Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 20

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.2. Kết lại vô trụ bố thí

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.2.1. Kết lại về “chẳng nên”

(Kinh) Thị cố, Phật thuyết Bồ Tát tâm bất ưng trụ sắc bố thí.

(經) 是故，佛說菩薩心不應住色布施。

(Kinh: Do vậy, đức Phật nói Bồ Tát tâm chẳng nên trụ sắc để bố thí) .

Hai chữ “thị cố” (do vậy) nhằm thừa tiếp phần kinh văn trước đó, ngữ khí nối tiếp ngay sau câu “nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ” (nếu tâm có trụ thì sẽ là chẳng phải trụ) . Hễ đã có trụ thì là sai; do vậy, tâm chớ nên trụ, cũng nhằm kết lại ý nghĩa “bất ưng trụ sắc, thanh đẳng bố thí” (chớ nên trụ vào sắc, thanh v.v… để hành bố thí) trong phần đầu của kinh. Chỉ trích dẫn một câu “chẳng trụ sắc”: Sắc là sắc tướng. Nêu ra một chữ Sắc đã thâu tóm các sự tướng thuộc hết thảy cảnh giới, chẳng cần phải kể hết ra. Có nghĩa là: Do có trụ liền sai. Do vậy, trong phần trước, ta mới nói “Bồ Tát ư pháp ưng vô sở trụ, hành ư bố thí, bất ưng trụ sắc đẳng bố thí” (Bồ Tát hãy nên chẳng trụ vào pháp mà hành bố thí, chớ nên trụ vào sắc v.v… để hành bố thí) nhằm chỉ dạy người nghe pháp cần phải đem nghĩa “nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ” (nếu tâm có trụ, sẽ chẳng phải là trụ) để chứng minh những điều đã nói trong phần đầu của kinh, thì nghĩa ấy sẽ tự hiển lộ rành rành.

Nhưng chỉ nêu một câu “chẳng nên trụ vào sắc để bố thí” lại có thâm ý. Bởi lẽ, sắc tức là tướng. Nêu lên câu này để nói, chính là để hô ứng với câu “ưng ly nhất thiết tướng phát Bồ Đề tâm” (hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát Bồ Đề tâm) trong phần trên, hòng khiến cho [người nghe] biết: Nói “ly tướng” chính là phải nên lìa chấp trước đối với các tướng sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp trong tâm, hoàn toàn chẳng phải là “hãy nên lìa pháp bố thí, Lục Độ”! Phần đầu của kinh nói “bất ưng trụ sắc bố thí” (chớ nên trụ sắc để bố thí), trước đó vốn không có chữ Tâm. Nay đoạn này đặc biệt thêm vào một chữ Tâm, lại chính là hô ứng với mấy chữ Tâm trong phần kinh văn trên đây, khiến cho [thính chúng] hiểu rõ: Nói “phát Bồ Đề tâm” chính là phát Lục Độ tâm vậy. Lại còn khiến cho hiểu rõ: Sở dĩ chẳng nên trụ vào lục trần để sanh tâm chính là để hành bố thí Lục Độ. Nhưng tâm chẳng trụ trần, hoàn toàn chẳng phải do trầm không trệ tịch mà có thể biết được! Do vậy, trong phần trước đã nói “bất trụ”, lại nói “sanh tâm”, lại còn nói “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm), sẽ có thể hiểu rõ: Tâm đã chẳng trụ trần chính là để rộng hành Lục Độ. Tức là ngay trong khi hành Lục Độ, có thể biết là tâm cũng chớ nên trụ trần! Nay kinh văn lại nói “ưng sanh vô sở trụ tâm” (hãy nên sanh tâm chẳng trụ vào đâu), có được câu này thì các nghĩa nói trước đó càng được quán triệt ảo diệu. Đức Thế Tôn nói như vậy, không gì chẳng nhằm muốn cho người nghe pháp có thể dung hội, quán thông, hiểu sâu nghĩa thú, hòng thuận tiện quán chiếu, đạt được lợi ích.

Nói chung, tâm Bồ Tát chớ nên trụ vào sắc để bố thí chính là nối tiếp sát sao ý “hữu trụ tắc phi” (có trụ liền sai) . Nhưng câu “hữu trụ tắc phi” vốn là cách nói tương phản để tỏ rõ ý nghĩa “lìa tướng mà phát tâm”. Vì thế, nói khoa này cũng là để xiển minh ý nghĩa “lìa tướng mà phát tâm”. Bởi lẽ, trừ bố thí Lục Độ ra, sẽ chẳng có Bồ Đề tâm để có thể phát. Nếu tâm hễ trụ vào một trong các tướng như sắc trần v.v…, cái tâm ấy liền bị cảnh chuyển, tức là các công hạnh như bố thí v.v… ắt chẳng thể viên mãn, há còn có thể nói là “phát Bồ Đề tâm” được ư? Do vậy, hãy chớ nên trụ vào lục trần, hãy lìa hết thảy các tướng, sẽ có thể rộng hành Lục Độ, lợi ích hết thảy chúng sanh, viên mãn Bồ Đề tâm đã phát. Khoa sau, [các nghĩa] như Bồ Tát vì lợi ích [chúng sanh] v.v… chính là nhằm nêu tỏ rộng lớn ý nghĩa này. Hai chữ Phật Thuyết cũng có thâm ý. Phật là danh xưng của quả đức. Bồ Tát hạnh mãn, được gọi là “thành Phật”. Muốn biết đường dưới núi, phải hỏi bậc từng trải. Nay nói “Phật thuyết” khiến cho [người nghe] biết “tâm chớ nên trụ vào sắc để bố thí” chính là lời nói phát xuất từ kinh nghiệm, chẳng phải là nói lý tưởng! Phát đại tâm thì hãy nên tín, giải, thọ trì như thế. [Chánh kinh nói]“Bồ Tát” là nói người đã phát Bồ Đề tâm. Bồ Tát Ma Ha Tát được nói ở phần đầu của kinh là tuân theo lệ này!

Nói đến chỗ này, còn có ý nghĩa trọng yếu, chẳng thể không nói rõ. Nghĩa ấy như thế nào? Trưởng lão hỏi “nên trụ như thế nào”, đức Thế Tôn đáp “hãy nên chẳng trụ vào đâu”, ý nghĩa chánh yếu thật sự ở chỗ nào? Vô trụ là ý chỉ chủ yếu của kinh này, được diễn tả là “vô trụ bèn lìa tướng, lìa tướng bèn chứng tánh”. Các đạo lý ấy đã được nói tường tận trong phần trên, nay nói ý nghĩa chánh yếu ở chỗ nào? Chính là đối ứng khít khao với ý nghĩa trong lời hỏi vậy.

Lời hỏi của trưởng lão chú trọng phương diện an trụ cái tâm, nhưng đức Thế Tôn vừa khởi đầu liền nói “hãy nên chẳng trụ”! Đúng là lời đáp chẳng tương ứng với câu hỏi, há có phải là rốt cuộc chẳng có cách nào ư? Hay là cũng chớ nên hỏi? Chẳng phải vậy! Chẳng phải là Phật đáp chẳng khớp với lời hỏi, mà “chẳng đáp” chính là đáp hết sức khéo léo! Vì sao vậy? Do “hết thảy vô trụ” chính là phương pháp kỳ diệu để an trụ cái tâm. Vì sao hiểu như vậy? Pháp và phi pháp, hết thảy đều chẳng trụ, tức là lìa hết thảy các tướng. Lìa hết thảy các tướng, tức là chẳng bị cảnh chuyển. Chẳng bị cảnh chuyển, tức là tâm an trụ mà bất động, chẳng phải là không đáp mà chính là đáp hết sức khéo léo đó ư?

Tuy chẳng nói rõ ràng để đáp, nhưng trước đó đã nói “đản ưng như sở giáo trụ” (chỉ nên trụ đúng như lời dạy), nay bèn nói “nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ” (nếu tâm có trụ tức là chẳng phải trụ) . Một đằng nói theo chiều thuận, một đằng nói tương phản, đã tiết lộ ý chẳng ít ý nghĩa chủ yếu ở chỗ nào! Để giải thích ý nghĩa “như sở giáo trụ” (trụ đúng như lời dạy) trong phần trước, tôi đã từng nói: Đó chính là chẳng trụ mà trụ, cũng chính là trụ vô sở trụ. Hai lời ấy chính là giải thích khi chẳng trụ vào tướng, chính là lúc cái tâm an trụ! Vì thế bảo “vô trụ mà trụ, trụ vô sở trụ”, chẳng phải là lời nói mờ mịt, không ngằn mé vậy. Trong phần trước, khi giải thích ý nghĩa “tắc vi phi trụ” (chính là chẳng phải trụ), lại nói: Đấy chính là “chẳng trụ” đúng như đã được dạy. Tức là do người ấy chẳng thể vô trụ đúng như lời dạy, mà trụ trong lục trần, cho nên cái tâm chẳng an trụ bất động. Vì thế nói là “tắc vi phi trụ”. Đã là “phi trụ”, tức là vô trụ quán đã bị phá, các hạnh đã tu như bố thí v.v… ắt cũng chẳng thể rộng lớn vô biên. Vì vậy, khoa này nối tiếp khít khao ý nghĩa ấy, nói rõ ràng rằng: Vì thế, Phật nói tâm Bồ Tát chớ nên trụ vào sắc để bố thí. Răn nhắc dị thường! Tỉnh táo dị thường! Nói chung là từ trước đến nay, đối với phát tâm, tác quán, tu hành, đều dạy “chớ nên trụ vào đâu, hãy nên lìa hết thảy các tướng”. Do nếu chẳng phải là như vậy, tâm sẽ hợp với trần, chẳng an trụ! Cái tâm đã phát, pháp Quán đã tu, hạnh đã tu đều trở thành nói suông! Đấy là ý nghĩa chân thật của việc đức Phật trả lời “chớ nên trụ vào đâu”. Nay thừa dịp kinh văn thuận tiện để nói ở đây, tôi bèn nói triệt để!

Trước nay chưa nói là do tuân theo mật ý của đức Phật. Hãy nên biết: Ắt phải là hết thảy vô trụ thì sau đó mới được an trụ. Ắt phải từ đầu đến cuối chẳng trụ, sau đó là Pháp Thân thường trụ. Lại còn ngay cả Pháp Thân cũng chớ nên trụ. Vì thế nói là “chẳng trụ Niết Bàn”. Hàng Tiểu Thừa do trụ trong Niết Bàn, nên gọi là Hữu Dư Niết Bàn. Do vậy, ngay cả Niết Bàn ắt cũng chẳng trụ, bèn là nhập Vô Dư Niết Bàn. Vì thế có thể biết: Nếu nghe “sẽ được an trụ” bèn sanh ý tưởng Trụ thì trọn chẳng đạt được an trụ! Đó là lý do đức Phật chẳng đáp bằng cách nói toạc ra. Nếu không, sao kinh văn trong phần trước chẳng nói “đản ưng như sở giáo trụ nhi đắc an trụ” (chỉ nên đúng như lời dạy để trụ bèn được an trụ), há chẳng rất rõ rệt ư? Nhưng chỉ nói một chữ Trụ đôi chút, chẳng chịu nói rất kỹ, chẳng có chi khác! Do chúng sanh chỗ nào cũng chấp, nghe nói Trụ, ắt sẽ sanh ý tưởng Trụ. Vì thế, người nói kinh đối với những chỗ ấy, cũng nên tuân theo mật ý của đức Phật, chớ nên dễ dãi nói ra! Nhưng đối với nghĩa ấy, lại chẳng thể giấu kín đến cùng. Vì thế, khi đáp về Trụ, đức Thế Tôn tuy chẳng nói huỵch toẹt, nhưng Ngài đã chỉ điểm ở các chỗ khác, trước sau tổng cộng có ba chỗ. Trong ấy có hai chỗ, ý nghĩa được nói rõ ràng nhất, như trong phần trước đã nói “lìa tướng bèn có thể nhẫn nhục”, và cuối kinh nói “bất thủ ư tướng, như như bất động” (chẳng giữ lấy tướng, như như bất động) . Dù là nhẫn hay bất động, đều có nghĩa là “an trụ”. Ắt phải lìa tướng thì mới được. Há chẳng phải là nghĩa “chẳng trụ vào tướng thì tâm được an trụ” ư? Vì thế, nay tôi cũng nói triệt để, khiến cho [người đọc] biết lời hỏi và lời đáp thật sự đối ứng khít khao! Hãy nên lắng lòng lãnh hội ý chỉ sâu xa trong lời Phật dạy: Hết thảy chẳng trụ, từ đầu đến cuối chẳng trụ!

Nhị Tổ Thiền Tông hỏi về pháp an tâm, Sơ Tổ bảo: “Lấy cái tâm của ông ra, ta sẽ an cho”. Nhị Tổ thưa: “Con tìm tâm trọn chẳng thể được!” Sơ Tổ bảo: “Ta đã an cái tâm cho ông rồi đó!” Điều ấy giống như ý nghĩa của lời đáp trong kinh này. Hãy nên biết: Chẳng nên trụ vào đâu là vì trọn chẳng thể được! Hiểu “trọn chẳng thể được”, cái tâm sẽ an.

Trong Kim Cang Kinh Luận của Vô Trước Bồ Tát đã từng chỉ điểm ý này. Như trong phần giảng về ý nghĩa của khoa “hàng phục cái tâm”, [đã nói] “lợi ích thâm tâm trụ” còn gọi là “phát tâm trụ”. Ngài giảng ý nghĩa của khoa “chớ nên trụ vào đâu để hành bố thí” là “Ba La Mật tương ứng hạnh trụ” (trụ tương ứng với hạnh Ba La Mật) . Đó là do Bồ Tát hiểu sâu nghĩa thú, cho nên dám nói như thế đó. Trong bộ luận ấy, chẳng nói “trụ phát thâm tâm”, hoặc “trụ tương ứng hạnh”, mà đặt chữ Trụ ra sau, ý nghĩa ấy hết sức tinh vi, chính vì để chỉ rõ: Do tu vô trụ, sau đấy phát thâm tâm, tu hạnh tương ứng, sẽ được an trụ. Nay tôi cũng tiện dịp mà dẫn [những lời ấy] để nói. Nếu người đọc luận ấy, hiểu lầm là trụ chấp nơi “phát thâm tâm”, sẽ trái nghịch ý chỉ của kinh hết sức to lớn, mà cũng trọn chẳng phải là ý nghĩa của luận. Do vậy, có thể biết: Kinh Đại Bát Nhã nói “bất trụ nhất thiết pháp, tức thị trụ Bát Nhã” (chẳng trụ trong hết thảy các pháp chính là trụ Bát Nhã) cũng nhằm chỉ rõ “hết thảy các pháp đều chẳng trụ”, tức là ý nghĩa “chánh trí Bát Nhã an trụ bất động”. Nếu không, chẳng thể nói “hết thảy chẳng trụ chính là trụ”. Kinh văn trong phần sau [của kinh Đại Bát Nhã] nói ý nghĩa “bất tín nhất thiết pháp, thị danh tín Bát Nhã” (chẳng tin hết thảy các pháp thì gọi là tin Bát Nhã) càng sâu hơn. “Tín” có nghĩa là “chẳng do dự”. Chẳng do dự chính là “an trụ”. Điều này nêu rõ: Ngay cả an trụ cũng chẳng trụ, thì gọi là “an trụ”. Những chỗ này hễ sai bằng hào ly, sẽ lầm cả ngàn dặm! Chớ nên chỉ nhìn câu nệ nơi văn tự, hãy nên nhìn trọn hết toàn bộ ý chỉ, lắng lòng lãnh hội hòng thấu đạt. Phần trên nói “phải quán dung thông các nghĩa, thì mới có thể thông đạt một nghĩa” chính là ý này.

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.2.2. Kết lại về “hãy nên”

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.2.2.1. Nêu chung

(Kinh) Tu Bồ Đề! Bồ Tát vị lợi ích nhất thiết chúng sanh, ưng như thị bố thí.

(經) 須菩提！菩薩為利益一切眾生，應如是布施。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Bồ Tát vì lợi ích hết thảy chúng sanh, hãy nên bố thí như thế) .

Khoa trước nói “chớ nên trụ vào Sắc để bố thí”, sợ kẻ chẳng nắm được ý, sẽ hiểu lầm là “chỉ chẳng nên trụ Hữu”. Do vậy, lại nói mấy khoa sau đó, khiến cho [hành nhân] biết Không và Hữu hai đằng đều chẳng trụ.

Trong bản lưu thông, sau “nhất thiết chúng sanh” (hết thảy chúng sanh), có thêm một chữ Cố (故, vì vậy), nhưng các bản cổ đều không có.

Hai chữ “như thị” (như thế) chỉ phần kinh văn sau đó. Chữ Vi (為) đọc theo giọng Khứ Thanh (tức là đọc thành Vị) . Chữ này khẩn yếu. Bởi lẽ, được gọi là Bồ Tát vì người ấy đã phát Bồ Đề tâm. Phát Bồ Đề tâm để làm chuyện gì vậy? Vì lợi ích hết thảy chúng sanh. Đã vì lợi ích hết thảy mà phát tâm, hãy nên theo đúng như những điều đã nói trong đoạn văn sau đó để hành bố thí. Vì sao vậy? Nếu chẳng bố thí, sẽ có ích gì cho chúng sanh? Nếu chẳng hành đúng như những điều sẽ nói trong phần sau, há còn là Bố Thí Ba La Mật ư? Ngay cả một ít chúng sanh còn chẳng thể tạo lợi ích, huống hồ hết thảy chúng sanh ư? Há còn có thể nói “vì lợi ích hết thảy chúng sanh mà phát Bồ Đề tâm” ư? Do vậy, phần đầu kinh này nói: Nếu có bốn tướng ta, người…, sẽ chẳng phải là Bồ Tát! Vì thế, đủ chứng tỏ từ “nhất thiết chúng sanh” (hết thảy chúng sanh) trở đi, thật sự chẳng có chữ Cố. Bởi lẽ, được gọi là Bồ Tát, chính là do có thể vì lợi ích hết thảy chúng sanh mà phát tâm. Nếu thêm vào một chữ Cố, sẽ thành ra Bồ Tát là một chuyện, lợi ích hết thảy chúng sanh lại là một chuyện khác, ngữ ý nhất loạt bị lỏng lẻo!

“Vì lợi ích hết thảy chúng sanh, hãy nên hành bố thí như thế” chứa đựng hai nghĩa:

1) Hãy nên lìa tướng như kinh văn trong phần sau sẽ nói để hành bố thí. Do lìa tướng bố thí thì mới có thể nhiếp thọ vô lượng vô biên chúng sanh, lợi ích hết thảy. Điều này có cùng ý nghĩa với phần đầu kinh đã nói “diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh”. Nhưng phần đầu kinh dạy phát đại nguyện lợi ích hết thảy chúng sanh, nhằm lìa các tướng như ta, người v.v… Còn ở đây là dạy lìa các tướng người thí, người được bố thí v.v… hòng thành tựu bổn nguyện “lợi ích hết thảy chúng sanh” đã phát. Hai nghĩa trước và sau giúp nhau thành tựu, thiếu một chẳng thể được!

2) Hãy nên theo đúng phương pháp như trong phần sau để bố thí hết thảy chúng sanh, chính là khiến cho họ đều được phước huệ song tu, xoay vần tạo lợi ích, đều biết lìa hết thảy các tướng, thành Bồ Tát, thành Phật. Bố thí như thế là vì lợi ích chân thật. Đó chính là bổn hoài phát tâm, mà cũng là bổn ý thuyết pháp của đức Phật. Vì sao vậy? Trong hết thảy các bố thí, pháp thí là bậc nhất. Điều này có cùng ý nghĩa với “sở hữu nhất thiết chúng sanh chi loại, giai linh nhập Vô Dư Niết Bàn” (tất cả hết thảy các loài chúng sanh đều khiến cho nhập Vô Dư Niết Bàn) được nói ở đầu kinh. Nhưng đầu kinh chỉ nói dạy [hành nhân] phát nguyện “độ chúng sanh thành Phật”, còn ở đây là dạy thật hành pháp thí độ chúng sanh thành Phật, lại còn nêu tỏ thêm những điều chưa được nói trong “ưng vô sở trụ, hành ư bố thí” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà hành bố thí) thuộc phần đầu của kinh. Nói chung, đây là phần tổng kết hai khoa lớn trong các phần kinh văn trước đó, đều là dựa theo các nghĩa đã nói trước đó để xiển minh thêm, khiến cho càng viên mãn hơn. Vì thế, tựa đề của khoa này là “kết thành”.

Bố thí là hạnh xả mình, lợi người. Trong Phật pháp, không chỉ bố thí là lợi tha. Hết thảy hạnh môn, tông chỉ duy nhất đều là lợi tha. Vì thế, nêu ra một môn Bố Thí đã nhiếp trọn hết thảy các hạnh môn. Hãy nên biết: Tông chỉ chủ yếu của kinh này là Vô Trụ. Ý chỉ chủ yếu của Vô Trụ là “trừ chấp, phá ngã”, nhưng xả mình lợi người lại là đao bén, búa sắc tột bậc để trừ chấp, phá ngã! Do vậy, đối với quán huệ, bèn nêu tỏ vô trụ. Đối với sự hành trì, chỉ nêu ra Bố Thí, hòng dạy đối với hai môn Quán và Hạnh, muốn giữ sao cho chúng tương ứng giúp lẫn nhau thành tựu nơi hai môn Quán và Hạnh, ắt phải phụng trì như thế thì mới là phát Bồ Đề tâm, mới có thể chứng quả Bồ Đề.

Bồ Tát phát tâm vốn vì tự độ, độ người khác, ta và người đều lợi lạc; nhưng phần đầu của kinh chỉ nói “độ tất cả hết thảy chúng sanh”, chẳng nói “tự độ”. Ở đây cũng chỉ nói “tạo lợi ích cho hết thảy chúng sanh”, chẳng nhắc đến “tự lợi”, thâm ý rất sâu! Trong phần trước đã từng giảng rõ ý này, nhưng chẳng ngại lặp lại để giải thích rõ! Hãy nên biết: Sở dĩ chúng sanh thành chúng sanh là vì chấp ngã, chấp tướng. Do đó, phát tâm tu hành, chỉ nên giữ tâm độ người khác, giữ nguyện lợi lạc chúng sanh, dùng đó để phá căn bệnh “chấp ngã, chấp tướng” từ vô thỉ tới nay. Đấy chính là môn trọng yếu để chuyển phàm thành thánh. Vì vậy, chẳng nói tự độ, tự lợi, mà tự lợi, tự độ đã sẵn có trong ấy. Nói cách khác, độ người khác chính vì tự độ, lợi lạc chúng sanh chính vì tự lợi! Diệu dụng của Phật pháp ở ngay chỗ này! Đối với hết thảy các Phật lý, đều nên lãnh hội như thế. Chỉ nên đúng như đã được dạy mà chẳng trụ hết thảy; cái tâm an nhẫn, như như bất động sẽ nhờ vậy mà được thành tựu! Chỉ dạy [hành nhân] thấy thấu suốt sắc thân Ngũ Uẩn, trừ tham, sân, si, nhờ vào đó mà sắc thân được khỏe mạnh, an lạc. Chỉ dạy [hành nhân] tu pháp xuất thế, thì pháp thế gian cũng do vậy mà ngày càng nề nếp. Bởi lẽ, đa số mọi người có thể biết phát Bồ Đề tâm, hành Bồ Tát đạo, bậc thượng bèn có thể chuyển phàm thành thánh, bậc trung cũng thành tựu đại nhân, đại trí, bậc hạ cũng là thiện nhân quân tử! Như vậy thì sự thịnh trị thời Ngũ Đế Tam Hoàng như sử sách xưng tụng cũng chẳng thể trội hơn được! Nhưng kẻ chẳng tin, đều cho rằng [Phật pháp là] yếm thế, người tin tưởng cũng nghĩ Phật pháp chẳng dính dáng gì đến pháp thế gian, cô phụ ơn Phật không chi hơn được nữa! Đấy đều là do cái lỗi chẳng hiểu Phật lý.

Vì thế, người phát đại tâm muốn hoằng dương Phật pháp, trước hết hãy nên tận lực tuyên nói, triệt để xiển minh nghĩa này, khiến cho đại chúng dần dần hiểu rõ, nhiều người gia nhập Phật môn, sẽ biến toàn thể thế giới thành cõi đại đồng, biến trọn pháp giới thành Cực Lạc bang cũng chẳng khó khăn! Nguyện các vị cùng nỗ lực! Nói chung, Phật pháp luôn là nói phương diện này, bèn có phương diện kia, thực hiện phương diện kia nhằm thành tựu phương diện này. Không chỉ “song quản tề hạ” (雙管齊下, hai tay cùng vung bút mà vẽ), mà đúng là phương diện nào cũng đều trọn vẹn. Do vậy nói “lời tốt đẹp trong thế gian, đức Phật đều nói trọn hết”. Vì thế, trong hội Hoa Nghiêm, các vị đại Bồ Tát đã tán thán rằng: “Thiên thượng, thiên hạ vô như Phật, thập phương thế giới diệc vô tỷ, thế gian sở hữu ngã tận kiến, nhất thiết vô hữu như Phật giả” (Trong trời đất không ai như Phật, mười phương thế giới chẳng sánh bằng. Con thấy trọn hết các thế gian, hết thảy không ai bằng được Phật) .

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.1.2.2.2. Nói riêng

(Kinh) Như Lai thuyết: Nhất thiết chư tướng, tức thị phi tướng; hựu thuyết: Nhất thiết chúng sanh, tắc phi chúng sanh.

(經) 如來說：一切諸相，即是非相；又說：一切眾生，則非眾生。

(Kinh: Như Lai nói: Hết thảy các tướng tức chẳng phải là tướng. Lại nói: Hết thảy chúng sanh tức chẳng phải là chúng sanh) .

Các tướng chẳng phải là các tướng, chúng sanh chẳng phải là chúng sanh. Điều này có ý nghĩa giống như trong phần trước đã nói “ngã tướng tức thị phi tướng” (tướng ta tức chẳng phải là tướng) v.v… Nay nói điều này nhằm dạy người hành Bồ Tát đạo phải nên biết hết thảy các tướng, hết thảy chúng sanh, ngay trong lúc chúng đang Có chính là lúc chúng là Không. Đó gọi là “Có tức là Không, Không tức là Có”. Hãy nên “hai bên Không và Hữu đều lìa” như thế, sẽ có thể lợi ích hết thảy chúng sanh. “Như Lai thuyết” tức là nói theo tánh. Tánh vốn là “Không Hữu đồng thời”, nhưng hết thảy các tướng, hết thảy chúng sanh đều chẳng lìa tánh đồng thể này, đều do tánh đồng thể hiển hiện. Vì thế, không gì chẳng phải là “Có chính là Không, Không chính là Có”. Ý nghĩa “Có chính là Không, Không chính là Có” trong phần trước đã nói nhiều lượt. Nhưng đấy là nghĩa chủ yếu của Bát Nhã; nếu chẳng triệt để hiểu rõ, thì sẽ chẳng thể hiểu rõ hết thảy Phật pháp, tất cả quán môn, hạnh môn, các thứ tu trì, sẽ chẳng thể đắc lực. Vì thế, nay tôi lại nói phân tích cặn kẽ!

Hãy nên biết: Hết thảy các pháp không gì chẳng là lúc nhân duyên tụ hội bèn giả hiện có tướng. Do vậy, duyên tụ bèn sanh, duyên tán bèn diệt. Lại chẳng cần phải đợi nó diệt rồi mới biết! Ngay trong lúc [các duyên] tụ hội mà hiện hữu, cũng lại là lúc dấy lên biến hóa, vô thường, vô định, có thể ngộ [hết thảy các pháp] đều chẳng phải là kiên cố, chắc thật, mà thật sự là giả tướng huyễn hiện. Đó gọi là “Có chính là Không”, nhưng phàm phu chẳng hiểu rõ lý này, cứ lầm nhận là thật, đến nỗi chấp trước tướng Có, thuận theo đó mà lưu chuyển. Đó là cái nhân luân hồi. Phật nhãn thấy thấu triệt điều này, biết hết thảy các pháp “Có chính là Không”; cho nên Ngài dạy chẳng chấp trước Có. Lại còn biết hết thảy các pháp sở dĩ có đủ loại tướng bất đồng là do thuận theo nghiệp lực mà khác biệt. Do tạo nghiệp tùy thời biến động, cho nên cảnh tướng (tướng cảnh giới) cũng thuận theo đó mà biến hóa vô thường. Nhưng tạo cái nhân như thế nào, chắc chắn hiện cái quả như thế ấy! Tất cả cảnh tướng “tốt, xấu, khổ, vui”, không gì chẳng tùy thuộc nghiệp lực “thiện, ác, lớn, nhỏ” mà sai khác. Nghiệp lực phức tạp, hiện tướng cũng phức tạp. Nghiệp lực thuần tịnh, hiện tướng cũng thuần tịnh, chẳng sai lệch mảy may! Đấy được gọi “Không chính là Có”, nhưng phàm phu chẳng hiểu rõ lý này, bài bác chẳng có nhân quả, đến nỗi chấp giữ tướng Không, chẳng gì không làm. Đó là cái nhân đọa lạc vậy! Nếu chẳng phải như vậy, sẽ như Tiểu Thừa thiên Không, tức là có Thể mà chẳng có Dụng! Phật nhãn thấy thấu suốt điều này, biết hết thảy các pháp “Không chính là Có”; do vậy, dạy chớ nên thiên Không.

Không chỉ là như vậy, Ngài lại còn biết nghiệp do đâu mà khởi, khởi từ cái tâm có niệm. Niệm ắt có căn, căn giống như tánh vốn sẵn có vậy. Niệm và nghiệp luôn luôn đổi khác; chỉ có linh tánh [mà chúng sanh ai nấy] vốn cùng sẵn có từ vô thỉ cho tới tột cùng vị lai là chẳng biến đổi, chẳng khác, quả thật là chủ thể của hết thảy các pháp. Nhưng có Thể ắt có Dụng, có Dụng ắt có tướng. Do tướng ấy tuy là huyễn có, nhưng chưa hề đoạn dứt. Do huyễn mà chẳng đoạn; vì vậy, chớ nên chấp Hữu, lại chớ nên chấp Không. Đã biết tướng do nghiệp chuyển, nghiệp do tâm khởi, bèn biết cái nhân của một niệm tuy nhỏ nhoi, nhưng quan hệ cực đại! Do đó, dạy học nhân trong lúc khởi tâm động niệm, hãy nên quán chiếu dụng công. Lại còn biết tâm niệm khởi là do chưa thấu đạt Nhất Chân pháp giới, cho nên chấp tướng phân biệt. Nhưng tánh thể vốn chẳng có niệm. Nếu chẳng soi ngược lại nguồn tâm, há có thể đoạn niệm để chứng Thể ư? Do vậy, dạy học nhân hãy nên trái trần, hợp giác, phản vọng quy chân!

Các đạo lý vi diệu rất sâu trên đây, nếu đức Phật chẳng khai thị, ai có thể biết được? Nếu chẳng tin Phật, thọ trì đúng như pháp, lại là người nào thì mới có thể hiểu rõ? Do vậy, hết thảy chúng sanh, từ xưa đến nay, phần nhiều ở trong mê, tạo nghiệp, thọ khổ. Vì thế, người vì lợi ích hết thảy chúng sanh mà phát Bồ Đề tâm, hãy nên biết “tướng chính là phi tướng, sanh chính là phi sanh”. Đã chẳng chấp Hữu, lại chẳng chấp Không. Như thế thì Không và Hữu cùng lìa, do hành Lục Độ vạn hạnh, bèn có thể lợi ích hết thảy chúng sanh. Vì sao vậy? Do trụ tướng bố thí sẽ dễ lui sụt đạo tâm, vì chấp Hữu là trụ tướng, mà chấp Không cũng là trụ tướng. Vì thế, phải nên cùng lìa Hữu và Không, cũng phải nên đem đạo lý “tướng chính là phi tướng, sanh tức là phi sanh” bảo trọn khắp hết thảy chúng sanh, khiến cho họ đều biết tu cái nhân “lìa cả hai bên”, chứng cái quả Tịch Chiếu đồng thời. Đó là lợi ích rốt ráo. Bồ Tát hãy nên bố thí như thế đó. Khoa này vừa mở đầu liền nói “Như Lai thuyết” nhằm chỉ dạy người phát đại tâm hãy nên cùng lìa Không Hữu như vậy để hành bố thí. Bố thí chính là diệu pháp để cùng lìa Không và Hữu. Vậy thì ta lẫn người đều được lìa tướng, thấy tánh, đoạn niệm, chứng Thể, cùng vào trong biển tánh. Lợi ích ấy to tát, chẳng thể nghĩ bàn! Vì sao vậy? Vì do Như Lai nói, tức là pháp này tương ứng với tánh đức của Như Lai.

Hết thảy các tướng, hết thảy chúng sanh, có đủ loại nghĩa, xưa nay các sách vở phần nhiều do hành văn cho tiện, chỉ lấy một hai nghĩa để nói. Nếu chẳng biết các thứ nghĩa, chỉ hiểu đó là đương nhiên, chẳng biết nguyên do, sợ rằng sẽ do thấy các sách nói khác nhau mà đến nỗi nẩy sanh mâu thuẫn. Nay tôi sẽ gạn lọc các nghĩa, phân tích hòng nói tường tận, khiến cho người nghe lời lẽ trong một buổi giảng này, sẽ chẳng khác mười năm đọc sách, tôi nghĩ chắc các vị cũng muốn nghe! Các loại nghĩa ấy, có ý nghĩa là thường thấy, có nghĩa chẳng thường thấy, có ý nghĩa là do được suy rộng ra, khái quát thành bốn điều như sau:

1) “Tướng” là tướng trạng, tức là tướng trạng của những loài hữu sanh. Chữ Tướng không chỉ nói về trạng huống hình dáng bên ngoài, mà còn nói về trạng huống trong nội tâm. “Hữu sanh chi loại” tức là như phần đầu kinh đã nói: Hoặc là noãn sanh, hoặc thai sanh, hoặc thấp sanh, hoặc hóa sanh, hoặc hữu sắc, hoặc vô sắc, hoặc hữu tưởng, hoặc vô tưởng, hoặc phi hữu tưởng phi vô tưởng. Loại vô sắc chỉ là chẳng có nghiệp quả sắc, chứ vẫn có sắc thân vi diệu do định quả hiển hiện. [Chúng sanh] thuộc Sắc Giới trở xuống, do mắt chẳng thể trông thấy [sắc thân vi diệu ấy], nên gọi [chúng sanh trong Vô Sắc Giới] là Vô Sắc, chứ Phật nhãn hoặc pháp nhãn của Bồ Tát, huệ nhãn của La Hán đều có thể trông thấy. Khi đức Thế Tôn thị hiện nhập Niết Bàn, chư thiên trong Vô Sắc Giới tuôn lệ như mưa. Nếu chẳng có sắc thân, sao có thể tuôn lệ? Đủ loại loài hữu sanh như thế, sắc, tâm, tướng trạng của họ cũng sai biệt, chẳng đồng nhất. Do vậy, bảo là “chư tướng”.

Lại phân biệt cặn kẽ hơn, trong mỗi loài, tướng trạng lại có đủ thứ sai biệt. Như ngoại hình thì béo, gầy, đẹp, xấu, nội tâm thì thiện, ác, trí, ngu. Suy rộng ra, như phẩm Hạnh Nguyện đã nói: Đủ loại thọ lượng, đủ loại ham thích, đủ loại ý hạnh, đủ loại oai nghi, muôn ngàn sai khác, sao có thể tính đếm, cho nên nói là “nhất thiết” (hết thảy) . Nhưng trong hết thảy các tướng như thế, nhìn bằng tục nhãn, rành rành là có lúc hiện hữu, nhưng dùng đạo nhãn để xem, sẽ biết đấy là Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức Ngũ Uẩn giả hợp, biến hiện đủ loại tướng hữu sanh. Trừ Ngũ Uẩn biến hiện ra, thật sự chẳng có các loại tướng sai biệt! Do vậy, trong kinh nói “ngay lập tức là Không”, lại nói “sanh tức là vô sanh”. Vì thế nói “nhất thiết chư tướng, tức thị phi tướng” (nhấn mạnh câu sau, trong phần dưới cũng giống như thế. Điều thứ hai cũng giống như thế) . Đây là nói rõ nghĩa Sanh Không; tức là xét theo tướng trạng của hữu sanh “sanh chính là vô sanh” để nói. Vì thế nói là Sanh Không!

Chúng sanh: “Chúng” là nói đến Ngũ Uẩn. Từ ba thứ trở lên thì gọi là Chúng, Uẩn có năm món, nên gọi là Chúng. Do các pháp Ngũ Uẩn giả hợp, sau đó bèn có sanh, nên gọi là Chúng Sanh. Nhưng chúng sanh thuộc tứ sanh (thai, noãn, thấp, hóa), lục đạo (trời, người, A Tu La, địa ngục, quỷ, súc sanh), không gì chẳng do pháp Ngũ Uẩn này giả hợp mà sanh. Vì thế nói là “nhất thiết chúng sanh” (hết thảy chúng sanh) . Chúng sanh hiểu theo nghĩa thường nói thì đều là chỉ các loài chúng sanh muôn ngàn sai khác. Đó là ý nghĩa của “nhất thiết chúng sanh”, chẳng phải là ý nghĩa gốc để đặt tên của hai chữ Chúng Sanh.

Thế nào là Ngũ Uẩn giả hợp? Hãy nên biết: Không chỉ loài hữu sanh do các pháp Ngũ Uẩn hòa hợp giả hiện tướng sanh, vốn sẵn chẳng thật, mà ngay cả bản thân các pháp Ngũ Uẩn cũng do các pháp khác hòa hợp, giả hiện thành huyễn tướng ấy, cũng vốn là chẳng thật. Do vậy nói là “Ngũ Uẩn giả hợp”. Vì sao nói vậy? Như Sắc Uẩn chính là do tứ đại Địa, Thủy, Hỏa, Phong biến hiện. Tức là có thể biết Sắc Uẩn là giả hợp. Nếu suy xét tỉ mỉ hơn, trong Tứ Đại, lại có Đại nào chẳng phải là giả? Đối với bốn uẩn Thọ, Tưởng, Hành, Thức; Thọ là lãnh nạp, Tưởng là nghĩ nhớ, Hành là đổi dời, Thức là phân biệt, chứa đựng, đều là vọng tâm. Vì sao gọi là “vọng tâm?” Do từ vô thỉ đến nay, đủ mọi cách so đo, đủ mọi kiểu chấp giữ, tích tụ vô số nghiệp lực, nắm giữ chẳng dứt, cho nên hiện khởi đủ loại động tác Thọ, Tưởng, Hành, Thức. Trong cái tâm tự tánh thanh tịnh, há có vật ấy? Vậy thì bốn Uẩn ấy là giả hợp, cũng có thể suy ra mà biết! Như thế thì không chỉ Ngũ Uẩn là Chúng mà vốn chẳng phải là Chúng, ngay cả các pháp khác giả hợp thành Ngũ Uẩn cũng lại là “Chúng mà chẳng phải là Chúng”. Vậy thì “sanh vốn vô sanh”, há chẳng hiểu rõ rành rành ư? Do đó, kinh nói “chính ngay nơi bản thể là Không”. Vì thế, nói: “Nhất thiết chúng sanh tắc phi chúng sanh” (Hết thảy chúng sanh chẳng phải là chúng sanh) . Đó là nói về nghĩa Pháp Không. Đấy là xét theo bản thể của các pháp Ngũ Uẩn chính là Không để nói; vì thế, bảo là Pháp Không. Do vậy, có thể thấy sự tinh diệu của ý nghĩa được chứa đựng trong hai chữ Ngũ Uẩn!

Uẩn (蘊) có nghĩa là “tụ tập, che phủ”, nhằm nói rõ: Năm món Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức là do các pháp khác tụ tập, mà các loài hữu sanh lại chính là do năm thứ ấy tụ tập, chính là như thường nói “duyên tụ bèn sanh”. Nhưng hết thảy chúng sanh do mê nơi hết thảy các tướng, do từ vô thỉ đã bị thứ này phủ lấp, ngăn che đã lâu, đến nỗi chấp trước, ngỡ chúng là thật, tạo nghiệp, chịu khổ vô lượng vô biên. Nay đã biết rồi, hãy nên phá sự che ngăn ấy, thoát khỏi lồng, rọ. Phá bằng cách nào? Chính là nương theo Kim Cang Bát Nhã để lìa tướng, trừ chấp. Bởi lẽ, do hiểu Sanh Không nên phá ngã chấp, lìa ngã tướng. Nói Pháp Không nhằm phá pháp chấp, lìa pháp tướng. Nhưng hễ nói đến pháp, liền bao gồm phi pháp. Vì sao vậy? Nếu chấp phi pháp thì cũng là pháp chấp, bởi trong ý niệm của người chấp, cho rằng phi pháp chính là pháp! Vì thế, hễ nói “lìa pháp tướng”, hãy nên gộp cả ý nghĩa “lìa phi pháp tướng” vào đấy. Nói như thế chính là Phật nói. Biết như thế, chính là biết chân chánh. Như vậy thì ngay cả Không cũng là Không. Sanh Không, Pháp Không, và Không Không là Tam Không. Do có chánh trí Tam Không ấy, nên gọi là Kim Cang Bát Nhã.

Vì thế, người phát đại tâm không chỉ phải hiểu nghĩa Sanh Không và Pháp Không, bởi lìa hai tướng ngã và pháp thì mới có thể phá sự chướng lấp ấy, thoát khỏi lồng, rọ. Cũng cần phải biết thêm nghĩa Không Không, do lìa tướng phi pháp thì mới có thể lợi ích hết thảy chúng sanh. Vì vậy, nếu tâm Bồ Tát thông đạt “các tướng chẳng phải là các tướng”, thì tướng tuy có mà tâm vẫn không. Đã chẳng hứng chịu lồng rọ của các tướng, thì hiển hiện hết thảy các tướng sẽ chẳng trở ngại gì, độ hết thảy chúng sanh mê tướng mà chẳng sanh tâm lui sụt, khiếp nhược! Lại còn thông đạt “chúng sanh chẳng phải là chúng sanh”, sẽ biết tánh của chúng sanh vốn không tịch giống như Phật. Vì thế, thệ nguyện phổ độ hết thảy nhập Vô Dư Niết Bàn, nhưng chẳng có ý tưởng “chúng sanh khó độ”. Lại còn độ trọn hết chúng sanh, cũng chẳng có ý tưởng “chúng sanh đắc độ”. Vì sao vậy? Chúng vốn chẳng phải là Chúng, Sanh vốn chẳng phải là Sanh. Như thế thì mới là bậc Bồ Tát phát tâm lợi ích hết thảy chúng sanh.

2) Dùng ý nghĩa “chúng sanh chẳng phải chúng sanh” được nói trong điều thứ nhất để chứng minh ý nghĩa “các tướng chẳng phải là các tướng”. Bởi lẽ, nếu biết bản thân các pháp Ngũ Uẩn đều do các pháp khác biến hiện, sẽ có thể thấy Ngũ Uẩn chính là giả pháp. Như vậy thì hết thảy các tướng được biến hiện bởi Ngũ Uẩn, há chẳng phải là giả pháp trong các giả pháp hay sao? Vậy thì Hữu tức là phi Hữu cũng đã rõ rồi! Vì thế nói “nhất thiết chư tướng, tức thị phi tướng” (hết thảy các tướng chính là chẳng phải tướng), hai câu ấy cũng là nói về nghĩa lý Pháp Không. Nếu biết sắc thân Ngũ Uẩn của hết thảy chúng sanh đều do Tứ Đại tụ hợp, bị nghiệp lực chấp trì. Nói theo sự biến hiện của Ngũ Uẩn. Cố nhiên là mỗi tướng khác nhau. Trong tâm thanh tịnh, đều chẳng có vật ấy. Do vậy, có thể ngộ “xét theo Ngũ Uẩn biến hiện” để nói, cố nhiên là mỗi tướng bất đồng, nhưng xét theo tự tánh thanh tịnh tâm để nói, sẽ chẳng khác, vô tướng! Như thế thì há chẳng phải là do mê muội chân tánh đồng thể, chấp các tướng huyễn sanh, bèn phân biệt ta, người, chúng sanh ư? Vì thế nói: “Nhất thiết chúng sanh tắc phi chúng sanh” (Hết thảy chúng sanh tức chẳng phải là chúng sanh) . Hai câu này chính là nói rõ nghĩa Sanh Không vậy. Kết hợp với những gì đã nói trong điều thứ nhất, thì “tướng chính là phi tướng” nhằm giảng rõ nghĩa Sanh Không, kèm thêm nghĩa Pháp Không. “Sanh tức chẳng phải Sanh” là nói về Pháp Không, nói kèm thêm nghĩa Sanh Không vậy.

3) “Tướng” chính là tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả. Bốn tướng chẳng đồng nhất, nên nói là “chư tướng”. Bất luận chấp giữ thân tướng, pháp tướng, hay phi pháp tướng, đều là chấp “ta, người, chúng sanh, thọ giả”, nên nói là “hết thảy”. Nhưng thân tướng là Ngũ Uẩn giả hợp, Ngũ Uẩn đã là chẳng thật, pháp và phi pháp lại là giả danh, nhưng các tướng không gì chẳng phải là giả danh, chẳng thật. Vì thế nói “hết thảy các tướng tức là chẳng phải tướng” (nhấn mạnh câu này, phần sau giống như vậy) . Đó là nói về Sanh Không, Pháp Không, và Không Không. Đó gọi là nghĩa Tam Không. Nghĩa này nên dựa theo chuyện hành bố thí để nói. Vì thế, phần đầu kinh có nói: “Bồ Tát ư pháp, ưng vô sở trụ hành ư bố thí” (Bồ Tát chẳng nên trụ vào pháp để hành bố thí) . Lại nói: “Ưng như thị bố thí, bất trụ ư tướng” (Hãy nên bố thí chẳng trụ vào tướng như thế) . Nói lặp đi lặp lại để dạy đừng trụ vào hai bên. “Hết thảy chúng sanh” như đã giải thích trong điều một và hai. Tuy Chúng vốn chẳng phải là Chúng, Sanh vốn vô sanh, Sanh Không và Pháp Không chỉ là pháp Ngũ Uẩn giả hợp hiện khởi, không gì chẳng phải là huyễn tướng của chúng sanh. Do đó nói: “Hết thảy chúng sanh tức chẳng phải là chúng sanh”. Điều này cũng là nói về nghĩa Tam Không. Nghĩa này, hãy nên xét theo người nhận bố thí để nói, vì hết thảy huyễn tướng chúng sanh mới bị giả pháp Ngũ Uẩn chướng lấp, chẳng biết đó là giả, chẳng thật. Vì thế, ở đây lại dạy bậc Bồ Tát phát tâm lợi ích hết thảy chúng sanh phải nên dùng pháp môn Bát Nhã “Có tức là Không, Không tức là Có” như thế để rộng hành bố thí.

4) “Chư tướng” là nói đến người bố thí và vật để bố thí. “Hết thảy”: Người là do Ngũ Uẩn hòa hợp, vật thì phẩm loại rất nhiều. Hết thảy chúng sanh như trong phần trước đã giảng giải, chính là nói tới người nhận bố thí. Bất luận người thí, vật dùng để bố thí, người nhận bố thí, không gì chẳng phải là nhân duyên tụ hợp mà hiện ra sự huyễn hữu ấy, nên đều nói “chẳng phải”. Đó gọi là “tam luân thể không”. Luân (bánh xe) là vật vận chuyển không ngừng, nên dùng để thí dụ người thí, vật được thí, người tiếp nhận, xoay vần tạo lợi ích chẳng nghỉ ngơi. Thể Không có hai nghĩa:

- Một, ba thứ ấy đều là huyễn hữu, bản thể chính là Không.

- Hai, ba thứ ấy tướng thể là huyễn hữu, nhưng tánh thể thì không tịch. Nếu hiểu nghĩa “chính cái Thể ấy là Không”, sẽ có thể chẳng chấp tướng. Nếu hiểu nghĩa “tánh thể không tịch” sẽ hội quy vào tánh. Người phát đại tâm có thể bố thí như thế thì lợi ích sẽ rộng lớn.

Tổng hợp bốn cách giải thích trên đây, đều nhằm giảng rõ ý nghĩa “Có tức là Không, Không tức là Có”. Kinh văn trong phần trước đã nói “ưng như thị bố thí” (hãy nên bố thí như thế) là do đã hiểu rõ “chẳng phải tướng, chẳng phải sanh”, ắt chẳng vướng mắc nơi Hữu. Đã hiểu rõ “tướng tức chẳng phải là tướng, sanh tức chẳng phải là sanh”, sẽ chẳng đọa Không. Do chẳng vướng mắc Hữu, tuy bố thí mà chẳng trụ. Do chẳng đọa Không, tuy chẳng trụ mà luôn bố thí! Đã chẳng chấp vào hai bên, lại còn hai “luân” cùng xoay, tức là Bố Thí Ba La Mật. Vì vậy, Bồ Tát hãy nên tu tam đàn “từ ngay nơi tướng mà lìa tướng” như thế đó hòng lợi ích hết thảy chúng sanh vô sanh mà huyễn sanh vậy.

Khoa này không chỉ giải thích hòng kết lại các nghĩa “bất ưng trụ sắc, thanh đẳng bố thí” (chớ nên trụ vào sắc, thanh v.v… mà bố thí), tức hai đằng Không và Hữu đều chẳng trụ, lại còn phản chiếu các nghĩa đã được nói trong phần trước, hòng xiển phát để tổng kết. Bởi lẽ, phần trước có nói “phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng” (phàm tất cả các tướng đều là hư vọng), do hết thảy các tướng chính là chẳng phải tướng! Phần trước lại nói: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai) . Lại nói: “Ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật” (Lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật) . Vì thế, nay nói hãy nên lìa tướng như thế để hành bố thí. Do hành như thế, tự độ, độ người khác cùng thấy Như Lai, bèn gọi là “chư Phật”, cho nên nói “lợi ích hết thảy chúng sanh”. Hãy nên biết: Lời này cũng gộp cả người bố thí vào đó. Vì sao vậy? Bản thân người thí cũng là một chúng sanh. Hơn nữa, phần trước còn nói “chẳng trụ tướng để bố thí”, và “thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ” v.v… cũng do khoa này mà ý nghĩa càng rõ rệt. Vì sao vậy? Phần trước đã nói “chẳng trụ tướng để bố thí”, sau đó bèn nói tiếp về phước đức. Phần trước nói “chẳng có chúng sanh đắc độ”, lời ấy nói về lẽ đương nhiên. Tới đây, mỗi mỗi đều xiển phát nguyên do vậy. Bởi lẽ, tướng chính là chẳng phải tướng, có thể thấy “vốn chẳng thể trụ”; vì thế, chẳng nên trụ. Sanh tức là chẳng phải sanh, có thể thấy chúng sanh nhập Vô Dư Niết Bàn chỉ là khôi phục bản tánh, cho nên chẳng có người đắc độ vậy! Nói chung, có phần kinh văn thuộc hai khoa để kết lại này, các nghĩa đã nói trước đó đều nhất loạt viên thành! Do vậy, đối với kinh văn thuộc hai khoa tổng kết này, hãy nên khắc ghi trong tâm can, sáng tối đều chú trọng vào đó, siêng gắng nghiền ngẫm, sẽ có thọ dụng to lớn.

Khi hành các công hạnh như bố thí v.v…, hãy nên thường chánh niệm đạo lý thuộc phần Ưng môn (môn hãy nên làm) trong khoa “tổng kết vô trụ phát tâm” nơi phần trước, dùng đó để răn nhắc. Nếu có chút thiên chấp lục trần, hãy nên thường dấy khởi chánh niệm các đạo lý thuộc phần Bất Ưng môn trên đây để tự quở trách. Nếu chấp Không đôi chút, hãy nên nương theo những điều được nói ở đây, thường dấy khởi chánh niệm: “Lợi ích chúng sanh là bổn nguyện của ta, há nên giải đãi, chỉ mong tự giải thoát? Đấy chính là chấp ngã. Ngã kiến chính là căn cội dấy Hoặc. Chẳng trừ căn cội ấy, sao có thể tự giải thoát cho được?” Hãy nên thường tưởng “phàm tất cả các tướng, Không Hữu đồng thời”, tưởng “chúng sanh là quyến thuộc, quyến thuộc là chúng sanh”, thường tưởng “chúng sanh đồng thể”, tưởng “chúng sanh vốn là Phật”.

Tuy mở ra hai môn Quán và Hạnh, nhưng thật ra chúng tương ứng, thành tựu lẫn nhau. Hãy thử xem trong Quán môn thuộc phần trước, đã nói “hãy nên” và “chẳng nên” (hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát tâm, chớ nên trụ vào sắc mà sanh tâm v.v…) . Trong Hạnh môn cũng nói “hãy nên” và “chẳng nên” (xem kinh văn sẽ có thể thấy, chẳng trích dẫn cặn kẽ) . Phần trước nói “hễ trụ liền sai”, phần này cũng nói “Không lẫn Hữu đều chẳng chấp” (đối với thuyết “tướng tức chẳng phải là tướng, sanh tức chẳng phải là sanh”, nhằm dạy thấu hiểu nghĩa ấy để hành bố thí, sẽ đạt được “hai bên đều chẳng chấp”) . Ngữ ý ấy, chỗ nào cũng hô ứng chặt chẽ! Vì sao như thế? Nếu có quán huệ mà chẳng thật hành, tức là giống như nói suông! Nếu chỉ thật hành mà chẳng có quán huệ, giống như tu mù! Hai môn [thật hành và quán huệ] giúp lẫn nhau cùng thành tựu. Vì thế, Quán và Hạnh ắt phải tương ứng. Do vậy, có thể biết: Quán và Hạnh không chỉ chẳng thể thiếu một môn nào, mà còn chẳng thể lệch về [một bên nào]. Lại còn do vậy có thể biết: Đạo lý được nói trong hai môn Quán và Hạnh ắt phải mỗi mỗi đều thông suốt, quán triệt dung hội. Khi quán như thế, sẽ là hành như thế. Khi hành như thế, sẽ là quán như thế. Hễ có đôi chút thiên vị, chấp trụ, sẽ chẳng phải là trụ. Vì sao vậy? Do chẳng tương ứng. Đó là lẽ trọng yếu phải nên biết như thế!

Phần 21

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.2. Nói rõ sự chân thật

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.2.1. Nói rõ ngôn từ chân thật

(Kinh) Tu Bồ Đề! Như Lai thị chân ngữ giả, thật ngữ giả, như ngữ giả, bất cuống ngữ giả, bất dị ngữ giả.

(經) 須菩提！如來是真語者，實語者，如語者，不誑語者，不異語者。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Như Lai là đấng chân ngữ, đấng thật ngữ, đấng như ngữ, đấng chẳng nói lời hư dối, đấng chẳng nói lời khác) .

Lần này giảng về khoa “chân thật” nhằm chỉ rõ những nghĩa đã nói trong khoa tổng kết trên đây như “vô trụ phát tâm, vô trụ bố thí”, đều do [đức Phật] đích thân chứng biết, chân thật chẳng hư vọng để khuyên [hành nhân] tin tưởng.

“Chân” là những điều đã nói đều như một, nghĩa là “chẳng khác”. “Thật” là lời nói chẳng hư dối, tức là ý nghĩa “chẳng lường gạt”. Nếu nói đối ứng với pháp để nói thì “chân” là Chân Như, “thật” là Thật Tướng. Tức là nói rõ: Tất cả ngôn thuyết trên đây, mỗi mỗi đều từ Chân Như Thật Tướng lưu xuất. Do vậy nói là “chân ngữ, thật ngữ”. Đã là lời nào cũng tương ứng với Chân Như Thật Tướng, cố nhiên là bất cuống ngữ và bất dị ngữ. Đã nói là chân ngữ, lại bảo là thật ngữ, đều không phải là trùng lặp, mà là có ý nghĩa tinh vi!

Hãy nên biết: Danh xưng Chân Như biểu thị tánh thể không tịch, tức là chuyên dựa theo tánh thể để đặt tên. Bởi lẽ, “chân” có nghĩa là “chẳng hư vọng”, ý nói nó chẳng phải là tướng. “Như” có nghĩa là “chẳng sai biệt”, ý nói nó vô ngã. Do vậy, trên đây nói “hễ có các tướng ta, người v.v… tức chẳng phải là Bồ Tát”, hoặc nói “phàm tất cả tướng đều là hư vọng”, nói vô ngã tướng, vô pháp tướng, cũng chẳng có phi pháp tướng, nói “nếu tâm giữ lấy tướng, bất luận là giữ lấy pháp tướng hay giữ lấy phi pháp tướng, đều là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả”, nói “hãy nên lìa hết thảy các tướng”, nói “lìa tướng thì gọi là Phật”, các lời lẽ “Không đến triệt để” như thế được gọi là chân ngữ, ngụ ý dạy mọi người hãy nên nương vào những lời như thế để tu quán hạnh, sẽ lìa tướng, vong ngã, sẽ khế chứng Chân Như vô tướng, vô ngã, không tịch bình đẳng!

Danh xưng Thật Tướng biểu thị như thật không và như thật bất không nơi tánh đức, mà cũng là cùng xét theo Thể, Tướng, Dụng để đặt tên. Bởi “thật” có nghĩa là “chẳng phải thật, chẳng phải không thật”, nhằm nói rõ tướng tuy chẳng phải là Thể, nhưng là Dụng của Thể, Dụng chẳng lìa Thể. Tướng có nghĩa là “vô tướng, vô bất tướng”. Nói rõ Thể chẳng phải là tướng, nhưng Thể ắt khởi Dụng, Dụng chẳng phải là không có tướng. Vì thế, phần trên đã nói “chẳng có chúng sanh đắc độ, nhưng lại độ hết thảy chúng sanh”, nói “hãy nên chẳng trụ vào pháp để hành bố thí”, nói “chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp”. Đã nói “tắc phi” (tức chẳng phải), lại nói “thị danh” (thì gọi là), nói “hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm”, nói “hãy nên sanh tâm chẳng trụ vào đâu”. Các lời lẽ như thế đó đối với hai bên Không và Hữu bèn song giá, song chiếu, các lời lẽ ngầm ẩn hai bên, cùng khẳng định hai bên tồn tại, được gọi là Thật Ngữ. Dụng ý nhằm dạy mọi người hãy nên nương theo những lời như thế ấy để tu quán hạnh, ắt phù hợp với Trung trong Viên Giáo, khế chứng Thật Tướng “có Thể, có Dụng, tịch chiếu đồng thời”.

Đã nói “bất cuống ngữ”, lại nói “bất dị ngữ”, mỗi đằng đều có ý nghĩa sâu xa. Bởi lẽ, chúng sanh mê chân chạy theo vọng đã lâu, nghe chân ngữ, thật ngữ ấy, nhất định sẽ sanh lòng kinh sợ đối với những lời ấy, coi đó như giải Ngân Hà, ngóng nhìn mà sanh sợ hãi. Vì thế, ra rả, tha thiết bảo “bất cuống ngữ”, tức là Phật chẳng dối gạt chúng sanh. Lại sợ người nghe chẳng thể hiểu sâu xa, vì lẽ nào mà một chốc chê là trật, chốc sau lại bảo là đúng, những lời lẽ khác tự mâu thuẫn rất ư là nhiều. Hoặc có kẻ trước kia đã nghe bất liễu nghĩa, ắt lại hoài nghi vì sao kinh này lại nói bất đồng. Do vậy, đinh ninh bảo ban rằng “bất dị ngữ” là tuy nói đủ các thừa, nhưng đều là một Phật thừa đó thôi!

“Như ngữ” là gì? Là nói tất cả ngôn ngữ đều đúng như đích thân đã chứng biết mà nói. Do vậy, trong năm loại ngôn ngữ, “như ngữ” là chủ chốt, khiến cho [người nghe] biết chân ngữ và thật ngữ đều là đích thân chứng như thế, trọn chẳng phải là lời nói ức đoán, nghe lỏm, há có dối gạt chi! Ngàn lời sai khác, lý quy vào một lẽ, nào có khác gì! Tha thiết khuyên tin, rát miệng, buốt lòng tới tột cùng vậy! Nếu chẳng nói ứng hợp với pháp, giống như bảo “những gì ta đã nói đã chân lại thật, do đều là đúng như ta tự chứng mà nói”. Vì thế, lời nào cũng chắc chắn chẳng dối gạt, lời nào cũng đều chẳng khác với những gì ta tự chứng! Trước tiên, nêu Như Lai để nói, chính là để chỉ rõ ý nghĩa “từng lời đều phát xuất từ biển tánh, từng lời đều tương ứng với tánh đức”. Theo thứ tự, xếp đặt năm loại ngữ, chính là chỉ rõ lời lẽ nào cũng đều chân thật, đích xác. Hết thảy chúng sanh chớ nên kinh hãi, chớ nên hoảng sợ, chớ nên e ngại, nhưng tín, giải, thọ trì như thế, quyết định đều có thể đúng như ta đã đích thân chứng mà chứng đắc. Do vậy, khoa tiếp theo lại dựa trên pháp chứng đắc để nói, hòng chỉ bày sự chân thật để khuyên tin.

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.2.2. Nói rõ pháp chân thật

(Kinh) Tu Bồ Đề! Như Lai sở đắc pháp, thử pháp vô thật, vô hư.

(經) 須菩提！如來所得法。此法無實無虛。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Pháp do Như Lai đạt được, pháp ấy chẳng thật, chẳng hư) .

Chữ quan trọng trong khoa này chẳng nhiều, nhưng chứa đựng ý nghĩa uyên thâm. Hãy nên biết: Đấy là sở chứng của Như Lai, không chỉ phàm phu khó đoán sự cao thâm, ngay cả Bồ Tát cũng chẳng thể hiểu rõ; đúng là chẳng có chỗ để có thể mở miệng! Như vậy thì còn có thể nói gì nữa ư? Chỉ đành như trưởng lão đã nói “giải Phật sở thuyết chi nghĩa” ([như con hiểu] nghĩa do đức Phật nói), nhưng nghĩa uẩn tàng sâu thẳm, sâu đến mức không đáy, nội hàm thì chứa đựng toàn diện. Muốn nói rõ ra, cũng tột bậc khó khăn! Đành phải chia thành từng điều rành rẽ để phân tích cặn kẽ, nói theo từng tầng một, may ra mới có thể triệt để được! Người nghe cũng hãy nên theo từng tầng, giải thích từng điều một rành rẽ để phân tích cặn kẽ, cốt sao chia chẻ chi ly chẳng có chút hàm hồ nào! Sau đấy, khi tu quán, tu hạnh thì mới chẳng đến nỗi hàm hồ, có thể [tu tập] thân thiết thì mới hòng có công hiệu! Nếu không, sẽ là luông tuồng Chân Như, hồ đồ Phật tánh. Hơn nữa, không chỉ nên phân tích cặn kẽ, mà còn phải dung hội quán thông; nhưng ắt là trước hết phải có thể phân tích cặn kẽ, thì mới hòng dung hội quán thông. Hãy nên biết: Khi phân tích chi ly, tuy là đang phân tích nghĩa lý, thật ra là đang quán tâm tánh vậy! Những điều vừa nói trên đây chính là chỗ trọng yếu trong Văn, Tư, Tu, quý vị đừng sơ sót!

“Như Lai sở đắc pháp” (Pháp do Như Lai đạt được), phải khéo lãnh hội câu nói này. Nếu không, nhất định sẽ hoài nghi. Nay giả lập vấn đáp để giảng rõ. Hỏi rằng: “Như Lai là danh xưng của tánh đức. Đã nói theo tánh, ắt sẽ là trạm trạm tịch tịch, chẳng có gì gọi là Pháp, càng chẳng có gì để gọi là Đắc. Hơn nữa, trong phần trước đã nói đức Thế Tôn ở chỗ Phật Nhiên Đăng, khi đó, Ngài mới là Bát Địa Bồ Tát, [thế mà] đã đối với pháp, thật sự không có gì đạt được! Nay nói Như Lai đạt được pháp gì ư?” Đáp rằng: Lời ông nói quả thật hữu lý, nhưng dùng lý ấy để nghi lời này, sẽ là sai lầm to lớn! Lầm ở chỗ chỉ nhìn vào một câu [trong kinh này], chẳng nghiền ngẫm sâu xa những đoạn tiếp theo đó. Hãy nên biết: Hai chữ “thử pháp” (pháp này) trong đoạn văn sau đó chính là nói pháp đã đạt được! Pháp ấy chính là chẳng thật, chẳng hư. “Chẳng thật, chẳng hư” là từ ngữ hình dung tánh đức. Như vậy thì “pháp đạt được” chính là nói về tánh, nào phải là nói riêng có một pháp ư? Do vậy có thể biết: Câu “Như Lai sở đắc pháp” giống như nói “xưng là Như Lai”, do đã chứng đắc tánh “chẳng thật, chẳng hư” vậy. Há có phải là nói riêng có một sở đắc (có pháp gì để đạt được) ư? Huống hồ nói “vô thật”, chính là để nói rõ tuy đắc mà thật sự chẳng đắc. Nói “vô hư” nhằm chỉ rõ do “vô sở đắc”, cho nên chứng tánh. Tức là tuy nói “đắc” hay nói “pháp”, cũng nào có trở ngại gì? Vì sao vậy? “Pháp” [trong đoạn kinh này] là nói đến tánh, tức là nói theo chứng tánh, chẳng phải là nói sau khi đã thành Như Lai mà vẫn còn có đắc, có pháp! Do vậy, vô ngại. Nếu hiểu lầm Như Lai có pháp để đạt được, sẽ chẳng phải là “vô thật”. Hơn nữa, hễ có đôi chút sở đắc, đó chính là pháp chấp, há có thể thành Như Lai? Tức cũng chẳng phải là “vô hư” vậy. Có thể thấy Phật ngữ vốn tự viên dung, phải nhìn chung ý chỉ toàn thể, tĩnh tâm lãnh hội, hãy nên biết như thế (ở đây đã nói “vô thật, vô hư” thành hai thứ:

- Một là từ ngữ để hình dung tánh đức. Tánh có thể là vô thật, vô hư, trong phần sau sẽ nói.

- Hai là từ ngữ để hình dung đạt được tánh đức, tức là nói “hữu đắc” sẽ là “chẳng đắc” v.v… Hãy nên cẩn thận lãnh hội) .

Không chỉ sở chứng của Như Lai là vô thật, vô hư. Thử xem những điều được nói trong phần luận về Tứ Quả ở phần trước, [sẽ thấy] đều là hễ có sở đắc thì sẽ chẳng đắc. Nếu là chẳng có sở đắc thì sau đó bèn đắc, như vậy thì “đều là vô thật, vô hư” càng rõ rệt hơn. Vì thế, trong phần trước có nói “nhất thiết hiền thánh giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt” (hết thảy các hiền thánh đều do pháp vô vi mà có sai biệt), chính là nói rõ: Cũng là vô thật, vô hư (“vô thật, vô hư” tức là bất sanh, bất diệt, trong phần sau sẽ nói), nhưng có bán và mãn bất đồng (“bán” là chẳng viên mãn. Tiểu Thừa bán, Bồ Tát mãn. Bồ Tát bán, Phật mãn) .

Nói chung, Như Lai là danh xưng của tánh đức. “Vô thật, vô hư” là hình dung tánh đức. Ngữ ý trong khoa này chính là nói tánh do Như Lai đã chứng chẳng thể gọi tên hay diễn tả được. Đành vì các vị [mà nói] hình dung là “vô thật, vô hư” mà thôi! Vì sao tánh đức vô thật, vô hư? Hãy nên biết: “Vô thật” tức là nói “sanh diệt đã diệt” (phàm tình rỗng không), được gọi là “vô trí, diệc vô đắc cố” (chẳng có trí mà cũng chẳng có đắc), tức thánh giải cũng trống không. “Vô hư” là nói “tịch diệt hiện tiền” (cái Thể hiện ra), được gọi là “có thể trừ hết thảy các khổ” (Dụng hiện) . Nói chất phác, “vô thật, vô hư” giống như nói “Tịch Chiếu đồng thời”. Tịch thì vô thật, Chiếu thì vô hư. Không chỉ Như Lai là như thế, ngay như xét theo vọng tâm của phàm phu để nói, cũng lại là vô thật, vô hư. “Tìm tâm trọn chẳng thể được”, há chẳng phải là vô thật ư? Một niệm nhỏ nhoi trọn đủ mười pháp giới, há chẳng phải là vô hư ư? Do vậy có thể biết: Phàm và thánh có cùng một Thể. Nhưng do phàm phu chấp Thật, chẳng biết “vô thật”, cho nên chẳng thể thành thánh. Tiểu Thừa lại chấp hư, nhưng chẳng ngộ “vô hư”. Vì thế, chẳng thể thành Bồ Tát. Một loại Bồ Tát tuy có thể [ngộ giải] vô thật, vô hư, nhưng lại chẳng thể [liễu giải] “hư, thật đều không”, cho nên chẳng thể thành Như Lai. Nhưng do rốt ráo đồng thể, cho nên có thể “quay đầu là bờ”. Đức Phật nói: “Cuồng tâm bất hiết, hiết tức Bồ Đề” (Tâm cuồng chẳng dứt, hễ dứt bèn là Bồ Đề) . Bọn chúng ta hãy dũng mãnh lên! Hết thảy chúng sanh hãy mau tỉnh ngộ!

“Vô thật, vô hư” có cùng nghĩa với “bất sanh, bất diệt”. Vốn tự vô sanh, cho nên nói là “vô thật”. Nay cũng vô diệt, nên nói là “vô hư”. Cũng có cùng ý nghĩa với “Có chính là Không, Không chính là Có”. Thế nào là vô thật? Do Có chính là Không. Thế nào là vô hư? Do Không chính là Có. Do vậy, có cùng nghĩa với “Không, Hữu đồng thời”. Vì thế nói “có cùng nghĩa”. Do Có chính là Không, Không chính là Có, nên nói “Không, Hữu đồng thời”. Vì thế bảo là “có cùng nghĩa”. Nếu nói triệt để, “Không, Hữu đồng thời” sẽ là Không lẫn Hữu đều chẳng thể nói. “Vô thật, vô hư” là hư và thật đều trừ. Hư lẫn thật đều trừ, chính là như ý nghĩa do Tâm Kinh đã nói “do vô sở đắc, Bồ Tát nương theo đó, đạt được Niết Bàn rốt ráo. Chư Phật y theo đó, đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác”. Vì vậy nói: “Như Lai sở đắc pháp, thử pháp vô thật, vô hư” (Pháp do Như Lai đã đạt được, pháp ấy vô thật, vô hư) . Đó là nói Như Lai đã chứng đắc tánh, tánh ấy hư và thật đều chẳng thể nói. Vì sao vậy? Hư và thật giống như nói Không và Hữu. Không và Hữu đều chẳng thể nói, tức là Tịch và Chiếu đồng thời. Tịch và Chiếu đồng thời chính là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác; đó gọi là Như Lai. Trên đây đã nói theo lệ “vô thật, vô hư bình đẳng” để chỉ rõ có Thể, có Dụng. Nay lại nói triệt để, nhằm chỉ rõ Thể là cái gốc của Dụng; hễ đắc Thể bèn có thể khởi Dụng. Hai tầng đạo lý đều nên triệt để hiểu rõ. Do có Thể ắt có Dụng; vì vậy, kinh này nhất loạt dạy chẳng chấp, lại dạy chẳng hoại. Học nhân ắt phải nên “hai bên đều chẳng chấp” như thế. Do đắc Thể ắt khởi Dụng, cho nên kinh này dạy “ngay cả Không cũng lại là Không”. Học nhân ắt phải nên lìa hết thảy các tướng như thế, Không đến mức tận cùng vậy!

Hãy nên biết: Các nghĩa đã nói từ lúc mở đầu kinh cho tới hiện thời đều có ý nghĩa “vô thật, vô hư”. Vì sao vậy? Phàm các ngôn thuyết đều là như ngữ. Nay tôi lược dẫn mấy lời để nói rõ, những điều khác có thể suy ra tương tự! Như nói “chư tướng phi tướng” (các tướng chẳng phải là tướng), [hàm nghĩa] các tướng đều là hư vọng, chẳng thể giữ lấy, chẳng thể nói. Pháp và phi pháp đều sai v.v… Phàm là những nghĩa thuộc loại “tắc phi” (tức chẳng phải), đều dựa theo nghĩa “vô thật” để nói. Nếu nói “thị danh chư Phật, tắc kiến Như Lai. Chư Phật cập pháp giai tùng thử kinh xuất” (đó gọi là chư Phật, bèn thấy Như Lai. Chư Phật và pháp đều từ kinh này mà ra) v.v… [tức là] phàm các nghĩa thuộc loại “thị danh” đều là dựa theo nghĩa “vô hư” để nói. Nói chung, biết là vô thật, sẽ biết tánh vốn không tịch. Vì thế, cần phải trừ sạch tình chấp. Biết là vô hư, sẽ biết nhân quả như như. Do vậy, “ưng như sở giáo trụ” (hãy nên đúng như lời dạy mà trụ) . Vì sao vậy? Như Lai đã chứng như thế, Bồ Tát ắt phải nên tu như thế. Do vậy, khoa này khiến cho các nghĩa đã nói trước đó càng rạng rỡ, tinh vi hơn.

Không chỉ là như thế, năm loại ngữ trong khoa trước cũng nhờ khoa này mà càng được chứng minh trọn vẹn. Những lời lẽ trên đây chính là “đúng như sở chứng mà nói”. Chứng cái quả như thế nào vậy? Nay nói là “vô thật, vô hư”. Do các nghĩa “vô thật, vô hư, vô tướng, vô bất tướng”, nên nói là Thật Ngữ. Cũng do ý nghĩa “tướng, bất tướng đều là Không”, nên bảo là Chân Ngữ. Chân Ngữ là [những điều nói ra] đều đúng như sở chứng. Như vậy thì Bất Cuống Ngữ và Bất Dị Ngữ cũng hết sức rõ ràng!

“Vô thật, vô hư” tuy nói song song với nhau, nhưng đức Thế Tôn nói điều này, ý thật sự chú trọng hai chữ Vô, nhằm dạy mọi người hãy triệt để tác quán, hư và thật đều trừ. Bởi lẽ, do là sở đắc của Như Lai, cố nhiên là vô thật, vô hư; nhưng vô thật, vô hư thật sự từ “hư và thật đều trừ” mà có. Nếu tồn tại “vô thật, vô hư”, sẽ là pháp chấp, há có thể vô thật, vô hư ư? Vì thế, ắt phải nên trừ khử lại càng trừ khử hơn thì mới có thể chứng tánh thể không tịch vậy!

Như vậy thì học nhân hãy nên thực hiện như thế nào? Hãy nên biết: Đức Thế Tôn nói điều này nhằm dạy mọi người hãy nên dùng vô thật để thành tựu vô hư, tức là phương tiện nhằm thực hiện “hư và thật đều trừ”. Vì sao nói vậy? “Vô thật” có nghĩa là chẳng chấp. Hễ chấp thì sẽ kết chắc, chẳng thể tháo gỡ được. “Kết chắc” chính là ý nghĩa của chữ Thật. Bất luận cảnh là thật hay hư, hễ có chấp trước, hư cũng thành thật. Nếu hết thảy đều chẳng chấp, hư lẫn thật đều trừ. Xem phần kinh văn trước và sau đó, sẽ có thể thấy ý này càng rõ rệt hơn. Phần trước có nói “tín tâm thanh tịnh tắc sanh Thật Tướng” (tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng) . Đấy là lời cước chú hay khéo của “vô thật, vô hư”. Tâm thanh tịnh là vô thật. Sanh Thật Tướng là vô hư, nhưng Thật Tướng sanh bởi tâm thanh tịnh. Vậy thì “vô hư cũng sẽ do vô thật mà thành tựu” đã rõ rệt rồi! Do đó, phần trên có nói “ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật” (lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật), lại nói “ưng ly nhất thiết tướng phát tâm, ưng Không Hữu bất trụ hành bố thí” (hãy nên lìa hết thảy tướng để phát tâm, hãy nên chẳng trụ vào Không và Hữu để hành bố thí) . Do đó, phần sau có nói: “Trụ pháp bố thí, như nhân nhập ám. Bất trụ bố thí, nhật quang minh chiếu” (Trụ vào pháp để bố thí, như người vào trong tối tăm. Chẳng trụ để bố thí, như ánh sáng mặt trời chiếu tỏ), cho đến bài kệ cuối cùng dạy “quán như mộng, huyễn” v.v… Do đó, ý chỉ chủ yếu của cả bộ kinh là “ưng vô sở trụ” (hãy nên chẳng trụ vào đâu) . Như vậy thì đức Thế Tôn nói ý này chính là dạy: Hãy dùng Vô Thật Quán để thành tựu cái quả vô hư, há chẳng phải rành rành như bày sẵn ra đó hay sao?

Vô Thật Quán tức là như cuối cùng [kinh này] nói “quán hết thảy các pháp như mộng, huyễn”. Thường quán như thế, chấp tình tự trừ. Đấy chính là Tổng Quán để phá hết thảy các phàm tình [mà hành nhân] cần phải quán, muôn vàn phần chớ lìa nó trong khoảnh khắc. Hãy nên biết: Quán như mộng, huyễn v.v… được nói cuối cùng là để tổng kết toàn bộ bài kinh, tức là toàn thể bản kinh chỗ nào cũng đều nên quán như vậy đã rõ rệt lắm rồi! Sao lại có thể câu nệ thứ tự được nói mà chẳng nói rõ ở đây ư? Vì sao nói rõ ở đây? Do kinh văn ở chỗ này thuận tiện, cho nên chẳng thể bỏ lỡ. Hơn nữa, ở chỗ này, ắt phải nêu rõ phép quán tổng yếu ấy là do có ba nghĩa trọng yếu. Nay lại theo thứ tự nói rõ:

1) Nhằm nói rõ phần kinh văn nói về sự chân thật chính là tiếp nối các ý nghĩa “vô trụ phát tâm, vô trụ bố thí” trong phần trước mà có. Ngay sát theo phần này, lại cực lực nói về lỗi “trụ pháp” và công năng do chẳng trụ. Có thể thấy chỗ này chính là chỗ chuyển mạch giữa kinh văn thuộc phần trước và phần sau. Nếu chẳng chỉ rõ nghĩa “chẳng chấp” ở đây, sẽ chẳng trở thành chỗ liên kết để chuyển mạch văn! Vì sao vậy? Do chẳng liên quan xuyên suốt với nghĩa Vô Trụ được nói trong phần trước và phần sau.

2) Huống chi điều được nói ở chỗ này là nói về sự tự chứng, càng chẳng thể không chỉ rõ cách tu! Vì sao vậy? Sở dĩ đức Thế Tôn nói rõ cái quả tự chứng như thế, dụng ý nhằm dạy học nhân hãy tu cái nhân như thế. Như vậy thì nếu chỉ nói theo lệ thường, chẳng nêu rõ nghĩa này ra, học nhân làm sao tu tập được?

3) Dụng ý nói rõ sự tự chứng không chỉ như vừa nói trên đây. Ý của Ngài là khiến cho người nghe pháp sẽ hiểu rõ những gì mà toàn thể kinh này đã nói, đều là sự tự chứng như thế đó. Chứng đắc xác đáng, trọn chẳng phải là lý tưởng! Vì thế, chớ nên kinh nghi, sợ hãi. Vì thế, phải nên tín, giải, thọ trì. Vì thế nói: Thọ trì, diễn nói bốn câu kệ v.v… liền có vô lượng công đức còn hơn dùng thân mạng nhiều như cát sông Hằng để bố thí. Đấy là đức Thế Tôn nêu ra tông chỉ lớn nhất trong tự chứng. Như thế thì nếu chỉ có ý nghĩa song song, mà chẳng có ý nghĩa triệt để (nói cách khác, chính là ý nghĩa “dùng vô thật để thành tựu vô hư, dạy đích xác người học cách dụng công”), người nghe cũng chỉ biết cảnh giới tự chứng, vẫn chẳng biết phương pháp để tự chứng, sao đủ để triệt để trừ nghi tình của con người ư?

Tổng hợp các nghĩa đã nói trên đây để xét, đức Thế Tôn nói điều này với dụng ý khiến cho mọi người biết cảnh giới tự chứng, lại cũng biết rõ phương pháp để tự chứng. Như thế thì người nghe pháp há có nên chẳng lãnh ngộ, thấu hiểu như thế? Người thuyết pháp há có nên chẳng xiển phát như thế ư?

Nhưng nghĩa này nếu chẳng dùng thâm tâm để thấu hiểu, ắt sẽ đến nỗi sơ sót. Trong phần trước đã nói “nghĩa vị sâu thẳm, chẳng dễ diễn đạt, chẳng dễ hiểu”, chính là nói đến điều này. Nếu có kẻ nói: “Tác quán như thế, chẳng lo [hành nhân] sẽ lệch về Không ư?” Đáp rằng: Đó là lời lẽ tựa hồ là đúng, nhưng sai bét vậy! Hãy nên biết: Tu Quán ắt phải nên triệt để. Nếu không triệt để, sao có thể trừ chấp? Sao có thể lìa tướng? Hơn nữa, kinh văn trong phần trước và phần sau đều dùng bố thí để nói, tức là quán và hạnh cùng tiến, còn có gì lệch về Không nữa ư? Huống hồ nơi chuyển mạch văn giữa phần trước và phần sau, đức Thế Tôn bỗng đưa ra ý nghĩa này, chính là để xiển minh nguyên do “hãy nên lìa tướng, hãy nên Không và Hữu đều chẳng trụ” trong phần kinh văn trước đó và sau đó, khiến cho [hành nhân] biết nguyên do vì sao ắt phải nên “lìa tướng, vô trụ” để hành bố thí. Làm thế nào để có thể lìa? Làm thế nào để có thể vô trụ? Phương pháp là như thế đó! Đấy chính là chỗ then chốt giữa kinh văn trong phần trước và phần sau. Tức là nói điều này chính là để thành tựu bổn nguyện rộng hành bố thí, lợi ích hết thảy, chứ không chỉ nhằm dạy [hành nhân] tu pháp Quán này, lo gì lệch lạc Thiên Không nữa ư?

Xem xét những điều đã nói trên đây, trừ dung thông quán triệt các loại nghĩa lý trong kinh này và các kinh khác ra, có thể biết đức Phật nói nghĩa “vô thật, vô hư” này, có ba ý nghĩa trọng yếu nhất:

1) Hình dung tánh đức.

2) Hình dung làm thế nào thế nào để đắc tánh đức?

3) Hình dung tu tánh đức như thế nào?

Lý, sự, tánh, tu, nhân, quả, không gì chẳng trọn hết. Vì vậy, một lời này không chỉ bao gồm trọn hết chẳng sót đạo lý được nói trong kinh này, mà còn nhất loạt gồm thâu chẳng sót các Phật pháp Tiểu Thừa và Đại Thừa. Vì sao vậy? Hết thảy hiền thánh đều do pháp vô vi mà có sai biệt. “Vô thật, vô hư” chính là vô vi pháp vậy.

Không chỉ là như thế! Hết thảy tâm tướng của phàm phu, hết thảy tướng của các pháp thế gian, hết thảy các tướng của pháp nhân quả, không gì chẳng bao trùm chẳng sót. Do vậy, các loại tướng đều là “Có chính là Không, Không chính là Có”, đều là vô thật, vô hư. Kinh Chánh Pháp Hoa diễn tả điều này là “như thị tướng, như thị tánh, như thị thể, như thị lực, như thị tác, như thị nhân, như thị duyên, như thị quả, như thị báo, như thị bổn mạt cứu cánh” v.v… Đó là nói Thật Tướng của các pháp. Vì vậy, lời này đúng là pháp ấn Đại Thừa. “Pháp ấn”: Mỗi pháp đều có thể dùng nghĩa này để ấn chứng, chẳng thể lọt ra ngoài phạm vi ấy được! Vì thế nói là “sâu không đáy”, bao la vạn tượng vậy!

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.3. Lại dùng thí dụ để giảng rõ

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.2.3.1. Thí dụ về lỗi do trụ pháp

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược Bồ Tát tâm trụ ư pháp nhi hành bố thí, như nhân nhập ám, tắc vô sở kiến.

(經) 須菩提！若菩薩心住於法而行布施，如人入闇，則無所見。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu Bồ Tát tâm trụ nơi pháp để hành bố thí, như người vào trong tối, chẳng thấy được gì) .

Khoa này nói “chấp thật thì công đức bố thí hoàn toàn hư giả”, chính là tương phản của “vô thật, vô hư”. Do vậy, nhìn vào ngữ ý của hai khoa sau, càng chứng tỏ câu “vô thật, vô hư” không chỉ nhằm nói về cảnh giới chứng đắc, mà còn nói kèm thêm công phu tu hành hòng chứng đắc. Chữ Pháp [trong đoạn chánh kinh trên đây] chính là chữ Pháp trong “ư pháp ưng vô sở trụ” (đối với pháp, hãy đừng nên trụ) thuộc phần đầu của kinh, ý nói “hết thảy các pháp”. Hết thảy các pháp chẳng ngoài cảnh, hạnh, và quả. Cảnh là cảnh giới, tức Ngũ Uẩn, lục căn, lục trần v.v… Hạnh là tu hành, tức Lục Độ v.v… Quả là quả vị, tức Trụ, Hạnh, Hồi Hướng, Địa, cho đến Vô Thượng Bồ Đề, cũng kèm thêm quả báo như phước đức, tướng hảo, thần thông, diệu dụng v.v… Hễ nói các hạnh như Lục Độ v.v… liền bao gồm cảnh và quả. Bởi lẽ, hành Lục Độ mà cho rằng mình có thể hành, tức trụ vào hành. Nếu hành Lục Độ mà nghĩ có danh dự v.v… sẽ là trụ vào cảnh. Nếu hành Lục Độ mà tâm nghĩ có sở đắc, sẽ là trụ vào quả. Bất luận tâm trụ vào thứ nào, đều là trụ pháp. Chữ Pháp ở đây chẳng nhất thiết bao gồm phi pháp để nói. Vì kinh văn đã xét theo hành bố thí để nói, tức là đã không giữ lấy phi pháp. Hãy nên biết: Các pháp như Lục Độ vạn hạnh v.v… do nhân duyên tụ hợp, bèn có thể sanh khởi. Đã là pháp do duyên mà sanh, có thể thấy bản thể của nó chính là Không, chẳng thật! Nhưng hành các pháp như Lục Độ v.v… đạt được ta lẫn người đều cùng lợi lạc, chẳng hư giả! Do vậy, Bồ Tát chớ nên bỏ chuyện thuộc Lục Độ chẳng làm để rồi rơi vào hư giả, mà cũng chớ nên có tình chấp đối với tướng Lục Độ, để rồi chấp thật. Chấp là thật thì tâm trụ vào pháp mất rồi! Phần trước có nói: “Nếu tâm có trụ, tức chẳng phải là trụ”. Do vậy, phạm lỗi “vào chỗ tối tăm!” Hễ tối tăm thì chẳng thấy gì, gọi là “còn đang ở trong cái vỏ vô minh”. Há chỉ có tánh quang chẳng thể hiển hiện mà thôi ư? Ngài Vĩnh Gia nói: “Trụ tướng bố thí sanh thiên phước, chiêu đắc lai sanh bất như ý” (Trụ tướng bố thí sẽ là phước để sanh lên trời, chuốc lấy đời sau chẳng như ý) . Bởi lẽ, chẳng biết quán Không, ắt sẽ chuyển theo cảnh. Sau khi sanh lên trời, quyết định đọa lạc. Do vậy, nói khoa này nhằm bảo rõ: Hễ chấp thật thì toàn thể công đức là hư huyễn!

“Nhập ám” (Vào tối tăm) là sánh ví trái nghịch giác. Đã có pháp chấp, liền trái nghịch giác. Giác có nghĩa là “sáng suốt”, trái nghịch giác thì là vô minh. Do vậy, bảo là “nhập ám”. “Vô sở kiến” (Chẳng thấy gì) là sánh ví chẳng thấy tánh. Trong phần trước có nói: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, sẽ thấy Như Lai) . Nay chẳng biết lý “duyên sanh tức là Không”, chấp [các tướng, các pháp] là thật rồi giữ lấy pháp tướng, sao có thể kiến tánh cho được? Vì thế bảo là “vô sở kiến”. Chẳng nói “có mắt, không mắt” nhằm ngầm thí dụ người ấy chưa mở đạo nhãn, chưa phá vô minh, dẫu có mắt mà cũng như chẳng có! Do vậy, chẳng nói tới! Bởi lẽ, người ấy kiến địa chẳng sáng suốt, tuy học Đại Thừa, hành bố thí, mà tu đui mù (nhập ám), ắt sanh chướng nặng (vô sở kiến) . Vì thế, dùng “nhập ám, vô sở kiến” (vào chỗ tối tăm, không thấy gì) để sánh ví. Hãy nên biết: Người học Phật nếu đạo nhãn chẳng khai, ắt chỗ nào cũng xen tạp tình đời và kiến giải thế tục, há chỉ chẳng hành Lục Độ tốt đẹp, mà còn tăng trưởng ngã mạn, tham sân tranh nhau nổi lên, ngược ngạo nhiễu loạn Phật pháp, hành xử chẳng theo đạo đức, chẳng ra thể thống gì, khơi gợi người khác nghi báng! Đúng là đối với đạo lý Phật pháp chẳng thấy được một điều gì, há có phải chỉ chẳng thể kiến tánh mà thôi! Cái lỗi “chấp pháp là thật” như thế đó, bọn ta phải nên đau đáu răn dè!