Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 2

1.1.3. Dựa theo năm tầng huyền nghĩa để giải thích tựa đề kinh

1.1.3.1. Giải thích chung ý nghĩa vì sao phân khoa để giải thích

Năm tầng là Danh, Thể, Tông, Dụng, Tướng. Tuân theo cách Trí

Giả đại sư khi giảng tựa đề kinh Pháp Hoa đã dựa trên Danh, Thể, Tông, Dụng, Tướng, tách ra thành năm tầng để phát huy ý chỉ trọng yếu của kinh, đơn giản, rõ ràng nhất. Thiếu một tầng chẳng thể được, nhiều thêm một tầng cũng chẳng cần thiết! Do vậy, nay tôi dựa theo đó. Năm tầng ấy sanh khởi theo thứ tự:

- Một bộ kinh ắt phải có tên gọi lập riêng cho kinh ấy. Danh (tên kinh) chính là để nêu điều khái quát trọng yếu của kinh, nhằm tỏ rõ điểm khác biệt với các kinh khác. Vì thế, tầng thứ nhất là Thích Danh (giải thích tên kinh) .

- Danh phản ảnh Thật. Đã nêu ra danh, ắt có Thật, chẳng phải là lập danh suông. Do vậy, kế đó là Hiển Thể (nêu rõ cái Thể) . Thể tức là thật thể, tức là chủ thể của tên kinh.

- Do danh mà khảo sát cái Thật; nhưng chẳng tu quán hạnh thì vẫn thuộc về cái danh rỗng tuếch. Nương vào Thể để khởi sự tu tập, ắt phải nói rõ Tông Thú. Vì thế, tầng thứ ba là Minh Tông (nêu rõ cái Tông) . Tông chính cốt lõi của sự tu tập, tức là chỉ thú (旨趣, tông chỉ và ý nghĩa hướng đến) trong tu hành.

- Đã là thật sự tu, ắt đạt được tác dụng. Vì thế, tầng thứ tư là Luận Dụng. Dụng có nghĩa là “công hiệu”.

- Đức Phật thuận theo căn cơ lớn, nhỏ, lợi, độn của chúng sanh mà nói đủ loại pháp để giáo hóa. Do vậy, kinh giáo bèn có Đại, Tiểu, Thiên, Viên, Tiệm, Đốn sai khác. Như tông Hoa Nghiêm phán định năm loại giáo tướng là Tiểu, Thỉ, Chung, Đốn, Viên; tông Thiên Thai phán định bốn loại hóa pháp là Tạng, Thông, Biệt, Viên, và bốn loại hóa nghi là Đốn, Tiệm, Bí Mật, Bất Định. Danh, Thể, Tông, Dụng, bốn tầng huyền nghĩa của kinh đã rõ, thì kinh này thuộc vào loại giáo tướng nào, cũng sẽ có thể hiểu rõ rành rành. Do đó, tầng thứ năm là phán định giáo tướng.

Nay dựa theo thứ tự của năm tầng mà tách thành năm khoa.

1.1.3.2. Giải thích từng khoa

Chia thành năm khoa:

1) Thích Danh.

2) Hiển Thể.

3) Minh Tông.

4) Luận Dụng.

5) Phán định giáo tướng.

1.1.3.2.1. Thích Danh

1.1.3.2.1.1. Thông danh

Thông danh (通名, tên gọi chung) chính là chữ Kinh trong Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh. Pháp do đức Phật đã nói đều gọi chung là Kinh. Do vậy, chữ Kinh chính là tên gọi chung của hết thảy Phật pháp. Kinh trong tiếng Phạn là Tu Đa La (Sūtra), còn phiên âm là Tố Đát Lãm, hoặc Tu Đố Lộ.

Tu Đa La có nghĩa gốc là Tuyến (sợi dây), nghĩa rộng là Quán Xuyên (貫穿, xuyên suốt), Nhiếp Trì (攝持, nắm giữ, thâu nhiếp), Khế Hợp (契合) . Đem pháp do đức Phật đã nói, phân loại, kết tập thành sách; do vậy, dùng chữ Tu Đa La để đặt tên. Tức là xuyên suốt lời Phật, gìn giữ, thâu nhiếp chẳng mất, trên khế hợp Phật tâm, dưới khế hợp căn cơ của chúng sanh. Kể từ khi đại pháp truyền sang phương Đông, cổ đức bèn dùng chữ Kinh để dịch từ ngữ Tu Đa La. Nghĩa gốc của chữ Kinh là “kinh vĩ” (經緯, sợi ngang và sợi dọc trong tấm vải), hoặc “tổ chức”, thật sự tương đương. Hơn nữa, thói quen tại Trung Quốc, chỉ lời nói của thánh nhân thì mới được gọi là Kinh, tột bậc long trọng! Dịch Tu Đa La thành Kinh, tinh vi, thỏa đáng tột bậc! Nhưng chữ Kinh trong tiếng Hán chẳng có ý nghĩa “khế hợp”, so với nguyên nghĩa của chữ Tu Đa La có chút chẳng đầy đủ. Nhưng trừ chữ Kinh ra, chẳng có chữ nào khác để có thể dịch được! Vì thế, cổ nhân bất đắc dĩ gọi sách chép lời Phật là Khế Kinh hòng bổ túc nguyên nghĩa [của chữ Kinh], hòng tỏ rõ đây là kinh Phật, chẳng phải kinh của giáo nào khác. Nếu như giải thích Kinh là Thường, hay Đạo, đó chính là ý nghĩa mở rộng của chữ Kinh, chứ trong chữ Tu Đa La vốn chẳng có các nghĩa ấy. Do vậy, hễ giải thích kinh Phật, chớ nên dẫn dụng các nghĩa ấy.

1.1.3.2.1.2. Biệt danh

Bảy chữ Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật (金剛般若波羅蜜, Vajracchedikā Prajñāpāramitā) là vì kinh này mà đặc biệt đặt tên, chẳng thể dùng chung cho hết thảy các kinh, nên gọi là Biệt Danh (別名, tên riêng) . Kim Cang là Dụ (喻, thí dụ), Bát Nhã Ba La Mật là Pháp. Đấy là dùng Pháp và Dụ để đặt tên. Cách đặt tên cho tựa đề các kinh, xét theo ý nghĩa, chẳng ngoài bảy loại, tức là Nhân, Pháp, Dụ, Đơn (chỉ dùng một trong ba loại Nhân, Pháp, Dụ), Phức (gồm hai loại trong ba loại trên đây), Cụ (gồm đủ cả ba loại) . Như kinh A Di Đà, A Di Đà là tên của Phật; tức chọn Nhân để làm tựa đề kinh, tức là chỉ dùng Nhân để đặt tên. Như kinh Ban Châu Tam Muội, đó là một loại pháp môn, chỉ dùng Pháp để đặt tên. Như kinh Đạo Cán, Đạo Cán (稻稈, nhánh lúa) nhằm sánh ví pháp sanh bởi nhân duyên, tức là chỉ dùng Dụ để đặt tên. Như kinh Diệu Pháp Liên Hoa, Diệu Pháp là Pháp, Liên Hoa là Dụ; có Pháp và Dụ, chẳng phải là đơn mà là phức, tức là dùng Pháp và Dụ để đặt tên. Như phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện vừa có Pháp vừa có Nhân, tức là dùng Nhân và Pháp để đặt tên. Như kinh Như Lai Sư Tử Hống, Như Lai là Nhân, Sư Tử Hống là Dụ, tức là dùng Nhân và Dụ để đặt tên. Như kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, thì Đại Phương Quảng là Pháp, Phật là Nhân, Hoa Nghiêm là Dụ, tức là có đủ Nhân, Pháp, Dụ, dùng đó để đặt tên. Đơn gồm ba loại, Phức gồm ba loại, Cụ gồm một loại, tổng cộng bảy loại. Nếu trong một tựa đề có hai thí dụ mà không có Nhân và Pháp thì cũng chỉ là [Đơn] Dụ, chẳng phải là Phức. Nếu có hai pháp hoặc hai loại người cũng phỏng theo lệ này để suy ra. Vì thế, tên kinh vô lượng, nhưng xét theo ý nghĩa, chỉ có bảy loại đó mà thôi!

Phạ Nhật Ra (Vajra), hoặc còn phiên âm là Bạt Chiết La trong tiếng Phạn, dịch nghĩa là kim cang, tên của một loại vật. Đó là tinh túy của chất vàng, cứng nhất, sắc bén nhất. Có thể phá tan hết thảy các vật, tức là Bén. Hết thảy các vật chẳng thể phá hoại nó, đó là Cứng. Nội điển nói: “Đế Thích hữu bảo, danh viết kim cang, trì chi dữ Tu La chiến. Kim Cang lực sĩ sở trì khí trượng, viết kim cang chử. Kim Luân Vương hữu kim cang luân bảo, nhân xưng Kim Luân Vương” (Đế Thích có vật báu tên là kim cang, cầm để chiến đấu với A Tu La. Khí giới do Kim Cang lực sĩ cầm thì gọi là chày kim cang. Kim Luân Vương (Chuyển Luân Thánh Vương) có bánh xe báu kim cang, do vậy gọi là Kim Luân Vương) . Đó vốn là thứ báu trên cõi trời, tuy nhân gian cũng có, nhưng rất hiếm thấy. Cổ nhân gọi là “kim cang toản” (金剛鑽), màu như thạch anh tía, trong suốt. Hoặc nói: “Sanh ở dưới đáy nước, trên đá”. Trong nội điển, thường dùng [kim cang] để sánh ví pháp hoặc người, như nói: Kim Cang tam muội, Kim Cang lực sĩ, thân kim cang, lưới kim cang, Kim Cang Thủ, tâm kim cang v.v… Đều là dựa theo ý nghĩ “chất ấy kiên cố, chẳng thể hoại, mà có thể đập tan hết thảy ma chướng”.

Nay dùng [kim cang] để sánh ví Bát Nhã Chánh Trí. Bát Nhã như đống lửa lớn, bốn phía đều chẳng thể chạm vào! Hễ chạm vào, ắt sẽ táng thân, mất mạng! Giống như kim cang, hết thảy các vật chẳng thể chạm vào mũi bén của nó. Chánh trí Bát Nhã có thể phá phiền não, trọng chướng, giống như kim cang có thể phá hoại hết thảy các vật. Ngài La Thập nói: “Báu kim cang vuông vắn một tấc, quang minh có thể chiếu thấu mấy chục dặm. Trí quang Bát Nhã cũng giống như thế, thấy thấu triệt hết thảy phàm tình, vọng tưởng mà phá vô minh”. Báu kim cang thì chỉ riêng Kim Cang lực sĩ mới có thể cầm. Bát Nhã cũng thế, chẳng phải là người căn tánh Đại Thừa sẽ chẳng thể đảm đương! Vì thế nói: “Nếu là kẻ chuộng tiểu pháp, chấp vào các kiến ‘ta, người, chúng sanh, thọ giả’, sẽ chẳng thể nghe, nhận, đọc tụng kinh này, vì người khác giải nói”. Ngài Chân Đế Tam Tạng nói: “Báu kim cang có đủ loại màu sắc. Màu xanh có thể tiêu trừ tai ách. Như Bát Nhã Ba La Mật có thể trừ tam chướng, thành tựu tam thân, vượt dòng sanh tử, đạt tới bờ Niết Bàn, độ hết thảy khổ ách. Màu vàng có thể thỏa mãn sở cầu. Như Bát Nhã trang nghiêm muôn hạnh, thành tựu vô biên công đức. Màu đỏ [thì nếu cầm chất kim cang ấy] hướng về phía mặt trời, sẽ sanh ra lửa. Như Bát Nhã do Thỉ Giác hợp với Bổn Giác, sanh ra lửa trí huệ đốt củi phiền não như ngàn vầng mặt trời, quang minh chiếu trọn khắp. Màu trắng có thể lắng trong nước đục. Như Bát Nhã có thể trái trần hợp giác, vượt thoát đời ngũ trược, đạt tới ao trong mát. Màu biếc có thể tiêu trừ độc hại. Như Bát Nhã trừ khử Ngã Chấp và Pháp Chấp, tiêu trừ nỗi khổ do tam độc. Lại có kim cang không màu, cũng gọi là Không Sắc. Có được [loại kim cang ấy], sẽ có thể đi đứng trên hư không. Bát Nhã cũng thế, được gọi là Đệ Nhất Nghĩa Không. Có trí Tam Không ấy thì ngã không, pháp không, mà Không cũng là không. Trong Không chẳng có sắc, chẳng có thọ, tưởng, hành, thức, cho đến chẳng có trí mà cũng chẳng có đắc, đạt được Vô Thượng Bồ Đề, vẫn là quy về ‘chẳng có chút pháp nào để có thể đạt được!’ Như như bất động, thành thân kim cang”.

Nói chung, kim cang cứng chắc, ví như Thật Tướng Bát Nhã tùy duyên mà bất biến, ở trong triền phược mà bất hoại. Kim cang sắc bén ví như Quán Chiếu Bát Nhã, chẳng ngã nào không phá, chẳng Hoặc nào không đoạn. Kim cang sáng suốt, ví như Văn Tự Bát Nhã, có thể khai giải huệ, từ vô minh mà đạt được minh. Kim cang là chất báu vô thượng, giá trị chẳng thể tính kể, ví như Bát Nhã là pháp bảo vô thượng, công đức chẳng thể tính kể. Báu kim cang hiếm có trong thế gian, ví như pháp bảo Bát Nhã hiếm có, được gọi là “diệu pháp rất sâu vô thượng”, trăm ngàn vạn kiếp khó gặp gỡ!

Chữ Bát Nhã (Prajñā) trong tiếng Phạn nghĩa là trí huệ, nhưng chẳng phải là trí huệ nhỏ nhoi trong trí thế gian, mà là chánh trí vốn sẵn có nơi lý thể, được gọi là “tri kiến” của Phật. Lý thể chính là giác tánh, còn gọi là Thật Tướng Bát Nhã. Chánh trí tức là Quán Chiếu Bát Nhã. Ngoài lý chẳng có trí, ngoài trí chẳng có lý, lý và trí vốn như một. Vì thế, đều gọi là Bát Nhã. Do sợ mọi người lầm tưởng là trí huệ tầm thường, cho nên trong kinh luận, đa số chỉ dùng phiên âm là Bát Nhã để nói. Hết thảy chúng sanh đều sẵn có trí ấy, nhưng do vô thỉ vô minh ngăn chướng, chẳng thể hiển hiện! Vả nữa, trí ấy chỉ tự chứng mới biết, chẳng thể hình dung bằng ngôn ngữ hay văn tự được! Vì sao vậy? Ắt phải dứt bặt ngôn ngữ, diệt tâm hạnh thì mới có thể tự chứng. Nhưng hết thảy chúng sanh mê muội đã lâu, chẳng nhờ vào phương tiện, sao có thể khai thông chướng cho được? Chướng nếu chẳng khai thông, trí ấy sao có thể hiển hiện cho nổi? Do vậy, đức Thế Tôn vì đại sự này mà xuất hiện trong thế gian. Bất đắc dĩ, vẫn dùng ngôn ngữ, văn tự để khơi gợi, chỉ dạy, hòng khai thị “Phật tri, Phật kiến” cho chúng sanh, khiến cho họ ngộ nhập, gọi đó là pháp môn Bát Nhã, cũng gọi là Văn Tự Bát Nhã, muốn khiến cho chúng sanh do văn tự mà khởi quán chiếu, chứng Thật Tướng.

Các pháp môn khác đã nói như Bố Thí, Trì Giới v.v… đều từ tri kiến của Phật mà ra, dạy chúng sanh hành theo đó, dùng làm trợ hạnh hòng khai ngộ chánh trí Bát Nhã. Vì thế nói: “Hết thảy các pháp chẳng lìa Bát Nhã. Bát Nhã là cương yếu của hết thảy các pháp”. Nói cách khác, Bát Nhã là cốt lõi của hết thảy các pháp, ở trong hết thảy các pháp, chẳng thể lìa hết thảy các pháp để riêng tồn tại được! Nói thật ra, đức Phật xuất thế vì thương xót chúng sanh vốn cùng sẵn có giác tánh của Như Lai, đều đáng nên thành Phật, nhưng lại chẳng tự biết. Do đó, Ngài nói ra điều Phật tự chứng để phá trừ sự ngu si của chúng sanh. Nói đối ứng với ngu si, bèn giả gọi là “trí huệ”. Thật ra, chẳng có trí huệ chi khác, giác mà thôi! Thật Tướng Bát Nhã là Bổn Giác. Quán Chiếu Bát Nhã là Thỉ Giác. Do hết thảy chúng sanh trước nay chẳng giác, bèn nhờ vào Văn Tự Bát Nhã để giác ngộ họ mà thôi! Do bởi lẽ này, đọc kinh, nghe pháp, phải nên tự cảnh tỉnh sâu xa, dùng những điều Phật dạy làm gương để tự soi mọi lúc, mọi nơi. Chẳng quán, chẳng chiếu, mê do đâu mà giác? Đó gọi là “nương vào văn tự để khởi quán chiếu”. Công quán chiếu lâu ngày, bỗng dưng cái tâm răn dè, cảnh tỉnh tự sanh, đó chính là Thỉ Giác, mà chánh trí vốn sẵn có nơi lý thể cũng bắt đầu mở mang. Chẳng thoái thất, chẳng biếng nhác như thế, công quán chiếu ngày một thêm thuần. Đấy là nói Thỉ Giác trước tiên như vầng trăng mới mọc, dần dần sáng nhiều, tối ít. Cho tới khi vầng trăng tròn trặn, sáng ngời vằng vặc, tánh thể hiển hiện, chính là Thỉ Giác hợp với Bổn Giác, mà cũng chẳng còn Bổn Giác và Thỉ Giác tách biệt. Hãy nên biết “thành Phật” chẳng có gì khác, chỉ là giác tánh viên minh đó thôi! Khai giác tánh mà chẳng cậy vào sức của Văn Tự Bát Nhã, sẽ chẳng có cách nào! Vì thế nói: “Hết thảy chư Phật từ kinh này mà ra”.

Lại nữa, trong nguyên bản tiếng Phạn của kinh này, trí là Nhã Na (Jñāna), huệ là Bát Nhã (Prajñā) . Chiếu kiến là trí, thấu hiểu là huệ. Quyết đoạn là trí, chọn lựa là huệ. Biết Tục Đế là trí, chiếu Chân Đế là huệ. Hiểu thấu triệt Diệu Hữu là trí, khế ngộ Chân Không là huệ. Kinh Phật thường nói đến Lục Độ, có lúc cũng tách ra thành Thập Độ. Độ thứ bảy là Phương Tiện, Độ thứ tám là Nguyện, Độ thứ chín là Lực, Độ thứ mười là Trí. Do đối ứng với Độ thứ sáu [mà chia tách tỉ mỉ ra như thế]. Nhưng Không chính là Không trong Hữu, Hữu chính là Hữu trong Không. Vì thế, hai chữ Trí Huệ thật ra tách rời mà chẳng tách rời được! Kinh này chính là nói đừng chấp trước Có và Không. Do vậy, chữ Bát Nhã phải nên hiểu là trí huệ, chớ nên chấp nhặt văn tự, cưỡng chia làm hai! Bất quá, có khi trong kinh Phật cũng là chẳng chia ra mà chia: Nêu ra trí để nói về Tục Đế, nêu ra huệ để nói về Chân Đế. Do đó, người học cũng chớ nên chẳng biết nghĩa này!

Kim cang vốn dùng để sánh ví Bát Nhã, nhưng chỉ trong hội thứ chín mới nói dùng kim cang để thí dụ chuyện “có thể đoạn trừ”, há chẳng phải là nghĩa lý được nói trong kinh này đúng là cứng, bén, lại sáng suốt, có thể đoạn Hoặc tốt nhất ư? Thí dụ được nói trong các kinh khác là vàng, còn kinh này nói đến chất tinh túy trong các thứ vàng. Vì thế, kinh này nói: “Phật và Phật pháp từ kinh này mà ra”. Lại nói: “Kinh này nghĩa lý chẳng thể nghĩ bàn, quả báo cũng chẳng thể nghĩ bàn”, đó là càng đủ để chứng minh dứt khoát: Cương yếu Bát Nhã hoàn toàn ở trong kinh này!

Ba La Mật (Pāramitā) trong tiếng Phạn, có nghĩa là Bỉ Ngạn Đáo, thuận theo văn tự của phương này (Trung Hoa), phải nên nói là “đáo bỉ ngạn” (tới bờ bên kia) . Cổ tục nơi đất Ấn là hễ làm việc gì rốt ráo, đều nói là “đáo bỉ ngạn”, giống như phương ngôn ở phương này nói là “đáo gia”. Nếu nói theo Phật pháp, sẽ là “lìa bờ sanh tử bên này, vượt qua dòng phiền não, đạt đến bờ kia Niết Bàn”. Vì thế, Ba La Mật cũng là từ ngữ thí dụ.

Niết Bàn là bất sanh, bất diệt, tức là nói tới bản tánh. Bản tánh có nghĩa là “vốn sẵn có”. Nói “vốn sẵn có” nhằm chỉ rõ “chẳng phải tạo tác”. Đã chẳng phải là tạo tác, có thể thấy là nó vốn sẵn là như thế, chẳng phải là từ không mà có. Vì thế nói là “vốn tự chẳng sanh”. Nói “vốn sẵn đủ” tức chẳng phải là mới sanh. Đã vốn chẳng sanh, cho nên nay cũng chẳng diệt. Nhưng chúng sanh sanh tử chẳng ngớt; đó là tướng, chẳng phải là tánh. Vì sao sanh tử chẳng ngớt? Vì cái tâm sanh diệt chẳng ngừng. Hãy nên biết cái tâm sanh diệt chẳng ngừng được gọi là “thức tướng”, cũng chẳng phải là tánh. Vì sao như thế? Do phiền não. Vì phiền não mà đến nỗi tâm có khởi lên, diệt mất, tánh biến thành thức. Do vậy, tạo nghiệp, hứng chịu nỗi khổ luân hồi; nhưng chúng sanh chẳng biết trở về nguồn cội, nhận biết tánh, cứ mê nơi tướng sanh tử. Bởi đó, luân hồi chẳng thôi, dẫu chạm mặt bất sanh bất diệt mà thành vĩnh viễn cách biệt! Vì thế, sánh ví phiền não là “giữa dòng”, coi sanh tử là bờ này, Niết Bàn ví như bờ kia. Vốn chẳng có bờ này hay bờ kia, do có “giữa dòng” ngăn cách mà thành cách biệt lẫn nhau!

Phiền não còn gọi là Hoặc, thường nói là Kiến Tư Hoặc. Kiến Hoặc và Tư Hoặc đều sanh từ ngã kiến. Vì thế, muốn liễu thoát tướng sanh tử, cần phải chứng tánh “chẳng sanh diệt”. Nhưng muốn chứng bản tánh, cần phải chuyển hóa, trừ khử ngã kiến. Nhưng ngã kiến gốc rễ sâu dày, ắt cần phải dùng đủ mọi pháp để điều phục, khai Căn Bản Trí để đoạn tuyệt nó. Đó gọi là “Lý tuy đốn ngộ, Sự cần phải tu dần dần”. Giống như chuyển tiếp, từ bờ này đạt tới bờ kia, phải thực hiện từ từ, chẳng thể gấp gáp được! Vì thế nói là Ly, là Độ, là Đạt, nhằm tỏ rõ chẳng thể vừa tiếp xúc liền đạt ngay được! Lại nói một chữ Lưu (流, dòng) để chỉ rõ sự nguy hiểm, muôn vàn chẳng thể nổi gió vô minh. Hễ nổi lên, ắt sẽ xuôi theo dòng, thậm chí gặp nỗi hung hiểm chìm đắm, há còn có thể vượt sang bờ kia ư? Người tu hành phải thận trọng điều này! Nhưng những điều vừa nói trên đây, vẫn là chuyên nói theo phương diện phàm phu. Nếu nói tỉ mỉ, sanh tử chứa đựng hai tầng: Phiền Não cũng bao gồm Kiến Tư, Trần Sa và Vô Minh để nói. Phàm phu chấp Có, chấp vào “nhân, ngã”, bèn do Kiến Tư phiền não mà đọa vào Phần Đoạn Sanh Tử. Nhị Thừa và hàng Bồ Tát chấp Không, do chấp vào Pháp Ngã, bèn từ Trần Sa và Vô Minh Phiền Não mà có Biến Dịch Sanh Tử. Vì thế, muốn chứng đắc Vô Dư Niết Bàn, cần phải là Hữu lẫn Vô đều không, phá Ngã Chấp và Pháp Chấp, giải quyết hai tầng sanh tử. Vượt khỏi các dòng Kiến Tư, Trần Sa, Vô Minh Phiền Não, bèn đạt tới bờ kia Niết Bàn. Do đó, Đại Trí Độ Luận nói: “Hai kiến Hữu, Vô đều thuộc vào bờ này. Hai thứ chấp ấy đều không thì mới đạt tới bờ kia”. Hai thứ chấp chính là Ngã Chấp và Pháp Chấp.

Những gì là cái bè để vượt thoát? Chính là Lục Ba La Mật. Dùng sáu pháp ấy, sẽ có thể tới được bờ kia. Vì vậy, sáu pháp ấy cũng gọi là Lục Độ. Trong Lục Độ, Bố Thí là trọng yếu, mà Bát Nhã càng trọng yếu hơn. Bố Thí là xả. Nếu chẳng biết xả, sao có thể lìa bên này để vượt sang bên kia? Nhưng nếu chẳng có trí quán chiếu, sao có thể chịu xả cho được? Vì thế, Bát Nhã là cương yếu của năm Độ. Năm Độ lìa Bát Nhã, sẽ chẳng phải là Ba La Mật. Lại nữa, hai chữ Trí Huệ, tách ra để nói, cũng có thể nói theo địa vị tu nhân thì gọi là Huệ, nơi địa vị đắc quả thì gọi là Trí. Bát Nhã Ba La Mật nói theo địa vị tu nhân giống như là quán huệ để đạt tới bờ kia. Nếu nói theo địa vị đắc quả, Bát Nhã chính là Ba La Mật. Vì sao vậy? Bát Nhã nơi quả vị chính là Lý và Trí như một. Lý và Trí như một chính là bất sanh, bất diệt. Nói theo địa vị tu nhân, kim cang nhằm sánh ví quán huệ ấy cứng nhất, sắc bén nhất, sáng suốt nhất, cho nên có thể tới được bờ kia. Nói theo địa vị đắc quả, kim cang ví như Pháp Thân của Như Lai, thường nói là “kim cang bất hoại thân”. Trên đây, giải thích tên kinh đã xong.

1.1.3.2.2. Hiển Thể

1.1.3.2.2.1. Nêu rõ ý nghĩa của Thể

Thể (體) là “chủ thể”. Phàm nói một kinh, chẳng thể mấy câu là xong, thường là ngàn lời vạn lẽ, đầu mối rạch ròi. Người đọc, người nghe như vào biển cả, chỉ thấy biển rộng một bầu mênh mông, chẳng biết đâu là bờ bến, chẳng khỏi đâm ra nhìn biển cả thở than. Hãy nên biết mỗi bộ kinh, bất luận số quyển nhiều như thế nào đi nữa, văn lý phức tạp như thế nào đi nữa, ắt có chỗ quy hướng. Nói cách khác, mỗi kinh ắt đều có điểm chủ yếu của kinh ấy. Ngàn lời vạn lẽ đều nhằm quy vào, nhấn mạnh điểm ấy. Ngàn điều muôn mối, đều phát sanh từ điểm ấy! Điểm ấy chính là điểm chủ yếu của kinh, điều đó được gọi là Thể. Tìm ra điểm chủ yếu trong muôn ngàn lời lẽ, trong ngàn điều vạn mối để chỉ rõ ra; đó gọi là Hiển Thể (顯體) . Người đọc, người nghe nếu hiểu rõ điểm chủ yếu của kinh, ắt nắm vững cương yếu, chẳng đến nỗi nhìn biển cả thở than, mà cũng chẳng đến nỗi vào biển đếm cát, lại càng chẳng đến nỗi bước lầm vào ngõ rẽ! Biết điều ấy, sẽ có thể biết tầm quan hệ hết sức trọng yếu nơi các điều như Hiển Thể v.v… Biết điều ấy, sẽ hiểu nỗi khổ tâm [vì sao] cổ nhân đối với mỗi kinh đều nói phần Huyền Đàm trước. Nói chung, cái được gọi là Thể ở đây chính là Thể của kinh, chẳng phải là tánh thể!

1.1.3.2.2.2. Biện định dị đồng

Biện định dị đồng (khác và giống) có hai nghĩa. Trước hết, dựa theo kinh thể và tánh thể để biện định đồng dị. Kinh thể chẳng phải là tánh thể, đương nhiên là như vậy, nhưng đức Phật vì một đại sự nhân duyên mà xuất hiện trong cõi đời. Đại sự vừa nói đó chính là khai thị “hết thảy chúng sanh cùng sẵn có trí huệ và giác tánh của Như Lai”, khiến cho họ được ngộ nhập, nhất loạt thành Phật. Thuyết pháp bốn mươi chín năm chuyên vì chuyện này. Do vậy nói rằng: “Hết thảy các kinh, không gì chẳng nhằm khai thị Phật tánh vốn sẵn có”. Đấy chính là chủ thể của hết thảy các kinh, có thể biết: Đều chẳng ngoài việc phát huy tánh thể! Nhưng trong phần trên đã nói: “Điều được hiển lộ ở đây là kinh thể, chẳng phải là tánh thể”. Do vậy, chẳng thể không biện định sự khác biệt, vì sao? Hãy nên biết: Các kinh tuy đều chẳng ngoài nêu tỏ “Phật tánh vốn sẵn có”, nhưng các kinh lập thuyết, chỉ thú khác nhau. Có kinh chú trọng trừ chướng, có kinh chú trọng tu phước, có kinh nói về cái nhân xưa kia, có kinh nói về cái quả mai sau. Do căn cơ muôn vàn sai khác, thuyết pháp bởi đó bèn có muôn vàn sai biệt. Chẳng phải mỗi bộ kinh nào cũng đều chỉ thẳng bản tánh, triệt để phát huy, há có thể mờ mịt, hồ đồ, ngây ngốc nói kinh thể chính là tánh thể ư? Hơn nữa, nói theo chuyện “chỉ thẳng bản tánh” thì tánh thể gồm trọn vạn hữu, một danh từ sẽ chẳng thể nhiếp trọn hết lượng của nó được! Do vậy, bất đắc dĩ, lập ra đủ loại danh xưng như là Chân Như, Như Như, Thật Tướng, pháp giới, Pháp Thân, tánh tịnh minh thể, viên giác, tự tánh thanh tịnh tâm v.v… Danh đã là vô lượng, hiển thị nghĩa cũng vô lượng! Kinh chỉ thẳng bản tánh có khi nêu danh xưng này, có khi nêu danh xưng kia, có khi nói kèm mấy danh xưng. Do đó, nói “chỉ thú của kinh khác biệt”, tức là: Cùng là kinh chỉ thẳng bản tánh, nhưng có thể là mỗi kinh hiển lộ một ý nghĩa khác biệt. Chỗ quy hướng của mỗi kinh bởi đó mà cũng mỗi mỗi bất đồng! Do vậy, kinh thể và tánh thể, xét theo kinh “triệt để hiển tánh” để nói thì “tuy hai mà chẳng hai”, lại còn là “chẳng hai mà hai”, chẳng thể nói lẫn lộn thành một được! Ắt cần phải biện định rõ sự dị đồng này chính là vì lẽ đó.

Kế đó, xét theo các tông để biện định sự dị đồng. Bất luận tông nào, hễ nói đến tựa đề kinh, ắt đều phải thâu nhiếp ý chỉ trọng yếu của kinh ấy để phát huy thì mới là “ngôn trung hữu vật” (trong lời nói có vật) . Phân môn chia loại, lập ra quy cách nhất định, phải nên đề cao hai tông Thiên Thai và Hiền Thủ. Nhưng phân biệt thành mười môn (thập huyền môn) như tông Hiền Thủ có khi chẳng phù hợp cho lắm, chẳng đơn giản, rõ ràng, thiết yếu như năm tầng [Huyền Nghĩa] của Thiên Thai. Tức là dùng chuyện Hiển Thể để nói, hai tông cũng có đường lối khá khác nhau; vì tỏ lộ kinh thể như nhau, nhưng ý nghĩa chủ chốt dùng để hiển lộ cái Thể của kinh khác nhau rất lớn. Tông Hiền Thủ đa số dùng chữ Kinh trong tên gọi chung (thông danh) để hiển Thể. Đó là dựa theo “kinh giáo có thể diễn nói” để hiển Thể. Các vị đại đức trong tông ấy thường nói: “Hết thảy các kinh Đại Thừa lấy Thật Tướng của các pháp làm Thể”. Trong Kim Cang Kinh Toản Yếu Sớ, ngài Khuê Phong nói: “Dùng Văn Tự Bát Nhã làm Thể”. Đó đều là xét theo “kinh giáo có thể diễn nói” mà luận. Phàm hết thảy các kinh Đại Thừa đều lấy Thật Tướng của các pháp làm Thể, tức hết thảy các kinh Đại Thừa không gì chẳng phải là Văn Tự Bát Nhã đã rõ lắm rồi!

Nhưng nếu chỉ nói riêng theo Bát Nhã Bộ thì những điều được nói trong mười sáu hội trước sau, đều là Văn Tự Bát Nhã, há có phải riêng hội thứ chín này mới là như thế, há riêng kinh này là như thế ư? Vì vậy, lời ngài Khuê Phong nói có thể áp dụng cho các kinh khác. Do đó, bảo: “Dựa theo chữ Kinh trong tên gọi chung để hiển Thể”. Nhưng tông Thiên Thai hiển lộ kinh thể chính là dựa theo chính kinh ấy, chẳng thể dời đổi được (tức chẳng thể dùng lời Hiển Thể của kinh này để áp dụng cho kinh khác được)! Tức là dựa theo bảy chữ Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật trong biệt danh để hiển lộ cái Thể chủ yếu của kinh này. Đó là dựa theo Lý và Sự được diễn nói [bởi một bộ kinh] để hiển Thể. Vì vậy tôi nói: “Cách thức đã lập của tông Thiên Thai đơn giản, rõ ràng, thiết yếu!” Đó là sự khác biệt giữa hai tông trong Hiển Thể.

1.1.3.2.2.3. Hiển Thể của kinh này

Nay đã nương theo quy cách của tông Thiên Thai, dựa theo biệt danh trong tựa đề kinh để nêu rõ chủ thể được minh định bởi kinh nghĩa, tức là như các vị đại đức trong tông Thiên Thai đã nói, chẳng thể không biết điều này trước. Chú sớ kinh này của cổ đức trong tông Thiên Thai được lưu truyền tới nay là do người trước tác đáng làm thầy, và bản chú giải ấy đáng để lưu truyền, chỉ có hai loại: Một là bản chú giải của ngài Trí Giả đời Tùy, hai là bộ Phá Không Luận của ngài Ngẫu Ích thời Minh. Ngài Trí Giả coi “nhược kiến chư tướng phi tướng, tức kiến Như Lai” (nếu thấy các tướng chẳng phải tướng tức là thấy Như Lai) là Thể của kinh. Ngài Ngẫu Ích coi “Thật Tướng thường trụ” là Thể của kinh. Gần đây thì bậc đại đức trong tông Thiên Thai là pháp sư Đế Nhàn soạn Kim Cang Kinh Tân Sớ đã coi Đệ Nhất Nghĩa Không là cái Thể của kinh. Ba vị mỗi vị nêu bày mỗi khác, sợ rằng sẽ dẫn đến nghi ngờ, nhưng chẳng cần phải nghi! Hãy nên biết: Tuy có ba cách nói, chỉ là văn tự bất đồng đó thôi, chứ lý chẳng khác! Bởi lẽ, Thật Tướng chính là Đệ Nhất Nghĩa Không. Đại Trí Độ Luận viết: “Được gọi là Đệ Nhất Nghĩa Không chính là Thật Tướng của các pháp”. Danh xưng Như Lai nhằm hiển lộ tánh đức, tức là hiển lộ Pháp Thân đức, nhưng Pháp Thân chẳng có gì khác, Thật Tướng đó thôi! Do vậy cũng biết: Ba cách nói tuy khác, nhưng thật sự là như nhau.

Nhưng Đệ Nhất Nghĩa Không như Tân Sớ nói chẳng phải là văn tự vốn có trong bản kinh này. Cách chú giải của ngài Trí Giả hay nhất, mà kinh này cũng có câu giản yếu để lấy đó [làm chứng]. [Đối với lời hiển Thể của tổ Ngẫu Ích], Thật Tướng là thiết yếu, nhưng hai chữ “thường trụ” dường như tạm ghép vào. Nếu chỉ nêu ra hai chữ Thật Tướng thì tuy khéo, nhưng hết thảy các kinh Đại Thừa đều lấy Thật Tướng của các pháp làm Thể, lại hiềm quá rộng! Vì thế, nay chẳng chấp vào ba thuyết trên, đổi thành như sau: “Thể của kinh là sanh Thật Tướng”. Kinh này dạy: “Tín tâm thanh tịnh, tắc sanh Thật Tướng” (tín tâm thanh tịnh bèn sanh ra Thật Tướng) . Thật Tướng là vô tướng, mà chẳng phải là không có tướng, tức cái được gọi là Chân Như Pháp Thân, cũng chính là Như Lai Tạng “không, bất không”. “Sanh” có nghĩa là “hiện tiền”. Vì sao hiện tiền? Do tâm thanh tịnh. Vì sao thanh tịnh? Do vô trụ. Vô trụ là lìa hết thảy các tướng. Lìa hết thảy các tướng tức là Không và Hữu đều chẳng chấp; đó chính là Không đến rốt ráo. Kinh này dạy: “Ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật” (Lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật) . Vì sao? Lìa các tướng chính là Thật Tướng hiện tiền. Do quán như thế, ba chữ “sanh Thật Tướng” hiển lộ chỗ quy hướng của kinh này, không lý nào chẳng nhiếp, không chuyện nào chẳng nêu tỏ!

Kinh này tự giải thích ý nghĩa Thật Tướng như sau: “Thật Tướng giả, tức thị phi tướng” (Thật Tướng chính là chẳng phải tướng) . Chữ “phi” ở đây [hàm nghĩa]: Hết thảy đều là “phi”. Chẳng phải có, chẳng phải không, chẳng phải “cũng có cũng không”, chẳng phải “chẳng phải có, chẳng phải không”. Phàm các tướng “không, có, vừa có vừa không, chẳng phải có chẳng phải không” đều là “chẳng phải có”, mà cái “chẳng phải” ấy cũng chẳng lập, đó là lìa hết thảy các tướng! Tướng trạng tự tánh của chúng sanh vốn sẵn như thế, chân thật như thế. Không có gì để đặt tên được, cưỡng gọi là Thật Tướng đó thôi! “Ly” có nghĩa là “vô trụ”. Vô Trụ tức là chẳng giữ lấy. Chẳng giữ lấy tướng, lại còn như như bất động. Chẳng lấy gì để đặt tên được, cưỡng gọi là Sanh đó thôi! Văn Tự Bát Nhã nhằm diễn nói Thật Tướng ấy. Quán Chiếu Bát Nhã là quán Thật Tướng ấy. Còn như Thật Tướng Bát Nhã viên mãn hiển hiện, bèn tới bờ kia. “Giữ lấy tướng” là do ngã kiến. “Lìa hết thảy các tướng” tức là trừ ngã kiến, đoạn phiền não. Đoạn được một phần phiền não, liền sanh một phần Thật Tướng. Trong Văn Tự Bát Nhã nơi bản kinh này, Quán Chiếu Bát Nhã được ví như kim cang chính là vì nó có thể đoạn phiền não, sanh ra Thật Tướng. Vậy thì ba chữ “sanh Thật Tướng” chính là cái Thể chủ yếu của Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật, há chẳng phải là rành rành bày ra đấy ư?

1.1.3.2.3. Minh Tông

1.1.3.2.3.1. Nêu ý nghĩa của Tông

Nói “minh Tông” tức là nói về tu. “Tông” (宗) nghĩa là chủ yếu. Minh (明) là nói rõ. Nói rõ sự tu tập bèn gọi là Minh Tông là vì lẽ nào? Tông Thiên Thai lập ra cách nói như thế có hai tầng ý nghĩa sâu xa: Một là Thông, hai là Biệt.

- Một, cảnh tỉnh, đốc thúc người học: Phật pháp coi thật sự hành trì là điều chủ yếu. Đó là Thông nghĩa.

- Hai, phương pháp tu hành vô lượng, do căn cơ và mục đích [muôn vàn sai khác] mà có phương pháp khác nhau. Ví như trường học trong thế gian, do đủ loại sai khác, mà quyết định có môn học chủ yếu và môn học tùy ý (nhiệm ý, elective courses) . Kinh này có công đức chẳng thể nghĩ bàn, nhằm nói với người phát tâm tối thượng thừa trong Đại Thừa. Cách tu ở đây lấy gì làm chủ chốt? Đó là Biệt nghĩa.

Chẳng nói Minh Tu mà nói là Minh Tông do dựa theo ý nghĩa này. Minh Tông được xếp tiếp ngay theo phần Hiển Thể bởi tuy chủ thể trong các ý nghĩa của kinh đã được hiển lộ [do phần Hiển Thể], nhưng không tu sẽ chẳng chứng. Nếu chỉ biết Hiển Thể, chẳng thuận theo Thể để khởi tu, sẽ như đếm của báu của người khác, chính mình chẳng có nửa đồng! Hiển lộ có lợi ích gì đâu? Vì thế, mỗi khi nói một pháp, trước khi nói, đức Phật ắt răn bảo “lắng nghe”. Văn Tư Tu tam huệ đều đầy đủ chính là “lắng nghe”, mà lời kết của mỗi kinh đều là “tín thọ phụng hành” (tin nhận, vâng làm), tức là khai thị, đọc kinh, nghe pháp, đều lấy chuyện tu hành đúng như lời dạy làm chủ. Vậy thì chỗ quy hướng của kinh này được gọi là chủ thể của các nghĩa trong kinh, ta đã biết chính là “sanh Thật Tướng”. Thật Tướng ắt phải như thế nào thì mới sanh? Đức Phật thuyết pháp, câu nào cũng nói về tánh, tức là câu nào cũng nói về tu. Nay hãy đúng như pháp mà thực hiện; trong vô lượng hạnh môn, rốt cuộc ý chỉ của kinh lấy pháp nào làm chủ? Do bởi lẽ này, sau Hiển Thể, ắt kế đó phải là Minh Tông!

1.1.3.2.3.2. Biện định sự đồng dị

Đối với Tông trong Minh Tông như đã nói trong phần trên, và tông trong “các tông, các phái”, cũng như tông trong “tông phái”, tôn trong “tôn giáo”, cũng như Tông và Giáo được nói trong Phật môn, và “tôn giáo” như thế tục đã nói, không chỉ người đời chẳng hiểu rõ, ngay cả người trong Phật môn cũng lắm người lẫn lộn! Nay tôi thừa dịp đối với mỗi điểm giống và khác nhau đều biện bạch rõ ràng, chắc là các vị muốn nghe!

Ý nghĩa tôn giáo như người hiện thời đề cập vốn nhặt nhạnh từ tà huệ của người Âu Tây. Cõi đời có sách vở [phân tích cặn kẽ], ở đây, cũng không rảnh để nói chi tiết, có thể nói đơn giản như thế này: “Trong một giáo, thờ phụng một đấng có quyền uy vô thượng, coi vị đó là Chúa. Vị Chúa ấy có thể quyết định sống chết, hết thảy vinh nhục của con người đều nắm trong tay Ngài. Do vậy, Ngài được sùng bái”. Đó chính là cái thuyết “tôn giáo” trong thế tục. Vì vậy, hễ nói “tôn giáo”, sẽ liền có ý vị “mê tín, dựa dẫm”. Người đời chỉ thấy Phật môn chúng ta tôn thờ đức Phật là giáo chủ, lại nghe nói Phật môn cũng có từ ngữ “tông giáo”, chẳng hiểu chỗ mầu nhiệm ấy, bèn nói lẫn lộn với quan điểm “tôn giáo” của Âu Tây, giẫm theo gót của người khác, chê bai [Phật giáo] là mê tín, tùy ý hủy báng, tạo nghiệp Vô Gián, thật đáng thương xót! Lại do Phật môn lễ tượng, bèn chê trách là thờ ngẫu tượng, có ý cho rằng “Phật giáo còn thua các tôn giáo khác”. Sự ngu muội ấy có thể nói là cùng cực! Nay cũng chẳng rảnh đàm luận sâu xa tông thú, dẫn cặn kẽ giáo nghĩa! Chỉ bằng vài lời cũng có thể phán định sự khác biệt to lớn giữa Phật giáo và tôn giáo trong cách hiểu của Âu Tây. Hãy nên biết tượng Phật, kinh quyển, và người xuất gia được gọi là Trụ Trì Tam Bảo. Cốt ý là khiến cho người ta do tượng mà quán tưởng Phật, do kinh quyển mà thông đạt lý ấy, do người xuất gia mà dẫn khởi cái tâm siêu trần ly cấu. Vì thế nói là Trụ Trì. Bởi lẽ, nhờ vào Trụ Trì Tam Bảo mà quán Tự Tánh Tam Bảo, chứng Thường Trụ Tam Bảo. Sanh tử, vinh nhục đều do chính mình, quyền uy vô thượng tự nắm trong tay mình. Vì thế nói “vạn pháp duy tâm, ngoài tâm chẳng có pháp”. Đó là nguyên do khiến cho Phật pháp siêu việt, thù thắng hơn hết thảy các đạo đức và triết lý trong thế gian, các tôn giáo dẫu nằm mộng cũng chẳng thấy được! Phật môn nói đến Tông Giáo thì Tông là minh tâm kiến tánh, do Phật pháp coi minh tâm kiến tánh là chủ yếu. Giáo là hết thảy các kinh nghĩa, vì hết thảy các kinh nghĩa chính là giáo pháp do đức Phật chỉ dạy. Do đó, nếu thông đạt tâm tánh thì gọi là “Tông thông”. Nếu thông đạt kinh nghĩa thì gọi là “Giáo thông”. Tông và Giáo hoàn toàn là hai chuyện, há có thể nói là “tuân phụng một vị quyền uy vô thượng”, hay là “chủ nhân ông trong một giáo” ư? Như vậy thì tuy nói đến Tông Giáo, danh xưng như nhau, nhưng ý nghĩa khác hẳn vời vợi, rành rành như thế đó!

Vì thế, chữ Tông trong Tông Giáo của Phật môn vốn chẳng phải là nói đến tông phái, chỉ vì Thiền Tông chỉ lấy “tự ngộ tâm tánh” làm chủ, không chú trọng kinh giáo, được gọi là “giáo ngoại biệt truyền” (truyền riêng ngoài giáo), bèn nói là Tông Hạ, nhằm nói rõ nó phù hợp với tông chỉ chủ yếu là “minh tâm kiến tánh”. Giáo trong Tông Giáo trọn chẳng phải là giáo chủ, mà là có thể tinh thông sâu xa kinh nghĩa, nương vào văn tự để khởi quán hạnh hòng chứng Thật Tướng, nên gọi là Giáo Hạ, nhằm nói rõ “có thể vâng theo lời dạy để hành”. Đấy là ý nghĩa hậu khởi, đã hàm ý tông phái trong đó. Nhưng dù nói là Tông Hạ hay Giáo Hạ, nghĩa vẫn bình đẳng, vốn chẳng cao thấp. Sau đó, hễ nói tới Tông Hạ thì không chỉ chuyên nói về Thiền Tông, mà còn có nghĩa là “có thể thật hành”, mang ý nghĩa “trọng yếu”. Phàm nói đến Giáo Hạ là nói chung các tông phái ở ngoài Thiền Môn, có ý nghĩa “chỉ cầu đa văn, vô ích cho con người”. Tức là bên trọng, bên khinh, hàm ý “chẳng thể coi như nhau được”! Nghĩa này thuộc loại hậu khởi, bởi trong thuở Thiền Tông cực thịnh [có những người nẩy sanh ý niệm độc tôn Thiền Tông, coi rẻ các tông khác, nên đề xướng quan niệm lệch lạc ấy].

Còn như nói các tông, thì đều là mỗi tông đều có chủ ý riêng, hoặc chủ yếu là pháp tướng như Từ Ân Tông, còn gọi là Pháp Tướng, hoặc Duy Thức Tông. Hoặc chủ yếu là pháp tánh, như các tông Thiền Tông, Tam Luận, Thiên Thai, Hiền Thủ v.v… Cũng do nương vào giáo hay chẳng nương vào giáo mà tách biệt Thiền Tông với các tông khác, bèn nói là “ở ngoài tánh”. Tông Hạ hay Giáo Hạ như nói trên đây cũng do kinh nghĩa chủ yếu bất đồng mà lập ra tên gọi của các tông. Như nói Tam Luận Tông, Pháp Hoa Tông, Hoa Nghiêm Tông, Tịnh Độ Tông, Mật Tông. Chủ yếu là Luật thì gọi là Luật Tông. Từ tông mà lại tách biệt thành các nhóm nhỏ hơn thì gọi là Phái. Như Pháp Tướng Tông có cựu phái Chân Đế và tân phái Huyền Trang. Kinh Hoa Nghiêm cùng nói về tánh và tướng, nên giáo nghĩa của tông Hoa Nghiêm cùng thông tánh và tướng; nhưng nếu xét theo pháp tướng để nói, tông Hiền Thủ cũng có thể gọi là một phái của Pháp Tướng. Những tông khác như Tịnh Độ Tông cũng có tác Quán và Trì Danh khác biệt. Thiền Tông chia thành năm “tông” (chi phái) là Lâm Tế, Quy Ngưỡng, Tào Động, Pháp Nhãn, và Vân Môn. Tuy gọi là Tông, nhưng ý nghĩa thật sự là “các phái khác biệt”. Những điều khác có thể suy ra tương tự. Nói chung, Tông trong “tông phái” là do lập nghĩa, thực hiện cách giảng dạy mỗi mỗi khác nhau, bèn lập ra danh xưng các Tông, không chỉ là phương pháp tu hành sai khác mà thôi!

Nếu nói đến Tông trong Minh Tông, thì là chuyên nói theo sự tu tập. Đại để, Tông trong Tông Giáo nghĩa rộng nhất. Ý nghĩa của tông phái đã dần dần hẹp hơn. Tới khi nói Minh Tông, nghĩa càng hẹp hơn nữa. Đó là chỗ khác biệt! Chữ Tông có nghĩa là “chủ trương”, là “ý chỉ chủ chốt”, nên chẳng phải là bất đồng! Tôn giáo như người phương Tây nói chính là nói theo ý nghĩa “một vị quyền uy tối thượng là tông chủ của một giáo”, ý nghĩa khác xa Tông Giáo mà tôi đang nói. Chớ nên chẳng nhận rõ điều này! Người thế tục do chẳng hiểu rõ nghĩa này, vẫn chẳng đáng trách, chứ người trong Phật môn, cũng do chưa từng biện định rõ ràng sự khác nhau và giống nhau, chẳng biết chánh nghĩa của Tông Giáo trong Phật môn để nói cho rành mạch, chỉ nói “Phật pháp chẳng phải là tôn giáo” để tranh cãi với người đời! Phật pháp rõ ràng là có Tông, có Giáo, sao lại nói là “phi tôn giáo”? Trong trước thuật của cổ nhân, có nhiều kiến giải khác biệt; lập thuyết như thế, há có thể chiết phục tâm người khác ư? Nếu nói rõ chánh nghĩa, khiến cho [ai nấy đều biết] tông giáo như chúng ta nói chẳng phải là “tôn giáo” như họ nói, ắt sông Kính, sông Vị rạch ròi, họ cũng chẳng do đâu mà hủy báng được!

Lại nữa, các tông ngoài tông Thiên Thai cũng từng nói về Tông, nhưng cách nói của họ chẳng giống cách nói của tông Thiên Thai. Đối với chỗ giống nhau và khác nhau ấy, cũng chẳng thể không biện định một phen! Như Nhị Tổ Trí Nghiễm của tông Hiền Thủ đã chú giải bản kinh Kim Cang dịch vào đời Ngụy như sau: “Ba món Văn Tự, Quán Chiếu và Thật Tướng Bát Nhã chính là Tông của một kinh”. Như thế thì cái Tông như Ngài đã nói đó chẳng phải là chuyên dựa theo công phu tu tập, mà cũng chẳng phải chỉ chuyên nói về kinh Kim Cang; chỉ có thể nói là luận định tổng quát “Bát Nhã là ý chỉ chủ yếu của các kinh” mà thôi! Bản sớ giải của ngài Khuê Phong cho rằng “Thật Tướng Bát Nhã và Quán Chiếu Bát Nhã chẳng một, chẳng hai” là Tông, xem ra hay hơn thuyết trước đôi chút, nhưng cũng chỉ là tổng luận, chẳng phải nói khít khao về kinh này. Hơn nữa, đó là nói gộp chung tánh và tu, chẳng phải là chuyên nói theo sự tu tập. Bộ Nghĩa Sớ của ngài Gia Tường trong Tam Luận Tông nói: “Lấy nhân quả làm Tông; bởi lẽ, tu vô trụ là nhân, thành tựu đạt được cái vô sở đắc là quả”. Thuyết này chỉ thẳng vào kinh này, chẳng thể dời đổi sang bộ kinh nào khác, rất thiết yếu, nhưng đã lạm dự vào tầng thứ tư là Luận Dụng (luận định tác dụng) của tông Thiên Thai. Vì sao? Công dụng thuộc vào quả. Do vậy, có thể biết: Các tông đều minh Tông như nhau, nhưng cái Tông được họ nêu ra thì khác biệt. Do vậy, càng thấy rõ năm tầng Huyền Nghĩa của tông Thiên Thai đơn giản, rõ ràng, thiết yếu, các tông khác chẳng thể sánh bằng!

1.1.3.2.3.3. Minh Tông kinh này

Đối với phần Minh Tông, các vị đại đức trong tông Thiên Thai nói như thế nào? Bản chú giải của ngài Trí Giả bảo “dùng trí huệ Thật Tướng để tu Đàn vô tướng”. Bát Nhã là chánh trí vốn sẵn có trong lý thể, cho nên gọi là “trí huệ Thật Tướng”. “Đàn” (Dāna) là bố thí, tức là chọn lấy ý nghĩa “Bồ Tát phải nên chẳng trụ vào pháp để hành bố thí” trong kinh. Trong Phá Không Luận, ngài Ngẫu Ích coi “quán chiếu khế lý” là Tông. “Khế lý” là khế hợp lý thể, tức là ý nghĩa “trí huệ Thật Tướng” trong bản chú giải của tổ Trí Giả. Trong Tân Sớ, pháp sư Đế Nhàn coi “phát Bồ Đề tâm” là Tông. Trong ba thuyết, tôi cho rằng thuyết trong bản chú giải của ngài Trí Giả tinh vi nhất. Hai thuyết kia chưa tránh khỏi quá rộng! Nay tôi dựa theo ý nghĩa của những câu sẵn có trong kinh này như “ưng ly nhất thiết tướng, phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm” (hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát tâm Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác), “ly nhất thiết tướng, tắc danh chư Phật” (lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật), “dĩ vô ngã, vô nhân, vô chúng sanh, vô thọ giả, tu nhất thiết thiện pháp, tắc đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” (dùng không có ta, không có người, không có chúng sanh, không có thọ giả để tu hết thảy các thiện pháp, liền đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác), gom gọn thành hai câu như sau: “Lìa hết thảy các tướng, tu hết thảy các thiện” chính là diệu tông để nương vào Thể mà khởi tu của kinh này! Ý chánh yếu vẫn giống như lời chú giải của tổ Trí Giả, nhưng là lời lẽ sẵn có trong kinh, rõ ràng, dễ hiểu hơn! Vì thế, đổi thành [như vậy]. Vì sao nói là giống như lời chú giải của tổ Trí Giả? Kinh này nêu ra một Độ là Bố Thí để thâu nhiếp Lục Độ vạn hạnh. Hành bố thí được gọi là “tu hết thảy các điều thiện”, nhưng “lìa hết thảy các tướng” chính là trí huệ Thật Tướng. Bởi lẽ, đối với pháp và phi pháp, hai đằng đều chẳng giữ lấy, tức là lìa hết thảy các tướng, đúng là tương ứng với Thật Tướng “chẳng có tướng, chẳng phải là không có tướng”, tức là lìa hết thảy các tướng mà nếu chẳng do trí huệ Thật Tướng thì làm sao thực hiện được? Hãy nên biết: Cái Tông duy nhất để tu trong kinh này chỉ là hai chữ “vô trụ” mà thôi! Chỉ nêu ra “vô trụ” để nói rõ Tông của kinh này thì quán môn và hạnh môn của cả bộ kinh đã gồm trọn trong ấy! Nhưng sợ [chỉ nói hai chữ “vô trụ” là Tông thì người đọc] chẳng dễ lãnh hội, chẳng bằng dùng hai câu “lìa hết thảy các tướng để tu hết thảy các điều thiện” để nói thì ý chỉ vô trụ sẽ minh bạch rạng ngời!

Vì sao nói vậy? Vô trụ là hai bên đều chẳng trụ, cũng tức là Không đến tột cùng. Kinh có các câu “bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp. Phi pháp, phi phi pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp. Chẳng phải pháp, chẳng phải không là pháp), cùng với “tức phi, thị danh” (tức chẳng phải, thì gọi là) . Kinh lại nói: “Vô ngã tướng, vô pháp tướng, diệc vô phi pháp tướng” (Chẳng có tướng ta, chẳng có tướng pháp, cũng chẳng có tướng phi pháp) . Bất luận là dựa theo Nhị Biên để nói hay chú trọng Không để nói, đều gọi là “lìa hết thảy các tướng”, tức là thật sự diễn tả sự vô trụ vậy! Nhưng tiếp ngay theo câu “ư pháp ưng vô sở trụ” (đối với pháp chớ nên trụ) là “hành ư bố thí” (thực hiện bố thí), đấy chính là ý “tu hết thảy các điều thiện”, cũng chính là ý nghĩa “ngay cả Không cũng chẳng trụ”. Quán môn và hạnh môn được nói trong cả bộ kinh đều nhất loạt lấy “lìa hết thảy các tướng để tu hết thảy các điều thiện” làm gốc. Chính là nói “Diệu Hữu chẳng có, Chân Không chẳng không, ngăn và chiếu đồng thời, khéo hợp Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa”. Đại Trí Độ Luận nói: “Ý chỉ trọng yếu của Bát Nhã là lìa hết thảy các pháp mà chính là hết thảy các pháp”. “Lìa hết thảy các pháp” tức là lìa hết thảy các tướng. “Chính là hết thảy các pháp” tức là tu hết thảy điều thiện. Nắm được hai câu “lìa hết thảy các tướng, tu hết thảy các điều thiện” thì ý chỉ trọng yếu của Bát Nhã sẽ nhờ đó mà rạng ngời, sẽ có chỗ để thực hiện tu tập. Do vậy, kinh này là cương yếu của Bát Nhã.

Hơn nữa, “lìa hết thảy các tướng” thì mới là phát Vô Thượng Bồ Đề, mà đắc Vô Thượng Bồ Đề cũng chẳng ngoài “lìa hết thảy các tướng”. Vì lẽ nào vậy? Do chẳng có các tướng ‘nhân, ngã, chúng sanh, thọ giả’, tức là lìa hết thảy các tướng. Nhưng để lìa hết thảy các tướng, hãy nên thực hiện từ tu hết thảy các điều thiện. Đấy chính là ý nghĩa “vô thật phát xuất từ vô hư, vô vi phát xuất từ hữu vi”. Do vậy, hai câu “lìa hết thảy tướng, tu hết thảy thiện” đã bao quát chẳng sót hành trình dùng Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật để từ bờ này vượt khỏi giữa dòng, đạt tới bờ kia. Vì thế nói: Đó là diệu tông để nương vào Thể hòng khởi tu vậy. Nói chung, Minh Tông ắt tương ứng với Hiển Thể. Thể của kinh đã là “sanh Thật Tướng”, nhưng “lìa hết thảy tướng” vốn là trí huệ Thật Tướng. Vì thế, lìa hết thảy tướng, tu hết thảy thiện, Thật Tướng sẽ từ đấy mà sanh. Do vậy, nói: “Ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật” (Lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật) . Cho nên nói: “Dĩ vô ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả, tu nhất thiết thiện pháp, tắc đắc A Nậu Bồ Đề” (Dùng chẳng có “nhân, ngã, chúng sanh, thọ giả” để tu hết thảy thiện pháp sẽ đắc Vô Thượng Bồ Đề) . Bởi lẽ, được gọi là “chư Phật” là do [các Ngài] đã đắc A Nậu Bồ Đề. A Nậu Bồ Đề chính là Thật Tướng Bát Nhã. Lìa hết thảy tướng, tu hết thảy thiện là Quán Chiếu Bát Nhã. Do quán chiếu mà chứng Thật Tướng. Nêu ra hai câu kinh văn này để nói rõ cái Tông. Nếu đã nắm được mối chính của cái lưới thì sẽ có lớp lang, chẳng rối ren vậy!

1.1.3.2.4. Biện Dụng (biện định tác dụng)

Dụng (用) là công dụng, lực dụng, tức là nói tới hiệu quả thành tựu. Tu ắt phải đạt được Tông, vì nếu chẳng như thế, sẽ chẳng thể mong thành tựu hiệu quả. Đã hiểu rõ Tông trong sự tu hành rồi thì hiệu quả thành tựu là như thế nào vậy? Hơn nữa, hiệu quả thành tựu vốn không chỉ là một mối, hãy nên biện định hiệu quả nào lớn nhất. “Lớn nhất” nghĩa là sao? Hiệu quả thành tựu ấy tương ứng với cái Thể của kinh. Hễ có cái Thể ấy, ắt có cái Dụng ấy. Nếu Dụng chẳng phù hợp Thể, tức là công tu vẫn chưa tới mức, cũng chẳng thể nói là thành tựu hiệu quả được! Vì thế, chẳng nói Hiển Dụng hoặc Minh Dụng, mà ắt phải nói là Biện Dụng là vì lẽ này!

Không chỉ là như thế, Dụng từ Tông mà ra. Cái Tông để tu thuộc về nhân, công dụng thuộc về quả. Nhân như thế, thì cái quả sau đó sẽ là như thế. Nói Biện (辨) tức là biện định cái hiệu quả ấy có phù hợp với cái Thể của kinh hay không? Tức là biện định tu cái nhân ấy có phù hợp cái Thể của kinh hay không? Hãy nên biết: Nói rõ cách tu thì gọi là Minh Tông, tức nói rõ tông chỉ để tu nhân ắt chẳng lìa cái Thể của kinh. Nói cách khác, pháp tu chủ yếu là cốt sao lấy cái Thể của kinh làm Tông. Do vậy, phương pháp tu hành cần phải ứng hợp với cái Thể của kinh đã rõ ràng rồi! Nhưng nhân quả trước nay như một. Vì thế, nói theo phía người học, hãy nên biện định hiệu quả sẽ đạt được có phù hợp với cái Thể của kinh hay không; liền biết cái nhân để tu ấy có phù hợp cái Thể của kinh hay không? Xét theo ý nghĩa của kinh để nói, hãy nên từ trong kinh, biện định cái nào là công dụng tương ứng với cái Thể của kinh thì mới là hiệu quả thành tựu giống như cái Tông để tu tập. Tóm lại, Thể, Tông, Dụng ắt phải nhất quán; nhưng danh xưng Thể, Tông, Dụng là dựa theo đối tượng được diễn đạt mà nói, tức là xét theo ý nghĩa trong kinh để nói. Bởi lẽ, Hiển Thể tức hiển lộ chỗ quy hướng của các ý nghĩa trong kinh, tức là [nêu bày] cái Thể chủ yếu của một kinh. Minh Tông là nói rõ pháp tu chủ yếu do nương vào Thể mà dấy khởi. Biện Dụng tức là biện định công dụng lớn nhất đạt được do tu cái nhân như kinh đã dạy. Nếu dựa theo người tu để nói thì Minh Tông chính là nói rõ sự tu tập nơi nhân vị (địa vị tu nhân), Biện Dụng là biện định sự chứng đắc nơi quả địa. Hiển Thể là nêu rõ mục đích nhân quả. Minh Tông là nói rõ khi thuộc nhân địa, ắt phải nên tu hành như thế đó, tức là hướng theo mục đích mà hành. Biện Dụng là biện định cái quả chứng được ắt phải có công dụng như thế, tức là đạt được mục đích. Hãy nên biết như thế!

Các tông khác đối với tầng Biện Dụng này, hoặc lược đi chẳng bàn tới, hoặc thay bằng một cách nói khác. Như trong mười môn của tông Hiền Thủ, có một môn là Giáo Khởi Nhân Duyên, Từ Ân Tông (Pháp Tướng Duy Thức) cũng nói là Giáo Khởi Nhân Duyên, đều là luận định công dụng của một bộ kinh, nhưng điều được luận định chưa tránh khỏi quá rườm rà! Nói theo tông Thiên Thai, ngài Trí Giả chú giải kinh này, lấy hai chữ “phá chấp” làm đại dụng của bản kinh này. Phá Không Luận thì nói: “Tác dụng của kinh là đoạn nghi”. Tân Sớ thì viết: “Dụng của kinh là vô trụ sanh tâm”, lại quá giản lược, không gồm trọn hết cái lượng của công dụng được nói bởi kinh nghĩa. Hãy nên biết: Sở dĩ đối với ba thứ Thể, Tông, Dụng, ắt phải chú trọng hiển lộ, nói rõ, biện luận, khiến cho người nghe pháp có được phương châm, lại còn giúp răn nhắc họ. Cố nhiên, không chỉ dùng vài chữ để bao quát trọn hết ý chỉ được, khiến cho họ hiểu rành rẽ cương yếu của một kinh ở chỗ nào; [phần Biện Dụng của một kinh] ắt cần phải rõ ràng, dễ hiểu, khiến cho mắt nhìn vào, tâm sẽ chấn động, có chỗ để thực hiện tu tập. Quá rườm rà hay quá đại lược, đều không thích hợp! Nay muốn biện định tường tận đại dụng của kinh này, hãy nên trước hết nói rõ cái gốc bệnh khiến cho họ biến thành chúng sanh và chẳng thể thoát khổ là ở chỗ nào.

Đức Phật nói: “Hết thảy chúng sanh đều có trí huệ và giác tánh của Như Lai, chỉ vì vọng tưởng, chấp trước ngăn chướng mà chẳng thể chứng đắc”. Mấy câu ấy đã nói tột bậc triệt để. Ý Ngài là “chúng sanh đều có thể thành Phật”. Vì sao vậy? Đều có trí huệ và giác tánh của Như Lai, nhưng chẳng thể thành Phật là vì sao? Trí huệ và giác tánh Như Lai sẵn có bị vật ngăn chướng. Đấy là nói rõ nguyên do trở thành chúng sanh. Hết thảy chúng sanh đều có tánh ấy mà chẳng tự biết. Dẫu biết, nhưng nếu Sở Tri Chướng chưa trừ sạch, vẫn chẳng thể chứng đắc. Đấy là nói nguyên do [vì sao] chẳng thể thoát khổ! Vật gây chướng là gì vậy? Chính là vọng tưởng, chấp trước. Đó là nói rõ cái gốc bệnh khiến họ trở thành chúng sanh chịu khổ! Vài lời ngắn ngủi đã nói nhất loạt nói trọn hết! Vọng tưởng là tâm phân biệt, chấp trước là Ngã Chấp và Pháp Chấp, tức cái được gọi là Ngã Kiến. Thô là chấp trước sắc thân, chính là Nhân Ngã Kiến, cho nên chẳng thể thoát khỏi nỗi khổ Phần Đoạn Sanh Tử. Tế là chấp trước hết thảy các pháp, tức là Pháp Ngã Kiến, nên chẳng thể thoát khỏi nỗi khổ Biến Dịch Sanh Tử. Không chỉ là như thế, do ngã kiến chấp, khởi lên phân biệt hư vọng. Do vậy, thuận theo ta thì tham, trái nghịch ta thì sân, chẳng biết “vốn chẳng có cái gì là Ngã”. Vì thế gọi là Si, cũng gọi là “bất giác”, bèn tạo đủ loại tội nghiệp, bị chúng nó trói buộc, lôi dắt. Nỗi khổ ấy càng quá mức, càng chẳng thể thoát! Do đó, vọng tưởng và chấp trước cũng càng ngày càng sâu, càng nặng, trí huệ và giác tánh Như Lai vốn sẵn có càng ngày càng mê, càng xa cách!

Vậy thì ngã kiến do gì mà dấy lên? Do chẳng thấu đạt Nhất Chân pháp giới. Pháp giới chính là tứ thánh lục phàm [hợp thành] mười pháp giới. Tướng của mười pháp giới tuy sai biệt vô lượng, nhưng tánh của mười pháp giới đều là cùng một Chân Như. “Chẳng thấu đạt” là chẳng biết. Vì thế, Khởi Tín Luận nói: “Do chẳng thấu đạt một pháp giới mà ý niệm bất giác dấy lên, bèn có vô minh”. Do chẳng thấu đạt, nên gọi là “bất giác vô minh”. “Niệm khởi” tức là vọng tưởng, chấp trước. Chẳng thấu đạt Nhất Chân pháp giới là cũng giống như nói “chẳng biết [chúng sanh ai nấy] đều cùng sẵn đủ trí huệ và giác tánh của Như Lai”. Vì chẳng biết tánh thể vốn đồng, bèn dấy lên ý niệm phân biệt nhân ngã; do vậy mà tạo tác nghiệp lực, do vậy mà chuốc lấy khổ báo. Vậy thì muốn thoát khổ báo, hãy nên tiêu trừ tội nghiệp. Muốn tiêu tội nghiệp, phải nên trừ ngã kiến đã rõ lắm rồi! Đức Phật vì một đại sự mà xuất thế; do vậy, Ngài thuyết pháp trong bốn mươi chín năm chỉ vì nói chuyện này. Kinh này là cương yếu của hết thảy các pháp, ví như kim cang có thể đoạn trừ. Tác dụng to lớn của kinh cũng ở chỗ này!

Kinh có tên là Bát Nhã Ba La Mật, tức kinh này có thể mở mang trí huệ “đưa đến bờ kia” cho chúng sanh, ngõ hầu họ cùng đến bờ kia. Trí ấy vốn sẵn đủ trong lý thể của hết thảy chúng sanh, tức là chúng sanh ai nấy đều có trí huệ và giác tánh của Như Lai, cho nên nói là “trí huệ đạt tới bờ kia”. Vì vậy, hễ trí khai, liền có thể đạt tới bờ kia. Vì sao vậy? Nếu trí ấy khai, tức là kẻ bất giác đã giác, kẻ vô minh đã sáng suốt; đấy chính là thông đạt Nhất Chân pháp giới. Đó là từ căn bản mà phá ngã kiến, sẽ không Hoặc nào chẳng đoạn! Bởi thế, dùng kim cang để sánh ví. Vậy thì khai trí ấy bằng cách nào? Hãy nên biết: Phát đại bi tâm chính là khai trí ấy. Vì sao vậy? Do biết hết thảy chúng sanh đều trọn đủ trí huệ và giác tánh của Như Lai, chỉ vì có chướng mà chưa chứng, tức là biết tánh thể của chúng sanh đều tương đồng. Vì vậy, trông thấy chúng sanh chịu khổ tức là chính mình đang chịu khổ! Thấy chúng sanh được vui tức là chính mình hưởng vui. Hễ có một chúng sanh nào chưa chứng Như Lai, tức là tánh thể còn thiếu khuyết. Vì thế, ắt phát tâm dẹp nỗi khổ ấy cho người đó, ắt ban cho người ấy niềm vui, ắt độ người đó thành Phật. Đấy gọi là tâm đại bi, thường nói là “đồng thể đại bi”. Có thể phát cái tâm ấy thì gọi là Thỉ Giác. Tuy nói là Thỉ Giác, nhưng cũng là Chánh Giác. Vì thế, phát tâm đồng thể đại bi tức là phát tâm A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, có nghĩa là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Vì thế, lìa hết thảy các tướng thì mới là phát tâm ấy.

Lìa hết thảy tướng là nói “cùng quy vào một tánh Chân Như đồng nhất”. Vì sao nói vậy? Do thấy chúng sanh có thể thành Phật, ắt sẽ độ họ, tức là chẳng chấp lấy phi pháp, mà cũng chẳng phải là không có chúng sanh. Có Vô Thượng Bồ Đề để đạt được, chính là lìa vô tướng, tức là lại biết chúng sanh vốn sẵn đủ trí huệ và giác tánh của Như Lai, cho nên tuy độ mà thật ra không ai được độ. Tuy thành, mà thật sự chẳng có gì để thành, tức là chẳng giữ lấy pháp, mà chẳng phải là chúng sanh, đạt được Vô Thượng Bồ Đề mà không gì để đạt được, đó là lìa hữu tướng! Tướng Hữu và Vô đều lìa, tức là hội quy vào tánh Chân Như, do khế hợp Thật Tướng “vô tướng, vô bất tướng” (chẳng phải là tướng, chẳng phải là không có tướng) . Tức là khi vừa mới phát tâm, cái tâm phân biệt đã tiêu tan, ngã kiến thô và tế đều ngầm tiêu. Vì thế, sánh ví ý nghĩa của kinh này với kim cang.

Thử xem kinh này, vừa mở miệng liền dạy phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, diệt độ tất cả chúng sanh nhập Vô Dư Niết Bàn, nhưng thật sự chẳng có chúng sanh diệt độ. Những điều nói sau đó đều nhằm phát huy nghĩa này, và quên hẳn nó là Bồ Đề tâm, lại chỉ thẳng nguồn tâm, khiến cho [người nghe đều] hướng đến chỗ “một niệm chẳng sanh” để khế nhập. Như nửa sau bộ kinh này, vừa mở đầu liền trừ khử sự chấp trước đối với việc phát Bồ Đề tâm. Thậm chí nói: “Chẳng phải là ngã kiến thì mới gọi là ngã kiến”, tức là tung tích và bóng dáng của ngã kiến hoàn toàn chẳng còn. Vì vậy, công dụng cực đại đứng đầu của kinh này là phá ngã.

Hết thảy chúng sanh do chẳng hay biết mười pháp giới có cùng một Pháp Thân Chân Như, cứ chấp có ta và người khác, dấy lên kiến chấp phân biệt, bèn sanh ra Tam Độc, tạo vô lượng tội, hứng chịu nỗi khổ ràng buộc bởi nghiệp, đọa lạc luân hồi. Càng mê càng khổ, càng khổ lại càng mê. Dẫu xưa kia có thiện căn, gặp thiện tri thức truyền dạy phát tâm, quy y Tam Bảo, nhưng vì tội nghiệp đời trước, thường có chướng duyên trong ngoài, trùng điệp xoay vần dấy lên, muốn tu cũng chẳng được, dẫu tu cũng khó thành! Vì thế, người tu hành sám hối nghiệp chướng là điều tột bậc khẩn yếu. Các vị đại Bồ Tát trong hội Hoa Nghiêm còn xếp môn này vào hạnh nguyện, huống hồ phàm phu! Nhưng tội nghiệp có tội có thể sám hối và cũng có cái chẳng thể sám hối. Nếu là tội cực nặng, đã trở thành định nghiệp, sám hối càng khó! Kinh dạy: “Đoan tọa niệm Thật Tướng, thị danh chân sám hối. Trọng tội nhược sương lộ, huệ nhật năng tiêu trừ” (Ngồi ngay, niệm Thật Tướng. Đó là thật sám hối. Tội nặng như sương móc, mặt trời huệ tiêu trừ) . Đấy là nói muốn tiêu trừ trọng tội, chỉ niệm Thật Tướng là được, chẳng có pháp nào khác để có thể sám hối. Nếu chỉ nhìn theo kinh này, thì dạy quán Không vẫn còn là cách nói nông cạn, thiên kiến! Hãy nên biết kinh văn dạy “đừng chấp Có và Không, cùng chiếu cả hai bên”, đó gọi là niệm Thật Tướng. Vì lẽ nào vậy? Thật Tướng là chẳng phải tướng, chẳng phải không có tướng. Nếu chỉ quán Không tức là chỉ quán vô tướng, chẳng quán “chẳng phải không có tướng”, há có phải là niệm Thật Tướng ư? Kinh sánh ví trí huệ niệm Thật Tướng như vầng mặt trời, tức là dùng chuyện mặt trời xoay chuyển trên không, nhưng chẳng trụ vào hư không. Do đó, phẩm [Phổ Hiền Bồ Tát] Hạnh Nguyện dạy: “Diệc như nhật nguyệt bất trụ không” (Cũng như mặt trời, mặt trăng chẳng trụ vào hư không) . Nếu chỉ quán Không tức là trụ vào Không, há có phải là ý nghĩa dùng mặt trời làm thí dụ ư?

Hãy nên biết trí huệ Thật Tướng sanh từ đại bi. Do đại bi mà rộng tu Lục Độ, vạn hạnh, đạt được vô lượng phước đức. Vì thế, Huệ trong kinh văn có bao gồm phước thì mới tương ứng với niệm Thật Tướng. Phước huệ song tu, quán Không mà chẳng trụ vào Không, sẽ như mặt trời chói lọi, có thể trừ tối tăm, có thể sanh thành vạn vật. Do quán hạnh ấy có thể tiêu trừ tội nặng như sương móc. Hãy nên biết như thế. Biết như thế thì là chánh tri. Công dụng của kinh này cũng lại như thế. Thể của kinh đã là “sanh Thật Tướng”, được gọi là Thật Tướng Bát Nhã. Cái Tông trong sự tu tập là “lìa hết thảy các tướng, tu hết thảy các thiện”, đó gọi là Quán Chiếu Bát Nhã, tức là niệm Thật Tướng vậy! Bởi lẽ, “lìa hết thảy tướng” chính là quán Không, tu huệ. “Tu hết thảy thiện”, chẳng trụ Không, đó là tu phước. Quán niệm Thật Tướng, phước huệ song tu, là sám hối chân thật. Do vậy, có thể tiêu trừ trọng tội và định nghiệp thì chướng duyên trong ngoài nhất loạt tiêu sạch, có ai tu mà chẳng thành ư? Như kinh này dạy: “Thị nhân tiên thế tội nghiệp, ưng đọa ác đạo, dĩ kim thế nhân khinh tiện cố, tiên thế tội nghiệp tắc vi tiêu diệt, đương đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” (Người ấy do tội nghiệp đời trước, đáng đọa trong đường ác, do đời này bị người đời khinh rẻ, tội nghiệp đời trước tiêu diệt, sẽ đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác) . Nói “ác đạo” tức là trọng tội. Nói “ưng đọa” (đáng đọa) tức là định nghiệp. May có thiện căn, đời này chưa đọa, được nghe kinh này, hiểu sâu xa nghĩa thú, có thể biết cái Tông trong tu hành, phước và huệ cùng tiến. Do vậy, có thể mắc tội nặng mà chịu báo nhẹ, túc nghiệp tiêu diệt. Vì sao vậy? Nói theo phương diện đối trị, do phước có thể diệt tội. Nói theo Đệ Nhất Nghĩa, huệ có thể dẹp trừ nghiệp. “Sẽ đắc Bồ Đề” là nói hễ tu ắt thành! Do bởi lẽ ấy, kinh này lại có công dụng cực đại, tức là “diệt tội nghiệp”.

Hàng Nhị Thừa có thể quán Không mà tự giác, phá Nhân Ngã Kiến, nhưng Pháp Ngã Kiến vẫn còn. Do trí nông cạn, phá trừ chẳng hết. Cái quả tột bậc nơi hiệu quả ấy là chỉ có thể thành tựu A La Hán, hoặc Bích Chi Phật. Trong những người Đại Thừa, tuy có phá Không và Hữu mà chẳng trụ, không chỉ tự giác, mà còn hành Lục Độ để giác ngộ người khác, nhưng do chưa thể phá sạch vô minh, tức là pháp ngã vi tế vẫn chưa thể chuyển hóa, trừ khử, vì chưa đắc kim cang trí. Do vậy, chỉ là phần chứng Pháp Thân, vẫn chưa rốt ráo. Kinh này nói là “thành tựu bậc nhất hy hữu”, vì gần thành Chánh Đẳng Chánh Giác, chưa đạt tới Vô Thượng! Nếu có thể thấu hiểu sâu xa nghĩa thú của kinh này, tâm tin tưởng chẳng trái nghịch, có thể tận lực thọ trì, vì người khác giải nói, đó chính là gánh vác Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của Như Lai. Hãy nên biết đó là người thành tựu pháp tối thượng hiếm có bậc nhất, thậm chí sanh phước, diệt tội, sẽ đắc Vô Thượng Bồ Đề. Do vậy, công dụng cực đại của kinh này là có thể rốt ráo thành tựu Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác!

Gộp chung ba đầu mối được biện định, liệt kê trên đây, ước lược thành tám chữ, tức là “phá ngã, diệt tội, thành tựu Như Lai”. Đó là đại dụng của kinh này, ngõ hầu có thể tương ứng với đoạn văn nói kinh này có công đức vô biên chẳng thể nghĩ bàn, chẳng thể tính kể! Kinh dạy: “Cuồng tâm bất hiết, hiết tức Bồ Đề” (Tâm cuồng chẳng dứt, hễ dứt thì là Bồ Đề) . Cổ đức cũng nói: “Chỉ hết sạch phàm tình, chẳng có sự hiểu biết của bậc thánh nào khác”. Cuồng tâm và phàm tình chính là ngã kiến vọng tưởng, chấp trước. Hãy nên biết chúng sanh vốn sẵn có trí huệ và giác tánh của Như Lai, bất quá bị ngã kiến gây chướng. Nếu trừ chướng ấy, giác tánh sẽ vốn sẵn viên thành, trí huệ sẽ tự tại viên minh, Như Lai cũng chính là thoát khỏi vỏ chứa vô minh, viên mãn hiển hiện đó thôi! Vì thế nói: “Cuồng tâm chẳng dứt, hễ dứt tức là Bồ Đề”, chỉ là hết sạch phàm tình, chẳng có sự hiểu biết của bậc thánh nào khác. Do vậy, có vô lượng pháp môn tu hành, nhưng tông chỉ duy nhất là “trừ chướng” mà thôi! Nói thiết thực, đại dụng của kinh này cũng chỉ là trừ chướng mà thôi!

Nhưng hễ nói đến chướng thì chúng vốn sẵn có ba thứ; nói tới sự thành tựu thì cũng có thể tách thành ba:

- Một là Hoặc Chướng, còn gọi là Phiền Não Chướng, tức Kiến Tư Hoặc. Ngã kiến, biên kiến, tà kiến, Giới Thủ Kiến, Kiến Thủ Kiến, tham, sân, si, mạn, nghi, số lượng tới mười thứ, nhất loạt là cái gốc của ngã kiến. Vì thế, phá Ngã thì Hoặc Chướng trừ, trở thành Bát Nhã đức.

- Hai là Nghiệp Chướng. Kinh này dạy: “Tiên thế tội nghiệp, tắc vi tiêu diệt” (Tội nghiệp đời trước sẽ tiêu diệt) . Do vậy, diệt tội bèn trừ Nghiệp Chướng, trở thành Giải Thoát đức.

- Ba là Báo Chướng, Báo tức là báo thân khổ sở. Thành tựu Như Lai tức là trừ Báo Chướng, trở thành Pháp Thân đức.

Vì thế, tác dụng to lớn của kinh này là trừ tam chướng, thành tựu tam đức. Nay nêu ra “phá ngã, diệt tội, thành tựu Như Lai” để nói [về đại dụng của kinh này] thì sẽ dễ hiểu, mà ý nghĩa “trừ ba chướng, thành tựu ba đức” cũng được bao gồm trong ấy.

Trong phần trước đã nói ba điều là Thể, Tông, Dụng, ý nghĩa nhất quán. Vì sao nhất quán? Nay lại nói tổng hợp: Phàm xét theo ý nghĩa được nói trong kinh, nhằm hiển lộ sự quy hướng vào chủ thể, chính là “sanh Thật Tướng”. Đấy là muốn phát khởi người [có căn cơ] tối thượng thừa trong Đại Thừa, chỉ bày mục đích tu nhân chứng quả. Nếu tu theo cái Tông “lìa hết thảy tướng, tu hết thảy thiện”; xét theo ý nghĩa trong kinh để nói, “lìa hết thảy tướng” thì gọi là “vô tướng”. “Tu hết thảy thiện” được gọi là “vô bất tướng”; nhưng thiện pháp chính là phi thiện pháp, bèn gọi là thiện pháp. Vì thế, nói rốt ráo: “Tu hết thảy thiện” sẽ thâu nhiếp ý nghĩa “vô tướng, vô bất tướng”; còn “lìa hết thảy tướng” tức là nghĩa “tướng và bất tướng đều là không”, đúng là tương ứng với cái Thể “sanh ra Thật Tướng” của kinh. Bởi lẽ, ý nghĩa “sanh Thật Tướng” rốt ráo cũng là “tướng và bất tướng đều là không”, mà “sanh chính là vô sanh”. Nói theo phía người có thể tu tập, thì chẳng chấp vào hai bên, Không đến tột cùng, tấn tu hướng tới mục đích rốt ráo “sanh Thật Tướng”.

Còn như biện định Dụng là “phá ngã, diệt tội, thành tựu Như Lai”, nói theo ý nghĩa của kinh sẽ là: Do phá ngã mà đạt được công dụng “lìa hết thảy các tướng”, do vọng tận, tình không. “Diệt tội” là công dụng đạt được do tu hết thảy các thiện, do phước huệ tăng trưởng. Cũng có thể hiểu “phá ngã, diệt tội” chính là công dụng đáng nên đạt được do “lìa tướng, tu thiện”. Do công tu tập Quán Chiếu Bát Nhã, tín tâm thanh tịnh, bèn sanh Thật Tướng. Do chẳng chấp hai bên, tâm tương ứng với sự thanh tịnh dứt bặt đối đãi, sẽ phá một phần vô minh, chứng một phần Pháp Thân. Tội nghiệp ngã kiến sanh từ vô minh. Vô minh đã phá, ắt Hoặc Chướng và Nghiệp Chướng dần tiêu, sẽ có thể chứng Pháp Thân. Sơ chứng Pháp Thân chính là sanh Thật Tướng. Còn như thành tựu Như Lai, ắt là do công quán chiếu đã thuần, Thật Tướng Bát Nhã viên mãn hiện tiền, há có phải chỉ như mặt trăng mới mọc ư? Nói theo người tu, thì là nhân viên quả mãn, đã đạt được mục đích, đạt tới bờ kia Niết Bàn.

Trên đây là phần Biện Dụng, cũng lại nêu ra các ý nghĩa chưa trọn hết trong Hiển Thể và Minh Tông, và tổng hợp xuyên suốt Thể, Tông, Dụng, phân biệt thành chủ thể và khách thể để trình bày nghĩa ấy đã xong!