Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 14

2.2.2.2.2.1.2.3. Xin dạy tên kinh để thọ trì

2.2.2.2.2.1.2.3.1. Thỉnh cầu

(Kinh) Nhĩ thời, Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Đương hà danh thử kinh? Ngã đẳng vân hà phụng trì?

(經) 爾時，須菩提白佛言：世尊！當何名此經？我等云何奉持？

(Kinh: Lúc bấy giờ, ngài Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Nên đặt tên kinh này là gì? Chúng con nên phụng trì như thế nào?)

Từ đây trở đi, văn lẫn nghĩa đều tinh tế, hãy nên nghe kỹ. Do văn tự liên quan trước sau, hãy nên gộp chung phần trước và sau để xem, để nói bổ trợ lẫn nhau thì ý nghĩa mới thấu triệt. Do tổng hợp phần trước và phần sau để nói, cho nên ý nghĩa phức tạp, nghiêm mật, nếu ơ hờ nghe, sẽ khó thể lãnh hội!

“Nhĩ thời” (Lúc bấy giờ) là lúc nói những lời trước đó đã xong, ngụ ý: Khi đã lãnh hội được cương yếu, sẽ hành trì, chẳng để chậm trễ tí nào! Đó gọi là “lúc hiểu chính là lúc hành”. Người kết tập kinh đặc biệt nêu ra chữ “nhĩ thời” là do ý này!

Hơn nữa, trong kinh này, hễ nói “nhĩ thời” và câu “Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn” đều có ý nghĩa khởi đầu một điều quan trọng (nói thông tục là “mở đầu một điều khác”), nhằm biểu thị những điều được nói trong khoa này cao hơn những phần trước để người nghe chú ý. Nhưng lời lẽ tuy là khởi đầu điều khác, ý vẫn dựa trên các ý nghĩa trước đó! Do trong phần trên đã nhiều lượt phô bày phước đức thù thắng của kinh này, thậm chí “chỗ có kinh này thì Phật và hiền thánh đều cùng trụ tại đó!” Thù thắng như thế, chẳng biết kinh này nên đặt tên như thế nào? Nhiều lượt nói thọ trì kinh này, tức là một bài kệ gồm bốn câu v.v… đều có phước đức cực lớn! Cho đến có thể thọ trì trọn hết, sẽ thành tựu pháp Vô Thượng Bồ Đề. Như vậy thì nên trì như thế nào? Đấy là điều người học đều cấp thiết mong biết; do vậy, hỏi kinh này nên đặt tên là gì? Chúng con nên phụng trì như thế nào?

Các kinh khác, khi hỏi tên kinh, phần lớn đặt ở cuối bản kinh; nay chỉ mình kinh này nói ở khoảng giữa là vì lẽ nào? Cần phải biết: Nghĩa lý trong nửa bộ sau của kinh này là mở rộng từ nửa bộ trước. Các nghĩa ấy trong nửa bộ trước đã có, bất quá chưa nói tường tận đó thôi! Nếu trưởng lão chẳng lại thưa hỏi thì nói nửa bộ trước xong là đã có thể kết thúc. Do vì lẽ ấy, tuy dường như tên kinh này được nói ở khoảng giữa, nhưng thật ra là cuối nửa bộ trước, vẫn chẳng khác gì các bộ kinh khác vậy!

“Đương hà danh thử kinh” tức là nên dùng tên gì để đặt tên cho kinh này. Cũng có thể đảo câu này thành: “Thử kinh đương hà danh?” (kinh này nên đặt tên là gì?) Nghĩa đã thù thắng, tên kinh ắt phải cũng thù thắng. Ý nói: Tiếp đó, sẽ có tên kinh ắt phù hợp thực chất. Nếu biết tên gọi ấy, sẽ càng có thể nhìn vào tên mà nghĩ đến ý nghĩa. “Phụng” (奉) là tuân theo, nương vào. “Trì” (持) tức là tu trì, hành trì. Xin dạy pháp để hành trì để đại chúng thuận tiện tuân theo, nương vào, do vậy nói “ngã đẳng phụng trì” (chúng con phụng trì) . Phụng trì giống như nói “phụng hành”. Hễ nói đến Hành, liền có hai nghĩa: Một là tự hành, hai là khuyên người khác hành. Vì thế, cổ nhân giải thích ý nghĩa của chữ Trì là “nhậm hoằng” (đảm nhiệm hoằng dương) . “Nhậm” (任) là đảm nhiệm, tức là nói đến sự tự hành. “Hoằng” (弘) là hoằng dương, tức là nói khuyên bảo người khác. Nói tới hành trì, liền dẫn dắt tới những điều đã nói trong phần trên.

Hãy thử xem phần trên kể từ chỗ đàm luận tường tận thì vừa mở đầu liền bảo “hàng phục cái tâm”. Hàng phục như thế nào? Chính là phát đại nguyện, hành đại hạnh, chẳng trụ trong cảnh giới lục trần, rộng hành Lục Độ, độ trọn hết vô biên chúng sanh thành Phật, nhưng chẳng giữ lấy tướng độ sanh. Cho đến pháp và phi pháp đều chớ nên giữ lấy. Bóc tách từng tầng một như thế. Càng bóc, càng vi tế, kết quy vào “chẳng trụ lục trần, sanh tâm thanh tịnh” (tám chữ này tức là nói gọn của “sanh tâm thanh tịnh” và “tâm chẳng trụ trong lục trần”. Đó là cước chú cho câu “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm”) . Phàm đủ loại nghĩa môn như đã nói đều là quán môn, đều là hạnh môn, tức là “đều nên phụng trì”. Vậy thì đức Thế Tôn khai thị đại chúng nên phụng trì như thế nào cũng đã cực tường tận, cực rõ ràng! Vì sao trưởng lão Tu Bồ Đề ở đây lại hỏi “phụng trì như thế nào?” Há có phải là chỉ nhằm khiến cho [thính chúng] lãnh giải, phụng trì các nghĩa đã nói trước đó ư? Hay là phụng trì những điều đã nói trên đây còn chưa trọn hết, nên nay lại thỉnh lần nữa? Vừa mới nói là ắt cần phải nhìn gộp chung phần trước và phần sau để nói tổng hợp ở ngay chỗ này! Nếu chưa thấu triệt các chỗ ấy, ắt sẽ phụng trì chẳng đắc lực, không chỉ dễ phát sanh các nỗi hiểu lầm như trong phần trước đã nói mà thôi! Cần phải biết nay trưởng lão thưa hỏi “phụng trì như thế nào” là riêng có thâm ý:

1) Đức Phật thuyết pháp, không gì chẳng Lý Sự viên dung. “Viên dung”: Nói Lý liền gồm thâu Sự, nói Sự liền chứa đựng Lý. Đó gọi là “ngoài Lý chẳng có Sự, ngoài Sự chẳng có Lý”. Do vậy, người học Phật ắt cũng phải giải hạnh cùng tiến. Giải thuộc bên Lý, Hạnh thuộc bên Sự, ắt cần phải cùng tiến thì mới viên dung tương ứng. Nhưng căn tánh của chúng sanh ngàn muôn sai khác. Có kẻ vừa giải liền hành, cũng có người tuy đã giải mà chưa thể hành, hoặc tuy hành nhưng chưa thể tương ứng. Cần phải biết: Giải mà chưa hành, hoặc hành mà chưa tương ứng, sẽ chưa phải là thật sự giải! Thật sự có thể lãnh giải, sẽ chẳng đợi khuyên mà tự hành. Hành cũng tự có thể tương ứng. Trưởng lão muốn hạng người ấy hiểu sâu hơn, cho nên lại thưa hỏi; đấy là tấm lòng đau đáu hết sức thiết tha!

2) Thưa hỏi tên kinh, tức là thỉnh cầu khai thị tổng đề của đủ loại ngôn thuyết, chương cú trước đó. Vậy thì thưa hỏi “phụng trì như thế nào?” cũng vốn là thỉnh cầu khai thị các nghĩa đã nói trước đó có pháp tổng trì hay không? Nếu đạt được tổng trì, trì tổng đề ấy, há chẳng phải là càng then chốt, trọng yếu hơn ư? Đó gọi là “nghe pháp chẳng chán”. Hiểu được tầng đạo lý thứ nhất ở đây, sẽ biết trước đó tuy chưa thưa hỏi phụng trì như thế nào, hoàn toàn chẳng phải là chuyên vì khiến cho [thính chúng] lãnh ngộ, thấu hiểu, mà là đã có sự phụng trì được gồm thâu trong ấy! Nay tuy thưa hỏi phụng trì, cũng có ý nghĩa “cầu lãnh ngộ, thấu hiểu” được bao gồm trong ấy. Hiểu được tầng đạo lý thứ hai, sẽ biết phần trước đã có phụng trì, nay cũng chẳng ngại gì thỉnh lần nữa! Như thế thì trước sau không chỉ chẳng xung đột, chẳng trùng lặp, mà lại còn có thể nêu rõ nghĩa trong phần trước!

Nói tới chỗ này, lại sợ người nghe sanh nghi, nay sẽ nói một lời càng triệt để hơn. Hỏi: Những điều đã nói trước đó đã là mỗi mỗi đều nên phụng trì, nay lại thưa hỏi rành rẽ phụng trì như thế nào? Vì sao phán định khoa lớn thứ nhất là sanh tín, nay khoa thứ hai bèn phán định là khai giải; tới khoa lớn thứ ba mới phán định là tấn tu? (Trong phần nói tường tận, trước hết phán định hai tổng khoa: Một là dựa theo cảnh để giảng vô trụ; hai là dựa theo tâm để giảng vô trụ. Lại phán định hai khoa ấy thành bốn phần, tức một là sanh tín, hai là khai giải, ba là tấn tu, bốn là dùng sự thành tựu để chứng minh) .

Đáp: Kể từ lúc mở đầu kinh trở đi, quả thật đều có thể khởi tu, nhưng pháp tu trì rốt ráo thuộc khoa lớn thứ ba. Vì thế, chỉ đặt tên cho khoa lớn thứ ba là Tấn Tu. Hơn nữa, đấy là dựa theo kinh để phán định, chẳng phải là dám nói mò! Như trong đại khoa thứ nhất, chỉ ra rõ ràng “trì giới, tu phước, có thể sanh khởi tín tâm”. Đó là nói đến chỗ sơ khởi của tín tâm vậy. Vì thế, phán định là Sanh Tín. Khoa lớn thứ hai, sau khi thỉnh dạy tên kinh để thọ trì, dạy rõ “hãy thấu hiểu nghĩa thú sâu xa”, tức là nói rõ: Không chỉ sanh tín, mà còn phải khai giải. Do vậy, phán định là Khai Giải. Cho tới khi khoa lớn thứ ba sắp xong, lại chỉ dạy rõ ràng dùng không có “ta, người, chúng sanh, thọ giả” để tu hết thảy thiện pháp, liền đắc A Nậu Bồ Đề. Lại nói: “Như Lai nói thiện pháp chẳng phải là thiện pháp, thì gọi là thiện pháp”. Tức là ngay cả tướng thiện pháp cũng chẳng giữ lấy! Đấy gọi là pháp tu rốt ráo. Tu như thế được gọi là rốt ráo, do phù hợp với nghĩa Như của các pháp. Vì vậy, phán định là Tấn Tu.

Cần phải biết: Chẳng nói là Khởi Tu, mà nói là Tấn Tu, có ý nghĩa sâu xa. Bởi lẽ, hiểu rõ nghĩa sâu bèn tu trì tiến cao hơn. Đồng thời lại nói rõ các nghĩa trước đó hoàn toàn chẳng phải chỉ là sanh tín, khai giải, chẳng phải là khởi tu. Lại còn có một nghĩa chớ nên không biết: Ba sự Tín, Giải, Hành, chẳng thể nói nhất định là không có thứ tự, [mà cũng] chẳng thể nói nhất định là có thứ tự! Ắt phải là người có tín tâm thì sau đấy mới nghiên cứu, tìm cầu Phật pháp. Cũng ắt phải hiểu rõ nghĩa chân thật trong Phật pháp rồi sau đấy mới biết chân thật tu hành. Điều này cố nhiên là rõ ràng có thứ tự trước sau. Nhưng luận định khít khao sự thật, nếu chẳng có mảy may công hạnh, sẽ là chướng sâu, huệ cạn, quyết chẳng thể lãnh hội Phật pháp rất sâu. Ắt phải là công hạnh càng tiến, hiểu lý sẽ thuận theo đó mà càng sâu! Vả nữa, nếu chẳng phải là có giải và có hạnh, tín tâm cũng dường có, dường không, sẽ chẳng thể nói là tín căn thành tựu! Do vậy nói rằng “tín, giải, hạnh cùng tiến đồng thời”, há có thứ tự trước sau để có thể nói ư? Đôi khi, có người vô duyên cớ mà có thể tin Phật, hoặc thoạt đầu chẳng học Phật, vừa nghe Phật pháp rất sâu liền hiểu rõ. Cũng có người chẳng hiểu Phật pháp mảy may mà có thể phát tâm tinh tấn, dũng mãnh tu hành. Đấy đều là những vị túc thế vốn sẵn có công hạnh, nay gặp nhân duyên, bèn lập tức phát hiện, chẳng phải là ngẫu nhiên!

Nay dùng “chứng” (chứng cớ) để nói, “chứng” tức là bằng chứng. Phàm chuyện mắt đích thân trông thấy, thân đích thân làm được, thì gọi là Chứng. Vì thế, ắt phải chân thật làm đúng như pháp thì mới gọi là Hành. Chân thật trông thấy Phật lý thì mới gọi là Giải. Chân thật biết lợi ích do quy y Tam Bảo thì mới gọi là Tín. Như vậy thì hễ nói đến Tín, Giải, Hạnh, đều đã chứa đựng ý nghĩa Chứng, nhưng một mực chẳng gọi là Chứng. Chỉ có chứng Pháp Thân thì mới dùng chữ Chứng để gọi tên. Có thể thấy [nói như vậy chính] là phân biệt trên danh nghĩa! Nếu luận theo thực tế, không gì chẳng phải là chứng! Dùng ngay “chứng Pháp Thân” để nói, thế nào là chứng? Cũng chẳng qua là công hiệu của hai chuyện giải và hạnh! Giải hạnh đạt đến rốt ráo, thì gọi là “chứng đắc rốt ráo”. Trừ giải hạnh ra, chẳng có Chứng để có thể nói. Không chỉ là như thế, kinh này dạy: “Tín tâm thanh tịnh, tắc sanh Thật Tướng” (Tín tâm thanh tịnh bèn sanh ra Thật Tướng) . Thật Tướng tức là Pháp Thân. Nói cách khác, Pháp Thân hiển hiện cũng bất quá là tín tâm thanh tịnh đó thôi! Do vậy bèn nói: Há chỉ tín, giải, hạnh, chứng trọn chẳng có thứ tự trước sau? Thật ra, trên danh tướng, tợ hồ có bốn chuyện sai biệt, nhưng trên thực tế, chẳng hề sai biệt mảy may! Bốn sự hóa thành một chuyện, đó gọi là “bình đẳng”; tức là do bốn chữ ấy, có thể ngộ do bình đẳng mà thấy sai biệt, từ sai biệt mà thấy lý bình đẳng.

Nói cao hơn một bậc nữa, khi Thật Tướng hiển hiện, duy nhất thanh tịnh, ngay cả hai chữ Tín Tâm cũng chẳng có dấu vết, tức là thật sự bình đẳng rốt ráo, Như Như bất động! Vì thế, nếu hiểu Phật lý, tùy tiện lấy bất cứ một chuyện nào, đều có thể tột cùng rốt ráo, quy vào bình đẳng. Như trong phần kinh văn nói về Sanh Tín, hễ nói “một niệm sanh tịnh tín” thì là nói tới sự tướng “sanh tín”, cho nên bảo: Một niệm tương ứng vẫn chưa phải là tịnh niệm tiếp nối. Nếu nói rốt ráo thì lời ấy có thể sâu không đáy, rộng vô biên. Vì sao nói vậy? Hễ sanh tịnh tín liền giống như “sanh tâm thanh tịnh”, có cùng một nghĩa vị với “tín tâm thanh tịnh”. “Một niệm” là chỉ riêng một niệm ấy. Niệm ấy chẳng có gì khác, chính là tín tâm thanh tịnh. “Sanh” chính là hiển hiện. “Tắc sanh tịnh tín” (Bèn sanh lòng tin thanh tịnh) tức là tịnh tâm hiển hiện. Nói như thế thì một lời ấy chính là chứng đắc tánh thể Như Như bất động vậy! Những câu khác đều có thể lãnh hội như thế. Do vậy, nghe một lời, hoặc nửa bài kệ, đều có thể chứng đạo. Chớ nên không biết lý này!

Nhưng giảng kinh, thuyết pháp, có khi lại chẳng thể không tùy thuận tướng văn tự để nói. Nếu vừa mở đầu, đã bàn ngay vào nghĩa sâu, đâm ra sẽ khiến cho người nghe chẳng có gì để có thể tuân theo! Lý này lại chớ nên không biết! Trong phần trước, khi nói câu này, chẳng thể ngay lập tức nói rõ lý ấy là vì lẽ này. Nay đã nói dần dần sâu hơn, liền không ngại thuận tiện nêu ra, khiến cho [thính chúng] biết Phật pháp “không gì nông cạn mà chẳng sâu xa, đã sâu mà lại có thể diễn tả cạn”. Đúng là chẳng có thứ tự sâu hay cạn để nói được! Vì thế, chớ nên chấp giữ tướng ấy, mà nói là sai. Chỉ vì tiếp dẫn chúng sanh, khơi gợi, hướng dẫn cho họ tiến cao hơn, lại chẳng thể không giả lập một thứ tự cạn sâu, cùng với đủ thứ chuyện trang nghiêm. Do vậy, chẳng thể đoạn diệt tướng ấy, cho nên nói là “thị danh”.

Hãy để lại đó, nay chẳng nói kinh văn, mà lại nói chệch ra ngoài đề, nói lan man tín giải hạnh chứng lắm lời chừng ấy, là vì sao vậy? Hãy nên biết đấy chẳng phải là nói lời thừa thãi, mà chính là để nêu tỏ ý nghĩa của bốn chữ “vô hữu định pháp” (không có pháp nhất định) đã nói trong phần kinh văn trước đó xuyên suốt hết thảy, khiến cho đại chúng lãnh hội nghĩa ấy, ngõ hầu sẽ biết chuyện nào cũng đều là đạo. Nương theo tín giải hạnh chứng để nêu tỏ, hòng chỉ bày chuyện gì cũng đều là như thế, không riêng gì Phật pháp là như thế! Hơn nữa, từ đây trở đi, nghĩa thú càng tiến nhập sâu xa, vi tế hơn. Nếu chẳng dâng ra đôi chút ý nghĩa này, trong tâm sẽ chẳng thể linh hoạt, đối với nghĩa thú sâu xa, vi tế, sẽ chẳng dễ lãnh hội! Hãy nên biết bốn đoạn văn “Bát Nhã chẳng phải là Bát Nhã” trong phần sau chính là nói rõ “chẳng có pháp nhất định”. Tôi nay nói như thế, chính là để chiếu ứng sẵn với phần sau. Cần phải biết: Do chẳng có pháp nhất định, cho nên chẳng thể chấp Hữu, chẳng thể chấp Vô. Hễ kinh nói “tắc phi” đều nhằm nói rõ “chớ nên chấp Hữu”. “Chớ nên chấp Hữu” là khiến cho [hành nhân] hội quy tánh thể. Vì sao vậy? Tánh vốn vô tướng, như thái hư không, há có thể dùng danh tự, ngôn ngữ để cầu? Ắt cần phải ly tướng phản chiếu, ngõ hầu chứng nhập. Hễ nói “thị danh” chính là chỉ bảo chớ nên “chấp Vô”. “Chớ nên chấp Vô” tức là dạy tuy hội quy tự tánh, nhưng cũng chẳng hoại danh tướng của Giả Hữu! Vì sao vậy? Do tánh vốn vô tướng mà vô bất tướng. Tướng chính là Dụng của tánh thể; hễ có Thể ắt có Dụng. Như cái Thể của thái hư không, cố nhiên là rỗng tuếch, nhưng vạn tượng sâm la, hết thảy các tướng quả báo thuộc y báo và chánh báo đều từ trong ấy mà hiện ra. Nếu chẳng có muôn hình tượng, [hư không] liền trở thành cái Không trơ trơ, cũng chẳng đáng coi là thái hư không vậy! Chỉ là chẳng chấp giữ các tướng ấy, hư không há có tổn hại gì! Sao lại nói “tuyệt đối vô tướng”, cũng há cần phải diệt tướng ấy ư? Giữ lấy nghĩa ấy để tu hành, thì muốn thấy bản tánh, ắt phải nên lìa danh, tuyệt tướng, phá ngã kiến.

Ngã kiến chẳng trừ, sẽ sanh cái tâm phân biệt, khởi niệm bèn chấp tướng. Nhưng ngã kiến ấy chính là gốc bệnh từ vô thỉ tới nay, chẳng dễ phá trừ, ắt phải nên chiếu theo pháp do đức Phật đã nói, một mặt phản quán nội chiếu, dứt trừ phan duyên vọng tưởng; mặt khác lại nên tuân theo các thứ sự tướng nghi quỹ, lễ bái, sám hối, cùng với bố thí, trì giới v.v… hòng cầu tiêu nghiệp chướng, khai phát bổn trí, khiến cho tín tâm tăng trưởng, giải hạnh thành tựu, ngõ hầu chướng trừ, tánh hiển. Nhưng khi hành, tâm hãy nên đừng chấp sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Thấu hiểu tánh của một niệm tâm ấy cùng với chư Phật và chúng sanh vốn là một Thể. Cái Thể ấy vốn không tịch; sau đấy, cảm ứng thần tốc, tự thành tựu dễ dàng! Phàm khi tu nhân, đã có thể chẳng giữ lấy tướng, mà cũng chẳng diệt tướng, chẳng hề chấp vào hai bên, phù hợp Trung Đạo, cho nên cảm ứng to lớn, mà thành tựu cũng to tát. Do vậy, sau khi thành tựu, có thể chẳng rời đạo tràng mà thân trọn khắp mười phương, hiện các thứ cõi trang nghiêm để phổ độ vô lượng vô biên chúng sanh. Đó gọi là “vô tướng” mà chẳng phải là “không có tướng”, chẳng phải không làm mà là không làm!

Suy rộng hơn để nói, vâng giữ nghĩa ấy để làm người, tấm lòng rộng rãi, chẳng vướng mắc phiền não, đạt được tự tại, cũng biết ngôn hạnh cẩn trọng, chẳng lầm nhân quả mà không vướng mắc. Giữ nghĩa ấy để xử thế, sẽ biết “vạn sự đều là Không”, liên quan gì đến ta, mặc cho kẻ khác khuấy sóng dậy gió, ta có thể ngồi câu vững vàng trên chiếc thuyền chài, mà cũng có thể biết nhân tình thế thái, qua lại lăng xăng, [dẫu gặp] an, nguy, khổ, lạc, vẫn có thể an vui trong từng cảnh ngộ. Dùng nghĩa ấy để gánh vác trách nhiệm lớn lao, làm đại sự. Do chẳng chấp tướng, tuy sự đưa đến liền ứng, nhưng tâm tình thảnh thơi, chẳng bị lay động. Do tướng chẳng đoạn diệt, tuy tâm chẳng chấp tướng, mà lớp lang rành rành, chẳng hề phế sự mảy may. Như thế há chẳng phải là “tắc phi, thị danh”, đâu đâu cũng là đạo ư? Đúng là “đạo chẳng xa người, người tự xa cách” vậy! Đức Phật vốn vì độ đời mà đến, cho nên pháp do Ngài nói ra, không gì chẳng nhiếp trọn hết thảy thế gian và xuất thế gian. Chỉ cần dung hội, quán thông nghĩa chân thật như thế, thì chuyện gì cũng đều có thể phụng trì, lúc nào cũng đều là tu hành, ở đâu cũng đều được thọ dụng, chỗ nào cũng đều là Phật pháp. Do vậy, Phật pháp được gọi là Pháp Bảo, kinh này lại càng là pháp bảo vô thượng. Thâu thập những lời lẽ “thừa thãi” chỉ nhằm tuyên dương pháp bảo vô thượng này mà thôi!

2.2.2.2.2.1.2.3.2. Chỉ dạy

Chia thành ba phần:

1) Nêu chung tên kinh để thọ trì.

2) Nêu tường tận nguyên do.

3) Kết lại bằng cách nói rõ phước do thọ trì.

2.2.2.2.2.1.2.3.2.1. Nêu chung tên kinh để thọ trì

2.2.2.2.2.1.2.3.2.1.1. Nêu tên gọi Năng Đoạn

(Kinh) Phật cáo Tu Bồ Đề: - Thị kinh danh vi Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật.

(經) 佛告須菩提：是經名為金剛般若波羅蜜。

(Kinh: Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: - Kinh này tên là Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật) .

Bảy chữ này chính là tổng đề của cả bộ kinh, trong phần mở đầu đã giải thích ý nghĩa tường tận. Nay nói đại lược. Bát Nhã (Prajñā) được phương này dịch là Trí Huệ. Nói theo nhân là Huệ, nói theo quả là Trí. Nhân quả như một; vì vậy, dịch chung ý nghĩa là Trí Huệ. Ba La Mật (Pāramitā) được phương này dịch là Đến Bờ Kia; có trí huệ ấy bèn có thể liễu sanh tử, nhập Niết Bàn. Giải thích như vậy thì Ba La Mật chẳng có gì khác, chính là Bát Nhã. Trí huệ ấy lại chẳng giống thế trí biện thông, mà chính là Phật trí, Phật huệ, được gọi là “tri kiến của Phật”, là “trí huệ đạt tới bờ kia”. Giải thích như thế thì Bát Nhã chẳng phải là thứ chi khác, mà chính là Ba La Mật. Kim Cang là thí dụ. Kim Cang (Vajra) là vật cứng chắc, sắc bén nhất, có thể cắt đứt hết thảy. Do nó cứng chắc, hết thảy các vật chẳng thể phá hoại nó. Do nó sắc bén, nó có thể phá hoại hết thảy các vật. Dùng nó để sánh ví Bát Nhã Ba La Mật như đống lửa to, bốn phía đều chẳng thể tiếp xúc, có thể đoạn hết thảy các phiền não.

Phiền não (Kleśa) là gì? Chính là Kiến Tư Hoặc. Kiến Hoặc là Thân Kiến, Biên Kiến, Tà Kiến, và hai thứ thủ (Kiến Thủ Kiến và Giới Thủ Kiến) . Quan trọng nhất là Thân Kiến và Biên Kiến. Thân Kiến tức là ngã kiến. [Đối với] Tiểu Thừa, [ngã kiến] chuyên chỉ [chấp trước đối với] sắc thân do Tứ Đại, Ngũ Uẩn giả hợp, còn Đại Thừa thì [ngã kiến] chỉ chung [chấp trước đối với] pháp và ngã. Nếu chấp giữ pháp tướng, phi pháp tướng, tức là chấp “ta, người, chúng sanh, thọ giả”, cho nên nói là Pháp Ngã. Ba thứ “người, chúng sanh, thọ giả” đều do chấp ngã mà dấy lên; nói Ngã bèn gồm thâu các thứ khác. Đối với Biên Kiến thì Tiểu Thừa chuyên nói tới đoạn kiến và thường kiến do Thân Kiến khởi lên, Đại Thừa thì kiêm chỉ hai bên Không và Hữu của hết thảy các pháp. Hễ chấp Có, bèn giữ lấy pháp, tức là thường kiến. Chấp Không liền giữ lấy phi pháp, tức đoạn kiến. Tư Hoặc tức là tham, sân, si, mạn, nghi; đấy là căn bản. Do vậy, sanh khởi keo kiệt, ghen ghét v.v… Các căn bản phiền não ấy đều do bệnh căn từ vô thỉ tích tập sâu chắc, đến nỗi trôi lăn trong lục đạo, chịu khổ vô cùng! Nay muốn thoát lìa nỗi khổ ấy, mà chẳng đoạn gốc bệnh ấy, sẽ chẳng thể! Đoạn như thế nào? Chẳng nhờ vào Kim Cang huệ kiếm này, sẽ chẳng thể. Hơn nữa, kinh này là hội thứ chín được nói trong kinh Đại Bát Nhã. Các hội đều nói Bát Nhã, tức là “đều có thể đoạn”. Nay riêng bộ này thêm danh xưng Kim Cang, có thể thấy nghĩa lý của bộ này càng tinh yếu, càng cứng chắc, càng sắc bén, càng có thể đoạn vậy!

2.2.2.2.2.1.2.3.2.1.2. Chỉ dạy cách trì kinh

(Kinh) Dĩ thị danh tự, nhữ đương phụng trì.

(經) 以是名字，汝當奉持。

(Kinh: Ông nên dùng danh tự ấy để phụng trì) .

Tám chữ này chính là dạy hãy nhìn vào danh xưng, suy nghĩ ý nghĩa, do danh mà thấu hiểu để phụng trì, chẳng phải là nói “trì danh tự ấy”! Sợ có người hiểu lầm, cho nên tiếp đó, lại tự giải thích nguyên do. Phải biết nghĩa lý được nói rõ trong kinh này chính là “hãy nên chẳng trụ vào đâu”, nhưng căn bệnh của chúng sanh là chỗ nào cũng chấp! “Chấp” tức là trụ. Do căn bệnh ấy của chúng sanh quá sâu; vì vậy, vừa mở miệng liền nói “hàng phục”. Phàm nói “chẳng nên giữ lấy, chẳng nên trụ” thì đều là ý nghĩa hàng phục. Tới đây lại nói “dĩ thị danh tự, nhữ đương phụng trì” (ông nên dùng danh tự ấy để phụng trì) chẳng khác nói “các vị hãy nên vâng theo nghĩa ‘có thể đoạn’ để hành trì”. Lại còn chẳng khác nói “các vị hãy nên vâng giữ Kim Cang Bát Nhã để hàng phục”.

Trong Kiến Tư Hoặc, ngã kiến làm gốc. Do vậy, chỗ nào cũng đều chấp. Bởi đó, sanh ra đủ loại Hoặc, tạo đủ loại nghiệp, hứng chịu đủ loại khổ. Do vậy, phải gấp rút đoạn trừ cũng chính vì lẽ này. Ngã kiến đã trừ thì Phiền Não Chướng (Hoặc) liền trừ, mà Nghiệp Chướng, Báo Chướng cũng thuận theo đó mà đều trừ. Ba chướng tiêu trừ, ắt ba thân Pháp, Báo, Ứng đều hiện trọn vẹn. Do vậy, phụng trì như thế chính là giải quyết từ căn bản, có thể đạt được cái quả rốt ráo thù thắng, há có phải chỉ liễu sanh thoát tử mà thôi ư? Do vậy, kinh này ở nơi đâu, nơi đó tôn quý, ở nơi người thì người được tôn trọng. Chúng ta may mắn sao, được nghe kinh pháp vô thượng này, có thể biết là ắt đã từng gieo các thiện căn nơi vô lượng ngàn vạn chư Phật. May mắn, mừng rỡ khôn xiết, há nên tự coi rẻ chính mình! Nhưng thiện căn như vậy mà vẫn lê vác cái đãy da thối này ngụp lặn trong biển khổ! Cũng có thể biết ắt là do nhiều đời tới nay, hoặc là coi thường, chưa từng đọc tụng, hoặc tuy đọc tụng mà chẳng thể thọ trì, hoặc tuy thọ trì mà chẳng thể như pháp! Hễ nghĩ đến chuyện này, khôn ngăn thẹn hổ! Nay may mắn được Phật quang gia bị, lại nghe pháp này, lại đọc kinh này, nếu vẫn biếng nhác, ơ hờ như trước, tương lai mờ mịt, lại chẳng biết phải luân hồi bao nhiêu lượt, tự chuốc khổ sở! Hễ nghĩ tới điều này, khôn ngăn run sợ! Cổ đức nói: “Thử thân bất hướng kim sanh độ, cánh hướng hà sanh độ thử thân?” (Kiếp này nếu chẳng độ thân, đời nào mới độ cho xong thân này?) Đáng sợ lắm thay!

Trong đoạn này, hai chữ Đoạn và Trì càng có nghĩa trọng yếu. Bởi lẽ, Đoạn có nghĩa là quyết đoạn, Trì nghĩa là kiên trì. Như trong phần kinh văn trước đó đã nói, hãy nên chẳng trụ trong lục trần để sanh tâm. Đừng nên như phàm phu lực bất tùng tâm, tuy biết rõ chớ nên trụ, mà bất tri bất giác, tâm cứ dính chặt vào đó. Tâm đã dính chặt, liền bị nó trói buộc, vượt thoát chẳng được! Ắt cần phải đặt “chẳng trụ trong lục trần để sanh tâm” trong lòng để luôn luôn quán chiếu khởi tâm động niệm. Nếu đối với lục trần mà vướng mắc đôi chút, sẽ ngay lập tức đoạn dứt. “Lập tức đoạn dứt” tức là chớ nên sợ khó, chớ nên tìm an nhàn trước mắt, tức là dũng mãnh, cần phải kiên trì, chẳng biếng nhác. Kiên trì có nghĩa là tinh tấn. Tinh tấn chính là suy xét tinh tường để tiến hơn, nội chiếu cẩn mật, chẳng buông lỏng mảy may. Tinh tế mà tiến, lắng lòng suy nghĩ, suy xét tường tận những điều ẩn mật, vi tế. Tinh thành mà tiến, chí thành, khẩn thiết, cầu Tam Bảo xót thương nhiếp thọ, phóng quang gia bị, giúp sức cho mình. Niệm Phật chẳng đắc lực, hoàn toàn là do chưa dụng công nơi đây! Bọn chúng ta tu hành, ắt phải trong hết thảy nhiễm duyên, tức là lục trần, hãy nên nương theo hai nghĩa Năng Đoạn và Phụng Trì trong kinh này ngay lập tức đoạn trừ, kiên trì chẳng biếng nhác. Nếu chẳng đứng thẳng cột sống, đặt vững gót chân như thế, sao có thể hàng phục tập khí “trái nghịch giác, xuôi theo trần lao” từ nhiều đời! Ta chẳng hàng phục chúng nó, sẽ bị chúng nó hàng phục ta! Cái tâm này đã bị trần nhiễm, sẽ chẳng thanh tịnh. Một câu Phật hiệu đương nhiên chẳng niệm tốt đẹp! Nếu có thể ngay lập tức kiên quyết đoạn trừ, kiên trì chẳng biếng nhác, sẽ có thể đạt tới nhất tâm bất loạn, vãng sanh Cực Lạc, nhanh chóng dựa vào Bất Thoái sẽ chẳng khó khăn. Hãy gắng lên!

Nói chung, đối với hàng phục và chẳng trụ lục trần, sanh tâm thanh tịnh v.v… các thứ quán môn, hạnh môn như trong phần trên đã nói, ắt phải lãnh hội từ nghĩa lý Năng Đoạn đang nói trong đoạn này để phụng trì, sẽ hữu lực. Như vậy thì cũng có thể biết ý nghĩa được nói ở đây hết sức khẩn yếu. Do đó, phần so lường công năng của kinh trong phần sau cũng sẽ khác xa phần trước!

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2. Nêu tường tận nguyên do

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.1. Nêu chung

(Kinh) Sở dĩ giả hà?

(經) 所以者何？

(Kinh: Vì cớ sao vậy?)

Bốn chữ “sở dĩ giả hà” là lời nêu bày. Sau đó, sẽ giải thích cặn kẽ nguyên do phụng trì Năng Đoạn. Vì thế, trước hết là nêu lên [câu gạn hỏi] khiến cho mọi người chú ý. Trước nay, những vị chú thích chỉ coi câu này thuộc đoạn “Phật thuyết Bát Nhã”, nay tôi cho rằng nó xuyên suốt cả hai khoa sau. Bởi lẽ, hai khoa kế tiếp đều nhằm khai thị cách tu trì, tức là đều nói rõ nguyên do “các ông nên dùng danh tự ấy để phụng trì”, há nên chỉ coi [bốn chữ ấy] thuộc về một đoạn, khiến cho các đoạn kinh văn khác đều trở thành rời rạc, mà ý nghĩa so sánh để hiển lộ công đức của kinh thù thắng hơn phần trước cũng chẳng có chỗ để làm căn cứ được! Hết sức chớ nên! Vì thế, nay tôi đặc biệt coi bốn chữ ấy là một khoa, phán định là phần Tổng Tiêu (總標, nêu chung) để nói rõ nó sẽ bao trùm hai khoa kế tiếp, chẳng phải chỉ thuộc về một đoạn trong hai khoa. Tổng hợp ý nghĩa của hai khoa để xem, có thể biết trong một câu này, chứa đựng ba nghĩa:

1) Đoạn như thế nào?

2) Từ đâu mà khởi lên để đoạn?

3) Vì sao cần phải đoạn?

Nay sẽ nói theo thứ tự.

Đoạn như thế nào ư? “Đoạn” là đoạn ngã kiến. Ngã kiến có thể phát hiện ở bất cứ chỗ nào, đấy chẳng phải là điều trọng yếu, [mà điều trọng yếu là] làm thế nào để có thể đoạn? Hơn nữa, ngã kiến là tên gọi khác của vọng tưởng, mà vọng tưởng vốn do chân tâm biến hiện, vốn chẳng thể đoạn! Nói là “đoạn” chính là phá đó thôi! Như vậy thì làm thế nào để có thể phá? Hiểu rõ lý mà thôi, khai giải mà thôi. Hãy thử xem bảy chữ Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật trong tên kinh. Kim Cang là cứng, bén, được gọi là Năng Đoạn, nhưng vốn là để sánh ví năm chữ Bát Nhã Ba La Mật sau đó. Bát Nhã là trí huệ. Ba La Mật là “đến bờ kia”. Trí huệ đạt tới bờ kia giống như nói trí huệ triệt để. Do vậy, có thể đoạn ngã kiến cũng chẳng có pháp nào khác, chỉ là triệt để hiểu rõ lý. Đó cũng là triệt để khai giải đó thôi!

Như vậy thì nói đến “triệt để hiểu rõ lý” là hiểu rõ lý nào vậy? Hãy nên biết chúng sanh chỗ nào cũng chấp trước, chẳng có gì khác! Do họ chẳng biết Tứ Đại, Ngũ Uẩn, cùng với hết thảy các pháp đều là duyên sanh, như huyễn, như hóa, mà cái thấy vốn do những điều được tiếp xúc trước hết sẽ trở thành chủ yếu, sẽ coi đó là [sự thật] nhất định chẳng thay đổi, đến nỗi chấp trước chẳng chịu bỏ. Đó gọi là ngã kiến. Vì thế, muốn phá kiến chấp ấy, trước hết, hãy nên hiểu rõ hết thảy các pháp vốn chẳng nhất định. Quán chiếu lâu ngày như thế, sẽ biết pháp đã là chẳng nhất định, sao có thể chấp trước? Đã là chẳng nhất định, chấp trước có ích gì? Nếu có thể trong hết thảy các pháp mà chẳng chấp, ngã kiến sẽ tự hóa giải. Đấy thật sự là kim cang phá Kiến Hoặc. Nói “hiểu rõ lý” tức là hiểu rõ lý này. Đã hiểu rõ lý này, sẽ có thể phá ngã kiến. Đó gọi là “triệt để”. Vì thế nói: “Dĩ thị danh tự, nhữ đương phụng trì” (Dùng danh tự ấy, ông nên phụng trì) .

Tuân phụng Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật, dùng đó để tu trì, tức là tuân phụng danh nghĩa ấy để quán chiếu. Hãy nên biết bộ kinh pháp này chính là Bát Nhã Ba La Mật, nhưng nói chẳng phải là Bát Nhã Ba La Mật. Đức Thế Tôn luôn luôn thuyết pháp mà nói là “chẳng thuyết”. Cho đến vi trần, thế giới, ba mươi hai tướng đều nói là “chẳng phải”, bất quá gọi tên như thế mà thôi, đều nhằm phô bày ý nghĩa “chẳng có pháp nhất định”! Đó là điểm thứ nhất.

Thế nào là “từ đâu mà khởi đoạn?” Hãy nên trước hết từ pháp liên quan mật thiết với chính mình nhất mà siêng ròng quán chiếu để phá cái Hoặc ấy. Bát Nhã Ba La Mật là pháp hành nhân phải nên tu trì, vẫn phải nên biết “tắc phi” chính là lìa tướng danh tự. Hành nhân hãy nên tuân phụng ngôn thuyết của đức Thế Tôn, hãy nên biết “vô sở thuyết” (chẳng có gì được nói) tức là lìa tướng ngôn thuyết. Đại thiên thế giới là cảnh giáo hóa của Phật. Ba mươi hai tướng chính là thân do Phật hiện ra, đều chớ nên chấp trước. Những thứ khác [cứ suy theo đó] mà biết. Đó gọi là “cao xứ lạc mặc” (tập trung, nhấn mạnh nơi chỗ trọng yếu) . Suy ra, phàm là pháp do chính mình tu trì hoặc chuyện được thực hiện, cùng với các thứ như y báo, chánh báo v.v…, hãy đều nên vâng theo nghĩa này để quán chiếu. Đó là điểm thứ hai.

Thế nào là “vì sao phải đoạn?” Xem những điều “Phật thuyết”, “Như Lai thuyết” trong kinh văn thuộc phần sau, sẽ biết: Nếu chẳng quán chiếu như thế hòng đoạn dứt ngã kiến, sẽ là trái nghịch ý chỉ của đức Phật, sẽ chẳng thể thấy Như Lai! Đó là điểm thứ ba. Hiểu rõ ba nghĩa ấy, sẽ biết nguyên do vì sao phụng trì như thế!

2.2.2.1.2.1.2.3.2.2.2. Nói tường tận

Chia thành hai phần:

1) Chỉ dạy hội quy tánh thể.

2) Chẳng hoại giả danh.

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.2.1. Chỉ dạy hội quy tánh thể

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.2.1.1. Hãy nên lìa tướng danh tự để phụng trì

(Kinh) Tu Bồ Đề! Phật thuyết Bát Nhã Ba La Mật, tắc phi Bát Nhã Ba La Mật.

(經) 須菩提！佛說般若波羅蜜，則非般若波羅蜜。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Phật nói Bát Nhã Ba La Mật, tức chẳng phải Bát Nhã Ba La Mật) .

Bản thông dụng hiện thời vốn có câu “thị danh Bát Nhã Ba La Mật” (thì gọi là Bát Nhã Ba La Mật) do người đời sau thêm vào, lầm to mất rồi! Cần phải biết: Khoa này và khoa sau đúng là nói đến chuyện hội quy tánh thể, cho nên đều là trừ tướng để nêu rõ tánh. Tới hai khoa “đại thiên thế giới” và “ba mươi hai tướng”, bèn nói kèm “chẳng hoại giả danh”, ý nghĩa đã được phơi bày rõ ràng, thế mà vô tri làm xằng, một mực thêm bừa bãi vào, đáng than lắm thay! Không chỉ bản kinh chép tay của người đời Đường chẳng có, mà các bản chú giải hoặc chú thích của ba vị đại sư là Trí Giả, Gia Tường, và Khuê Phong đều chẳng có ý nói “thị danh”. Hãy nên tuân theo cổ bản.

Nói “tắc phi” là dạy lìa tướng. Do lìa tướng nên dung hội tánh. Do đó, đặt tên cho khoa này là “hội quy tánh thể”. Chiếu theo cách nói trong phần trước, hãy nên nói là “Như Lai thuyết”. Nay không bảo “Như Lai thuyết” mà nói là “Phật thuyết”, nghĩa thú càng sâu. Nêu đại lược hai điều:

1) Phật là danh xưng của cái quả Cứu Cánh Giác. Ai nấy đều biết chứng đắc cái quả Cứu Cánh Giác mà thành Phật là do tu Bát Nhã, nhưng chẳng biết: Thật sự là do tu “Bát Nhã chính là chẳng phải Bát Nhã”. Nếu tu Bát Nhã mà chẳng lìa tướng danh tự, sẽ là chấp vào “ta, người, chúng sanh, thọ giả’, há còn có thể gọi là Cứu Cánh Giác ư? Còn có thể thành Phật nữa ư? Do vậy, nay sở dĩ đặc biệt nói “Phật thuyết” nhằm chỉ bày chứng quả đều là do vậy mà chứng, tức là người tu nhân hãy nên tu như thế.

2) Đã chứng tánh, cũng lại hiện tướng, bèn gọi là Phật. Vì thế, xưng là Phật thì chính là danh xưng hoàn toàn hiển lộ tánh và tướng, chẳng giống như Như Lai chỉ là danh xưng thuộc về tánh đức. Vì thế, nay nói là “Phật thuyết”, chỉ dạy “Bát Nhã tức chẳng phải là Bát Nhã”, không thể coi là hai sự kiện được! “Tắc phi Bát Nhã Ba La Mật” (Tức chẳng phải Bát Nhã Ba La Mật): Hãy nên thực hiện từ trong Bát Nhã Ba La Mật. Vì vậy, bèn khai thị: Hãy nên từ ngay danh tự mà lìa tướng danh tự. Do đó, kinh văn trong phần trước có nói: “Dĩ thị danh tự, nhữ đương phụng trì” (Dùng danh tự ấy, ông hãy nên phụng trì) . Điều này tương ứng với câu “ưng sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh) cùng một ý vị. Tức là Không ở trong Hữu, chẳng phải là diệt Hữu để hiểu rõ Không. Đức Thế Tôn vì khiến cho người học hiểu rõ tánh, do đã chẳng thể không trừ bỏ tướng, bèn cứ một mực quét sạch. Lại lo người học sẽ hiểu lầm mà lệch về Không, cho nên chẳng nói “Như Lai thuyết”, mà nói là “Phật thuyết” để chỉ bày ý ấy. Điều này cùng với chuyện chẳng hoại giả danh mà nói “thị danh” vào một lúc nào đó, chẳng nói là “Phật thuyết” mà nói là “Như Lai thuyết”, dụng ý đều tột bậc sâu xa, bí mật. Bởi lẽ, chẳng hoại giả danh mà nói “Như Lai thuyết”, chính là vì chỉ rõ “tuy chẳng hoại tướng”, vẫn nên hội quy vào tánh. Nay khi trừ sạch, chẳng nói “Như Lai thuyết”, mà bảo là “Phật thuyết”, nhằm chỉ rõ: Tuy nên dung hội vào tánh, vẫn đều hoàn toàn chẳng phải là hoại tướng! Như vậy thì trong ấy đã chứa đựng ý nghĩa “chẳng hoại giả danh”, cần gì phải thêm một câu “thị danh [Bát Nhã Ba La Mật]” thừa thãi thì mới hiển lộ ý “chẳng hoại giả danh” ư? Nói chung là do [kẻ tự tiện thêm vào] chẳng hiểu ý kinh, cho nên mới vô tri làm xằng!

Nói chung, đức Phật nói Bát Nhã chính là đúng như lý trí tự chứng mà nói, khiến cho hết thảy chúng sanh khai tri kiến của Phật đó thôi! Khai tri kiến của Phật là khiến cho [hành nhân] biết bản tánh vô tướng, cần phải lìa tướng để tu trì, sau đấy sẽ có thể kiến tánh. Do vậy nói “Bát Nhã tắc phi Bát Nhã” (Bát Nhã tức chẳng phải là Bát Nhã) . Nếu chẳng hiểu lý này, hễ trong tâm có tướng danh tự Bát Nhã Ba La Mật, sẽ là giữ lấy tướng của pháp, há còn có thể nói là “phụng trì Bát Nhã Ba La Mật” ư! Vì sao vậy? Nếu giữ lấy tướng của pháp, tức là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả! Ở đây, chỉ nói “Bát Nhã Ba La Mật tức chẳng phải Bát Nhã Ba La Mật”, ngay cả hai chữ Kim Cang cũng chẳng nói, chính là để nói rõ câu “dĩ thị danh tự phụng trì” (dùng danh tự này để phụng trì) trong đoạn trước có nghĩa là “hãy nên phụng trì danh xưng Kim Cang Năng Đoạn” để hành thật tế kim cang có thể đoạn trừ, hòng đoạn sự chấp trước pháp tướng đó thôi! Đối với pháp Bát Nhã vô thượng mà còn phải nên lìa tướng danh tự, huống hồ hết thảy các pháp khác!

Lại hãy nên biết: Đức Phật nói lời này, chính là dạy chẳng giữ lấy tướng của pháp để tu trì hết thảy các pháp, thì không pháp nào chẳng phải là Bát Nhã, đều chính là Bát Nhã Ba La Mật. Đấy chính là lý do trong phần trước đã nói “vô hữu định pháp Như Lai khả thuyết” (chẳng có pháp nhất định để Như Lai có thể nói) . Nói chung, “Phật thuyết Bát Nhã tắc phi Bát Nhã” nhằm dạy [hành nhân] lãnh hội “pháp nào cũng đều là Bát Nhã, chớ nên chấp vào tướng danh tự Bát Nhã”. Đấy là lý do dùng tên gọi ấy để phụng trì [kinh này], chẳng phải là nói: Phụng trì danh tự ấy. Lại nữa, hai chữ Sở Dĩ chính là ý nghĩa chân thật. Phần trên có nói “nhữ đương phụng trì” (ông nên phụng trì) chính là nói hãy nên vâng theo nghĩa chân thật mà hành trì.

2.2.2.2.2.1.2.3.2.2.2.1.2. Dạy hãy nên lìa tướng ngôn thuyết để phụng trì

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Như Lai hữu sở thuyết pháp phủ?” Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Như Lai vô sở thuyết”.

(經) 須菩提！於意云何？如來有所說法不？須菩提白佛言：世尊！如來無所說。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Như Lai có pháp để nói hay chăng?” Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Như Lai chẳng thuyết pháp”) .

Lời hỏi này tiếp theo ngay phần kinh văn trên đây. Có lẽ sẽ có kẻ thắc mắc: “Chẳng nên trụ vào tướng của pháp Bát Nhã Ba La Mật, nhưng pháp ấy vốn do đức Phật nói. Khi nói pháp này, há chẳng có pháp tướng ư? Nếu chẳng có pháp tướng, cớ sao lại nói?” Do ngăn ngừa mối nghi ấy, nên [đức Phật] nêu ra câu hỏi này! “Hữu sở thuyết pháp phủ” (có thuyết pháp hay chăng) tức là trong tâm có tướng nói pháp Bát Nhã Ba La Mật hay không? Ý hỏi của đức Thế Tôn đã chứa đựng chữ Vô. Vì sao vậy? Như Lai là danh xưng của tánh đức. Tánh thể không tịch, há có tướng của pháp được nói ư? Chẳng nói là “Phật thuyết” mà bảo là “Như Lai thuyết”, dụng ý nhằm nói rõ điều ấy (hơn nữa, đức Phật hiện tướng chính vì để thuyết pháp. Nếu nói “Phật thuyết”, sẽ trở thành mâu thuẫn với ý nghĩa “vô sở thuyết”. Do vậy, khoa này chỉ có thể nói là “Như Lai thuyết”, chẳng thể nói “Phật thuyết”) .

Hễ nêu lên câu “Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn” tức là chỉ rõ điều sắp được nói hết sức trọng yếu, chẳng thể xem thường! Lời đáp càng cao hơn một mức nữa, không chỉ chẳng có pháp được nói, mà còn là “vô sở thuyết”. “Vô sở thuyết” là không có cái được nói, chứ chẳng phải là không nói! (Các câu “vô sở hành, vô sở đắc” có ý nghĩa tương đồng) . Bởi lẽ, tánh thể tự chứng thì gọi là Như Lai. [Hễ nói] Như Lai là nói rõ chứng đắc tánh thể bình đẳng. “Bình đẳng” nghĩa là Lý và Trí như một, Năng và Sở như một (vì thế, kinh văn trong phần sau có nói “chư pháp Như nghĩa”, tức nghĩa Như của các pháp) . Đã chứng “hệt như một” cho nên nói năng được gọi là “như thuyết” (nói đúng như thể tánh) . Vì thế, trong phần sau kinh văn có nói “Như Lai thị như ngữ giả” (Như Lai là bậc nói đúng như thể tánh) . [Bảo là] “như thuyết” nhằm chỉ rõ [ngôn thuyết ấy] từ trong tánh hải bình đẳng Như Như tự tại tuôn ra. Thoạt đầu, chưa khởi tâm động niệm, tuy suốt ngày nói, hừng hực nói, cõi nước nói, vi trần nói, nhưng thật sự chẳng có tướng ngôn thuyết! Tướng ngôn thuyết còn chẳng có, há có tướng của pháp được nói ư? Vì thế bảo là “Như Lai vô sở thuyết”. Lời vấn đáp ở đây không chỉ nhằm dứt nghi, mà còn có dụng ý khiến cho người phụng trì thấu hiểu: Tánh thể không chỉ chẳng có tướng danh tự, mà cũng chẳng có tướng ngôn thuyết, cũng lại biết Như Lai nói đầy dẫy, nhưng chẳng có tướng nói. Như thế thì sẽ biết: Phụng trì pháp được nói thì phải nên hăm hở tu pháp, nhưng chẳng có tướng của pháp ấy.

Gộp hai khoa này lại để xem, [sẽ biết] muốn chứng tánh thể, ắt phải lìa tướng danh tự và ngôn thuyết. Như vậy thì danh tự và ngôn thuyết rốt cuộc phải nên như thế nào để sau đó có thể lìa được? Nếu chẳng biết thì là chỉ biết lẽ đương nhiên, mà chẳng biết nguyên do. Cần phải biết nghĩa thú của hai khoa này chính là đức Thế Tôn thật sự dạy người phụng trì hãy lìa niệm. Chẳng lìa niệm thì tướng danh tự và ngôn thuyết trọn chẳng thể lìa được! Vì sao biết như thế? Trong Chân Như Môn của Khởi Tín Luận có một đoạn văn có thể chứng tỏ [điều khẳng định trên đây]. Luận viết: “Nếu lìa tâm niệm, sẽ chẳng có hết thảy các tướng cảnh giới”. Lại nói: “Lìa tướng ngôn thuyết, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, rốt ráo bình đẳng, thậm chí chỉ là một tâm. Do vậy gọi là Chân Như”. Chân Như trong đoạn văn ấy chính là tên gọi khác của tánh thể. Ba câu “lìa tướng ngôn thuyết” quy vào trọng điểm là câu “lìa tướng tâm duyên”. Câu này có nghĩa là “ly niệm”. Bởi lẽ, “duyên” chính là nắm níu. “Tâm duyên” tức là khởi tâm động niệm. Tâm niệm nếu động, ắt có cái để nắm níu, liền rơi vào tướng danh tự. Nhưng ngôn thuyết chính là âm thanh của tâm. Tâm ắt phải duyên vào điều muốn nói trước đã, sau đấy mới đạt được các ngôn từ. Vì thế, nếu tâm niệm động, lại rơi vào tướng ngôn thuyết. Do vậy, trong ba câu [trong đoạn luận trên đây], “lìa tướng tâm duyên” là tổng. Lìa tướng tâm duyên thì sau đấy các tướng danh tự và tướng ngôn thuyết sẽ đều lìa. Điều này tương ứng với câu trong luận “nếu lìa tâm niệm, sẽ không có hết thảy các tướng cảnh giới”.

Lìa tâm niệm sẽ chẳng có hết thảy các tướng cảnh giới. Do vậy, lìa tướng tâm duyên sẽ rốt ráo bình đẳng, chỉ là nhất tâm, được gọi là Chân Như. Dùng sự luận bàn này để chứng minh ý nghĩa của kinh, vậy thì bảo “hãy lìa tướng danh tự và ngôn thuyết để trì” ở đây chẳng phải là dạy “hãy lìa tâm niệm để tu trì” ư? Trong luận lại dẫn kinh khác để nói như sau: “Người có thể quán vô niệm tức là hướng tới Phật trí”. “Phật trí” tức là Bát Nhã Ba La Mật. Vì vậy, đối với kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật này, hãy nên đoạn trừ chấp trước, vọng tưởng nắm níu danh tự và ngôn thuyết như thế để phụng trì. Đấy là nguyên do của “dĩ thị danh tự, nhữ đương phụng trì” vậy.

Khởi Tín Luận lại nói: “Hãy nên biết nhiễm pháp và tịnh pháp đều là đối đãi. Chẳng có tự tướng để có thể nói. Do vậy, hết thảy các pháp vốn chẳng phải sắc, chẳng phải tâm, chẳng phải trí, chẳng phải thức, chẳng phải có, chẳng phải không, rốt ráo chẳng thể nói đến tướng. Nhưng hễ có ngôn thuyết, hãy nên biết đó là phương tiện thiện xảo của Như Lai mượn dùng ngôn thuyết nhằm hướng dẫn chúng sanh. Chỉ thú của chúng (các ngôn thuyết ấy) đều nhằm lìa niệm, quy vào Chân Như. Do niệm hết thảy các pháp, khiến cho tâm sanh diệt, chẳng nhập thật trí”. Đoạn luận văn này rất phù hợp để trích dẫn làm cước chú cho hai khoa kinh văn này!

Khoa lớn “thỉnh dạy tên kinh để phụng trì” có mối quan hệ khẩn yếu. Nay lại dựa theo đoạn luận này để nói cặn kẽ, ngõ hầu [độc giả] thấu triệt, ắt hiểu rõ đạo lý, bèn có thể quán chiếu dụng công, mong các vị sẽ mong muốn nghe.

Trước là nói ba câu “chẳng phải sắc, chẳng phải tâm; chẳng phải trí, chẳng phải thức; chẳng phải có, chẳng phải không”. Chữ Sắc trong “phi sắc” bao gồm hữu biểu sắc và vô biểu sắc. Hữu biểu sắc tức là pháp hữu hình có thể chỉ ra được. Vô biểu sắc là pháp vô hình có thể diễn tả được. Các thứ pháp ấy, bất luận là hữu biểu hay vô biểu, vốn chẳng có tự thể. Thể chỉ là tâm, cho nên nói là “phi sắc”. Nhưng bất quá chỉ do tâm hiện mà thôi, thật sự chẳng phải là tâm, cho nên lại nói là “phi tâm”. Chữ Trí trong “phi trí” chính là nói đến tánh trí. Tánh thể bình đẳng, không tịch, há có các pháp? Do vậy nói là “phi trí”. Như vậy thì các pháp là thức ư? Cần phải biết: Thức bất quá là do tâm hiện khởi, chẳng thể bảo các pháp là Thức! Do vậy, lại nói là “phi thức”. “Chẳng phải có, chẳng phải không” là nhân duyên tụ hợp, dường như có các pháp phát sanh, chẳng phải là không. Đã là duyên sanh, thì là huyễn tướng, tức chẳng phải có! Ba câu ấy nói chung là “hết thảy các pháp, bất quá là so sánh, đối đãi lẫn nhau, tuy tợ hồ Có, thật sự là Không, bản thể của chúng chính là Không”, nhằm nói rõ ý “hãy nên biết nhiễm pháp và tịnh pháp đều là đối đãi, chẳng có tự tướng để có thể nói” mà thôi!

Hãy nên biết Bát Nhã cũng là do so sánh với các pháp khác mà gọi là Bát Nhã. Do hết thảy các pháp duyên sanh huyễn hữu, vốn chẳng có tự tướng, há có tự tướng để có thể nói, há có nên chấp trước tướng danh tự? Vì thế, nói “Bát Nhã tức chẳng phải là Bát Nhã”. Hơn nữa, do Phật chứng Chân Như thật trí, tuy hừng hực nói, chứ thật sự chẳng có tướng ngôn thuyết. Vì thế nói là “Như Lai vô sở thuyết”. Chỉ vì chúng sanh mà mượn dùng ngôn thuyết để hướng dẫn, khiến cho họ ly niệm, chứng tánh. Do vậy, có thể biết: Kinh nói “Bát Nhã phi Bát Nhã” nhằm dạy lìa tướng danh tự. Lại nói “vô sở thuyết” nhằm dạy lìa tướng ngôn thuyết, tông chỉ chẳng phải là khiến cho đại chúng lìa niệm, quy vào Chân Như đó sao? Như vậy thì cũng có thể biết: Nói “phụng trì” chính là hãy nên phụng trì Kim Cang, đoạn trừ vọng niệm!

Trong phần trước đã nói rõ “chẳng có pháp nhất định” chính là để gạn lọc cho trong sạch cội nguồn của ngã kiến, nay nói “phá trừ phan duyên vọng tưởng” nhằm cắt dứt dòng chảy của ngã kiến. Hãy thử xem mấy câu cuối trong đoạn luận vừa được trích dẫn trên đây: “Do niệm hết thảy các pháp, khiến cho tâm sanh diệt, chẳng nhập thật trí”. “Thật trí” là nói tới tánh thể. Có thể thấy tánh vốn vô niệm. Muốn chứng tánh thể mà chẳng đoạn niệm, sẽ chẳng thể được! Lại có thể thấy khởi niệm chính là tâm sanh diệt. Do có cái tâm sanh diệt, bèn chuốc lấy cái quả sanh tử. Nếu chẳng đoạn niệm, sao có thể liễu sanh tử cho nổi! Nhưng hết thảy chúng sanh vốn sẵn niệm niệm tiếp nối, chưa hề lìa niệm; đó gọi là “vô thỉ vô minh”. Vô minh là bất giác. Do bất giác, cho nên dấy niệm. Vì sao bất giác? Chính là do chẳng liễu đạt một pháp giới, tức là chẳng liễu đạt “Lý và Sự trong mười pháp giới chỉ là một Chân Như, đồng thể bình đẳng”. Đó gọi là “bất giác”. Đã chẳng nhận biết là “bình đẳng, có cùng một Thể”, cho nên động niệm. Động niệm thì sẽ có năng kiến (chủ thể có thể thấy), sở kiến (cái bị thấy) sẽ thuận theo đó mà dấy lên, cho nên có tướng ta và người sai biệt. Do vậy, phân biệt chẳng ngừng, chấp giữ, so đo, tạo đủ mọi nghiệp, chuốc lấy đủ mọi nỗi khổ! Lại còn xoay vần huân tập, quả lại trở thành nhân, do nhân bèn thọ quả. Càng mê sâu hơn, trầm luân chẳng quay lại được! Nay muốn quy hoàn nguồn cội, cố nhiên phải giải quyết từ căn cội để đoạn cái niệm ấy. Khó khăn lắm thay! Do khó khăn, nên đức Thế Tôn bèn nói ra đủ loại pháp môn phương tiện, khiến cho họ tùy thuận mà được nhập. Như lời trích dẫn trong phần trên đã nói “có thể quán vô niệm sẽ nhập Phật trí”, cũng là một trong các phương tiện. Đấy là cửa ải sanh tử cho bọn ta, là chuyện trọng yếu nhất, cấp thiết nhất, mà cũng chính là điều kinh này dạy phụng trì, chẳng dám ngại phiền, bèn nói phương tiện này!

Cần phải biết: Ba chữ “quán vô niệm” cố nhiên là phương tiện, nhưng cách quán như thế nào, vẫn cần phải có phương tiện thì mới có thể khởi quán. Phương tiện để quán là gì? Khởi Tín Luận đã từng nói rồi đó! Luận bảo: “Hãy nên biết: Do hết thảy các pháp chẳng thể nói, chẳng thể niệm, bèn gọi là Chân Như. Hỏi: Nếu là nghĩa như thế, các hàng chúng sanh tùy thuận như thế nào để có thể nhập được? Đáp: Nếu biết hết thảy các pháp, tuy nói, nhưng chẳng có gì có thể nói, tuy niệm mà chẳng có gì để có thể niệm; đó gọi là tùy thuận. Nếu lìa niệm, sẽ gọi là đắc nhập”. Do hết thảy các pháp chẳng thể nói, chẳng thể niệm, nên gọi là Chân Như. Đấy là dựa theo hết thảy các pháp mà nói rõ Chân Như, có nghĩa là hết thảy các pháp chẳng có Thể, Thể chỉ là “tịnh tánh” (“tịnh tánh” chính là tên gọi khác của Chân Như) . Thể của hết thảy các pháp chỉ là tịnh tánh, nghĩa là các pháp giống hệt như nhau; cho nên gọi là Nhất Chân pháp giới. Bởi lẽ, tâm tuy chẳng có pháp, nhưng pháp từ tâm sanh. Vì thế, pháp trong mười pháp giới chẳng lìa chân tâm duy nhất. Nói là “hệt như nhau”, tức là Nhất Chân. Sở dĩ bản tánh gọi là Chân Như là do lẽ này! Dùng các pháp để nói rõ Chân Như, thì ý nghĩa Nhất Như, Nhất Chân cực dễ hiểu rõ. Đó là sự thiện xảo trong thuyết pháp vậy. Do các pháp hệt như nhau, cho nên chẳng thể nói. Do chân tâm vô niệm, cho nên chẳng thể niệm. Vì thế nói “hết thảy các pháp chẳng thể nói, chẳng thể niệm, thì gọi là Chân Như”. Ý nghĩa trong lời hỏi như vậy, tức là bảo “chẳng thể nói, chẳng thể niệm”. Do các chúng sanh không ai chẳng có nói, có niệm, bèn hỏi “tùy thuận như thế nào để được nhập?” “Tùy thuận” nghĩa là phương tiện. Ý của lời hỏi là do chúng sanh có nói, có niệm, nhưng muốn “chẳng nói, chẳng niệm” mà nếu chẳng có phương tiện, sao có thể chứng nhập? Trong lời đáp, tuy cùng nêu lên nói và niệm, nhưng hễ có thể vô niệm, sẽ tự vô thuyết. Nay xét theo nghĩa niệm để giảng rõ, thì nghĩa nói sẽ tự hiểu rõ.

Hãy nên biết tuy niệm mà cũng chẳng có năng niệm (chủ thể có thể niệm) . Câu “có thể niệm” chính là chỉ bày phương tiện tu quán. Vì thế, kế đó liền nói: “Đó gọi là tùy thuận”. Vì sao câu này là phương tiện để quán vô niệm? Hãy nên biết trong ấy có hai nghĩa:

1) (Trước tiên là nói theo tánh thể) . Hãy nên biết niệm là nghiệp thức, mà trong tánh thể trọn chẳng có chuyện ấy. Đó gọi là: Vốn sẵn lìa tướng sai biệt của hết thảy các pháp, do chẳng có tâm niệm hư vọng. Đó là nói tuy nghiệp thức lăng xăng nhiễu động, nhưng tánh tịnh thản nhiên, giống như muôn hình tượng la liệt trong hư không mà hư không vẫn thản nhiên. Đấy là nghĩa trọng yếu, chớ nên không biết! Biết điều này, sẽ biết tánh và niệm vốn sẵn tách rời, sẽ chẳng đến nỗi nhận giặc làm con!

2) (Kế đó, nói theo bản thân của niệm): Hãy nên biết niệm là vật, từ chỗ nào dấy lên thì sẽ diệt từ ngay chỗ đó, sát na chẳng ngừng. Bệnh nằm ở chỗ niệm trước diệt, niệm sau lại dấy lên, niệm niệm liên tục. Nhưng người chưa có công phu tịch tĩnh, sẽ chẳng nhận biết sự liên tục ấy, lầm tưởng trước sau chỉ là một niệm. Nếu trước sau chỉ là một niệm, người tu hành sẽ chẳng có cách nào! Chính vì nó sanh diệt chẳng ngừng, cho nên chẳng sợ niệm khởi, chỉ sợ giác chậm. Đấy là nói niệm hễ dấy lên bèn diệt mất, hoàn toàn chẳng phải là vật thật sự! Giống như hoa đốm trên không, huyễn hữu, chứ thật sự chẳng có! Đấy cũng là nghĩa trọng yếu, chớ nên không biết! Biết điều này, sẽ biết bản thân của niệm ngay lập tức là Không, sẽ chẳng đến nỗi chấp hư là thật!

Đã hiểu rõ hai nghĩa, sẽ bất cứ lúc nào, bất cứ nơi đâu, thuận theo hai nghĩa ấy mà miên mật quán chiếu. Khi một niệm dấy lên, liền nâng cao tinh thần, tự quở, tự trách rằng: “Tánh vốn vô niệm, niệm này từ đâu mà có?” Hễ chiếu như thế, niệm ấy tự dứt. Kẻ sơ tâm chưa có định lực, trong một sát na, niệm thứ hai bỗng nhiên dấy lên, lại lập tức quở trách, giác chiếu như thế. Lâu ngày, sẽ có thể thấy ý niệm giảm ít. Dẫu dấy lên, sức nó cũng yếu dần!

Hỏi rằng: “Nói tới giác chiếu, đó chẳng phải là dấy niệm ư?” Đáp: Chính là dấy niệm! Hãy nên biết: Từ vô thỉ động niệm cho tới nay, tích tập đã sâu chắc. Ngược dòng để chiết phục, rất ư khó khăn! Chỉ có thuận theo thói quen, chớ nên cưỡng chế. Hãy chuyển đổi ý niệm, dùng đó để đoạn dứt cái niệm ban đầu, khiến cho nó chẳng tiếp nối. Chính vì nó sanh diệt chẳng ngừng, cho nên có thể thực hiện. Lại cần phải biết: Tuy quán chiếu cũng là niệm, nhưng là cái niệm thuận theo Thể mà khởi tác dụng, liền có thể thuận theo cái Dụng ấy để nhập Thể. Do họ đã mê mất cái niệm do bản tánh sanh khởi, sẽ tiến hướng rất khác! Bởi lẽ, khởi niệm như nhau, nhưng khởi tác dụng của niệm khác nhau rất lớn. Do vậy, biết tánh vốn vô niệm, và niệm cũng vốn là Không. Vì muốn trừ vọng niệm này, cho nên khởi tác dụng quán chiếu. Tác dụng ấy thuận theo tánh thể mà dấy lên, cho nên khác hẳn với tác dụng do mê muội tánh dấy lên! Đó được gọi là “tùy thuận”, đó được gọi là “phương tiện”. Nhưng phải biết khởi lên ý niệm quán chiếu ấy cũng lại là huyễn, cũng là duyên sanh vô tánh, nay bất quá mượn nó để trừ các niệm khác đó thôi. Nếu chấp cái niệm này là thật, lại trở thành bệnh. Bát Nhã Ba La Mật vốn dùng để đối trị căn bệnh chấp giữ. Vì thế, cũng chớ nên chấp giữ Bát Nhã. Nói “Bát Nhã tức chẳng phải Bát Nhã” nhằm nói rõ “chớ nên chấp giữ nó”. Bát Nhã vốn chứa đựng ba nghĩa, tức là Văn Tự Bát Nhã, Quán Chiếu Bát Nhã, và Thật Tướng Bát Nhã. Do văn tự mà khởi quán chiếu, chứng Thật Tướng, nhưng ba thứ Bát Nhã ấy đều chớ nên chấp. Nói theo văn tự, nếu chỉ chấp vào văn tự, chẳng tu quán hạnh, cố nhiên hoàn toàn là tướng danh tự. Nói theo quán chiếu, nếu trong tâm có ý niệm có cái “có thể quán chiếu” và cái “bị quán chiếu” thì cũng chẳng lìa tướng danh tự, thậm chí đối với chứng đắc Thật Tướng Bát Nhã, thật ra cũng chẳng có chứng, chẳng có đắc. Nếu có chứng, có đắc, vẫn là chẳng lìa tướng danh tự, tức chẳng phải là Thật Tướng, cũng chẳng gọi là Bát Nhã Ba La Mật vậy. Vì vậy, “Bát Nhã tức chẳng phải là Bát Nhã” ở đây đã thấu triệt từ đầu đến cuối vậy!

Trở về nguồn chẳng hai đường, phương tiện có nhiều môn! Một pháp niệm Phật lại càng là phương tiện bậc nhất trong các phương tiện để đoạn niệm. Không dạy niệm gì khác mà niệm Phật, cũng là chuyển đổi ý niệm, nhưng niệm Phật so ra thân thiết hơn quán tưởng. Bởi lẽ quán tưởng có thể nói là trí niệm, còn niệm Phật là tịnh niệm. Đổi lấy một niệm thanh tịnh để đối trị ý niệm trước nay luôn đắm nhiễm, lại còn dạy hãy nhất tâm niệm. Lại là dùng một niệm thuần nhất để đối trị ý niệm trước nay luôn tạp loạn. Hơn nữa, Phật là giác. Niệm nào cũng đều là Phật, tức niệm nào cũng đều là giác. “Giác” tức là nhận biết tánh ấy vốn vô niệm, cho nên nói là càng thân thiết! Do vậy, chỉ nên một dạ siêng năng khẩn thiết, sẽ có thể niệm tới mức “niệm mà vô niệm”. Hãy nên biết mục đích niệm Phật ắt cần phải quy vào “niệm mà vô niệm”. Quy vào vô niệm, tức là quy vào Chân Như, sẽ là “chẳng nói tới đoạn mà tự đoạn, chẳng mong chứng mà tự chứng” vậy! Phương tiện nào được như vậy thay! Do vậy nói là “phương tiện bậc nhất trong các phương tiện!”

Vừa mới nói “chẳng mong chứng mà tự chứng”, thoạt đầu chỉ chứng được một phần, do lúc ấy chỉ là chẳng có thô niệm mà thôi, chứ tế niệm vẫn còn nhiều! Khởi Tín Luận nói: “Nếu lìa niệm thì gọi là đắc nhập”. “Đắc nhập” tức là chứng nhập, nhưng lời này sâu không đáy! Hãy nên biết từ Quán Hạnh đạt đến Tương Tự, sau đấy mới đạt tới Phần Chứng. Phần Chứng là chứng từng phần một. Thoạt đầu, chỉ nhập một phần; do vậy, trải qua bốn mươi mốt địa vị, đạt tới Diệu Giác bèn thành Phật thì ý niệm mới lìa hết. Lìa hết thì mới là hoàn toàn chứng nhập tánh Chân Như. Nhưng thật ra chẳng thể gọi là gì được, chỉ giả gọi là “đắc nhập” mà thôi! Vì sao vậy? Do tuy đắc, nhưng thật sự chẳng đắc, tuy nhập mà thật sự chẳng nhập! Như thế mới là thật sự lìa niệm, mới là thật sự đắc nhập. Còn như công phu niệm Phật, tuy chưa thể đạt được “niệm mà vô niệm”, nhưng có thể hạnh nguyện chân thật, thiết tha, nương cậy sức bi nguyện của Phật Di Đà, cũng được tiếp dẫn vãng sanh, liền giống như bậc A Bệ Bạt Trí, phương này nói là Bất Thoái. Đấy chính là địa vị Sơ Trụ.

Nếu tu các pháp khác, đạt tới địa vị ấy, cần phải trải qua kiếp số lâu xa, nay [do tu niệm Phật], một đời liền có thể làm được. Đấy chính là phương tiện bậc nhất trong các phương tiện, cần gì phải nói nữa! Cần phải biết: “Giống như bậc A Bệ Bạt Trí” tức là nói tư cách vốn chưa đạt tới, nhưng do được Phật lực nhiếp thọ mà đạt tới bất thoái. Lũ chúng ta may mắn được nghe pháp này, há nên chần chờ, khoanh tay bỏ lỡ! Nhưng hạnh nguyện chân thật, thiết tha, ắt cần phải nhất tâm niệm Phật cầu sanh thì mới có thể gọi là “chân thật, thiết tha”. Nếu một mặt niệm Phật, mặt khác dấy lên ý tưởng trần trược, tức là hạnh nguyện chẳng chân thật, thiết tha. Do vậy, người niệm Phật đối với một tầng đoạn niệm, dẫu chưa dễ làm được, nhưng đối với hai câu “chớ nên trụ vào sắc sanh tâm, chớ nên trụ trong thanh, hương, vị, xúc, pháp để sanh tâm” phải chú trọng làm cho được! Nếu không, nguyện chẳng thiết tha, hạnh chẳng chân thật, sao có thể được Phật tiếp dẫn cho nổi? Vì sao vậy? Tập khí trần trược nặng nề, rất chẳng tương ứng với hai chữ “thanh tịnh”, vậy thì Phật cũng chẳng làm như thế nào được!

Nói chung, vọng tưởng tơi bời chính là gốc bệnh của chúng sanh từ vô thỉ, vạn phần chẳng thể cưỡng chế! Nếu cưỡng chế, sẽ đâm ra tổn thương nguyên khí, bởi vọng tưởng chẳng phải chi khác, mà chính là tác dụng của bổn tâm. Bất quá, do vận dụng sai, cho nên trở thành bệnh. Chỉ cần y chiếu Phật pháp, chuyển đổi nó, quy nó vào trí niệm hoặc tịnh niệm. Lâu ngày, sẽ tự quy vào vô niệm. Đó là Bình Đẳng Tánh Trí, Diệu Quán Sát Trí vậy! Nay nói “đoạn trừ”, hãy nên biết là trừ căn bệnh này, chẳng phải là phá trừ pháp ấy. Hãy nên biết chữ Đoạn nghĩa là “đoạn vọng”, khiến cho nó quy vào chân. Nếu có thể quy chân, sẽ rỗng rang đại giác, liễu đạt vạn pháp như nhau, vốn là Nhất Chân pháp giới, vốn chẳng có ta và người sai khác, vậy thì muôn niệm băng tiêu. Do đó, chỉ có thể dùng phương pháp chuyển đổi ý niệm là vì lẽ này! Do vậy có thể biết: Chuyển hoán ý niệm được gọi là phương tiện thì vẫn là cách nói quyền biến, thiện xảo, chứ thật ra là một pháp để cứu vãn từ căn bản. Ngoài cách ấy ra, trọn chẳng có pháp nào khác. Chớ nên không biết lý này!

Nói đến chuyện “đoạn vọng, quy chân”, thì cũng cần phải tiến dần từng bước. Đối với kẻ sơ cơ, vẫn chưa thể nói ngay chuyện này. Do chúng sanh từ vô thỉ liền mê chân, đuổi theo vọng, trôi lăn, quên mất quay lại. Ví như gã lãng tử trong thế gian, phiêu bạt đã lâu quên trở về. Nay muốn lôi kéo gã đó quay đầu, ắt phải khéo léo khuyên lơn để dẫn dụ thì mới có hy vọng. Nếu không, trong gia đình đâm ra tăng thêm phiền não. Ở đây, cũng giống như thế, ắt phải đọc tụng kinh điển Đại Thừa nhiều hơn để lay tỉnh nỗi si mê, lại còn thân cận thiện tri thức cho nhiều để mở toang sự che lấp, chỉ bảo đường lối tu tập, nhưng khi dụng công thì phải từ cạn tới sâu, mới có thể dần dần tiến nhập cảnh tốt đẹp. Nếu không, trong tâm sẽ đâm ra chẳng an ổn, lại chớ nên chẳng biết điều này!

Như trong kinh này, phần trước đã nói ngàn lời vạn lẽ, cho tới chỗ này, nửa bộ đầu đã gần xong, mới hiển nhiên dạy lìa niệm. Điều này chẳng thể nhảy cóc, vội vàng nhắc tới liền, khiến cho họ cảm thấy hết sức đột ngột. Lại cần nên biết: Kể từ phần nói cặn kẽ đến đây, đã nói các thứ quán môn, hạnh môn, toàn là từ cạn tới sâu, là phương tiện để lìa niệm. Do công tu tập ắt phải đạt tới mức vô niệm thì mới có thể chứng tánh, mới là rốt ráo. Nay nương theo nghĩa này, lại đem phần kinh văn trên đây tổng kết một lần để chỉ bảo, nhắc nhở theo từng tầng một, ngõ hầu [người đọc sẽ] dung hội, thấu suốt, khai giải viên mãn!

Nói “khai giải” tức là khai trí huệ. Dựa theo các loại kinh luận, khai giải có ba bước theo trình tự:

1) Bước đầu tiên là phải nên dạy cho họ mở mang trí biết cảnh là hư giả. Hết thảy chúng sanh do chẳng biết hết thảy trần cảnh vốn đều là hư huyễn, chẳng thật, cho nên đến nỗi chỗ nào cũng chấp giữ, ngã kiến nẩy sanh bừa bãi. Vì thế, trước tiên là khiến cho họ liễu đạt các cảnh như lục trần v.v… chỉ là hư huyễn, chẳng thật, thì mới có thể chẳng bị chúng mê hoặc. Chẳng mê tức là trí; do vậy nói: Trí biết cảnh là hư giả.

2) Bước thứ hai là hãy nên khiến cho họ mở mang trí vô trần. “Trần” tức là nói các cảnh như lục trần v.v… “Vô” tức là hết thảy duy tâm, ngoài tâm chẳng có pháp. Ắt phải thông đạt điều này, lại đạt được phương tiện để quét sạch trần cảnh, tâm mới dần dần có thể chẳng có mảy trần! Nếu có thể vô trần, huệ quang sẽ càng sáng suốt! Đấy gọi là trí vô trần.

3) Trí ấy đã sáng, lại còn ý niệm cũng cực ít! Sau đấy mới có thể đoạn. Đoạn niệm cũng cần phải có trí phương tiện, tức là kim cang trí. Đấy chính là bước thứ ba vậy.

Kim Cang có nghĩa là “có thể đoạn”. Hãy thử xem phần trước vừa mở miệng liền dạy “phát tâm rộng lớn, phổ độ chúng sanh”. Nếu quên mất bản thân thì đó chính là phương tiện tối sơ thứ nhất. Do hết thảy chúng sanh chẳng liễu đạt một pháp giới, chẳng khởi lên giác niệm, bèn có vô minh, khiến cho giới hạn giữa ta và người phân chia cực rành rẽ, chấp hết sức chặt! Nay dạy “xả mình, độ người, phát tâm rộng lớn”, tức là dạy hãy thông đạt Nhất Chân pháp giới, vốn chẳng có ta và người khác biệt, dùng đó để chuyển hóa tập khí phân biệt tích tập kiên cố, thì đấy chính là thoạt đầu bèn thực hiện nơi cái gốc của ý niệm bất giác. Do vậy nói là “phương tiện thứ nhất lúc thoạt đầu”. Cho tới sau khi đã nói “chớ nên trụ vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp để bố thí”, liền nương vào thân tướng để nói rõ: “Phàm tất cả các tướng đều là hư vọng”. Đấy là dạy [hành nhân] hãy quan sát căn, thân, khí, giới, không gì chẳng phải là trần cảnh, không gì chẳng phải là tướng hư giả, dùng đó để mở mang cái trí biết cảnh là hư giả. Hãy nên biết: Sở dĩ chúng sanh phân biệt “ta, người” kiên cố chẳng thể phá, không gì chẳng là do bị cảnh trói buộc, chẳng buông xuống được, không gì chẳng do hiểu lầm các tướng cảnh giới là chân thật đó thôi! Nay lay tỉnh họ rằng: “Đều là hư vọng”. Đúng là giội nước lạnh vào lưng, khiến cho kẻ khác rởn da gà. Đó là phương tiện thứ hai vậy.

Kế đó, bèn nói tiếp: Do trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm, coi đó là thật. Tức là khiến cho họ tin vào nghĩa chân thật ấy mà khởi tu. Bởi lẽ, trì giới và tu phước chính là phương tiện tối sơ để khởi tu. Nếu có thể nhất niệm sanh tịnh tín, tức là đối với những điều đã nói trên đây, đều có thể mỗi mỗi giải và hành vậy! Vì sao? Nếu chẳng có giải và hành, sẽ chẳng thể một niệm tương ứng. Hễ đạt tới điều này, sẽ đạt được vô lượng phước đức. Vì sao vậy? Đã có thể một niệm tương ứng, chính là đắc trí “biết rõ cảnh là hư giả”, cái tâm trụ tướng, kiến chấp ta, người sẽ có thể giảm bớt. Do vậy, tiến thêm bước nữa, bảo họ nếu dùng tâm giữ lấy tướng, sẽ vướng vào ta, người, chúng sanh, thọ giả, cùng với pháp và phi pháp đều chớ nên giữ lấy. “Giữ lấy” chính là khởi niệm. Nói “tâm chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp”, tức là đã chứa đựng ý nghĩa “chớ nên khởi tâm động niệm”. Lại bảo do pháp vốn không nhất định, do đó chẳng thể giữ lấy, chẳng thể nói, cho tới hết thảy hiền thánh đều do pháp vô vi [mà có sai biệt] v.v… Vô vi tức là cái tâm chẳng sanh diệt. Cái tâm sanh diệt chính là ý niệm. Lại còn khuyên dụ rằng: “Ông đã có thể thật sự tin, mong thành hiền, thành thánh, cũng có thể một niệm tương ứng, hãy càng phải nên dứt cái tâm sanh diệt thì mới tốt đẹp”. Kế đó, lại nói phước đức to lớn để người ấy vui thích, động lòng. Cho đến dựa theo cái quả mà rộng nói thì mới chỉ ra hiển nhiên chữ Niệm. Khi đắc quả, đã chẳng thể khởi niệm, thì cũng biết lúc tu nhân chớ nên động niệm, bèn kết luận bằng “hãy nên sanh tâm thanh tịnh”. Thế nào là sanh tâm thanh tịnh? Hãy nên đối với trần cảnh chẳng trụ vào đâu để sanh cái tâm ấy.

Do vậy, so với trước kia, lại tiến thêm bước nữa. Do trí biết cảnh là hư giả mà mở ra trí vô trần. Trước đó chỉ là biết, nay dạy “chẳng có”, chẳng phải là càng tiến cao hơn hay sao? Nhưng khai trí vô trần, thật sự là tiền phương tiện để cuối cùng sẽ khai trí kim cang. Nếu luận theo công phu tu hành, từ cái trí “biết cảnh là hư huyễn” mà tu đạt tới trí vô trần, cần phải trải qua vô số kiếp. Trước đó là địa vị Quán Hạnh, nay là địa vị Tương Tự. Trí ấy là then chốt để chuyển phàm nhập thánh. Nếu chẳng đắc trí vô trần, sẽ chẳng thể tiến hơn nữa để khai trí kim cang; tức là chẳng thể thăng lên địa vị Sơ Trụ. Nếu chẳng thăng lên Sơ Trụ, sẽ chẳng thể từ địa vị Tương Tự nhập địa vị Phần Chứng mà thành thánh. Do vậy, phước đức đắc trí vô trần so với trước đó còn nhiều hơn vô lượng vô biên lần. Vì sao phước đức to lớn như thế? Hãy nên biết người ấy thành tựu pháp tối thượng hy hữu bậc nhất. Thành tựu chính là nói thành tựu trí vô trần. Trong tâm nếu thật sự có thể chẳng có trần cảnh, dẫu khởi niệm, vẫn ít hơn trước, mà sức của nó cũng mỏng hơn. Công phu tu tập đến đây thì mới có thể đạt tới đoạn niệm. Do vậy, khoa “xin chỉ dạy tên kinh để phụng trì” này nhằm dạy pháp đoạn niệm. Thứ tự cạn sâu, trình tự nghiêm chỉnh. Đức Phật giáo hóa như thế đó. Cần phải biết từ câu mở đầu: “Hãy nên hàng phục cái tâm như thế”, cho đến nói “chớ nên trụ trong sắc v.v… để sanh tâm” đều nhằm chế phục Hoặc. Ắt phải có thể chế phục, thì sau đó mới có thể đoạn. Ở đây nói rõ ràng: “Dĩ thị danh tự phụng trì” (Dùng danh tự ấy để phụng trì) mà tên kinh là Kim Cang Bát Nhã. Do vậy, nghĩa thú được diễn nói đều nhằm khai trí kim cang này vậy!

Kim Cang có nghĩa là “có thể đoạn”. Lìa danh tự và ngôn thuyết chính là nghĩa “ly niệm”. Nếu trí kim cang chẳng khai, sao có thể đoạn niệm cho được? Hãy nên biết: Mới vừa thăng lên Sơ Trụ, cần phải có trí này. Nếu chẳng có trí này, sẽ chẳng thể đoạn vô minh. Vô minh là bất giác. Do bất giác cho nên niệm khởi. Do vậy, đoạn vô minh tức là đoạn niệm. Ắt phải đoạn được một phần vô minh, thì mới chứng một phần Pháp Thân, thăng lên Sơ Trụ. Từ Sơ Trụ trở lên, không gì chẳng do trí này dần dần tăng trưởng, khiến cho từng phần vô minh đoạn trừ, chứng từng phần Pháp Thân, địa vị cũng tăng cao từng phần. Trải qua bốn mươi địa vị, đạt tới Đệ Thập Địa Hậu Tâm, trí ấy càng kiên cố, càng sắc bén, gọi là Kim Cang Đạo, dự lên Đẳng Giác (tức địa vị thứ bốn mươi mốt) . Sau khi dự lên Đẳng Giác, lại dùng trí này để đoạn phần vô minh cực tế cuối cùng, bèn đạt tới địa vị Diệu Giác mà thành Phật. Thông thường, chuyên coi trí Đẳng Giác là trí kim cang, dưới địa vị Đẳng Giác thì vẫn gọi là trí vô trần. Thật ra, tên của trí này hiển thị nó có thể đoạn! Nếu chẳng có trí này, sẽ chẳng thể đoạn một phần vô minh, chứng một phần Pháp Thân hòng dự vào Sơ Trụ. Do vậy, từ Sơ Trụ trở lên, thật sự đã có trí này. Bất quá, mỗi địa vị cao hơn sẽ càng thù thắng hơn, cho đến Đẳng Giác, trí ấy viên mãn, bèn dựa theo cái trí nơi Đẳng Giác mà riêng nêu rõ cái tên ấy. Chớ nên không biết lý này! Nhìn vào những điều vừa nói trên đây, ắt phải đạt tới trình độ tương đương thì mới có thể đoạn niệm. Nếu chẳng đoạn niệm, sẽ chẳng thể chứng Pháp Thân hòng chuyển phàm thành thánh, và trước khi đoạn niệm, ắt cần phải trước hết tu các thứ tiền phương tiện, nghĩa ấy đã tỏ rõ rồi!

Kinh này kể từ lúc đàm luận cặn kẽ cho đến chỗ này, đã mấy lượt tiểu kết ý nghĩa của kinh, nhưng mỗi lần tiểu kết đều nêu riêng một nghĩa. Làm như thế, không chỉ chẳng nhằm mong cho người nghe sẽ dung hội, xuyên suốt, sẽ được thọ dụng nhiều hơn một chút. Hơn nữa, [làm như vậy còn nhằm] nêu tỏ: Ý nghĩa uẩn tàng trong kinh vô cùng, khó thể nêu tỏ trọn hết. Các thứ tuyên nói trên đây cũng bất quá là một giọt nước trong biển cả đó thôi!

Đối với ý chỉ “lìa danh tự” và “lìa ngôn thuyết” được nói trong hai khoa của kinh này, nay tôi bèn nêu khái quát những điều đã nói để dễ ghi nhớ:

1) Trước hết cần phải liễu triệt “chẳng có pháp nhất định”, để gột sạch cái nguồn vọng niệm. Đấy là trí huệ.

2) Cần phải phá trừ tâm tưởng phan duyên để cắt đứt cái nguồn vọng niệm. Đấy là có thể đoạn.

Đấy chính là nguyên do dùng danh tự Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật để phụng trì. Còn như tác quán, niệm Phật, đều là phương tiện để đoạn niệm. Phương tiện ấy vẫn vốn sẵn có trong ý chỉ của hai khoa kinh, trọn chẳng phải là từ bên ngoài mà có! Có thể quán vô niệm tức là hướng tới Phật trí. Phật trí chính là “Bát Nhã Ba La Mật chẳng phải là Bát Nhã Ba La Mật”. Đức Phật nói Bát Nhã, chính là dạy hãy nương theo văn tự để khởi quán chiếu. “Phụng trì” tức là dạy đại chúng hãy thực hiện công phu quán chiếu. Lìa danh tự và ngôn thuyết tức là dạy lìa niệm, há chẳng phải là dạy rõ ràng hãy quán vô niệm ư? Phụng trì có nghĩa là khăng khăng vâng giữ, tức là niệm niệm chẳng quên lời Phật dạy, niệm niệm chẳng trái nghịch Như Lai. Niệm niệm chẳng quên lời Phật dạy chính là nhất tâm niệm Phật. Niệm niệm chẳng trái nghịch Như Lai chính là không chỉ niệm Ứng Hóa Thân Phật, mà còn dạy hãy niệm Pháp Thân Thật Tướng Phật. Lại do bất giác mà niệm dấy lên, bèn dạy hãy liễu triệt “chẳng có pháp nhất định”; đó khiến cho họ giác điều này! Vì thế gọi là “gột tẩy trong sạch tận nguồn” vì bất giác chính là cái nguồn của khởi niệm vậy. Kế đó, dạy phá trừ vọng tưởng, tức là ly niệm, nên gọi là “cắt đứt dòng chảy”, vì khởi niệm cũng lưu xuất từ bất giác. Nhưng sau khi đã bất giác khởi niệm, sẽ có năng kiến (chủ thể trông thấy) và sở kiến (đối tượng bị thấy) khác biệt, trở thành tướng “ta, người” sai khác. Nay thì hoàn toàn chú trọng nơi dụng công đối trị ý niệm bất giác dấy lên, tức là thực hiện công phu từ nơi căn bản của ngã kiến. Căn bản đã dẹp trừ, ngã kiến sẽ tự chẳng có! Đấy chính là nguyên do phụng trì để đoạn ngã kiến vậy!

Lại nữa, hai khoa này nhằm nói về Không Như Lai Tạng. Không có hai nghĩa:

1) Tánh thể vốn Không.

2) Rỗng không vọng niệm.

Ở đây nói “Bát Nhã tức chẳng phải là Bát Nhã”, nói “Như Lai chẳng nói” nhằm nói tánh thể vốn là Không. Còn lìa tướng danh tự, lìa tướng ngôn thuyết chính là rỗng không vọng niệm. Do vậy, hai khoa này nhằm nói về ý nghĩa Không Như Lai Tạng. Hai khoa sau nói về Bất Không Như Lai Tạng. Không là nói về Thể, Bất Không là nói tới Dụng. Hai khoa sau chẳng hoại giả danh, cho nên nói về Dụng. Bởi lẽ, căn, thân, khí giới đều là tác dụng hiển hiện bởi tánh đức. Do đó, đấy chính là nghĩa lý Bất Không Như Lai Tạng.