộ kinh này trừ sạch tướng của hết thảy các pháp để hiển lộ Bồ Đề, nhằm trừ căn bệnh chấp giữ hết thảy các pháp. Do sợ [hành nhân] có thể vẫn còn chấp giữ Bồ Đề, cho nên nửa bộ sau, vừa mở đầu lại liền trừ điều này. Bệnh ấy đã trừ, tánh đức sẽ phô bày trọn vẹn, pháp nào cũng đều là Như! Chẳng thể trừ thì cũng chẳng thể lập. Mục đích tối hậu của hành nhân là ở chỗ này! Các nghĩa đã nói từ lúc mở đầu kinh cho tới đây cũng quy hướng vào chỗ này. Do vậy, khoa “pháp nào cũng đều Như” này chính là nghĩa trọng yếu trong toàn thể bộ kinh, mà cũng là nghĩa trọng yếu trong hết thảy Đại Thừa Phật pháp. Những điều nói sau đó, cũng không gì chẳng nhằm xiển phát nghĩa ấy, chứng minh để thành tựu nghĩa ấy. Những điều được nói trong nửa bộ đầu cũng không gì chẳng quy hướng nghĩa ấy, thâu nhiếp vào nghĩa ấy. Đấy chính là đức Thế Tôn đã giãi bày trọn hết pháp do chính mình chứng đắc, khai thị tường tận, ngõ hầu chúng sanh nhờ vào đó mà ngộ, do điều này mà được nhập vậy!

Vì thế, pháp nào cũng đều Như, ắt phải trừ sạch hết thảy tình chấp, chỉ có chứng mới biết, chẳng thể nói suông được! Nếu căn bệnh chấp giữ chẳng trừ mảy may, mà bảo người khác “hết thảy đều Như”, thì sẽ là pháp nào cũng đều thành chướng, há có thể pháp nào cũng đều là Như ư? Đấy cũng là dối người đó thôi! Đàm luận Bát Nhã hư vọng, tội sẽ đến mức đọa lạc Vô Gián, vì đã khiến cho chúng sanh ngờ vực, lầm lạc, khiến cho người ta vì đó mà báng Phật, báng pháp, khinh rẻ Tam Bảo! Hãy nên biết: Nếu chứng “pháp nào cũng đều là Như”, ắt sẽ có thể thực hiện các chuyện như rút gọn một kiếp thành sát na, hoặc kéo dài một sát na thành vô lượng kiếp, dùng hạt cải chứa núi Tu Di, biến Sa Bà thành cõi tịnh. Đạt đến địa vị Sự Sự vô ngại ấy thì mới có thể nói lời ấy! Hết thảy học nhân chỉ nên hướng theo “pháp nào cũng đều là Như” để quán chiếu, hòng trừ sạch tình chấp ngã kiến và Biến Kế Chấp để mong chứng nhập. Đó là chuyện có thể được. Há có nên sanh khởi đại ngã mạn, dễ dãi dùng “nhất như” để nói thành Khẩu Đầu Thiền ư?

Hãy thử xem chỗ kết thúc tối hậu của kinh này, cũng chính là phần khởi đầu của Lưu Thông Phần, sau khi nói “như như bất động”, liền nói tiếp rằng: “Hà dĩ cố? Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng, huyễn, bào, ảnh, như lộ diệc như điện. Ưng tác như thị thị quán” (Hết thảy pháp hữu vi, như mộng, huyễn, bọt, bóng, như sương, cũng như chớp. Hãy nên quán như thế) . Đúng là chỉ bày Như Như bất động. Hãy nên từ quán hết thảy các pháp như mộng, như huyễn để chứng nhập. Quán như mộng, huyễn v.v… nhằm trừ khử tình chấp. Đấy là chỗ then chốt trong kinh, chớ nên coi thường!

Vì sao nói nghĩa của nửa bộ trước bao gồm trong đây? Nay nói đại lược để khơi mở ngộ môn. Như nói “nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, liền thấy Như Lai) . Hãy thử nghĩ: Nếu thấy tướng chính là chẳng phải tướng, há chẳng phải là các pháp đều Như ư? Vì thế nói là “thấy Như Lai”. Phàm nói “mỗ mỗ phi mỗ mỗ” (thứ gì đó chẳng phải là thứ gì đó), đều nhằm chỉ điểm nghĩa này. Lại như “tín tâm thanh tịnh tắc sanh Thật Tướng” (tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng) . Cần phải biết: Do chẳng phân biệt, chấp trước, sau đó cái tâm mới tịnh. Tâm tịnh liền sanh Thật Tướng. Thật Tướng là nói “vô tướng, bất tướng”, chính là “các pháp đều Như” vậy. Do vậy bảo “ưng sanh thanh tịnh tâm, ưng vô trụ sanh tâm. Ưng sanh vô trụ tâm, ưng ly nhất thiết tướng phát Bồ Đề, hành Lục Độ. Nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh, hãy nên chẳng trụ mà sanh tâm. Hãy nên sanh tâm vô trụ. Hãy nên lìa hết thảy các tướng phát Bồ Đề, hành Lục Độ. Nếu tâm có trụ tức là chẳng phải trụ) . Lại như “bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) . “Bất thủ pháp” là do hết thảy các pháp đều Như, chẳng thể lập. “Bất thủ phi pháp” là do hết thảy các pháp đều là thật, không gì có thể trừ. Đó chính là “pháp nào cũng đều là Như”. Do các pháp đều là Như, cho nên chẳng có pháp nhất định gọi là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, mà cũng chẳng có pháp nhất định để Như Lai có thể nói. Do vậy, pháp và phi pháp đều chẳng phải, chẳng thể giữ lấy, mà cũng chẳng thể nói. Hết thảy hiền thánh đều do pháp vô vi mà có sai biệt, vì pháp nào cũng đều là Như, nên pháp nào cũng đều là thật (Vì thế, kinh Pháp Hoa bảo “pháp trụ pháp vị, tướng thế gian thường trụ”) . Do hết thảy các pháp vốn sẵn thanh tịnh, trọn chẳng phải tạo tác, cho nên nói là “vô vi”. Hết thảy hiền thánh không ai chẳng tu điều này, chứng điều này, chỉ do công hạnh cạn hay sâu mà thành hiền, hay thành thánh sai khác. Thật sự là một pháp như nhau, có bao giờ sai biệt đâu nhỉ? Những điều khác cứ chuẩn theo đây mà suy ra.

Tóm lại, nếu lãnh hội “pháp nào cũng đều Như” mà khế nhập, thì cũng chẳng có gì gọi là Không, chẳng có gì gọi là Có, chẳng có gì gọi là Trung, mà cũng chẳng trở ngại Không, chẳng trở ngại Hữu, mà cũng là chẳng Không, chẳng Giả, chẳng Trung. Vì sao vậy? Cái bệnh ngã kiến tình chấp đã đều trừ sạch, thì thấy tướng chính là thấy tánh, pháp nào cũng đều là đạo, không gì chẳng thể được! Do vậy, các kinh [Kim Quang Minh] Tối Thắng Vương, Duy Ma Cật v.v… nói “Ngũ Uẩn chính là Pháp Thân, sanh tử tức là Niết Bàn, phiền não tức là Bồ Đề” đều hiển thị nghĩa “các pháp đều là Như”. Nếu có đôi chút chấp trước, phân biệt chưa phá, sẽ tạo thành vướng mắc, đình trệ, các pháp sẽ chẳng phải là đạo, chẳng có gì để đạt được! Dẫu chẳng chấp hết thảy, nhưng vẫn còn chấp một cái Bồ Đề, thì vẫn là chấp giữ tướng, phân biệt, tự chướng giác thể, cái được gọi là Trung chẳng phải là Trung. Chấp Hữu và Thiên Không khỏi cần bàn tới nữa! Phàm người phát tâm tự độ, độ người khác để mong hiểu rõ tánh, thấy Phật, thì phương cách quan trọng, then chốt hoàn toàn đều nằm ở đây. Phương cách ấy như thế nào? Chính là nương theo kinh giáo này, lìa tướng, lìa niệm mà thôi! Hãy nên biết: Hết thảy chư Phật và pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của chư Phật đều từ kinh này mà ra, cho nên những điều được nói trong kinh, không gì chẳng phải là nghĩa căn bản, là nghĩa rốt ráo. Ngàn kinh vạn luận khác đều nhằm hiển lộ rạng ngời nghĩa này, giúp đỡ nghĩa này. Vì thế, nay tôi đem nghĩa trọng yếu này tuyên bày cặn kẽ, tường tận, triệt để, các vị thiện tri thức hãy khéo suy nghĩ nhé!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2. Nói rõ “các pháp đều là Như”

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2.1. Xét theo danh hiệu để nói nghĩa Như

(Kinh) Hà dĩ cố? Như Lai giả, tức chư pháp Như nghĩa.

(經) 何以故？如來者，即諸法如義。

(Kinh: Vì sao vậy? Như Lai là nghĩa Như của các pháp) .

Câu “hà dĩ cố” là tự đặt ra lời hỏi. Nhằm hỏi những điều được nói trong phần trước “chẳng có pháp Bồ Đề thì mới được thọ ký làm Phật. Chẳng có pháp Bồ Đề thì mới thành Như Lai đắc Bồ Đề” là vì lẽ nào vậy? Từ “Như Lai” trở đi là tự lập ra lời đáp. Nếu nói “Phật xưng là Như Lai, ông cũng biết nghĩa của Như Lai hay chăng?” Nghĩa ấy chẳng có gì khác! Chính vì lìa tướng hư vọng sai biệt của hết thảy các pháp, chứng chân tánh nhất như của hết thảy các pháp đó thôi! Hãy nên biết: Phật chẳng thấy các pháp có tướng sai biệt, đó gọi là Như. Phật cũng chẳng thấy có tướng riêng khác của một pháp; đó gọi là “chư pháp Như”. “Như” có nghĩa là “chẳng sai biệt”, cũng có nghĩa là “chẳng khác”, tức là pháp tánh chẳng có sai khác. Pháp tánh chẳng có sai khác vì nó không tịch. Vì thế, nghĩa Như của các pháp chính là nghĩa “pháp tánh không tịch”. Gọi là Như Lai là do đã chứng tánh không tịch. Nếu tồn tại “có một cái không tịch” sẽ thành sai khác, sẽ chẳng phải là không tịch, há gọi là Như Lai được ư? Vì thế nói: “Như Lai giả, tức chư pháp Như nghĩa” (nhấn mạnh chữ Như) . Như vậy thì phát Vô Thượng Chánh Đẳng Giác há có thể tồn tại một cái tâm có tướng phát khởi giác ngộ khiến cho nó chẳng không tịch ư?

Lại còn nói “chư pháp” tức chẳng phải là một, nói Như tức là chẳng khác. Chẳng một, chẳng khác, pháp tánh là như thế. Phật được xưng là Đại Giác, tức là đã giác rốt ráo pháp tánh “chẳng một, chẳng khác” ấy. Vì thế nói: “Như Lai giả, tức chư pháp Như nghĩa” (nhấn mạnh chư pháp và Như) . Cần phải biết: Do chẳng phải là một, cho nên “chớ nên giữ lấy pháp chẳng phải là Bồ Đề”. Do chẳng khác, cho nên “pháp Bồ Đề cũng chớ nên giữ lấy” (nói theo phần trước là chuyên xét theo Thể. Nói lần thứ hai là xét theo Thể, Tướng, Dụng) . Do vậy mà xét, nói chắc chắn “các pháp là các pháp”, thì trật mất rồi! Vì sao vậy? Tuy là các pháp mà đều là “nhất như” (giống như nhau), nhấn mạnh Nhất Như! Nói chắc chắn “các pháp chẳng phải là các pháp”, cũng sai mất rồi! Vì sao vậy? Do các pháp là Nhất Như (nhấn mạnh “các pháp”) .

Điều then chốt là trong đó hoàn toàn tùy thuộc chấp hay chẳng chấp! Chẳng chấp Có, các pháp chẳng trở ngại “nhất như”. Chẳng chấp Không, nhất như chẳng trở ngại các pháp. Chấp vào các pháp, sẽ chẳng phải là Như. Chấp vào Như, sẽ chẳng phải là các pháp Như. Vì thế, đối với các pháp do Như Lai đã nói, đều chẳng thể giữ lấy, chẳng thể nói. “Chẳng thể giữ lấy” là tánh của các pháp. Chân Như duy nhất, vì chẳng phân biệt. Đó là sai biệt nơi bình đẳng. “Chẳng thể nói”: Tánh của Chân Như chẳng lìa các pháp, chỉ chứng mới biết. Trong sai biệt mà thấy bình đẳng. Vì thế, người phát sanh sự giác ngộ hãy nên lìa hết thảy các tướng, tu Lục Độ vạn hạnh. Lìa các tướng là ở nơi Thật Tế lý địa, chẳng nhiễm mảy trần. “Tu vạn hạnh”: Trong các môn thuộc Phật sự, chẳng xả một pháp! Do chư pháp nhất như, hãy nên đừng xả một pháp nào. Do là pháp nhất như, cho nên đừng nhiễm mảy trần! Giác như thế, lìa như thế, tu như thế, thì pháp sẽ tương ứng, tánh tương ứng, sẽ được chứng tương ứng vậy!

Nói chung, do mê mờ đối với bình đẳng, chấp lấy sai biệt, tâm liền thuận theo pháp mà chuyển, dẫu là phi pháp cũng trở thành chướng ngại. Nơi sai biệt mà thấy bình đẳng, pháp sẽ chuyển theo tâm, tức là chẳng có pháp nào không phải là Chân Như. Cổ đức nói “đón bạn, tiễn khách, gánh nước, vác củi, đi, đứng, ngồi, nằm”, trong mười hai thời, nơi các pháp lấy bất cứ một pháp nào đều được, chẳng phải là một bức tranh “đạo nhân vô sự hành lạc” ư? Hãy nên biết: “Thiên hạ vốn vô sự, kẻ khờ tự quấy nhiễu!” Từ trong “chẳng có Không và Hữu” mà chấp giữ tướng Không Hữu; từ trong “chẳng có thiện, ác”, mà nghĩ thiện, nghĩ ác. Vọng tưởng tơi bời, há chẳng phải là tự quấy nhiễu ư? Chọn lấy pháp nào cũng đều được, tự tại chi bằng! Cổ đức lại nói: Lúc chẳng ngộ, núi là núi, nước là nước. Khi đã ngộ, núi chẳng phải là núi, nước chẳng phải là nước. “Núi là núi, nước là nước”: Chỉ thấy các pháp. “Núi chẳng phải là núi, nước chẳng phải là nước”: Chỉ thấy nhất như. Lại có vị sau khi đã ngộ, ca rằng “thanh sơn hoàn thị cựu thanh sơn” (non xanh vẫn là non xanh cũ), ý nói: Các pháp vẫn y như cũ, nhưng thấy nhất như nơi các pháp, tức tuy non xanh vẫn như cũ, nhưng quang cảnh đã đổi mới!

[Giải thích] “Như Lai là nghĩa Như của các pháp”, dường như chỉ giải thích chữ Như, nhưng thật ra chữ Lai cũng được giải thích trong ấy. Vì sao nói vậy? Có đến, có đi là sự tướng sai biệt, tức là một trong các pháp. Các pháp đã Như thì Lai cũng là Như. Hết thảy chúng sanh đều Lai mà chẳng Như; thánh nhân Nhị Thừa thì Như mà chẳng Lai. Quyền vị Bồ Tát tuy Như mà chưa tận Như, tuy Lai vẫn chẳng thể tới trọn khắp. Chỉ riêng Phật Như Lai chứng tánh nhất như, nên trọn hết ngằn mé Chân Như là Lai. Chân Như không có ngằn mé, nên Lai cũng chẳng có ngằn mé. Chân Như bất động, nên Lai cũng bất động. Tuy gọi là Lai, thật ra là Lai mà chẳng Lai, chẳng Lai mà Lai. Hãy nên biết: Gọi là Như Lai, nhằm nói rõ cái Lai ấy chẳng có tướng Lai, nên nói là Như. Vì nói rõ cái Như chẳng có tướng Như, nên nói là Lai (ý nghĩa của tiết này là nói theo tướng đến đi, hai chữ “chư pháp” đã gồm thâu. Nói theo tướng “đến mà chẳng đến” thì chữ Như đã gồm thâu. Lại còn nói rõ nghĩa Như của các pháp, tức là dùng các pháp để trừ Như, dùng Như để trừ các pháp, nhằm hiển thị tánh đức giá chiếu đồng thời. Những điều đã nói trong các phần trước đều là nghĩa này. Dẫn các lời cổ đức v.v… chẳng phải là nói thừa thãi, mà là để tham cứu) .

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2.2. Xét theo quả đức để nói rõ Như

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2.2.1. Nói rõ “không có pháp”

(Kinh) Nhược hữu nhân ngôn, Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Tu Bồ Đề! Thật vô hữu pháp, Phật đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經) 若有人言，如來得阿耨多羅三藐三菩提。須菩提！實無有法，佛得阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Nếu có người nói Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Tu Bồ Đề! Thật sự chẳng có pháp để Phật đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) .

“Nhược hữu” có nghĩa là “chắc là có [người nói rằng]”. Vì kinh văn trong phần trước có nói “Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”, sợ có kẻ chẳng hiểu ý, nghe “Như Lai tức là nghĩa Như của các pháp”, do vậy bèn hoài nghi rằng: “Như Lai đã có nghĩa là ‘các pháp như nhau’, vậy thì không có Bồ Đề để đắc đã rõ rồi! Vì sao phần trên lại nói Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề vậy?” Vì ngăn chặn nỗi nghi ấy, nên lập ra [giả dụ] có kẻ nói như vậy, lại gọi trưởng lão để bảo rằng: Chắc là có kẻ nói [như thế], vì nghi là vẫn có pháp, chẳng biết thật sự không có pháp! Chỉ vì nêu rõ: Giác đã đến mức rốt ráo, không có gì để gọi tên, bèn gọi là “Phật đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” đó thôi! Từ chữ “ngôn” trở đi, có ý nói: Nếu nói theo tánh đức, quả thật các pháp nhất như. Do vậy, ở đây chẳng nói Như Lai, mà nói là Phật, chính vì để nói rõ: Được gọi là “đắc Bồ Đề”, ngụ ý đã chứng Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, mà cũng chính là cái quả của “các pháp nhất như” vậy, há có nên bảo là “có pháp Bồ Đề để đắc” ư? Có gì để nghi nữa? Phần kinh văn tiếp theo dùng ý nghĩa “vô thật, vô hư” để giảng rõ: [Tuy nói là] đắc, nhưng thật sự không có gì để đắc; tuy chẳng có gì để đạt được, nhưng cũng chẳng ngại gọi là “đắc”, càng rõ rệt hơn!

Phần 32

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2.2.2. Giảng rõ nhất như

(Kinh) Tu Bồ Đề! Như Lai sở đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, ư thị trung vô thật vô hư.

(經) 須菩提！如來所得阿耨多羅三藐三菩提，於是中無實無虛。

(Kinh: Tu Bồ Đề! A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề do Như Lai đã đắc, trong ấy chẳng thật, chẳng hư) .

“Ư thị trung” tức là trong cái sở đắc đó. Ý nói: Dẫu như có kẻ nói “Như Lai đắc Bồ Đề”, trọn chẳng biết cái mà Như Lai đạt được chỉ là một cái “chẳng thật, chẳng hư”. “Chẳng thật, chẳng hư” chính là nghĩa “các pháp đều Như”. Nghĩa này sẽ được diễn nói rộng rãi để tiện lãnh hội.

1) Điều này gần giống như trong phần trên đã nói “pháp do Như Lai đạt được, pháp ấy chẳng thật, chẳng hư”, nhưng ý nghĩa hết sức khác biệt. Bởi phần trước là nói đến pháp chân thật, tức pháp do Như Lai đạt được chính là Thật Tướng. Thật Tướng là vô tướng, vô bất tướng. Vô tướng là chẳng thật. Vô bất tướng là chẳng hư. Nếu nói rốt ráo, Thật Tướng là tướng và bất tướng đều chẳng có. Vì thế nói là “vô thật, vô hư”. Nói là “hư” hay “thật” thì cũng đều chẳng có. Đấy là pháp chân thật dùng để chứng tỏ và kết lại ý “chân thật” được nói trong đoạn kinh văn trước đó.

Ở đây là nói “thật sự chẳng có pháp”. Đã chẳng có pháp, còn bàn luận chi nữa? Đành phải như kẻ đó nói, bảo là “Như Lai đắc”, nhưng xét ra trong ấy, hoàn toàn là chẳng có gì để đắc. Vì sao vậy? Do thật sự chẳng có pháp. Đó là đặc biệt giả gọi là Đắc, chẳng thật; nhưng cũng chẳng ngại gì nói là “Như Lai đắc”. Vì sao vậy? Do cái đạt được chỉ là Như. Do “đạt được” điều đó, bèn gọi là Như Lai, do vô hư vậy (đấy là nói đối ứng với nghĩa được thuyết minh trên đây) .

2) A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tức là tên gọi khác của Chân Như giác tánh. Như vậy thì Như Lai chính là “nghĩa Như của các pháp”, giống như nói “xưng là Như Lai” là vì vị ấy đã chứng Chân Như giác tánh, đủ chứng tỏ pháp do Như Lai đã đắc chỉ là Như mà thôi. Vì thế, tuy gọi là “sở đắc” (pháp đạt được), nhưng trong cái “sở đắc” ấy, chẳng thật. Vì sao? Do giác tánh không tịch, mà nó cũng vô hư, vì sao vậy? Do giác tánh tỏ lộ toàn vẹn. Vì thế, bảo là “ư thị trung, vô thật, vô hư” (trong ấy chẳng thật, chẳng hư) . Nói chung, chẳng phải cái Đắc vì có cái để đắc, cho nên là chẳng thật. Chẳng phải là cái Đắc vì không có đắc, cho nên là vô hư. Điều này chính là như Trung Biên Luận đã nói: “Chẳng có cái có thể chấp giữ (năng thủ) và cái bị chấp giữ (sở thủ) thì là Hữu. Có cái có thể chấp giữ và cái bị chấp giữ thì là Vô”. Cũng như Phật Tánh Luận giảng: “Do khách trần là Không, tách lìa pháp giới. Do vô thượng pháp bất không, nên thuận theo pháp giới”. Do khách trần là Không, nên vô thật. Do vô thượng pháp bất không, nên vô hư. Cần phải biết: Đức Phật nói lời này nhằm giảng rõ, chẳng thể do nghe nói Đắc, bèn nghi là có pháp. Chớ nên do nghe nói “vô pháp”, bèn nghi rốt cuộc chẳng có chứng! (đây là xét theo A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề để giảng rõ nghĩa) .

3) Hễ nói “vô thật”, tức là nói Chiếu mà thường Tịch. Nói “vô hư”, tức là nói Tịch mà thường Chiếu. “Vô thật, vô hư” chính là song giá, song chiếu, Tịch Chiếu đồng thời. Trong ấy, một pháp chẳng sanh, đó là Tịch. Lại chẳng pháp nào không hiện, đó là Chiếu. Một pháp chẳng sanh, thật sự chẳng có pháp, nên là vô thật. Chẳng pháp nào không hiện, các pháp đều Như, nên là vô hư. Đấy là nói A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Như Lai đắc chính là đắc pháp ấy (Đấy là xét theo “Tịch Chiếu đồng thời” để giảng nghĩa) .

4) “Vô thật, vô hư” chính là nghĩa Như Thật Không và Như Thật Bất Không được nói trong Khởi Tín Luận. Như Thật tức là Chân Như, do Chân Như là tánh thể của chân thật, nên nói là Như Thật. Nói rõ các pháp nhất như, tức là “chân thật”. Luận giảng về nghĩa Như Thật Không như sau: “Nói là Không vì vốn sẵn trước nay chẳng tương ứng với hết thảy các nhiễm pháp, tức là lìa tướng sai biệt của hết thảy các pháp, do tâm niệm chẳng hư vọng”. Đó là nói tuy trong tâm của hết thảy chúng sanh có ý niệm hư vọng, và hết thảy các tướng sai biệt năng sở đối đãi ô nhiễm, bất tịnh, nhưng tánh thể Như Thật ấy vẫn thường hằng, bất biến. Do vốn sẵn “một tịnh, một nhiễm” chẳng tương ứng. “Chẳng tương ứng” nghĩa là tách lìa. Tách lìa như thế nào? Cái Thể như thật vốn sẵn chẳng phải là tâm niệm hư vọng. Lại nói: “Hãy nên biết Chân Như tự tánh, chẳng phải là hữu tướng, chẳng phải là vô tướng, cho đến chẳng phải là tướng vừa một, vừa khác. Nói chung là do có vọng tâm, phân biệt trong mỗi niệm, nên đều chẳng tương ứng. Vì thế nói là Không. Nếu lìa vọng tâm, thật sự chẳng có gì để có thể là Không”. Đó là nói: Được gọi là Không, tức là rỗng không ý niệm hư vọng và tướng sai biệt. Do vậy nói “chẳng phải là có tướng, chẳng phải là không có tướng, cho đến chẳng phải là tướng vừa một, vừa khác”. Đó có nghĩa là nói “lìa tướng”. Nếu lìa hết các tướng thuộc bốn câu đối đãi như “có, không, một, khác”, sẽ lìa tâm niệm hư vọng. Lìa các thứ ấy thì Chân Như tự tánh hiện tiền. Do đó nói “nếu lìa tâm hư vọng, thật sự chẳng có gì để có thể Không”, cho thấy: Nói là Không, chẳng phải là nói “không có Chân Như tự tánh”! Như vậy thì làm thế nào để có thể lìa tâm niệm hư vọng để rỗng không chúng? Do vọng tâm phân biệt trong tất cả mỗi niệm, vốn chẳng tương ứng với Chân Như tự tánh, rõ ràng là tự tánh vốn không, cho nên có thể rỗng không. Nhưng nhiễm tướng vọng niệm đã là Không, Chân Như bèn hiển hiện, cho thấy nó tuy là không mà bất không vậy!

[Luận] giảng về ý nghĩa của Như Thật Bất Không như thế này: “Nói Bất Không do đã hiển lộ pháp thể là Không, chẳng vọng, tức là chân tâm thường hằng bất biến, tịnh pháp trọn đủ, nên gọi là Bất Không”. Đó là nói pháp thể rỗng không các vọng niệm; đó là chân tâm thường hằng bất biến, trọn đủ vô lượng pháp công đức thanh tịnh; vì thế là Bất Không. Pháp thể là nói tới chân tánh nhất như, được gọi là Chân Như. Chân Như là cái Thể của hết thảy các pháp, cho nên gọi là “pháp thể”. Luận lại viết: “Cũng chẳng có tướng để có thể giữ lấy. Do lìa niệm đối với cảnh giới, do chỉ có chứng là tương ứng”. Đấy là nói chân tánh của các pháp nhất như chính là cái Thể của hết thảy các pháp, thật sự không có pháp, cũng chẳng nên trụ. Do lìa niệm đối với cảnh giới, chỉ có chứng mới biết; vì vậy bảo là “cũng chẳng có tướng để có thể giữ lấy” ý nói: Bất Không mà không vậy!

Gộp chung những nghĩa trên đây từ trong luận để xem, [sẽ biết] Như Thật Không là vô thật, Như Thật Bất Không là vô hư. Không mà Bất Không là vô thật, lại còn vô hư. Bất Không mà Không là đã vô hư, mà lại còn vô thật. Đấy chính là chân thể Như Như bất động của hết thảy các pháp. Vì vậy, ở đây, đức Phật nói “Như Lai đạt được A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”, nhưng trong đó, “chẳng thật, chẳng hư” chính là để giải thích “Như Lai tức chư pháp Như nghĩa” (Như Lai chính là nghĩa Như của các pháp) trong phần kinh văn trước đó. Hơn nữa, đọc kỹ lời luận, sẽ hiểu Bất Không là do Không mà có, có thể biết vô hư là do vô thật mà có. Các pháp nhất như là do “thật sự chẳng có pháp” mà có. Dùng luận để chứng kinh, nghĩa thú rành rành. Lại còn có thể thấy hai đoạn luận được trích dẫn chẳng khác dung hội ý chỉ chánh yếu của kinh này để nói vậy! Vì thế, muốn hiểu rõ kinh này, chẳng thể không đọc Khởi Tín Luận (đây là dựa theo Khởi Tín Luận để nói rõ ý nghĩa) .

5) “Vô thật” có thể hiểu là nói về các pháp. Các pháp do duyên sanh, cho nên vô thật. Có thể hiểu “vô hư” là nói tới Như. Chân Như bất không, nên là vô hư. Tướng của các pháp tuy là duyên sanh mà vô thật. Tánh của các pháp giống như Chân Như mà vô hư. Vì thế nói “ư thị trung, vô thật vô hư”, tức là nói Như Lai đạt được A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, thật sự chẳng có pháp, mà cũng chẳng có gì để đạt được, chỉ là chứng nghĩa “các pháp đều Như” đó thôi (đây là xét theo nghĩa “các pháp đều Như” để nêu rõ ý nghĩa) .

6) “Vô thật, vô hư” là Không và Hữu như một, tánh đức vốn sẵn như thế. Như Lai chứng điều này. Do vậy, Ngài nói khoa này, khiến cho chúng sanh giác ngộ rồi tu tập pháp này. Cần phải biết: Bốn chữ ấy (vô thật vô hư) bình đẳng, chẳng thể coi thành hai chuyện, chẳng thể hạn cuộc chia thành trước sau. Nếu quán hết thảy các pháp chỉ là thật; đó là phàm phu. Nếu quán hết thảy các pháp chỉ là hư, đó là Nhị Thừa. Nếu quán hết thảy các pháp trong thật có hư, trong hư có thật, vẫn là Bồ Tát thuộc Quyền vị. Chỉ có Phật chẳng vậy, quán hết thảy các pháp vô thật vô hư, là một chỉnh thể. Đã vô thật lại còn vô hư, vô hư lại còn vô thật, đó gọi là “các pháp đều Như”, cũng chính là Không Hữu đồng thời. Hãy nên giác như thế, hãy nên tu như thế. Tu như thế nào? Chính là hãy sanh tâm chẳng trụ vào đâu, lìa hết thảy các tướng để hành bố thí Lục Độ, hòng lợi ích hết thảy chúng sanh. Phải chú trọng sao cho khi lìa tướng thì chính là lúc tạo lợi ích, khi tạo lợi ích chính là lúc lìa tướng. Đấy chính là sanh tâm vô trụ; đấy chính là phát Vô Thượng Bồ Đề. Tuy nói là “phát”, nhưng thật ra chẳng có pháp Bồ Đề! Như thế thì mới mong tương ứng với giác tánh “các pháp đều Như, vô thật, vô hư”. Ngay cả các danh tướng như “vô thật, vô hư, các pháp đều Như” v.v… cũng lại lìa bỏ, thì mới là “chẳng có pháp”, mới có thể tương ứng. Nếu chẳng phải vậy, tuy nói là “phát Bồ Đề”, nhưng thật ra đã quên mất Bồ Đề. Hễ quên mất Bồ Đề, liền thành ma sự. Chúng ta phải nên luôn luôn nhắc nhở điều này. Hãy nên biết: Đức Thế Tôn nói ra pháp tự chứng, chẳng có gì khác, chỉ vì muốn cho người đọc kinh, nghe pháp, sẽ y giáo phụng hành đó thôi (đây là xét theo sự sách tấn tu tập để giải thích ý nghĩa) .

Tổng hợp các ý nghĩa đã nói trên đây để xét, có thể biết đức Phật nói khoa này với dụng ý nêu rõ “Bồ Đề vô tướng” mà thôi! Do vô tướng, nên chẳng có pháp để phát Bồ Đề, chẳng có pháp để đắc Bồ Đề. Vì thế nói là “vô thật”. Do vô tướng, cho nên chẳng phải chỉ một pháp là Bồ Đề, mà pháp nào cũng đều là Bồ Đề; đấy là “vô hư”. Do vậy, lại nói khoa sau để kết lại nghĩa này (đấy là xét theo sự khởi phát phần sau để giải thích ý nghĩa) .

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2.3. Dựa theo các pháp để giảng Như

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2.3.1. Nói rõ “chính là hết thảy các pháp”

(Kinh) Thị cố, Như Lai thuyết nhất thiết pháp giai thị Phật pháp.

(經) 是故，如來說一切法皆是佛法。

(Kinh: Vì thế, Như Lai nói hết thảy các pháp đều là Phật pháp) .

Đối với ý nghĩa “các pháp đều Như” vừa nói trên đây, vì sao thấy các pháp đều nhất như? Tới đây, bèn kết luận rằng: Do hết thảy các pháp đều là Phật pháp. Hai chữ “thị cố” (vì thế), bàn theo mạch văn gần thì chính là tiếp nối ý “vô thật, vô hư”. Nếu truy ngược lại nguồn gốc, sẽ là thừa tiếp ý “chư pháp Như nghĩa” (nghĩa Như của các pháp), có nghĩa là: Do các pháp là duyên sanh nên chẳng thật; do cùng là như thật nên vô hư. Bởi lẽ ấy, Như Lai nói “hết thảy các pháp đều là Phật pháp”. Do “nghĩa Như của các pháp”, mở rộng thành “vô thật, vô hư”, tức là dùng “vô thật, vô hư” để tỏ rõ “hết thảy đều phải”. Lại dùng “hết thảy đều phải” để chứng minh và kết lại “các pháp nhất như”. Lần lượt sanh ra nhau, lần lượt giải thích lẫn nhau, thật sự đều nhằm nói rõ một nghĩa. Nghĩa như thế nào vậy? Hãy nên chẳng trụ vào đâu! Đấy chính là lý do Phật pháp không gì chẳng viên, chính là lý do Phật pháp không gì chẳng diệu vậy!

Ba chữ “Như Lai thuyết” trọng yếu nhất, nói rõ: Đây là nói theo tánh. Nếu nói theo tướng, hết thảy các pháp sẽ chỉ là hết thảy các pháp, há có phải là Phật pháp? Nói chung, do nói rõ “lìa tướng để quán tánh”, thì pháp nào cũng đều là đạo. Do vậy, kinh Lăng Nghiêm dạy: “Ngũ Uẩn, lục nhập, nãi chí thập bát giới, giai Như Lai Tạng diệu Chân Như tánh” (Năm uẩn, sáu nhập, cho đến mười tám giới, đều là tánh Chân Như mầu nhiệm nơi Như Lai Tạng) . Do đó, cổ đức nói: “Song ngoại hoàng hoa mạc phi Bát Nhã, đình tiền thúy trúc, tận thị Chân Như” (Hoa vàng ngoài cửa sổ không gì chẳng phải là Bát Nhã. Trúc biếc trước sân toàn là Chân Như) . Đó chính là nói “hết thảy các pháp đều là Phật pháp”. Nói chung, pháp thế gian hay xuất thế gian đều là duyên sanh. Biết là duyên sanh, quán tánh của các pháp chẳng khác, cái Thể bất biến, vậy thì hết thảy các pháp đều là [Phật pháp], các pháp đều là nhất như. Nếu không, cứ trụ vào pháp để phát tâm, cứ trụ vào pháp để tu hành, thì Phật pháp cũng chẳng phải là Phật pháp, huống hồ hết thảy các pháp! Phật pháp được nói ở đây chẳng thể hạn cuộc trong pháp do đức Phật đã nói!

Phật nghĩa là giác. Hết thảy các pháp đều là giác pháp, tức pháp nào cũng đều là Bồ Đề, nhằm nói rõ: Bồ Đề chẳng phải là riêng có một pháp! Bởi lẽ, “lìa tướng quán tánh” thì từ hết thảy các pháp mà giác chiếu tánh Nhất Chân. Vì thế, pháp nào cũng đều là Bồ Đề. Đấy là xét theo nghĩa Như để nói. Nếu nói suy rộng ra, hễ lúc hành các pháp thế gian, [đều dùng] từ bi làm gốc, đều vì lợi ích người khác, chẳng giữ ý niệm lợi lạc chính mình, mỗi mỗi đều chẳng trái nghịch Phật pháp, thì cũng có thể nói “pháp thế gian chính là Phật pháp”. Nếu bảo là hành Phật pháp, mà có cái tâm danh lợi, cầu cung kính, thì Phật pháp cũng trở thành pháp thế gian. Khoa này chính là dùng ngay hết thảy các pháp để giảng rõ Như, tức là nói các pháp và Phật pháp như một. Chính vì trừ khử tướng của pháp Bồ Đề mà “hết thảy các pháp đều là [Phật pháp]”. Nhưng tướng của một pháp đã trừ, thì tướng của hết thảy các pháp cũng đều nên trừ. Vì thế, khoa sau lại trừ khử hết thảy các pháp.

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2.3.2. Nói rõ “lìa hết thảy các tướng”

(Kinh) Tu Bồ Đề! Sở ngôn nhất thiết pháp giả, tức phi nhất thiết pháp, thị cố danh nhất thiết pháp.

(經) 須菩提！所言一切法者，即非一切法，是故名一切法。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Hết thảy các pháp như đã nói tức chẳng phải hết thảy các pháp, cho nên gọi là hết thảy các pháp) .

Khoa này là “trừ khử hết thảy các pháp”, tức là dùng đó để chứng minh, kết luận “đều là Phật pháp”. Vì sao nói “hết thảy các pháp đều là Phật pháp”? Do chúng chẳng phải là hết thảy các pháp! “Chẳng phải” là nói theo tánh. Nói theo tánh là nói đừng nên chấp tướng, cho nên nói “tức phi”. Biết “tức phi” mà chẳng chấp tướng, sẽ là Phật pháp, mà chẳng phải là hết thảy các pháp. Do vậy nói “đều là Phật pháp”. Đã đều là Phật pháp, vì sao lại gọi là “hết thảy các pháp”? Do không gì chẳng phải là giả danh “hết thảy các pháp”. “Thị danh” (Thì gọi là) là nói theo tướng. Nói theo tướng với dụng ý quy vào tánh, nên nói là “thị danh”. Biết là giả danh, bèn quy vào tánh. Tuy gọi “hết thảy các pháp” mà đều là Phật pháp. Vì thế nói “hết thảy các pháp đều là Phật pháp”. Do lãnh hội hết thảy các pháp đều chẳng phải, liền biết chúng chỉ là giả danh. Do lãnh hội hết thảy các pháp “thị danh”, liền biết chúng chẳng phải chân thật! Đó là đã chẳng hiểu “đấy là hết thảy các pháp”, mà hiểu “đấy chính là Phật pháp”. Đó là nguyên do vì sao “hết thảy các pháp đều là Phật pháp”. Hãy nên biết “tức phi” và “thị danh”, nói gộp lại, đều là để nêu rõ ý nghĩa “vô thật, vô hư, Không Hữu đồng thời”. Đức Thế Tôn nói điều này nhằm dạy hành nhân trong mười hai thời đi, đứng, nằm, ngồi, đối cảnh tùy duyên, hãy đều nên quán như thế, thì nơi đâu cũng đều là đạo tràng, mọi chuyện đều tăng trưởng Bồ Đề; đó gọi là “vô lượng ấn pháp môn”. Hơn nữa, khoa này dùng “lìa hết thảy các tướng” để giảng Như, tức là để nói rõ các pháp và [cũng nhằm nêu rõ] “các pháp đều là nhất như”. Do hết thảy các pháp đều Như, cho nên hết thảy các pháp đều là Phật pháp.

Trên đây đã nói “nghĩa Như của các pháp vô thật, vô hư, hết thảy đều là phải, hết thảy chẳng phải, hết thảy được gọi là”, đều nhằm xiển minh “giác tánh thanh tịnh” đó thôi! Giác tánh thanh tịnh trọn chẳng có sắc tướng. Vì thế, đắc Bồ Đề, thật sự chẳng có pháp, mà khi sắc tướng rỗng không chính là lúc giác tánh hiển lộ. Do vậy, đắc Bồ Đề cũng thuộc “chẳng hư”. Đã chẳng hư, mà lại chẳng có thật pháp, đúng là giống như mượn hết thảy các pháp để trải qua sự việc hòng rèn luyện cái tâm. Rỗng không hết sạch các tướng, lại cần gì phải tìm Bồ Đề ở riêng ngoài hết thảy các pháp? Vì sao vậy? Tâm Kinh dạy: “Thị chư pháp Không tướng, bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh, bất tăng, bất giảm” (tướng Không của các pháp ấy chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng nhơ, chẳng sạch, chẳng tăng, chẳng giảm), há chẳng phải là rành rành đối ứng với Vô Thượng Bồ Đề ư? Nói chung, tự tánh như ma ni châu, tùy theo phương mà hiện sắc (ví như tự tánh vốn có của các pháp hiển hiện), nhưng trong châu trọn chẳng có mảy may sắc tướng nào (ví như chẳng phải là hết thảy các pháp) . Phật pháp như cơm thường ăn trong nhà, tự phải nên ăn no, nhưng người ăn phải chú trọng tiêu hóa (ví như Bồ Đề cũng đừng nên trụ) . Tức là bản thân người ấy phải nên thường tỉnh giác, chẳng “chính là”, chẳng lìa, tùy chốn, tùy thời, đều có thể chân thật thọ dụng.

Pháp do đức Phật nói, hễ bàn về Lý đều bao gồm Sự, nói về tánh liền bao gồm tu. Khoa lớn “pháp nào cũng đều Như” này đều nói về thánh trí tự giác, khiến cho người học nương theo đó mà khởi quán chiếu. Ắt phải lìa tướng, lìa niệm, thì mới có thể khế nhập, sao có thể nói được? Hễ nói, liền rớt vào danh tướng, nhưng lại chẳng thể không nói! Vì thế, nói đến công phu tu tập, đành phải dùng phương pháp nói quanh quẩn, gián tiếp để diễn nói, người nghe cần phải lãnh hội nơi không có câu chữ! Sau này, những điều cần nói sẽ đều như thế, xin hãy chú ý!

2.2.2.2.2.2.1.2.1.1.2.4. Dựa theo Báo Thân để giải thích Như

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Thí như nhân thân trưởng đại”. Tu Bồ Đề ngôn: “Thế Tôn! Như Lai thuyết nhân thân trưởng đại, tắc vi phi đại thân, thị danh đại thân”.

(經) 須菩提！譬如人身長大。須菩提言：世尊！如來說，人身長大，則為非大身，是名大身。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ví như thân người to lớn”. Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn! Như Lai nói thân người to lớn, tức chẳng phải là thân lớn, bèn gọi là thân lớn”) .

“Thí như nhân thân trưởng đại” (Ví như thân người to lớn), tức là như trong phần giải thích trước đó đã nói “thí như hữu nhân, thân như Tu Di sơn vương” (ví như có người, thân như núi chúa Tu Di) . Thân như núi Tu Di, nên nói là “trưởng đại”, đó là nói Báo Thân của Phật. Do trong phần trước đã nói, trưởng lão biết nghĩa ấy sâu xa; vì thế, chẳng đợi nói xong, liền giải thích nghĩa ấy như sau: “Tắc phi vi đại thân, thị danh đại thân” (Tức chẳng phải là thân lớn, nên gọi là thân lớn) . “Thị danh” (Thì gọi là) nói rõ: Không gì chẳng phải là thân tướng to lớn. “Tắc phi” (Thì chẳng phải): Đã nói là “trưởng đại” thì vẫn rơi vào số lượng. Hãy nên lìa tướng để quán thì Pháp Thân vô biên chính là to lớn tuyệt đối. Sở dĩ trưởng lão chẳng đợi nói xong, khiến cho người khác hiểu rõ, là vì trước đó [chánh kinh] đã từng nói “thân như núi chúa Tu Di”. Nói “Như Lai thuyết” chính là để chỉ rõ: Pháp Thân và Báo Thân như một. Thoạt nhìn thì khoa này dường như chẳng liên quan với ba khoa trước đó, nhưng thật ra, ý nghĩa trong ba khoa trước đó do có khoa này mà được triệt để hiển lộ. Bởi lẽ, trước đó là xét theo danh hiệu, quả đức, và các pháp để giảng Như, đều là “pháp thuyết” (法說, dùng pháp để nói) . Khoa này dựa theo Báo Thân để giảng Như, tức là “dụ thuyết” (喻說, dùng thí dụ để nói), vì thế nói “thí như”. Sợ người nghe phần “pháp thuyết” chẳng hiểu rõ ràng, bèn dùng “dụ thuyết” để [người nghe] được hiểu rành rẽ. Hãy nên biết: Phần pháp thuyết trên đây chỉ nhằm giảng rõ lý này. Dụ thuyết trong phần này căn cứ trên sự thật. Do dùng sự thật để chứng minh, Lý ấy càng được tin tưởng, vi tế hơn. Đấy là lý do vì sao lập ra khoa này. Muốn biết rốt ráo, trước hết, cần phải hiểu nghĩa của Pháp Thân và Báo Thân.

Pháp Thân có hai nghĩa:

1) Cái gọi là Pháp Thân chính là tự tánh thanh tịnh, còn gọi là tự tánh Pháp Thân. Phật và chúng sanh cùng có điều này; đó gọi là tánh đồng thể, là Chân Như mà hết thảy các pháp đều chẳng vượt ra ngoài được! Chỉ vì chúng sanh đang bị ngăn chướng, nên [Pháp Thân] chẳng thể hiển lộ trọn vẹn. Do vậy, nói theo phía chúng sanh, còn gọi là “tại chướng Pháp Thân”, hoặc “tại triền Pháp Thân” (在纏法身, Pháp Thân bị trói buộc trong phiền não) .

2) Hết thảy chư Phật trải qua vô lượng kiếp siêng tu vạn hạnh, phước huệ trang nghiêm, khiến cho quang minh trí huệ nơi tự tánh hiển hiện viên mãn. Điều này gọi là “xuất chướng Pháp Thân”, hoặc gọi là “xuất chướng Chân Như”, lại còn gọi là “báo đắc Pháp Thân”, tức là Pháp Thân thoát khỏi chướng, là quả báo do siêng tu vạn hạnh mà đạt được, tức là Quả Báo Thân. Xét theo tướng để nói, thì gọi là Báo Thân. Vì thế, ở đây gọi là “đại thân”. Nói “trưởng đại” là nói theo danh tướng. Nếu nói theo tánh, chính là “xuất chướng Pháp Thân”. Pháp Thân chẳng phải là tướng, chẳng rơi vào số lượng dài, ngắn, lớn, nhỏ. Vì vậy ở đây nói là “phi đại thân” (chẳng phải là thân lớn) .

Đủ thấy Báo Thân và Pháp Thân chẳng một, chẳng khác (một đằng là nói theo tướng, một đằng là nói theo tánh. Do vậy, chẳng phải là một. Nhưng thật sự là một thân, cho nên chẳng khác) . Do bởi lẽ này, Báo Thân cũng có hai nghĩa:

1) Xét theo phương diện lìa hết thảy các chướng, tịnh đức viên mãn để nói, thì gọi là Tự Báo Thân, tức Xuất Chướng Pháp Thân, hoặc Báo Đắc Pháp Thân. Ý nói: Tu nhân, chứng quả, tự độ đã xong, cho nên gọi là Tự Báo Thân.

2) Nếu nói theo khía cạnh “trọn khắp hết thảy các cảnh, quang minh chiếu trọn khắp”, thì gọi là Tha Báo Thân. Do Pháp Thân hiện tướng báo đắc (tướng đạt được do quả báo), vốn là để lợi lạc người khác, nên gọi là Tha Báo Thân. Có thể thấy Tự Báo và Tha Báo cũng là chẳng một, chẳng khác (một đằng nói theo Tự Thọ Dụng, đằng kia nói theo Tha Thọ Dụng, cho nên chẳng một. Nhưng vẫn là một thân, cho nên chẳng khác) . Do vậy, đủ thấy danh xưng đều là giả lập, mà cũng đủ thấy tánh và tướng chẳng hề lìa nhau!

Nêu ra những điều này để nói, chẳng ngoài hai ý nghĩa là giải trừ ngờ vực và chứng nghĩa, tức là giải trừ mối nghi do chẳng hiểu ý, chính là dùng sự chứng đắc để kết lại các nghĩa được nói trước đó. Đấy là vì ngăn ngừa kẻ nghe nói ba khoa trước đó mà chẳng thể dung hội, sẽ có thể dấy lòng nghi rằng: “Đã rõ ràng là hết thảy các pháp, sao lại đều là Phật pháp? Đã là như một, cớ sao lại có các pháp? Vô thật vô hư rốt cuộc là nói điều gì? Hơn nữa, nhiều lượt nói “thật sự chẳng có pháp”, nhưng Báo Thân, quang minh, và tướng hảo của Phật vốn do vô lượng pháp công đức tạo thành, chẳng phải rõ ràng là có pháp tướng đó ư? Đã chẳng thật sự có pháp để có thể đắc, mà đắc Báo Thân này, đấy chẳng phải là thật pháp ư?”

Trọn chẳng biết: Hết thảy các pháp vốn do Chân Như tự tánh tùy duyên mà hiện. Nếu chẳng chấp tướng của các pháp, khi thấy các pháp, sẽ thấy tánh của các pháp. Ví như Báo Thân, đó cũng là tướng hiển hiện của Xuất Chướng Pháp Thân. Sở dĩ hiển lộ tướng là để lợi tha, nhưng chẳng chấp tướng của Báo Thân, liền thấy tánh của Pháp Thân, hai đằng chẳng ngăn ngại nhau. Vì thế, tuy có các pháp, nhưng chúng thật sự là như một. Tuy là như một, nhưng chẳng ngăn ngại có các pháp. Cần phải biết: Như Lai đạt được “vô thật, vô hư” chỉ là do chứng giác tánh thanh tịnh Tịch Chiếu đồng thời. Ví như Báo Thân tuy có tướng hảo và quang minh, nhưng chẳng trở ngại tự tánh thanh tịnh. Lại còn do tự tánh thanh tịnh, mà có tướng hảo và quang minh. Đấy chẳng phải là giác tánh Tịch Chiếu đồng thời, vô thật, vô hư ư?

Suy ra hết thảy các pháp vốn chẳng phải chân thật, đều là giả danh. Nhưng biết chúng là giả danh, sẽ biết đó là tướng Chân Như. Biết chúng “tắc phi”, sẽ biết chúng đều là tánh Chân Như vậy. Ví như Báo Thân cũng giả gọi là “trưởng đại” (to lớn), bất quá là hình bóng của Chân Như Pháp Thân đó thôi! Do vậy, nó chẳng phải là to lớn, hãy nên quán tự tánh của Chân Như thanh tịnh. Do chẳng quán tướng mà quán tánh, Báo Thân sẽ chính là Pháp Thân. Do vậy, hết thảy các pháp đều là Phật pháp. Tóm lại, nói “chẳng có pháp”, nói “lìa tướng” là để trừ khử căn bệnh trụ pháp, trụ tướng, chẳng phải là tuyệt đối chẳng có pháp, chẳng có tướng! Nói “chẳng có pháp để có thể đắc” là nói “tuy đắc mà chẳng có ý tưởng là đắc”, chẳng phải là rốt ráo “chẳng đắc”. Cần phải biết: Chẳng nên trụ chấp là vì các pháp như một, do chúng vô hư mà vô thật, chẳng phải là rốt ráo chẳng có pháp, vô tướng, vô đắc! Chính vì các pháp như một, cho nên vô thật mà vô hư. Hiểu được nghĩa ấy thì hết thảy các pháp đều là Phật pháp. Chẳng hiểu rõ nghĩa này, Phật pháp cũng chẳng phải là Phật pháp. Do vậy, chớ nên không hiểu rõ lý “Pháp Thân và Báo Thân chẳng một, chẳng khác!”

Hiểu rõ “chẳng một, chẳng khác”, sẽ biết chẳng phải là có pháp, chẳng phải là không có pháp, chẳng phải là có tướng, chẳng phải là không có tướng, chẳng phải là có đắc, chẳng phải là không đắc, sẽ triệt để hiểu rõ các nghĩa như “nghĩa Như của các pháp, vô thật, vô hư, hết thảy đều là” v.v… Vì sao vậy? Do chúng chẳng một, nên thành các pháp mà vô thật. Vì thế nói là “tức phi”. Do chúng chẳng khác, nên là như một mà vô hư, cho nên nói “giai thị” (đều chính là) . Biết từ trong “chẳng khác” mà thấy “chẳng một”, nên tuy là “như một”, mà chẳng chẳng ngăn ngại là “các pháp”. Biết từ trong “chẳng một” mà thấy “chẳng khác”, thì tuy là các pháp mà chẳng trở ngại “như một!” Hơn nữa, chẳng phải chỉ là “chẳng khác” trong một lúc, mà là khi chẳng khác thì chính là lúc “chẳng một”, nên nói là “vô thật, vô hư”. Hiểu rõ hư và thật đều chẳng thể nói, cho nên đều nói là Vô. Hơn nữa, do chẳng một, nên tuy “chính là” mà nói là “danh” (gọi là) . Do chẳng khác, nên tuy là “danh” mà nói là “chính là”. Tuy chẳng một mà thật sự chẳng khác, nên đã nói “thị danh”, lại nói “giai thị” (đều là) . Tuy chẳng khác mà thật sự chẳng một, nên đã nói là “giai thị”, lại nói “thị danh”. Nói chung, tướng tuy chẳng một, tánh thì chẳng khác. Do vậy, hết thảy các pháp đều là Phật pháp. Tánh cố nhiên chẳng khác, tướng vẫn chẳng một! Vì thế, “tức phi” hết thảy các pháp, “thị danh” hết thảy các pháp! Đức Thế Tôn dùng “Báo Thân và Pháp Thân chẳng một, chẳng khác” để chỉ rõ, nhưng lý “chẳng một, chẳng khác” có thể dung thông để áp dụng vào các nghĩa thuộc ba khoa trước đó. Đó là nguyên do tại sao cuối cùng Ngài lại nêu ra Báo Thân để bảo rõ, khiến cho nghĩa “pháp nào cũng đều Như” được triệt để phô bày trọn vẹn vậy!

Trong phần giải thích trước đó, đã nêu ra Báo Thân để nói, nhằm chứng minh “đừng nên trụ vào đâu để sanh tâm”. Bởi lẽ, đối với cái quả Báo Thân này, vẫn nói là “phi thân, thị danh” (chẳng phải thân, thì gọi là) vì Phật chẳng trụ vào thân ấy. Vì thế, khi Bồ Tát tu nhân, chớ nên trụ vào đâu, nhưng chẳng phải là không có thân to lớn thù thắng mầu nhiệm ấy! Thân ấy được trang nghiêm bởi phước huệ của Lục Độ vạn hạnh, cho nên khi tu nhân, hãy nên vô trụ mà sanh tâm Lục Độ. Ở đây, dùng Báo Thân và Pháp Thân “chẳng một, chẳng khác” để hiển lộ nghĩa “pháp nào cũng đều Như”. Do vậy, tuy nói là đồng, nhưng ý chỉ chủ yếu bất đồng!

Khoa lớn “các pháp đều Như” này hiển lộ tột cùng quả đức. Hiển lộ quả đức nhằm nêu rõ nhân hạnh. Vì thế, khoa tiếp theo đây bèn nói về cái nhân.