Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 10

2.2.2.2.2.1.1.2.3. Kết lại để hiển thị Trung Đạo

2.2.2.2.2.1.1.2.3.1. Dùng lìa cả đôi bên để kết lại

(Kinh) Thị cố, bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp.

(經) 是故，不應取法，不應取非法。

(Kinh: Do vậy, chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) .

Chữ Cố (故) trong “thị cố” nhằm thừa tiếp đoạn văn trước đó. Vì nếu giữ lấy tướng pháp và phi pháp, tức là chấp tướng ta, người, chúng sanh, thọ giả; do vậy, cả hai bên đều chớ nên giữ lấy, mà cũng tương ứng với những điều “vô phục” (chẳng còn) vừa nói trên đây. Do “chẳng giữ lấy” tức là vô tướng. Vô tướng thì mới sanh ra tịnh tín, là tri kiến của Như Lai, đạt được vô lượng phước đức. Nói chung, đức Phật nói điều này chính là chỉ dạy phương pháp để thực hiện, trước là dạy chẳng giữ lấy Nhị Biên, dần dần có thể rỗng không tướng, tâm địa thanh tịnh. Do vậy, tín rồi giải rồi hành đạt tới rốt ráo, cũng chẳng ngoài “chẳng chấp vào hai bên” mà thôi! Bởi lẽ, do Quán Chiếu Bát Nhã mà chứng Thật Tướng Bát Nhã. Thật Tướng là “vô tướng, vô bất tướng”, chẳng phải là “không chấp vào hai bên” ư? Đấy được gọi là “nhân bao trùm biển quả, quả thấu triệt nguồn nhân”.

2.2.2.2.2.1.1.2.3.2. Dùng thí dụ cái bè để nói rõ ý nghĩa

(Kinh) Dĩ thị nghĩa cố, Như Lai thường thuyết: - Nhữ đẳng tỳ kheo, tri ngã thuyết pháp, như phiệt dụ giả. Pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp.

(經) 以是義故，如來常說：汝等比丘，知我說法，如筏喻者。法尚應捨，何況非法。

(Kinh: Do bởi nghĩa này, Như Lai thường nói: - Tỳ kheo các ông hãy biết pháp do ta nói ví như cái bè. Pháp còn nên xả, huống hồ phi pháp) .

Chữ Thị (是) trong “dĩ thị” (以是, do điều này) nhằm thừa tiếp hai câu “bất ưng” (不應, chớ nên) trong đoạn trên, và cũng hô ứng với câu “dĩ vô pháp tướng” (do chẳng có pháp tướng) trong phần sau nữa.

“Phiệt dụ” (筏喻, thí dụ về cái bè) là pháp mà Như Lai thường nói. Bởi lẽ, thuyền bè vốn là vật để vượt qua [sông, hồ, biển cả], đã vượt qua bèn bỏ bè. Dùng điều này để sánh ví dùng Phật pháp vượt khỏi sanh tử. Sanh tử chưa vượt thoát, chẳng thể nào không có pháp. Đã đạt tới bờ bên kia, pháp cũng chẳng cần nữa! Dùng chuyện này để biểu thị ý nghĩa “chớ nên chấp vào pháp”, do trong kinh A Hàm, [đức Phật] thường vì các đệ tử mà nói [thí dụ này].

Câu “pháp thượng ưng xả” (pháp còn nên xả) nối liền ngay sau câu “phiệt dụ”, cũng nhằm kiêm chỉ “bất ưng thủ pháp” (chớ nên giữ lấy pháp) trong kinh văn thuộc đoạn trước, tức là dùng để dẫn khởi câu “hà huống phi pháp” (huống hồ phi pháp) thuộc đoạn sau. “Hà huống phi pháp” là chỉ rõ phi pháp càng phải nên xả. Xả tức là chẳng giữ lấy. Nhưng Xả có ý nghĩa sâu hơn, không chỉ là chẳng giữ lấy! Trước đó đã giữ lấy, nay cũng cần phải xả. Nói rốt ráo, tức là hai chữ “bất thủ” (chẳng giữ lấy) cũng phải nên xả!

Sở dĩ dẫn thí dụ cái bè thường nói chính là một mặt dùng nghĩa hiện thời để tỏ rõ [các ý nghĩa] thường nói. Mặt khác, lại mượn ý nghĩa thường nói để nêu rõ ý nghĩa hiện thời. Đấy tức là do nghĩa “pháp và phi pháp đều chẳng nên lấy” [trong hiện thời], cho nên Như Lai thường vì các tỳ kheo mà nói thí dụ cái bè. Tuy chỉ nói “xả pháp”, cần phải biết là ngay cả phi pháp cũng phải xả luôn! Vì sao vậy? Pháp còn nên xả, huống hồ phi pháp! Há còn đợi phải nói nữa ư? Đấy là hiển thị “chẳng có cái nào nhỏ nhoi chẳng phải là cái to lớn”, đều là pháp bình đẳng, tức là dùng nghĩa hiện thời để nêu rõ điều thường nói. Lại do làm sáng tỏ nghĩa “chẳng giữ lấy hai bên” trong hiện thời, tuy dùng lời lẽ diễn tả cùng mức độ như nhau, nhưng cần phải biết: “Đối với phi pháp, phải nên chẳng giữ lấy” thì mới chẳng đến nỗi chấp Không. Đấy là mượn nghĩa thường nói để làm sáng tỏ nghĩa hiện thời.

Đoạn kinh văn này, ý nghĩa uẩn tàng sâu xa, tinh vi, không chỉ là những điều vừa nói trên đây. Hãy nên biết nghĩa hiện thời và nghĩa thường nói có một điểm xung đột nhất, ắt phải nên hiểu rõ. Bởi lẽ, nghĩa thường nói nhằm dạy [hành nhân] “nếu một pháp chẳng cần thiết nữa bèn xả”; nhưng nay vì nói với người vừa mới phát đại tâm, vẫn là dạy họ khi cần thiết thì phải xả pháp. Do có sự xung đột to lớn ấy, đức Thế Tôn ngăn ngừa có kẻ sẽ chấp vào nghĩa thường nói mà nghi nghĩa trong hiện thời, hoặc chấp vào nghĩa hiện thời mà nghi pháp thường nói, cho nên chẳng thể không dẫn [thí dụ cái bè], khiến cho người học nhờ vào đó mà hiểu rõ hai cách nói ấy tuy khác biệt, nhưng thật ra là tương đồng!

Nghi như thế nào vậy? Nghi rằng: Ngay trong lúc cần phải xả pháp, pháp đã bị xả thì há chẳng phải là không có pháp? Không có pháp thì dùng gì để độ? Đấy chẳng phải là tương phản với nghĩa thường nói ư? Lại nói rằng “chẳng nên giữ lấy phi pháp”, rốt cuộc là có pháp hay là không có pháp? Kẻ chưa được độ cần có pháp, hay chẳng cần có pháp? Hãy nên biết nghĩa được nói hiện thời chính là “đối với hai bên Có và Không, đều chớ nên chấp trước”. Đó gọi là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa. Hãy nên biết “chẳng chấp Nhị Biên” tức là Nhị Biên song chiếu. Do chẳng chấp Nhị Biên, cố nhiên chẳng có cái gọi là “có pháp”, mà do Nhị Biên song chiếu, cũng chẳng có cái được gọi là “không có pháp”. Hơn nữa, chẳng chấp thì là Song Chiếu, nên có thể biết: Ngay trong lúc chẳng có cái được gọi là Hữu, cũng chẳng có cái gì được gọi là Vô. Ngay trong lúc chẳng có cái được gọi là Vô thì nào ngại chẳng có cái được gọi là Hữu? Quý vị hãy nghĩ xem, rốt cuộc là có pháp hay không có pháp? Hay là “có tức là không, không tức là có” vậy? Hễ biết điều này, sẽ hiểu nghĩa hiện thời và nghĩa thường nói tuy khác nhau, nhưng thật ra là như nhau!

Tuy vậy, đức Phật dẫn thí dụ cái bè để chuyên nhằm giải trừ mối nghi về sự giống nhau hay khác nhau giữa nghĩa hiện thời và nghĩa thường nói ư? Chẳng phải vậy! Thâm ý thật sự là vì ngăn ngừa người ta chấp nghĩa hiện thời rồi nghi nghĩa hiện thời. Nghi như thế nào vậy? Quý vị có nhìn ra hay không? Xin hãy xem hai câu “thị cố, bất ưng thủ pháp, [bất ưng thủ phi pháp]” (vì thế, chớ nên giữ lấy pháp, [chớ nên giữ lấy phi pháp]) . Tuy [hai câu ấy] nhằm kết thúc đoạn kinh văn trước đó, nhưng so với đoạn văn trước đó, mức độ cạn sâu khác biệt to lớn. Đức Thế Tôn sợ người ta chẳng hiểu, nẩy sanh chướng ngại, cho nên Ngài dẫn thí dụ cái bè thường nói để chỉ rõ. Nếu không, hai câu “thị cố [bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp]” đã kết thúc, vốn chẳng cần thiết, cần gì lại dẫn thí dụ về cái bè? Còn như những điều đã nói trong phần trước đó thuộc đoạn từ “chẳng chấp vào Nhị Biên” cho đến “rốt cuộc có pháp ư? Không có pháp ư?” chính là mượn ý nghĩa thường nói để hiển lộ ý nghĩa hiện thời, hòng tránh cho [học nhân] đối với mức độ cạn hay sâu của nghĩa hiện thời mà khởi nghi, nẩy sanh chướng ngại! Vậy thì trước tiên hãy hiểu cạn hay sâu ở chỗ nào?

Xin hãy xem điều được nói trong đoạn thứ nhất, “vô phục ngã tướng” (chẳng còn có tướng ta) cho đến “diệc vô phi pháp tướng” (cũng chẳng có tướng phi pháp) ; đó là nói về vô tướng. Đoạn thứ hai, “nhược tâm thủ tướng” (nếu tâm giữ lấy tướng) cho đến “nhược thủ phi pháp tướng” (nếu giữ lấy tướng phi pháp) cũng là nói “đừng chấp giữ tướng”. Tới đoạn thứ ba, hai câu “thị cố” chính là đối với pháp và phi pháp đều nhất loạt chẳng giữ lấy, không chỉ là “chẳng giữ lấy tướng!” Đấy chính là chỗ bất đồng rất lớn so với hai đoạn trước, [đức Phật phải nói thêm thí dụ cái bè để] ngăn ngừa người nghe có thể nẩy nghi, sanh chướng chính là vì lẽ này!

Quý vị thấy đoạn thứ nhất đã nói về vô tướng. Vì muốn đoạn mối nghi “tướng người và pháp chẳng thể là không có” và “phi pháp vốn vô tướng”, cho nên nói đoạn thứ hai “hễ giữ lấy thì chính là chấp tướng” khiến cho họ biết: Nói là Vô chính là để họ đừng giữ lấy, hoàn toàn chẳng phải là không có pháp, không có tướng! Hơn nữa, hễ giữ lấy, sẽ liền có tướng. Do vậy, tướng phi pháp cũng chớ nên giữ lấy! Lại còn chỉ điểm, cảnh tỉnh: “Chớ nên giữ lấy pháp tướng”. Đó là dùng “chẳng giữ lấy phi pháp tướng” làm giới hạn, ngõ hầu [thính chúng] hiểu rõ: Chẳng phải là tuyệt đối không giữ lấy pháp, mà là tuy giữ lấy các pháp như Lục Độ v.v… để tu hành, nhưng tâm không có các tướng ấy! Như vậy thì người học mới chẳng đến nỗi hoặc lệch về bên Không, hoặc lệch sang bên Hữu, mới có chỗ chánh xác để tu tập.

Cần phải biết diệu pháp Bát Nhã hễ thực hiện thì phải nên triệt để. Triệt để như thế nào? Cốt sao cho pháp và phi pháp, ngay cả bóng dáng cũng chẳng lưu lại thì mới là đúng. Bởi lẽ, được gọi là pháp tướng và phi pháp tướng, có thể biết cái này là tướng của pháp, cái kia là tướng của phi pháp. Nếu giữ lấy pháp hay giữ lấy phi pháp, hễ giữ bèn có tướng, còn có thể nói là “chẳng giữ lấy tướng” ư? Do vậy, những điều được nói trước hay sau, về lý vốn nhất trí, chỉ là lời lẽ có thứ tự sâu hay cạn đó thôi! Vì thế, ắt phải nói đoạn thứ ba gồm hai câu “thị cố [bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp]”, hàm ý: Hãy nên triệt để “chẳng giữ lấy” như thế thì mới là chẳng giữ lấy tướng. Sau đó, do cái tâm thanh tịnh thì mới có thể chứng nhập cái quả Pháp Thân thanh tịnh.

Hỏi: Nói như thế thì pháp phải nên xả. Lại còn nói một câu “chớ nên giữ lấy phi pháp”, tôi cũng hiểu rồi. Đó cũng là dùng để làm giới hạn cho chuyện “chớ nên giữ lấy pháp”, khiến cho người học biết tuy chẳng giữ lấy pháp, quyết chớ nên giữ lấy phi pháp. Nhưng nói như thế thì biện pháp “nương theo pháp Lục Độ để tu hành, nhưng trong tâm không có tướng của các pháp ấy” sẽ chẳng thể thích hợp để vận dụng! Vì sao vậy? Trong ấy chẳng phải là nói “chẳng giữ lấy pháp tướng”, mà rõ ràng là nói “chớ nên giữ lấy pháp”, như vậy thì từ chỗ nào mà thực hiện đây?

Đáp: Đức Thế Tôn chính vì lẽ ấy mà phải nói câu thứ tư nhằm chỉ rõ một biện pháp tuyệt diệu vậy! Quý vị hãy xem lời lẽ yếu khẩn trong hai câu thuộc đoạn thứ tư: “Pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp” (Pháp còn nên xả, huống hồ phi pháp) . Hai câu này chẳng khác nào lời chú giải cho hai câu “thị cố”. Đây chính là chỉ dạy người học rằng: Không phải là ta bảo các vị chỉ “chẳng giữ lấy pháp”, mà là bảo quý vị “ngay cả phi pháp cũng nhất loạt chẳng giữ lấy!” Nếu chỉ “chẳng giữ lấy pháp”, sẽ biến thành “không có pháp”. Không có pháp thì làm sao tu hành đắc độ cho được? Nếu pháp và phi pháp nhất loạt chẳng giữ lấy, đó là diệu pháp đấy nhé! Bởi lẽ, [đức Phật] dẫn thí dụ cái bè để nói, vì thí dụ cái bè chính là pháp! Do đó, một mặt khiến cho mọi người lãnh hội “xả pháp” như thường nói, nhưng ngay cả “xả phi pháp” cũng được gộp vào đó, khiến cho [người học] biết [pháp và phi pháp đều] nhất loạt xả hết. Đó là “pháp ví như cái bè” mà Như Lai thường nói. Nay nói rõ ràng “pháp lẫn phi pháp đều nhất loạt chẳng giữ lấy”, há chẳng phải chính là pháp đang được nói ư? Mặt khác, lại bảo mọi người “hãy lãnh hội thí dụ cái bè thường nói”, tức là nói về lúc [hành nhân] chưa đắc độ, chớ nên không có pháp! Đã độ rồi thì bỏ nó đi! [Nói như vậy], khiến cho mọi người biết: “Khi chưa đắc độ, sao có thể không có pháp cho được?” Sẽ chẳng đến nỗi hiểu lầm “chớ nên giữ lấy pháp” là “không có pháp”! Huống hồ lại nói rõ ràng rằng “chớ nên giữ lấy phi pháp”, tức là càng đủ để chứng minh “pháp và phi pháp đều nhất loạt chẳng giữ lấy” chính là khai thị diệu pháp cho chúng ta. Do vậy, dẫn thí dụ cái bè chính là để nêu rõ chuyện này.

Hỏi: Vì sao “nhất loạt chẳng giữ lấy” chính là diệu pháp? Điều này lại càng khiến cho mọi người hồ đồ! Như thế nào mới là diệu pháp?

Đáp: Hãy nên biết trong Đệ Nhất Nghĩa, pháp và phi pháp vốn chẳng thể nói. Lại chẳng có gì gọi là sanh tử, chẳng có gì gọi là Niết Bàn, càng chẳng có gì để gọi là “độ”! Tức là “chẳng chấp vào hai bên, cùng chiếu cả hai bên” đều thành lời lẽ thừa thãi! Cần phải thẳng thừng quét sạch tình thức, chặt đứt dây leo. Ngay trong lúc quét sạch, chặt đứt, hô lên một tiếng, ngay lập tức ngôn ngữ dứt bặt, tâm hạnh xứ diệt, tức là sanh diệt đã diệt, trọn khắp hư không đều thành đạo tràng bất động, trọn khắp hư không đều là lưới quang minh thanh tịnh, liền cùng diện kiến mười phương chư Phật. Đến đấy, tuy nói không có gì gọi là “độ”, mà đã được độ không dấu vết bay chạy như thế rồi! Sau đấy, bỗng dưng từ ngay một câu “chẳng có gì gọi là độ” ấy cũng là diệu pháp dẫn dắt người khác đắc độ. Dám hỏi công phu quét sạch, chặt đứt ấy, dẫu muốn chẳng gọi nó là “pháp”, há có được chăng? Nhưng pháp và phi pháp đều chẳng giữ lấy, chẳng phải chính là “quét sạch, chặt đứt” ư? Hai đằng bức bách chặt chẽ, khởi tâm động niệm nếu chẳng chấp cái này sẽ liền chấp cái kia. Nếu khiến cho vọng tưởng, phân biệt không có chỗ náu mình, ví như tiễu trừ giặc cướp, bao vây hai mặt, bức cho giặc không có chỗ đặt chân, chúng nó tự nhiên đầu hàng! Đấy chính là thủ đoạn “dùng đao bén chặt phăng gai rối”, nên nói là “quét sạch tình thức, chém đứt dây leo”. Đó chính là như Long Thọ Bồ Tát nói “hết thảy các pháp bất sanh, nhưng Bát Nhã sanh”. Điều cốt lõi chánh yếu của Bát Nhã là vô trụ, nhưng “chẳng giữ lấy hai bên” chính là lời chú giải đanh thép của vô trụ. Đấy chính là pháp vô thượng rất sâu vi diệu, tức là pháp A Nậu Bồ Đề như trong kinh đã nói. Dùng điều này làm cái gốc để tu nhân, sẽ chứng cái quả là A Nậu Bồ Đề. Do đột nhiên giác ngộ, chính là giống hệt như thí dụ cái bè . Chẳng phải là không có pháp nào để có thể độ, lại chẳng phải là chưa độ đã xả pháp vậy. Quý vị vẫn nghi là “độ” như thế nào ư? Khi đã rốt ráo độ, [mà còn cật vấn] có pháp hay không có pháp, há chẳng phải là nằm mộng nói mớ ư?

Hỏi: Vì sao đức Phật chẳng nói rõ “chẳng giữ lấy chính là pháp” mà lại để cho mọi người tự lãnh hội vậy?

Đáp: Điều này cũng có ý chỉ sâu xa:

1) “Chẳng giữ lấy” vốn chẳng phải là pháp, chẳng thể đặt tên được, giả danh là pháp “vô pháp” mà thôi. Như Bố Thí, Bát Nhã v.v… đều là giả danh. Do chẳng có gì để đặt tên được, đành gọi là Pháp. Há có phải là thật sự có vật ấy ư? Pháp thế gian và xuất thế gian, không gì chẳng phải đều là như vậy!

2) Chính vì chúng sanh chỗ nào cũng chấp trước, cho nên nói “chẳng giữ lấy hai bên” để trị căn bệnh ấy. Nếu coi đấy chính là diệu pháp, tức là lại trụ chấp! Đây lại là nỗi khổ tâm [vì sao] chẳng nói rõ. Nhưng đức Thế Tôn vẫn sợ người học khởi tâm động niệm, bất tri bất giác trụ chấp vào đấy, dấy lên phân biệt, tức là vô minh vẫn còn, lại cần phải trừ khử. Do đó, lại nói lượt thứ hai (tức nửa sau bộ kinh này) chính vì chuyện này!

3) Tuy chẳng nói rõ để ngừa mọi người bàng hoàng chẳng biết làm thế nào; do vậy, dẫn thí dụ về cái bè để tỏ lộ tin tức, ngõ hầu người chân tu cũng nhờ vào đó mà tự lãnh hội. Hãy nên biết: Phàm mọi chuyện do chính mình lãnh ngộ thì sẽ được thọ dụng. Vì sao? Khi chính mình lãnh ngộ, chính là lúc được thọ dụng, so với thấy nghe từ bên ngoài sẽ hữu ích hơn! Do vậy, cổ nhân thuyết pháp thường chẳng tận tình thổ lộ là vì lẽ này, do ngăn ngừa chẳng đóng lấp ngộ môn của người khác!

Nay bỉ nhân nói toạc ra, chẳng khỏi trái nghịch cổ huấn, biết tội sâu xa, nhưng chẳng thể không nói là cũng có chút ý khăng khăng. Do Phật pháp suy vi đã lâu, mọi người sợ nghe Bát Nhã. Thông thường bàn đến Bát Nhã, thường là đi vào ngõ rẽ, nhưng các vị lại nhiệt tâm cầu pháp như vậy, nếu tuyệt đối chẳng nhắc nhở đôi chút, cũng lại chẳng thể khơi gợi ngộ môn chân thật cho mọi người được! Hơn nữa, do cũng có chỗ để dựa dẫm mà chẳng sợ, chính là do có nửa sau của bộ kinh đối trị căn bệnh này rất sâu sắc, ắt chẳng sợ [đại chúng] nghe rồi sẽ trụ vào đó! (Tôi nhắc nhở đôi chút ở chỗ này, khi nói đến nửa sau bộ kinh mới nói cặn kẽ. Từ nay khuyên quý vị hãy nên đừng vắng mặt buổi giảng nào, để khỏi [cảm thấy] trước sau chẳng liên tục) .

Nói đến chỗ này, còn có một chuyện chẳng thể không kính dâng [lên thính chúng]. Phàm muốn lãnh ngộ nghĩa chân thật trong kinh, chỉ do chí thành, cung kính mà đọc. Đọc nhuần nhuyễn, thường xuyên quán chiếu một hai đoạn, hoặc một hai câu. Quán chiếu chính là tư duy, nhưng sự tư duy này khác biệt rất lớn cách thường gọi là “nghiên cứu”. Thông thường, nghiên cứu một loại học vấn thì chính là chuyên dùng phàm tình để suy đoán, “tư duy” ở đây chẳng phải vậy. Tuy cũng chẳng lìa văn tự, nhưng nhất quyết chớ nên mày mò nơi văn tự, dẫu mò mẫm cũng mò chẳng ra! Ắt cần phải quét sạch hết thảy tạp niệm, lắng lòng lặng lẽ suy tưởng, hoàn toàn dốc hết tâm vào đó. Chẳng vần vò nơi văn tự; đó là “chẳng giữ lấy pháp”. Dốc toàn bộ tinh thần chuyên chú nơi kinh này, chính là “chẳng giữ lấy phi pháp”. Đấy chính là tu Định. Lâu ngày chầy tháng, bỗng trong lúc một niệm chẳng sanh, tánh quang phát hiện, đạo lý chân thật trong kinh tự nhiên trào vọt ra. Đó là do tư duy tu thì mới là thọ trì, mới có thể lãnh ngộ. Do vậy, nói “lúc lãnh ngộ, chính là lúc được thọ dụng”. Đọc kinh thì phải đọc theo cách như vậy, Định học và Huệ học sẽ nhất loạt cùng tu. Lại còn phải sám hối cho nhiều, cầu Tam Bảo gia bị. Nếu không, sợ rằng chướng nặng, không chỉ chẳng thể lãnh ngộ, mà quán chiếu cũng chẳng thể thực hiện tốt đẹp được (dưới đây cần phải nói về “chẳng chấp hai bên”, chẳng phải là không hành các Độ như Bố Thí v.v…)

Hỏi: “Chẳng giữ lấy hai bên” chính là pháp môn Bát Nhã, vậy thì các pháp như bố thí v.v… sẽ có thể chẳng hành ư?

Đáp: Lầm mất rồi! Chẳng hành các pháp như bố thí v.v… tức là giữ lấy phi pháp! Cần phải biết: Bát Nhã là mẹ của năm Độ kia. Bát Nhã sanh thì năm Độ sẽ thuận theo mà sanh khởi dạt dào. Hạnh ấy cũng lại càng mầu nhiệm hơn! Dùng Bát Nhã quán trí để hành năm Độ, năm Độ sẽ đều là Ba La Mật vậy!

Hễ nêu lên một pháp, đều có bốn câu sai biệt. Có người nói rằng Hữu, có người nói rằng Vô (tức là không), hoặc nói vừa Hữu vừa Vô, hoặc nói chẳng phải Hữu chẳng phải Vô. [Đó là “bốn câu”]. Bát Nhã rất sâu, cả bốn câu đều trừ bỏ. Đó gọi là “ly tứ cú, tuyệt bách phi” vậy. (Bách phi chẳng ngoài bốn câu) . Do tự tánh thanh tịnh, chẳng nhuốm mảy trần, cho nên phải là “hết thảy đều chẳng phải”, mà bốn đoạn [chánh kinh] ở đây chính là lìa bốn câu!

Đoạn thứ nhất dùng Vô để trừ Hữu (chấp Có thì thành phàm phu, cho nên cần phải dùng Vô để trừ) . Đoạn thứ hai là nói “vừa Hữu vừa Vô” để trừ Thiên Vô (thiên chấp lệch lạc, chỉ chấp nhận Vô. Hành pháp Lục Độ tức là Hữu tồn tại. Tâm không có tướng ấy, cho nên Vô tồn tại. [Ngăn ngừa] Thiên Vô nhằm ngăn ngừa tướng đoạn diệt) . Đoạn thứ ba là nói “chẳng Hữu, chẳng Vô” nhằm trừ khử “vừa Hữu vừa Vô”. Do vừa Hữu vừa Vô, chẳng tránh khỏi hai bên Hữu và Vô. Vì thế, dùng “hai bên đều chẳng nên lấy”, tức là giữ lấy Hữu cũng chẳng phải, mà giữ Vô cũng chẳng phải. Như vậy thì chẳng đến nỗi Nhị Biên cách biệt, mà sẽ là dung thông. Tới đoạn thứ tư, chữ Pháp trong “pháp thượng ưng xả” (pháp còn nên xả) chỉ các pháp như Lục Độ v.v… Chữ Phi Pháp trong câu “hà huống phi pháp” chỉ pháp “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô”. Do ý nghĩa “hết thảy các pháp bất sanh mà Bát Nhã sanh” mà cái được gọi là “chẳng giữ lấy Nhị Biên” được quán triệt đến tột cùng. Vì thế, ngay trong khi đang độ, trước là từ “cũng Hữu cũng Vô” để thực hiện, hòng đạt tới “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô”. Đã được diệt độ, tức là không chỉ là đã xả pháp “vừa Hữu vừa Vô”, mà đương nhiên là pháp “chẳng phải Hữu chẳng phải Vô” cũng nhất loạt xả trừ, thì mới thành Như Lai “các pháp như nhau”. Đấy chính là điều chư Phật Như Lai thường nói. Như đức Thế Tôn mặc áo, ăn cơm, thị hiện giống như phàm phu, âm thanh, tướng hảo, nghiễm nhiên trọn đủ. Đạt tới mức độ ấy thì sanh tử và Niết Bàn, cả hai đều chẳng trụ. Hữu ư? Vô ư? Vừa Hữu vừa Vô ư? Chẳng phải Hữu chẳng phải Vô ư? Bốn câu đều chẳng thể nói được!

Hai câu “bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) là lời trọng yếu nhất. Những điều đã nói trước đó đều là “chẳng giữ lấy hai bên”. Vì thế, hai câu này chẳng khác lời tổng kết cho đoạn kinh văn trước đó. Đoạn thí dụ về cái bè cũng nhằm nêu rõ: Hai câu ấy chính là diệu pháp; được gọi là pháp A Nậu Bồ Đề (hãy nên nói tường tận) .

Như trên đã nói, đối với cái được gọi là “không có pháp nào để có thể nói” bèn nói phương tiện, đó là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Những điều được nói trong kinh này đều là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Vì thế, người giảng cũng chẳng thể không nói như thế. Nhưng viên âm của đức Phật vừa diễn, không nghĩa nào chẳng bao gồm. Bất luận nói theo kiểu nào, cũng đều được! Những điều nói trên đây rất cao, cũng chẳng ngại nương vào Vị Nhân Tất Đàn để nói. Vị Nhân là nói đối ứng với căn cơ. Kinh dạy: “Thử kinh vị phát Đại Thừa giả thuyết, vị phát tối thượng thừa giả thuyết” (Kinh này vì người phát Đại Thừa mà nói, vì người phát tối thượng thừa mà nói) . Do căn cơ như thế, bèn vì họ mà đốn thuyết (nói pháp thuộc Đốn giáo), như nói: “Không có bốn tướng ta, người…” Đó là nói Ngã Pháp Không nhằm độ Ngã Chấp. Lại nói: “Chẳng có pháp tướng, chớ nên giữ lấy pháp, pháp còn nên xả”. Đó là pháp Pháp Không nhằm độ Pháp Chấp. Lại nói: “Cũng chẳng có tướng phi pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp, huống hồ phi pháp”, đó là nói pháp Không Không để độ chấp Không. Nói rất nhiều pháp, sao lại nghi “không có pháp sao có thể độ?” Cần phải biết rằng: Đó là nói “không có tướng ta, người” v.v… Chẳng phải là “không có ta, người” v.v… Đó là nói “không có tướng pháp, không có tướng phi pháp”, chứ chẳng phải là rốt ráo không có pháp và không có phi pháp! Nói chung, bảo là Vô, tức là “chẳng giữ lấy”; nói là Xả, chỉ nhằm trừ chấp, chẳng phải là xả các pháp ấy! Ba thứ chấp đã trừ thì Tam Không cùng rạng, tam chướng tiêu tan trọn vẹn, mới là “sanh tử và Niết Bàn, hai đằng đều chẳng trụ”. Há còn chẳng vượt khỏi bờ này, chẳng lên bờ kia ư?

Lại còn nương theo Đối Trị Tất Đàn để nói. Đối Trị tức là đúng chứng bệnh mà cắt thuốc, chữa trị căn bệnh ấy. Kinh dạy: “Chúng sanh bệnh tại xứ xứ trước” (chúng sanh bệnh là do chỗ nào cũng chấp trước) . Vì thế, đức Phật đối Hữu nói Không, đối Không nói Hữu, không gì chẳng nhằm đối trị căn bệnh chấp trước lệch lạc của chúng sanh. Hễ có chấp trước lệch lạc, sẽ chẳng tương ứng với tánh thể. Đó là trái nghịch giác, xuôi theo trần lao, khiến cho nghiệp chướng tưng bừng sanh khởi, chịu khổ vô tận. Vì thế, cần phải đối trị. Như ở đây nói “hãy nên xả pháp”, lại nói “lại nên xả phi pháp” (Xả là chẳng giữ lấy, cũng chính là vô tướng. Hãy hiểu theo ý, đừng hoàn toàn chấp vào văn tự), thì biết cái được gọi là “xả pháp” chính là xả căn bệnh chấp Hữu vậy. Lại như nói “xả phi pháp” và cũng nói “xả pháp” thì cũng biết cái được gọi là “xả phi pháp” cũng là xả căn bệnh chấp Không này vậy. Bệnh trừ, Hữu sẽ thành Diệu Hữu, Không là Chân Không.

Cần phải biết: Nói Diệu Hữu tức là nói Hữu mà bất Hữu; do vậy, Diệu Hữu tức là Chân Không. Nói Chân Không là nói Không mà chẳng Không; do đó, Chân Không chính là Diệu Hữu. Do vậy, bèn có thể biết: Hễ thực hiện (tu tập), liền khiến cho chẳng giữ lấy hai bên, chính là vì khiến cho hai bên song chiếu. Song Chiếu tức là “tỉnh tỉnh tịch tịch, tịch tịch tỉnh tỉnh” (luôn nhạy bén nhận biết rõ ràng mọi sự mà tâm luôn vắng lặng, tuy vắng lặng mà không gì chẳng nhận biết rõ ràng), tức là Tịch Chiếu đồng thời. “Đồng thời” tức là Tịch mà thường Chiếu, Chiếu mà thường Tịch, chính là Tịch Chiếu Chân Như tam muội, là cảnh giới của Phật. Đạt tới địa vị ấy, há chỉ diệt Phiền Não Chướng, mà còn diệt Sở Tri Chướng, há chỉ độ Phần Đoạn Sanh Tử, mà cũng độ Biến Dịch Sanh Tử. Đấy gọi là “giai linh nhập Vô Dư Niết Bàn nhi diệt độ chi” (đều khiến cho nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ) . Có thể biết những điều được nói ở đây đều là cực viên, cực đốn, đúng là vô thượng diệu pháp để thành Phật. Bất luận tu hạnh môn nào, nếu có thể lãnh hội ý nghĩa ở đây để hành, ắt sẽ thành tựu vừa nhanh vừa cao. Hơn nữa, pháp này thẳng thừng, nhanh chóng, thỏa đáng, nói khó thì cũng trọn chẳng khó. Các vị thiện tri thức ơi! Phật pháp khó nghe mà lại được nghe, ơn Phật khó báo, rốt cuộc vẫn cần phải báo, chỉ do chúng ta lập tức gánh vác đó thôi!

2.2.2.2.2.1.1.2.4. Gạn hỏi, giải thích sự chứng thành

2.2.2.2.2.1.1.2.4.1. Nêu ra quả đức của Như Lai để hỏi

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề da? Như Lai hữu sở thuyết pháp da?

(經) 須菩提！於意云何？如來得阿耨多羅三藐三菩提耶？如來有所說法耶？

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ý ông thế nào? Như Lai đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề hay chăng? Như Lai có thuyết pháp hay chăng?)

Đoạn hỏi đáp, giải thích sự chứng thành nhằm giảng rõ nguyên do của hai câu “bất ưng thủ” (vì sao chẳng giữ lấy hai bên? Vì sao cần phải chẳng giữ lấy hai bên?), nêu ra quả địa để chứng thành nhân địa, hòng chỉ rõ: Cần phải nhân quả nhất trí. Do vậy, đức Thế Tôn nêu ra cực quả để hỏi ngài Tu Bồ Đề. Sau khi đã giảng rõ, lại nêu ra hết thảy các vị hiền thánh để chứng minh. Hết thảy các vị hiền thánh so với cực quả thì các Ngài là nhân, so với những người sơ phát tâm thì các Ngài là quả ([khoa này được] chia thành ba đoạn ngắn) . Câu chữ trong kinh thường là nói tại đây mà ý nơi kia. Nhãn quang xẹt bốn phía, tám mặt lung linh. Như trong lời hỏi này, nhìn vào hai chữ Da (耶, phải chăng), rõ ràng trong lời lẽ đã hàm ý “vô đắc, vô thuyết”. Nhưng nếu nói “vô đắc, vô thuyết”, sẽ thành “giữ lấy phi pháp” mất rồi! Nếu nói “có đắc, có thuyết”, lại là giữ lấy pháp! Nay nêu ra lời hỏi này, chính là khảo nghiệm người nghe pháp rốt cuộc có thể lãnh hội, thấu hiểu ý nghĩa chân thật của “chẳng giữ lấy hai bên” hay không!

(Bổ) Kinh này hễ đặt bốn chữ “ư ý vân hà?” (ý ông nghĩ sao), nếu nói nông cạn sẽ là thăm dò người nghe pháp đối với những điều vừa nói trước đó có thể hiểu rõ hay không? Nói sâu hơn thì chính là chỉ dạy chúng ta là những kẻ đọc tụng, đừng hiểu lầm ý Phật! Đối với các lời lẽ sẽ nói tiếp theo đó, phải nên thấu hiểu sâu xa thì mới là chánh tri, chánh kiến. Nếu không, chẳng hợp ý Phật! Trong lời hỏi, đức Phật xưng là Như Lai; trong lời đáp, ngài Tu Bồ Đề nói “hết thảy các thánh hiền”, có thể thấy “chẳng nên giữ lấy pháp, chẳng nên giữ lấy phi pháp”, bất luận thành hiền, thành thánh, hay thành Như Lai, đều là “nếu chẳng từ pháp môn này, sẽ chẳng thể!” Hai câu Như Lai [trong đoạn chánh kinh trên đây] tiếp ngay theo hai câu “bất ưng thủ pháp” (chẳng nên giữ lấy pháp), thoạt nhìn đối với chữ Đắc tợ hồ có Đắc, đối với có pháp để nói thì tợ hồ có nói. Ý Phật nhằm bảo rõ ràng: Như Lai đối với các pháp do Ngài đã nói, trong tâm có pháp được nói hay không? “Pháp” ấy chính là nói tới A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Vì sao Như Lai thuyết pháp? Chính là vì khiến cho hết thảy chúng sanh chứng đắc Vô Thượng Bồ Đề, nên Ngài mới thành Như Lai, đương nhiên là “có đắc”. Hai chữ Da trong lời hỏi, mặt ngoài là pháp, nhưng trong ấy chứa đựng phi pháp, vì sợ kẻ thô tâm bị hiểu lầm, phải cần ngài Tu Bồ Đề giải thích. Không chỉ là thăm dò thính chúng có hiểu rõ nghĩa “chẳng chấp vào Nhị Biên” hay không, mà còn nhằm chỉ dạy chúng ta dụng công mà nếu chẳng thực hiện từ “chẳng chấp vào Nhị Biên”, sẽ chẳng thể được!

Kẻ thô tâm sẽ ngờ đức Phật thành đạo dưới cội Bồ Đề, há chẳng phải là “đắc quả” ư? Bốn mươi chín năm thuyết pháp, há chẳng phải là pháp đó sao? Vì sao lại bảo bọn sơ phát tâm chúng ta “chớ nên giữ lấy pháp?” Qua lời giải thích của ngài Tu Bồ Đề: “Thế Tôn chẳng đắc mà đắc, chẳng nói mà nói”, mối nghi ấy liền được tháo gỡ. Nói cao hơn một bậc nữa, chẳng nói đức Thế Tôn đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, cũng chẳng nói Phật, mà nói Như Lai. Như Lai là Pháp Thân, là tánh đức. Phật tánh ai nấy đều có, đặc biệt là phàm phu cất chứa [Phật tánh ấy] trong cái vỏ vô minh. Vì thế, nói hai câu này, nhằm bảo chúng ta hãy chứng tánh. Nơi tánh há có cái để đắc ư? Há có pháp để nói ư?

2.2.2.2.2.1.1.2.4.2. Dùng “chẳng thể chấp pháp” để giải thích

2.2.2.2.2.1.1.2.4.2.1. Nói rõ chẳng có pháp nhất định

(Kinh) Tu Bồ Đề ngôn: - Như ngã giải Phật sở thuyết nghĩa, vô hữu định pháp danh A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề; diệc vô hữu định pháp, Như Lai khả thuyết.

(經) 須菩提言：如我解佛所說義，無有定法，名阿耨多羅三藐三菩提；亦無有定法，如來可說。

(Kinh: Tu Bồ Đề nói: - Như con hiểu nghĩa do đức Phật nói, chẳng có pháp nhất định để gọi là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề; cũng chẳng có pháp nhất định để Như Lai có thể nói) .

(Bổ) Lời đáp này cực viên, cực diệu. Thoạt nhìn dường như chẳng đáp đúng lời hỏi. Thế Tôn là người có thể đắc, là người có thể nói, đó là bên hỏi. Còn bên đáp thì trưởng lão [Tu Bồ Đề] dựa theo pháp để đắc, để nói [mà trả lời]. Hỏi một đằng, đáp một nẻo, viên diệu bậc nhất! Có nghĩa là lão nhân gia (đức Phật) hỏi “Như Lai có cái để đắc, để nói hay không?”, con còn chưa thành Phật, sao biết được? Do vậy, con bất quá dựa theo bên pháp được nói, lại dựa theo sự hiểu biết đại lược đối với các nghĩa do đức Phật đã nói trước nay. Dùng cách thức giữ lấy thân phận như thế này: Con đã chưa chứng đắc [quả vị] Phật, đương nhiên là chẳng thể biết, nhưng xét theo đạo lý do đức Thế Tôn chỉ dạy để lãnh hội, sẽ chẳng đến nỗi lầm lẫn. Trưởng lão nói lời ấy một mặt là vì chính mình mà suy nghĩ, mặt khác nhằm khai thị chúng ta. Đức Thế Tôn nói hai câu ấy tột bậc yếu khẩn, hãy nên chiếu theo ý chỉ của trưởng lão để lãnh hội.

Trong lời đáp của trưởng lão, chẳng nói Như Lai mà nói Phật, hết sức có thâm ý! Bởi lẽ, các thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn chứng Vô Thượng Bồ Đề, hãy nên chiếu theo đức Phật là vị đã chứng đắc quả vị để tu tập. “Vô hữu định pháp” tức là pháp chẳng có nhất định. Nói đơn giản, tức là chớ nên chấp trước pháp, mà cũng chẳng có pháp nhất định. Đó tức là chú giải của “pháp bất khả chấp” (chẳng thể chấp pháp) .

Dùng “A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề còn chẳng có pháp nhất định để có thể gọi tên” để đáp câu hỏi “có pháp để đắc, để nói” trong phần trước đã rõ thấy rồi. Pháp còn chẳng có cái tên nhất định, huống là có đắc ư? Huống hồ còn có cái để nói nữa ư? Đối với các thiện nam tử, thiện nữ nhân đã phát Bồ Đề tâm, vì sao [đức Phật] chẳng nói Vô Thượng Bồ Đề, mà nói “hãy nên hành bố thí”? Đủ thấy: Ngoài hết thảy các pháp ra, chẳng có A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, cho nên chẳng có pháp nhất định. Thuyết pháp [nào đi nữa cũng] đều là phương tiện; do vậy, cũng chẳng có pháp nhất định để có thể nói!

2.2.2.1.2.1.1.2.4.2.2. Giải thích hãy nên “đôi bên đều chẳng phải”

(Kinh) Hà dĩ cố? Như Lai sở thuyết pháp, giai bất khả thủ, bất khả thuyết, phi pháp, phi phi pháp.

(經) 何以故？如來所說法，皆不可取，不可說，非法，非非法。

(Kinh: Vì sao vậy? Pháp do Như Lai đã nói đều chẳng thể giữ lấy, chẳng thể nói, chẳng phải là pháp, chẳng phải không là pháp) .

(Bổ) Song Phi (雙非, phủ định cả hai bên) tức là “phi pháp, phi phi pháp” (chẳng phải pháp, chẳng phải không là pháp), tức Song Ly (雙離, lìa cả hai bên), đó là Song Giá (雙遮, ngăn chặn cả hai bên), nghĩa là “cả hai đều chẳng phải”. Mấy câu này của trưởng lão viên diệu tột bậc, có thể giải thích bằng nhiều cách. Đối với mỗi câu văn trong kinh Phật, phải nên xem xét mọi mặt. Đức Phật tự nói: “Ta thuyết pháp dẫu cùng tận kiếp số vẫn chẳng tận”, huống hồ bọn phàm phu chúng ta há chẳng nên từ nhiều phương diện để lãnh hội ư? “Vô định pháp” cũng là chẳng có pháp nhất định để có thể nói, tức là ngộ được A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề trong đoạn văn trước đó. Trưởng lão tự nói: “Vì sao con có thể ngộ pháp vô định, cũng chẳng có pháp nhất định để có thể nói ư? Vì pháp do Như Lai đã nói chính là vô thượng giác, chính là cứu cánh giác. Cứu cánh giác chính là vô niệm”. Vì sao vậy? Kinh nói: Do lìa niệm vi tế, chiếu kiến tâm tánh, nên gọi là Cứu Cánh Giác (giác ngộ rốt ráo) . Có thể thấy Cứu Cánh Giác chính là vô niệm. Vô niệm thì làm sao có thể giữ lấy cho được? Trong tâm hễ có động (dấy khởi ý niệm) thì mới có thể giữ lấy. Cái có thể giữ (năng thủ) và cái bị giữ lấy (sở thủ) đều chẳng thể được; vì thế nói “đều chớ nên giữ lấy”. Đức Thế Tôn muốn chỉ dạy chúng ta tu hành, cho nên Ngài nói gián tiếp, miễn cưỡng mà nói. Nhưng tâm tánh Bát Nhã lìa tướng ngôn thuyết, trọn chẳng có người nói và pháp được nói. Vì thế bảo là “đều chẳng thể nói”. Nếu chúng ta chấp là thật sự có A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề để có thể chứng, thì sai mất rồi! Do vậy, bảo là “phi pháp”. Nhưng nếu chấp chẳng có A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề thì lại sai mất rồi, cho nên nói “phi phi pháp” (chẳng phải là không có pháp) .

Lại nữa, chữ Pháp trong “Như Lai sở thuyết pháp” (pháp do Như Lai đã nói) chính là nói đến hết thảy các pháp, vì hết thảy các pháp chính là A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Như Lai nói các pháp, dạy chúng ta “chớ nên giữ lấy”, nhưng rõ ràng là Ngài lại nói rất nhiều pháp, [tức là] bảo chúng ta “chớ nên giữ lấy phi pháp!” Do đó, bọn chúng ta nghe pháp, đối với pháp và phi pháp, đều chớ nên giữ lấy. Vì vậy biết: Người thuyết pháp cũng là bất đắc dĩ mà nói, đối ứng căn cơ mà nói, nhưng pháp chẳng có nhất định, có thể thấy: Hễ chấp pháp thì chẳng đúng; nhưng rõ ràng là thuyết pháp! Có thể thấy: Chấp phi pháp cũng chẳng đúng! Hai câu “phi pháp, phi phi pháp” chính là chú giải của “bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) . Vì sao chẳng nên giữ lấy pháp? Do chẳng phải là pháp. Vì sao chẳng nên giữ lấy phi pháp? Do chẳng phải là phi pháp. Phi pháp và phi phi pháp lại có thể xoay ngược lại để quán, sẽ nói là phi pháp và phi phi pháp do Như Lai đã nói đều là chẳng thể giữ lấy, chẳng thể nói.

Trưởng lão nói cũng chẳng có pháp nhất định để Như Lai có thể nói. Đặc biệt nêu ra hai chữ Như Lai! Như Lai là Pháp Thân. Pháp Thân vô tướng, há có thể nói? [Điều này] hàm ý: Thân Ứng Hóa có tướng, có thể nói. Vì thế nói là “vô hữu định pháp” (chẳng có pháp nhất định) . “Vô hữu định pháp”: Chẳng thể chấp nhất định có pháp để có thể nói, mà cũng chớ nên chấp nhất định không có pháp để có thể nói. Pháp Thân là tánh, tánh là biển đại viên giác vô lượng, vô biên. Nói theo tánh, hết thảy chúng sanh và các Bồ Tát sẽ đều là Nhất Chân pháp giới. Vì thế, đức Thế Tôn thuyết pháp tự tại lưu xuất từ trong biển đại viên giác. Chúng ta muốn chứng biển đại viên giác, trước hết, hãy nên lìa tâm duyên tướng, sao có thể giữ lấy cho được? Lại nữa, nếu lìa tướng ngôn thuyết, sao có thể nói cho được? Lìa tướng ngôn thuyết chính là ngôn ngữ dứt bặt. Lìa tướng tâm duyên, chính là tâm hạnh xứ diệt. Đã là tâm hạnh xứ diệt, ngôn ngữ dứt bặt, sao có thể phân biệt cho được? Vì thế nói là “phi pháp, phi phi pháp”.

Trong phần trước đã nói “vô niệm” chính là vì muốn lìa tâm phân biệt. Vì thế nói “bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) . Đức Thế Tôn chứng đắc Pháp Thân Như Lai, tuy có cái để đắc, nhưng hoàn toàn chẳng có gì để đắc. Tuy có cái để nói, nhưng hoàn toàn chẳng có gì được nói. Muốn song chiếu thì trước hết phải song ly. Hai câu hỏi của đức Thế Tôn chứa đựng ý nghĩa này, tức là như nói: “Pháp Thân mà còn có cái để đắc ư? Pháp Thân còn có cái để nói ư?” Như Lai sở dĩ được gọi là Như Lai là vì Ngài trước đó đã lìa phân biệt. Quý vị thuộc địa vị tu nhân, đang tu hành, cũng phải nên trước hết lìa phân biệt, thấy có gì tồn tại để có thể đạt được ư? Có gì để nói ư?

2.2.2.2.2.1.1.2.4.3. Dẫn hết thảy vô vi để làm chứng

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Nhất thiết hiền thánh, giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt.

(經) 所以者何？一切賢聖，皆以無為法而有差別。

(Kinh: Vì lẽ nào vậy? Hết thảy hiền thánh đều do pháp vô vi mà có sai biệt) .

(Bổ) “Sở dĩ giả hà?” (vì lẽ nào vậy?) tức là chỉ ra lý do vì sao hai bên đều sai! Hết thảy hiền thánh đều dùng pháp Song Phi này, lũ phàm phu chúng ta há nên chẳng dùng! Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Tứ Gia Hạnh là Hiền. Từ Sơ Địa cho tới Đẳng Giác là Thánh. Như Lai là Cực Thánh. Do vậy nói “hết thảy”. Vô Vi tức là Niết Bàn. Niết Bàn, nói đầy đủ theo âm tiếng Phạn là Bát Niết Bàn (Paranirvāṇa), dịch là Tịch Diệt, hoặc Bất Sanh Bất Diệt. Ngài La Thập dùng danh xưng cũ của Trung Hoa để dịch nghĩa, tức là [dùng danh xưng] Vô Vi. Huyền Trang Tam Tạng đời Đường không tán thành chuyện sử dụng danh xưng cũ ấy. Ngài cho rằng các danh xưng cũ không hoàn toàn tương ứng khít khao với ý nghĩa gốc trong tiếng Phạn. Do vậy, các từ ngữ Ngài dùng để dịch đều là tạo mới để người đọc khỏi hiểu lầm. Vô Vi ở đây chính là Bất Sanh Bất Diệt, khác hẳn với cái Vô Vi “thuần thuận theo tự nhiên, chẳng tạo tác” của Lão Tử. Cố nhiên là nên dùng từ ngữ theo cách dịch mới, nhưng ngài Huyền Trang vì [khiến cho người đọc] chẳng đến nỗi hiểu lầm mà tạo quá nhiều danh từ mới, chúng ta cũng chẳng tán thành.

Vô Vi chỉ cái tâm thanh tịnh nơi tự tánh, vốn sẵn trọn đủ, chẳng có tướng tạo tác. Vô Tu Vô Chứng trong kinh Phật là nói tới điều này. Chỉ cần diệt hết cái tâm sanh diệt, sự tịch diệt ấy liền hiện tiền. Còn như để thực hiện tu hành thì chính là “phi pháp, phi phi pháp, chẳng giữ lấy hai bên” trong phần trước. Ắt phải chẳng giữ lấy hai bên để trừ sạch phân biệt và vọng tưởng thì mới được. Vì thế, thành hiền, thành thánh, đều dùng pháp này! Hiền và thánh có sai biệt to lớn, nhưng so với Như Lai thì là nhân địa (địa vị tu nhân), so với phàm phu thì là quả vị (địa vị đã chứng quả) . Lại mỗi địa vị sau so với địa vị trước thì đều là quả, các địa vị trước so với các địa vị sau thì đều là nhân. Do vậy nói “hết thảy”. Hiền thánh do chứng lấy pháp vô vi này, nên nói “giai dĩ” (đều do) . Như Lai cũng thế. Như Lai hễ nói ra điều gì, đều nương vào Vô Vi do Ngài tự chứng, chẳng thể nói đó là phi pháp. Nhưng hiền thánh có sai biệt, tức địa vị cạn hay sâu khác nhau; do vậy biết rằng: Như Lai hễ nói ra điều gì đều tùy thuận cơ nghi, là phương tiện, chẳng chân thật, chẳng thể bảo đó chẳng phải là phi pháp.

Pháp do đức Thế Tôn đã nói không pháp nào cạn mà chẳng sâu, không pháp sâu nào mà chẳng cạn. Vì thế, dạy người tu tập thì bước đầu là phải dụng công nơi “chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp”. Tới khi cảm quả, công đã đạt tới mức cực sâu, vẫn là pháp này! Chúng ta hãy nên vận dụng nơi khởi tâm động niệm, trước là quán vô niệm. Có thể sao cho khi mới vừa dấy niệm liền biết ngay, lập tức phản quán, thì sẽ có thể chiếu trụ, niệm liền chẳng còn. Nhưng chuyện này chẳng do dụng công lâu ngày, sẽ chẳng thể được! Vì thế, bước đầu cần phải quan sát, quan sát thì chẳng thể không suy nghĩ sâu xa. Suy nghĩ sâu xa bèn quán khá nhiều ý niệm ấy từ nơi đâu mà dấy lên? Hễ quán, sẽ thấy [niệm ấy] khởi lên từ chỗ không có gì để khởi, nó vốn hư vọng. Niệm lại dấy lên, lại quán. Dụng công tới lui nhiều lượt, sẽ liền có thể chiếu trụ, liền có thể vô niệm. Pháp sư Đạt Thiên phán định khoa này là “sanh tín”, hết sức xác đáng! Bởi trong kinh văn có nói “có thể sanh tín tâm, coi đó là thật” và “một niệm sanh tịnh tín”, rõ ràng là nói về Tín. Như Lai nương vào pháp ấy mà thành Như Lai, hết thảy hiền thánh đều nương vào pháp ấy mà thành tựu. Vậy thì chúng ta chẳng sanh tín tâm, chẳng coi đó là thật như thế, sẽ chẳng thể được!

Phần 11

2.2.2.2.2.1.1.3. Giảo thắng (so sánh sự thù thắng)

2.2.2.2.2.1.1.3.1. Bố thí nhiều phước

2.2.2.2.1.1.3.1.1. Nêu ra sự để gạn hỏi

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Nhược nhân mãn tam thiên đại thiên thế giới thất bảo dĩ dụng bố thí, thị nhân sở đắc phước đức, ninh vi đa phủ?

(經) 須菩提！於意云何？若人滿三千大千世界七寶以用布施，是人所得福德，寧為多不？

(Kinh: Này Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Nếu có người dùng bảy báu đầy ắp tam thiên đại thiên thế giới để bố thí, người ấy đạt được phước đức, há có nhiều chăng?)

(Bổ) Giảo (校) là tỷ giảo (比校, so sánh), Thắng (勝) là thù thắng, tức là đối với phước đức, bèn dùng trí huệ để so sánh. Có người nói: “Trong kinh này, đức Phật dạy mọi người chẳng trụ tướng, cớ sao chỗ nào cũng so sánh phước đức vậy?” Trong ấy, có bốn loại ý nghĩa trọng yếu:

1) Muốn cho mọi người hiểu rõ “phước và huệ phải nên song tu!” Chuyên tu huệ, chẳng tu phước, sẽ không thể. Như giảng kinh, thuyết pháp vốn vì độ sanh, nhưng chúng sanh một mực chẳng thích nghe quý vị nói, tức là do [quý vị] thiếu khuyết phước đức. Do vậy, phước đức hết sức khẩn yếu. Phước huệ song tu tức là muốn cho mọi người bi trí trọn đủ. Trí tức huệ, bi tức phước. Chư Phật Như Lai đều dùng tâm đại bi làm Thể. Do chúng sanh mà dấy lòng đại bi; vì thế, Đại Thừa Phật pháp được kiến lập nơi chúng sanh. Xem phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện, sẽ biết nguyện của ngài Phổ Hiền do lòng đại bi phát khởi. Trong ấy có đoạn nói: “Hoặc phục hữu nhân, dĩ thâm tín tâm, ư thử đại nguyện, thọ trì, độc tụng, nãi chí thư tả nhất tứ cú kệ, tốc năng diệt trừ Ngũ Vô Gián nghiệp” (Nếu lại có người, dùng tâm tin sâu, thọ trì, đọc tụng đại nguyện này, cho đến biên chép một bài kệ bốn câu, sẽ có thể nhanh chóng diệt trừ nghiệp Ngũ Vô Gián) . Lại nói “tốc đắc thành tựu vi diệu sắc thân, cụ tam thập nhị đại trượng phu tướng” (lại được mau chóng thành tựu sắc thân vi diệu, trọn đủ ba mươi hai tướng đại trượng phu) . Do vậy biết: Nếu chúng sanh có thể viên mãn công đức của Phổ Hiền như thế, sẽ có thể diệt tội, đắc phước, nhưng tu hạnh nguyện Phổ Hiền thì cần phải phát tâm đại bi trước đã. Vì thế, Bi chính là phước. Phước đức được nói trong kinh này đều do đại bi mà phát khởi, hoàn toàn chẳng nhằm dạy mọi người cầu phước báo nhân thiên vậy!

2) Phước đức trọng yếu như thế, hãy nên phát tâm đại bi. Nhưng nếu chẳng có trí huệ, sẽ chẳng thể hành Bồ Tát đạo. Do vậy, đại trí càng trọng yếu. Cổ nhân nói: “Phước huệ nhị luân” (Phước và huệ như hai bánh xe) . Có thể thấy: Như Lai ắt có hai luân thì mới có thể hành hóa, nhưng đối với sức của hai bánh xe giống như tay phải và tay trái, coi trọng bên phải, phước đức cố nhiên là quan trọng, nhưng trí huệ càng quan trọng hơn. Vì thế, dùng bảy báu đầy ắp tam thiên đại thiên để bố thí chẳng bằng thọ trì bốn câu kệ, vì người khác nói!

3) Nhờ vào sự so sánh thù thắng này để thâu kết các phần kinh văn trước đó. Đức Phật thuyết pháp tuy là một mực nói, nhưng trong ấy, có nhiều chỗ thâu kết lại. Chỗ so sánh thù thắng trong kinh này chính là chỗ chương cú thâu kết vậy.

4) Kinh này nhiều lượt so sánh sự thù thắng, mỗi lượt sau ắt càng thù thắng hơn. Càng so sánh, càng thù thắng! Hoàn toàn chẳng phải là kinh văn trong phần sau sâu hơn phần trước mà có sai biệt vời vợi như thế! Đấy chính là xét theo phía chúng sanh mà nói, chỉ ra: Công hạnh càng thù thắng, phước đức càng nhiều!

“Nhược” (若) là từ ngữ giả thiết để hỏi, không bắt buộc phải thật sự có chuyện ấy, hoặc có người ấy. Theo kinh, dùng bảy báu đầy ắp tam thiên đại thiên thế giới để bố thí chính là chuyện trong lúc tu nhân của Đại Phạm Thiên Vương đã từng bố thí như vậy. Chẳng phải là một đời, mà là nhiều đời nhiều kiếp bố thí, tích tụ lại mà có nhiều như thế. Đức Phật nói “nếu có người” như thế, tức là có thể biết: Trong lúc ấy, hoàn toàn không có người như vậy!

Kinh Phật nói núi to nhất trên thế giới là núi Tu Di, còn gọi là Tu Di Lâu (Sumeru) dịch nghĩa là Diệu Cao (妙高) . [Phần đáy của] núi này ngập sâu trong biển tới tám vạn do tuần, cao vượt khỏi mặt biển tám vạn do tuần (một do tuần (yojanā) ứng với bốn mươi dặm Tàu), cho nên cực cao. Núi này chẳng do đất, đá hợp thành, mà do vàng, bạc, lưu ly, pha lê, bốn thứ báu hợp thành, nên nói là Diệu. Vây quanh núi này có biển cả, gọi là Hương Thủy Hải (biển nước thơm) . Chung quanh lại có biển, có núi, tổng cộng bảy tầng, tức là bảy biển thơm, bảy núi vàng. Phía ngoài lại có đại dương, gọi là Hàm Thủy Hải (biển nước mặn) . Vây quanh phía ngoài [biển nước mặn] có rặng núi lớn, tên là Đại Thiết Vi Sơn (Cakravāda parvata) . Ngoài núi, cũng có bốn đại châu. Một châu trong trong bốn đại châu ấy chính là Nam Thiệm Bộ Châu (Jambudvīpa) mà chúng ta đang sống. Người đời coi bốn châu trên địa cầu là bốn châu trong kinh Phật, lầm mất rồi! Tứ đại châu ấy còn gọi là “tứ thiên hạ” ở ngang lưng núi Tu Di.

Dục Thiên gồm sáu tầng, gần với loài người nhất là Tứ Thiên Vương Thiên (Cāturmahārājakāyika) . Cung điện của họ ở lưng chừng núi Tu Di. Tứ Thiên Vương thống lãnh nhân đạo và quỷ đạo. Tính toán, quan sát sự thiện ác trong nhân gian là trách nhiệm của họ. Trên đó là Đao Lợi Thiên (Trāyastriṃśa) . Cõi trời này cũng chẳng ở trong hư không, mà ở trên đỉnh núi Tu Di. Ngọc Hoàng trong Đạo Giáo, Hạo Thiên Thượng Đế (昊天上帝) của Nho giáo chính là vị trời [chúa tể tầng trời] này. Từ Tứ Thiên Vương cho đến sáu đường, đều quy vào quyền cai quản của vị trời này. Trên đó, lại có bốn tầng trời, đều ở trong hư không. Trên Dục Giới (Kāmadhātu) là Sắc Giới (Rūpadhātu), gồm mười tám tầng trời, chia thành Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền và Tứ Thiền. Thăng lên cõi trời này, không chỉ là phước đức, còn cần phải có định lực. Tuy họ đã không còn dâm dục, nhưng vẫn có sắc chất. Do vậy, gọi là Sắc Giới. Thăng lên Sơ Thiền, chẳng cần tu Định của Phật môn, dẫu là ngoại đạo Định cũng có thể thăng lên cõi trời này, như Đại La Thiên trong Đạo Giáo cũng là Sơ Thiền. Tu định của Phật giáo mà chưa thoát khỏi tam giới cũng gởi thân nơi tầng trời này. Vì thế, gọi chung là Thiền. Sơ Thiền Đại Phạm Thiên Vương quyền uy cao hơn Thích Đề Hoàn Nhân. Thích Đề Hoàn Nhân cai quản một tứ thiên hạ, Đại Phạm Vương cai quản tam thiên đại thiên thế giới.

Thế giới Sa Bà do Phật Thích Ca giáo hóa cũng to dường ấy. Thế giới do mỗi vị Phật cai quản cũng đều như thế, bất quá có tịnh hay uế bất đồng. Ngay cả thế giới Cực Lạc cũng to lớn như thế, nhưng đất trong cõi ấy bằng phẳng, do bảy báu hợp thành, khác biệt vời vợi so với cõi này do lòng người hiểm ác cảm vời, [mặt đất] gập ghềnh, chẳng bằng phẳng! Chúng sanh tu tập phước đức to lớn, sẽ cảm bảy báu nhiều. Tu phước đức ít ỏi, cảm vời bảy báu ẩn khuất. Vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xa cừ, mã não, xích châu đều chẳng phải do sức người tạo tác như trong hiện thời. Người ấy dùng bảy báu đầy ắp tam thiên đại thiên thế giới để bố thí chúng sanh, cũng chẳng phải là sức người làm được.

Chữ Ninh (寧) cũng giống như nói “khả vị” (可謂, đáng gọi là) . Lời hỏi của đức Thế Tôn tột bậc thiện xảo. Không chỉ khảo nghiệm ngài Tu Bồ Đề, mà cũng là thăm dò chúng ta, vì sợ chúng ta hiểu lầm ý nghĩa “chẳng trụ tướng” trong phần kinh văn trước đó, ngỡ rằng chẳng trụ tướng thì cần gì phước đức! Cần phải biết: Người ấy dùng bảy báu đầy ắp tam thiên đại thiên thế giới để bố thí, tức là cứu độ chúng sanh. Do vậy, chỉ nên chẳng trụ tướng, chớ nên chẳng hành bố thí. Nếu không, sẽ chẳng phải là tâm đại bi.

2.2.2.1.2.1.1.3.1.2. Giải thích nguyên do

(Kinh) Tu Bồ Đề ngôn: - Thậm đa, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Thị phước đức, tức phi phước đức tánh. Thị cố, Như Lai thuyết phước đức đa.

(經) 須菩提言：甚多，世尊！何以故？是福德，即非福德性。是故，如來說福德多。

(Kinh: Ngài Tu Bồ Đề thưa: - Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Vì sao vậy? Phước đức ấy chẳng phải là phước đức tánh. Do đó, Như Lai nói là phước đức nhiều) .

(Bổ) Ý nghĩa trong lời đáp này sâu xa. Ngài Tu Bồ Đề hiểu rõ ý của đức Thế Tôn, nên nói “rất nhiều”. Lại sợ người khác chẳng liễu giải: Phần trước đã nói rành rành “chẳng trụ tướng”, ở đây bỗng nói “rất nhiều”, so lường cặn kẽ, há chẳng phải là trụ tướng ư? Từ chữ “hà dĩ cố” (vì sao vậy) trở đi, chính là Ngài tự giải thích nguyên do vì sao đáp “rất nhiều”. Trong kinh này, các câu có chữ “thị danh” (được gọi là) hoặc “tức phi” (tức chẳng phải) khá nhiều! Chỗ này là lần đầu tiên trông thấy; vì thế, ngữ ý khá cặn kẽ. Ngài đặc biệt nêu ra chữ Tánh, khiến cho mọi người liễu giải: Từ đây về sau, hễ nói “tức phi” (tức chẳng phải) thì đều là nói về tánh. “Thị cố” (Do vậy) giống như nói “thị danh” (thì gọi là), khiến cho mọi người liễu giải: Từ đây trở đi, hễ nói “thị danh” tức là đều nói về tướng. Nói theo tướng, “danh” là tướng danh tự, “ngôn” là tướng ngôn thuyết. Phàm mọi vật lớn, bé, dài, ngắn, cao, thấp, xa, gần, trong, ngoài, hễ có đối đãi thì đều là tướng. Tướng có biến động, là hư vọng. Tánh thì bất động, là không tịch. Do vậy, nói theo tánh, hết thảy đều chẳng thể nói.

Ngài Tu Bồ Đề có ý nói: Nếu là tướng phước đức thì có thể nói là nhiều, tức đó chẳng phải là tánh của phước đức. Nếu là tánh của phước đức, sẽ là rỗng rang, tịch tĩnh, tức là hai chữ “phước đức” cũng chẳng áp dụng được, trong ấy há có nhiều hay ít để có thể nói? Từ đây trở đi, hễ gặp chữ “tức phi” và “thị danh” sẽ đều hiểu như thế. Ở đây, đặc biệt thêm hai chữ Như Lai, thì Như Lai là danh xưng của tánh thể. Nói “phước đức nhiều” là nói theo tướng. Vì sao nêu ra Như Lai? Trong ấy chứa đựng ý nghĩa trọng yếu! Bởi lẽ, tánh là trong, tướng là ngoài. Tánh là gốc, tướng là ngọn. Có trong thì mới có ngoài, có gốc thì mới có ngọn. Ý nói có tánh của Như Lai thì mới có phước đức để có thể nói. Nếu chẳng có tánh, há có phước đức gì để có thể nói? Phước đức ấy chẳng phải là phước đức tánh. Nói theo bề ngoài thì là phước đức; thật ra, nhằm chỉ dạy chúng ta chớ nên chấp tướng. Do vậy, Như Lai nói “phước đức nhiều”, tức là nói “có cái tánh ấy thì mới có cái tướng ấy”, khiến cho chúng ta dung hội tướng về tánh.

2.2.2.1.2.1.1.3.2. Sự thù thắng do tin kinh này

(Kinh) Nhược phục hữu nhân, ư thử kinh trung, thọ trì nãi chí tứ cú kệ đẳng, vị tha nhân thuyết, kỳ phước thắng bỉ.

(經) 若復有人，於此經中，受持乃至四句偈等，為他人說，其福勝彼。

(Kinh: Nếu lại có người, đối với kinh này, thọ trì thậm chí một bài kệ bốn câu v.v…, vì người khác nói, phước ấy hơn phước trên đây) .

(Bổ) Khoa này là lời đức Phật, đáng lẽ phải có từ ngữ “Phật ngôn”, hoặc “Tu Bồ Đề”, nhưng nay lược đi. Chữ Phục (復) trong “nhược phục” (若復) có nghĩa là Lại. Người đọc sẽ có thể hiểu lầm, cho là “đọc tụng kinh Kim Cang sẽ có phước hơn hẳn Đại Phạm Thiên Vương”. Thật ra, phải nên chú ý hai chữ “thọ trì”. Người ấy có thể thọ trì kinh này, lại có thể bố thí, thì mới hơn hẳn thiên vương được! “Thọ” (受) là tiếp nhận, tức là có thể thật sự lãnh hội ý nghĩa của kinh, hòng được thọ dụng, so với kẻ chỉ hiểu văn tự bèn cao hơn một tầng. “Trì” (持) là khăng khăng vâng giữ, chẳng lơi lỏng khắc nào, so với Thọ lại cao hơn một tầng! Đã thọ trì thì không có ai chẳng đọc tụng. Vì thế, chỉ dùng hai chữ Thọ Trì. Nãi Chí (乃至) là từ ngữ để tỉnh lược, tức là [bao hàm các ý] thọ trì toàn bộ, hoặc thọ trì một phần, cho đến tối thiểu là bốn câu. Vì thế, đặt chữ Đẳng (v.v…) .

Kệ (偈): Trong tự điển, chữ này vốn có âm đọc là Kiệt (傑), cổ đức sửa thành đọc theo Khứ Thanh (tức là đọc thành Kệ), cùng một kiểu với cách đọc chữ Giải . Đây vốn là một thể loại thơ của Ấn Độ, do vần điệu khó dịch, nên khi phiên dịch, sẽ là có vần hoặc không vần, đặc biệt đổi thành danh xưng “kệ tụng” (偈誦) . Nguyên văn trong tiếng Ấn Độ, cứ bốn câu là một chương. “Tứ cú kệ” (Một bài kệ bốn câu) không chỉ nhất định bốn câu nào trong kinh, bất cứ bốn câu nào cũng đều có thể gọi là một kệ. Trên đây là tự lợi; kế đó là “vị tha nhân thuyết” (vì người khác nói) tức là lợi tha (tạo lợi ích cho người khác) . Chữ này chỉ phước do trì tụng, diễn nói. “Thắng bỉ” tức là hơn hẳn người trước đó; kẻ kia chỉ hành bố thí, lại còn là tài thí, là tướng phước đức. Người này có thể thọ trì để tu huệ, lại có thể dùng pháp thí để tu phước. Phước huệ song tu, bi trí đầy đủ, chính là tánh phước đức. Do đó, vượt trội người kia.

2.2.2.1.2.1.1.3.3. Giải thích về công năng của kinh để kết lại

(Kinh) Hà dĩ cố? Tu Bồ Đề! Nhất thiết chư Phật, cập chư Phật A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề pháp, giai tùng thử kinh xuất.

(經) 何以故？須菩提！一切諸佛，及諸佛阿耨多羅三藐三菩提法，皆從此經出。

(Kinh: Vì sao vậy? Tu Bồ Đề! Hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra) .

(Bổ) Trong kinh Đại Bát Nhã, đức Phật đã nói, bất luận hết thảy các pháp đều được thâu nhiếp trọn hết bởi Bát Nhã. Vì thế, trong các kinh, Bát Nhã trọng yếu nhất, mà Kim Cang càng là trọng yếu nhất của Bát Nhã. Phàm những nghĩa trọng yếu trong kinh Đại Bát Nhã, kinh này đều có đủ. Có thể thấy là đọc kinh này chẳng khác đọc kinh Đại Bát Nhã, lại còn chẳng khác đọc mười hai bộ loại kinh của Tam Tạng! Pháp được kinh này nói chính là pháp Vô Thượng Chánh Đẳng. Vì thế nói: Hết thảy pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra. “Hết thảy chư Phật” chính là các vị có thể chứng. A Nậu Bồ Đề là pháp được chứng. Chiếu theo đó mà xem, pháp môn thành Phật ở ngay trong kinh này, mà thành Phật cũng do kinh này. Người ấy thọ trì pháp môn thành Phật này, bố thí pháp môn thành Phật này; do đó, phước đức cùng tận kiếp số vẫn nói chẳng thể hết được, há sự bố thí bảy báu đầy ắp tam thiên đại thiên thế giới có thể sánh nghĩ nổi ư? Đây là lần so sánh thứ nhất trong kinh này, nêu lên chuyện xưa của Đại Phạm Thiên Vương, đúng là đối ứng khít khao! Bởi lẽ, đằng kia là sự bố thí để thành Đại Phạm Thiên Vương, còn đằng này là sự bố thí để thành Phật! Đức Phật cũng cai quản, thống lãnh tam thiên đại thiên thế giới. Đem phước của ông ta (Đại Phạm Thiên Vương) so với Phật khá thích hợp! Nhưng Đại Phạm Thiên Vương vẫn là phàm phu, Phật là thánh nhân, là giáo chủ, sao ông ta có thể sánh bằng? Huống hồ Đại Phạm Thiên Vương vẫn chẳng thể tránh khỏi đại tam tai ư?

Hãy còn một nghĩa trọng yếu nữa! Kinh này chỗ nào cũng dạy “chẳng trụ tướng” hòng muốn cho người ta chứng tánh. Có thể thấy những điều được nói trong kinh này đều là tánh. “Giai tùng thử kinh xuất” (Đều từ kinh này mà ra): Thật sự chẳng khác gì nói kinh này từ tánh thể mà ra. Do từ tánh thể mà ra, cho nên dạy mọi người “chớ nên trụ tướng!” Căn bệnh của phàm nhân chính là chỗ nào cũng vướng mắc! Chẳng vướng cái này, liền chấp cái kia. Kinh này nơi nơi dạy mọi người kiến tánh. Nhưng chữ Tánh trong kinh, trừ chữ Tánh trong “tức phi phước đức tánh” (tức chẳng phải tánh phước đức ra), chẳng thấy ở đâu khác! Đó là vì muốn cho mọi người hãy khéo tự thấu hiểu: Ngay cả chữ Tánh cũng chớ nên chấp trước! Hết thảy chư Phật đều từ kinh này sanh ra, lại là chỉ điểm chúng ta học Phật thì phải từ kinh này mà tiến nhập.

Khoa “so sánh sự thù thắng” này thích đáng nhất để kết lại khoa “chỉ dạy vô trụ để sanh tín”, bởi tín tâm chính là cửa ngõ để nhập đạo.

2.2.2.2.2.1.1.3.4. Kết lại, quy vào lìa tướng

(Kinh) Tu Bồ Đề! Sở vị Phật, pháp giả, tức phi Phật, pháp.

(經) 須菩提！所謂佛、法者，即非佛、法。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nói là Phật, pháp, tức chẳng phải là Phật, pháp) .

(Bổ) Đầu đời Thanh, có người ngay sau câu “tức phi Phật pháp”, thêm vào một câu “thị danh Phật pháp”. Đó là sai lầm to lớn! Chẳng dùng chữ “thị danh”, chỉ nói “tức phi” là vì có thâm ý, sao lại hư vọng thêm vào? Chỗ này chẳng thêm câu “thị danh” vì là chú giải cho đoạn văn trước đó. Nếu thêm câu ấy, văn thể đã chẳng thích hợp, mà ý nghĩa cũng chẳng đúng. Phàm thêm một câu “thị danh” tức là mở ra đoạn văn kế tiếp. [Trong câu] “sở vị Phật, pháp” ở đây, chữ Phật chỉ hết thảy chư Phật trong đoạn kinh văn trước đó, Pháp nhằm chỉ pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của chư Phật trong đoạn văn trước đó. Ý đức Phật là “hết thảy chư Phật và pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của chư Phật” như ta (Phật Thích Ca) đã nói trong phần trước chính là Phật và Pháp nói theo danh tướng, tức chẳng phải là Phật và Pháp nói theo tánh. Kinh này dạy rõ ràng mọi người đừng nên trụ tướng, tức là đối với hai câu “hết thảy chư Phật” trên đây cũng đừng nên chấp tướng. Nếu chấp tướng, sẽ chẳng phải là pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của chư Phật. Kết thúc như thế thì ý nghĩa “chẳng trụ tướng để hành bố thí, chẳng giữ lấy pháp, chẳng giữ lấy phi pháp” trong phần trước đều được viên mãn (dưới đây là đoạn văn do chính Giang cư sĩ viết) .

Khoa trên dạy “vô trụ để sanh tín”, vừa mở đầu liền dạy rộng độ chúng sanh thành Phật (“nhập Vô Dư Niết Bàn” chính là thành Phật), tức là khai thị chúng ta đừng nên trụ trong các tướng ta, người v.v… Lại nói: “Thật vô chúng sanh đắc diệt độ giả” (Thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ), tức là đừng nên trụ vào pháp tướng. Lại nói: “Ư nhất thiết pháp vô trụ nhi hành bố thí…” (Hãy nên chẳng trụ trong hết thảy các pháp mà hành bố thí…), tức là đừng nên trụ vào tướng phi pháp. Do vậy, dùng bốn chữ “bất trụ ư tướng” (chẳng trụ vào tướng) để tổng kết. Chẳng trụ vào tướng chính là sự diễn tả chân thật về vô trụ. Sở dĩ hãy nên vô trụ là để hàng phục vọng tâm (vọng tâm tức là thức; đó cũng là phân biệt) . Vọng tâm chẳng phải chi khác, phân biệt, chấp tướng đó thôi! Nhưng trong lời hỏi, “trước là trụ, sau là hàng phục”; trong lời đáp thì “hàng phục trước, sau là trụ”. Khi đáp về trụ, bèn nói “ưng vô sở trụ” (hãy nên chẳng trụ vào đâu) .

Lại nói “đản ưng như sở giáo trụ” (hãy chỉ nên trụ đúng như lời dạy), mà điều được dạy chính là vô trụ, há không phải là “chẳng nên trụ vào đâu” đó ư? Ở đây lại dạy chỉ cần trừ vọng, đừng nên kiếm chân! Bởi lẽ, trừ vọng thì chân tự hiện. Hơn nữa, tánh Chân Như như như bình đẳng. Nếu trụ nơi chân, sẽ thành chấp sai khác. Hễ chấp bèn thành vọng, sao có chân cho được? “Dị” (sai khác) chẳng phải là bình đẳng, sao có Như cho được? Vì thế, chỉ nên dùng vô trụ để hàng phục vọng, đó chính là chánh trụ, há có thể cầu chỗ trụ nào khác! Vọng trừ một phần, chân sẽ hiện một phần, cần gì phải tìm chân nữa ư? Vì thế bèn nói tiếp: “Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng” (phàm tất cả các tướng đều là hư vọng) . Đấy là nói rõ cái lỗi do trụ vào tướng. Nếu trụ vào tướng, đó là đuổi theo vọng. Đấy là nguyên do nói “hàng phục” trước hết. Lại nói: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, bèn thấy Như Lai) . Đấy là nói rõ lợi ích do chẳng trụ tướng. Nếu có thể chẳng trụ vào tướng pháp và tướng phi pháp, sẽ thấy chân tánh. Đấy là nguyên do vì sao chỉ nói “hàng phục”, chẳng nói “trụ”, nhưng hàng phục chính là chánh trụ. Khai thị như thế, đích đáng, hiển nhiên. Vì thế, kinh văn trong các phần trên đều quy vào một tiểu khoa; do vậy, đặt tên gọi cho khoa này như vậy để chỉ rõ.

Sở dĩ chỉ rõ như thế là để khiến cho mọi người sanh lòng tin. Do vậy, [đặt khoa này] tiếp ngay sanh tiểu khoa “sanh tín”. Trong ấy, chỉ coi “trì giới, tu phước” là đã có thể sanh tín, nghĩa thú càng tinh vi, sâu sắc. Nói đại lược có ba điều:

1) Bát Nhã được phương này dịch là Chánh Trí Huệ, mà Huệ sanh từ Định, Định do Giới thành. Nay muốn khai chánh trí này, ắt phải nên trì giới. Nếu không, chánh trí chẳng sanh, đâm ra trở thành cuồng huệ, đi vào đường tà, nguy hiểm cùng cực! Phước huệ nhị luân chẳng thể thiếu một. Hai luân cùng vận chuyển mới thành Lưỡng Túc Tôn. Nếu huệ nhiều, phước ít, sẽ khuyết thiếu đại bi, chẳng thể nhiếp hóa chúng sanh. Vì thế, tu chánh trí Bát Nhã, chẳng thể lìa các Độ như bố thí v.v… để riêng tu. Do vậy, kinh vừa mở đầu liền nói “rộng độ chúng sanh”, lại nói “chẳng trụ vào pháp để hành bố thí”. Bởi lẽ, lìa phước tu huệ, đã vô duyên với chúng sanh, mà tướng hảo cũng chẳng đầy đủ! Muốn hóa độ chúng sanh, chúng sanh cũng chẳng nghe theo lời giáo hóa! Chúng ta ắt phải nên biết điều này!

2) Trì giới chính là ít ham muốn, biết đủ. Tu phước, ắt tin sâu nhân quả. Nay tu Quán Chiếu Bát Nhã, nếu tham dục nhiều, sao có thể lìa tướng? Nếu chẳng hiểu nhân quả, lại dễ dàng đi chệch vào tướng đoạn diệt! Kinh dạy: “Trì giới, tu phước giả năng sanh tín tâm” (Người trì giới, tu phước có thể sanh tín tâm), tức là dạy chúng ta hãy nên trì giới, tu phước, thì sẽ có thể nhập môn Bát Nhã (do Tín là cửa nẻo để nhập đạo) . Ý răn nhắc này sâu đậm lắm! Chúng ta càng phải nên biết điều này. Nói chung, trì giới, tu phước đã chẳng phải là không có pháp tướng. Vì thế, người nương theo kinh để quán chiếu Nhân Không và Pháp Không, quyết chẳng đến nỗi đâm quàng ngõ rẽ! Nếu có thể một niệm tương ứng, sẽ khế nhập lý Tam Không. Đó là không có các tướng ta, tướng người, chẳng có pháp tướng, mà cũng chẳng có tướng phi pháp.

Nói là Vô, hoàn toàn chẳng phải là cái Không trơ trơ, mà có nghĩa là “chẳng giữ lấy tướng”. Hai chữ “bất thủ” (chẳng giữ lấy) lại chính là lời diễn tả chân thật về “chẳng trụ tướng”. Nhưng muốn chẳng giữ lấy tướng, phải nên chẳng giữ lấy pháp, chẳng giữ lấy phi pháp. Hễ giữ lấy pháp, sẽ thành pháp tướng, tức là chấp Hữu mất rồi. Giữ lấy phi pháp, liền thành tướng phi pháp, lại là chấp Không. Không và Hữu đều chẳng chấp, sẽ là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa. Đó là pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Ví như thí dụ về thuyền, bè, khi vượt sông thì cậy vào pháp này; đã vượt qua, vẫn nên xả. Do vậy, tuy đã thành Phật, tuy giống như Phật thuyết pháp, độ sanh, vẫn là đắc mà chẳng có gì để đắc, nói mà chẳng có gì để nói. Chẳng thể chấp chặt có pháp, hoặc chấp chặt là chẳng có pháp. Do vậy nói: “Vô hữu định pháp” (Chẳng có pháp nhất định) . Bốn chữ ấy lại chính là lời diễn tả chân thật của “chẳng giữ lấy pháp, chẳng giữ lấy phi pháp”, hòng nói rõ do nó không nhất định. Do vậy, chớ nên giữ lấy. Nói “chẳng giữ lấy” chính là “chẳng chấp”. Nói chung, pháp do đức Phật đã nói vốn đều chẳng thể giữ lấy, đều chẳng thể nói. Cần phải là lúc tâm hạnh xứ diệt, ngôn ngữ dứt bặt thì khế nhập. Vì thế, giữ lấy pháp, thuyết pháp, hay giữ lấy phi pháp, thuyết phi pháp, đều sai cả! Đó được gọi là Vô Vi Niết Bàn, mong thành hiền, thành thánh, không gì chẳng do đó. Hiểu nghĩa chân thật này, sẽ chính là thật tín. Một niệm tương ứng liền đạt được vô lượng phước đức. Do một niệm tương ứng chính là cội gốc của tịnh niệm tiếp nối vậy.

Phước đức vô lượng là như thế nào? Lại dùng một tiểu khoa “so sánh sự thù thắng” này để nói rõ nguyên cớ nói “chư Phật và Vô Thượng Bồ Đề của chư Phật đều từ kinh này mà ra”. Đấy cũng là nói rõ “hết thảy chư Phật, hết thảy Phật pháp, đều chẳng ngoài lý vô trụ trong kinh này”. Nếu thật sự tin lý này, nhất niệm thanh tịnh, sẽ liền có thể đạt thẳng tới A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, há chẳng phải là phước đức vô lượng ư? Nhưng chẳng thể do nghe lời này bèn hướng theo văn tự để cầu, cần phải nương theo lý được nói trong kinh để phản chiếu tự tánh, tự tánh không tịch, trọn chẳng có chữ Phật, chữ Pháp. Nếu có thể quán chiếu lâu ngày, chứng nhập tánh không tịch, sẽ thành tựu Vô Thượng Bồ Đề; đó là thành Phật. Phật tuy đã thành Phật, trọn chẳng thấy chính mình có chút pháp nào để có thể đắc. Chẳng thấy có chút pháp nào để đắc là chẳng thấy chính mình đã thành Phật, nên nói “cái được gọi là Phật, pháp, tức chẳng phải là Phật, pháp”. Thấu triệt từ đầu đến đuôi, có thể nói xuyên suốt là “vô trụ” mà thôi! “Nhân bao trùm biển quả, quả thấu tột nguồn nhân” là như thế đó.

Trên đây là ý chỉ trọng yếu của khoa thứ nhất, khai thị vô trụ, cũng đã tường tận rồi. Đức Thế Tôn đại từ đại bi, muốn cho ai nấy đại khai viên giải, lại đem nghĩa thú “vô trụ” nêu ra từng tầng để xiển minh, ngõ hầu đại chúng thấu hiểu, khai huệ, tín căn thành tựu, công tu cũng nhờ đó mà tăng trưởng, những mong do quán hạnh mà tương tự, rồi phần chứng, hòng đạt đến cứu cánh vậy.

2.2.2.2.2.1.2. Xiển dương vô trụ để [thính chúng] khai ngộ, thấu hiểu

[Khoa này] được chia thành năm phần:

1) Dựa theo cái quả để giải thích cặn kẽ.

2) Dựa theo cái nhân để giải thích tường tận.

3) Thỉnh cầu chỉ dạy tên kinh để thọ trì.

4) Thành tựu giải huệ.

5) Hiển thị tột bậc công dụng của kinh.

2.2.2.2.2.1.2.1. Dựa theo cái quả để giải thích cặn kẽ

Khoa “xiển dương vô trụ để thính chúng khai ngộ, thấu hiểu” này được chia thành năm tiểu khoa. Đầu tiên là [tiểu khoa] dựa theo cái quả để giải thích cặn kẽ, tức là từ ba hàng đầu thuộc phần thứ chín cho tới phần thứ mười. Dựa theo cái quả để nói cặn kẽ là vì trong phần trên [kinh đã nói] “nhất thiết hiền thánh giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt” (hết thảy các hiền thánh đều do pháp vô vi mà có sai biệt), nay bèn nêu lên sự việc để chứng minh, mà cũng nhằm đối ứng với [các ý nghĩa] “bất ưng thủ pháp, thủ phi pháp, bất khả thủ, bất khả thuyết, Phật pháp tức phi Phật pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, hoặc giữ lấy phi pháp, chẳng thể giữ lấy, chẳng thể nói, Phật pháp chính là chẳng phải Phật pháp) trước đó. “Đắc mà vô đắc” tức là chẳng giữ lấy pháp, đó gọi là “tức chẳng phải Phật pháp”. “Vô đắc mà đắc” tức là “chẳng giữ lấy phi pháp”, đó gọi là “Phật pháp”. Đắc mà không có gì là đắc, vô đắc tức là đắc. Tâm hạnh diệt, ngôn ngữ dứt, có gì để có thể lấy, có gì để có thể nói nữa đây? Nói chung là nhằm minh thị ý “chẳng trụ vào hai bên”. Quả địa đã là như thế, nhân địa có thể [suy ra mà] biết! Tiểu Thừa đã là như thế, [cứ theo đó mà suy ra], bèn có thể biết Đại Thừa vậy!

Tiểu khoa này lại chia thành hai phân đoạn:

1) Luận chung về Tứ Quả.

2) Thầy trò chứng minh sự thành tựu.

2.2.2.2.2.1.2.1.1. Luận chung về Tứ Quả

2.2.2.2.2.1.2.1.1.1. Sơ Quả lìa tướng

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Tu Đà Hoàn năng tác thị niệm, ngã đắc Tu Đà Hoàn quả phủ?” Tu Bồ Đề ngôn: “Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Tu Đà Hoàn danh vi Nhập Lưu, nhi vô sở nhập, bất nhập sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, thị danh Tu Đà Hoàn”.

(經) 須菩提！於意云何？須陀洹能作是念，我得須陀洹果不？須菩提言：不也，世尊！何以故？須陀洹名為入流，而無所入，不入色、聲、香、味、觸、法，是名須陀洹。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Tu Đà Hoàn có thể nghĩ như thế này: ‘Ta đắc quả Tu Đà Hoàn’ hay chăng?” Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn! Không ạ! Vì sao vậy? Tu Đà Hoàn gọi là Nhập Lưu, nhưng không có cái để nhập, chẳng nhập sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, bèn gọi là Tu Đà Hoàn”) .

Sơ Quả đoạn hết tám mươi tám Sử thuộc tam giới, đã thấy lý Chân Không, biết vô ngã, cũng chẳng có ngã sở! Nếu nghĩ “ta có thể đắc quả” tức là ngã kiến còn nguyên, nói chi đắc quả nữa? Từ Nhị Quả trở lên, đều theo lệ này. Ngài Tu Bồ Đề đều dùng danh tướng của Tứ Quả để biện định, giải thích, khiến cho sự chấp trước đối với tướng của cái quả sẽ ngay lập tức tự nhiên tiêu mất. Đấy là sự khéo léo trong thuyết pháp vậy (“phất dã” là một “hoạt cú”, giống như nói “chẳng phải là không đắc, mà cũng chẳng thể nghĩ như vậy”. Chữ Danh trong Thị Danh hàm ý “là giả danh, cũng chẳng thể coi là thật được”. “Coi là thật” tức là nghĩ tưởng, chấp rằng có cái để đạt được) .

Tu Đà Hoàn (Srotāpanna) trong tiếng Phạn, được phương này dịch là Nhập Lưu, ý nói “đã dự vào dòng cuối của Niết Bàn”. Do đi ngược dòng về nguồn cội của dòng chảy ấy, có thể đạt tới bờ kia Niết Bàn. Nhưng tuy gọi là Nhập Lưu, thật ra chẳng có gì để nhập! Câu “bất nhập” chính là để giải thích nguyên do. Bởi lẽ, căn và trần đối ứng, được gọi là Lục Nhập, tức là Căn và Trần nhập vào nhau (như mắt đối trước sắc, nếu có sắc lọt vào mắt, mắt liền bị sắc chuyển. Đấy cũng có thể nói là “nhãn nhập vào sắc”. Các điều khác đều phỏng theo lệ này) . Do nhập vào lẫn nhau, nên thức là phân biệt. Nay nói “bất nhập” tức là nói rõ “có thể rỗng không tình thức” vậy! Do chẳng nhập lục trần, không có gì để gọi tên, bèn nói là Nhập Lưu. Cũng do chẳng nhập lục trần, tình thức có thể rỗng không, cho nên tuy gọi là Nhập Lưu, mà thật ra chẳng có gì để nhập! Do vậy, đặc biệt giả gọi là Nhập Lưu đó thôi! Vì thế, “thị danh Tu Đà Hoàn” (gọi là Tu Đà Hoàn) . “Danh” tức là giả danh, hoặc danh tướng. Những câu Thị Danh trong phần sau đều phỏng theo lệ này! [Đoạn kinh này] ngụ ý: Nếu có ý niệm “ta có thể Nhập Lưu”, tức là rành rành có cái để nhập. Nếu có cái để nhập, tức là tình thức vẫn còn y nguyên, sao có thể đắc Sơ Quả cho được? Nói chung, đắc quả chính là do vô niệm, chứ khởi niệm sẽ chẳng phải là đắc quả!

2.2.2.2.2.1.2.1.1.2. Nhị Quả lìa tướng

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Tư Đà Hàm năng tác thị niệm, ngã đắc Tư Đà Hàm quả phủ?” Tu Bồ Đề ngôn: “Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Tư Đà Hàm danh Nhất Vãng Lai, nhi thật vô vãng lai, thị danh Tư Đà Hàm”.

(經) 須菩提！於意云何？斯陀含能作是念，我得斯陀含果不？須菩提言：不也，世尊！何以故？斯陀含名一往來，而實無往來，是名斯陀含。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Tư Đà Hàm có thể nghĩ như thế này: ‘Ta đắc quả Tư Đàm’ hay chăng?” Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn, không ạ! Vì sao vậy? Tu Đà Hàm gọi là Nhất Vãng Lai, nhưng thật sự chẳng lui tới, nên gọi là Tư Đà Hàm”) .

Tư Đà Hàm (Sakṛd āgāmin) trong tiếng Phạn được phương này dịch là Nhất Vãng Lai. Đã chứng Sơ Quả, tiến lên đoạn Tư Hoặc trong Dục Giới từ thượng thượng cho đến trung hạ gồm sáu phẩm, vẫn còn ba phẩm hạ nữa (Tư Hoặc trong Dục Giới có tất cả chín phẩm. Đã đoạn năm phẩm, tức là đã đoạn tới trung trung phẩm thì gọi là Nhị Quả Hướng. Đoạn tới sáu phẩm bèn gọi là “đắc Nhị Quả”) . Cần phải một lần sanh lên cõi trời, và một lần sanh vào nhân gian để đoạn, nên gọi là Nhất Vãng Lai (một lần qua lại) . Nhưng trong tâm của vị ấy, thật sự cũng chẳng có tướng qua lại! Do chẳng có tướng qua lại, nên mới có thể qua lại! Cũng do vị ấy còn chẳng có tướng qua lại, há có một lượt qua lại, hay hai lượt qua lại khác biệt ư? Đấy cũng là giả gọi là Nhất Vãng Lai đó thôi! Có nghĩa là: Nếu có ý niệm thực hiện một lượt vãng lai, thì rõ ràng là chấp vào tướng vãng lai. Đã chấp tướng, nghiễm nhiên là phân biệt, Sơ Quả còn chẳng thể đắc, nói gì đến Nhị Quả nữa ư?

2.2.2.2.2.1.2.1.1.3. Tam Quả lìa tướng

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? A Na Hàm năng tác thị niệm, ngã đắc A Na Hàm quả phủ?” Tu Bồ Đề ngôn: “Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? A Na Hàm danh vi Bất Lai, nhi thật vô lai, thị cố danh A Na Hàm”.

(經) 須菩提！於意云何？阿那含能作是念，我得阿那含果不？須菩提言：不也，世尊！何以故？阿那含名為不來，而實無來，是故名阿那含。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? A Na Hàm có thể nghĩ như thế này: ‘Ta đắc quả A Na Hàm’ hay chăng?” Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn, không ạ! Vì sao vậy? A Na Hàm gọi là Bất Lai, nhưng thật ra chẳng đến, cho nên gọi là A Na Hàm”) .

A Na Hàm (Anāgāmin) trong tiếng Phạn, được phương này dịch là Bất Lai (chẳng đến) . Đã chứng Nhị Quả, tiến lên đoạn sạch ba phẩm hạ của Tư Hoặc thuộc Dục Giới, gởi thân nơi Tứ Thiền Thiên (Caturdhyānabhūmi) thuộc Sắc Giới, chẳng đến nhân gian, cho nên gọi là Bất Lai. Nhưng trong tâm vị ấy, thật sự chẳng có gì gọi là Lai. Do ý niệm “đến” đã chẳng có, cho nên có thể Bất Lai. Cũng do vị ấy còn chẳng có gì để gọi là Lai, há có cái gọi là Bất Lai ư? Do vậy, cũng giả gọi là Bất Lai đó thôi! Có nghĩa là: Nếu dấy niệm “chẳng đến”, rõ ràng là có “đến” và “chẳng đến”, vẫn chưa thể lạnh nhạt, quên bẵng! Nếu chưa hoàn toàn quên mất, tình thức vẫn còn đó; [vậy thì] Sơ Quả còn chẳng có, nói gì đắc Tam Quả nữa ư?

2.2.2.2.2.1.2.1.1.4. Tứ Quả lìa tướng

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? A La Hán năng tác thị niệm, ngã đắc A La Hán đạo phủ?” Tu Bồ Đề ngôn: “Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Thật vô hữu pháp, danh A La Hán. Thế Tôn! Nhược A La Hán tác thị niệm, ngã đắc A La Hán đạo, tức vi trước ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả!”

(經) 須菩提！於意云何？阿羅漢能作是念，我得阿羅漢道不？須菩提言：不也，世尊！何以故？實無有法，名阿羅漢。世尊！若阿羅漢作是念，我得阿羅漢道，即為著我、人、眾生、壽者。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? A La Hán có thể nghĩ như thế này: ‘Ta đắc A La Hán đạo’ hay chăng?” Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn! Không ạ! Vì sao vậy? Thật sự chẳng có pháp nào gọi là A La Hán. Bạch Thế Tôn! Nếu A La Hán nghĩ như thế này, ta đắc đạo A La Hán, tức là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả!”)

A La Hán (Arhat) trong tiếng Phạn được phương này dịch là Vô Sanh. Đã chứng Tam Quả, ở trong Tứ Thiền Thiên, đoạn hết bảy mươi hai phẩm Tư Hoặc thuộc hai cõi trên (Sắc Giới và Vô Sắc Giới), chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn, chẳng còn thọ thân sau. Sanh tử từ đây đã giải quyết xong, nên gọi là Vô Sanh. Nhưng trong tâm vị ấy, thật sự ngay cả pháp cũng chẳng có. Do chẳng có pháp, cái tâm sanh diệt chấm dứt, nên gọi là Vô Sanh. Cũng do vị ấy còn chẳng có pháp Vô Sanh, há có cái để gọi là Vô Sanh ư? Đấy cũng là giả gọi Vô Sanh đó thôi! Có nghĩa là: Nếu có ý niệm vô sanh, rõ ràng là có pháp! Đã có pháp tướng, tức là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả! Sanh tâm động niệm vẫn là phàm phu y như cũ, sao có thể đắc Tứ Quả, chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn ư?

2.2.2.2.2.1.2.1.2. Thầy trò chứng minh sự thành tựu

Chia thành hai đoạn:

1) Dựa vào bậc đương cơ “vô đắc” để làm chứng.

2) Dựa vào cái nhân “vô đắc” xưa kia để làm chứng.

2.2.2.2.2.1.2.1.2.1. Dựa vào bậc đương cơ “vô đắc” để làm chứng

2.2.2.2.2.1.2.1.2.1.1. Dẫn lời đức Phật nói [để chứng minh]

(Kinh) Thế Tôn! Phật thuyết ngã đắc Vô Tránh tam muội, nhân trung tối vi đệ nhất, thị đệ nhất ly dục A La Hán.

(經) 世尊！佛說我得無諍三昧，人中最為第一，是第一離欲阿羅漢。

(Kinh: Bạch Thế Tôn! Phật nói con đắc Vô Tránh tam muội, bậc nhất trong loài người, là A La Hán lìa dục bậc nhất) .

Vô Tránh có nghĩa là chẳng cạnh tranh với chúng sanh, hết thảy bình đẳng. Do chẳng tự coi mình là đúng, cho nên có thể chẳng tranh chấp. Vô tránh sẽ chẳng não hại người khác, có ý niệm thủ hộ cái tâm người khác, khiến cho họ chẳng nẩy sanh phiền não. Tu môn tam muội này, há chẳng phải là đại từ ư? Nhưng sở dĩ thành tựu môn tam muội này là do tướng thị phi nhân ngã đều là Không. Kinh Niết Bàn dạy: “Tu Bồ Đề trụ hư không địa. Nhược hữu chúng sanh hiềm ngã lập giả, ngã đương chung nhật đoan tọa, bất khởi. Hiềm ngã tọa giả, ngã đương chung nhật lập, bất di xứ” (Tu Bồ Đề trụ nơi đất hư không. Nếu có chúng sanh hiềm ta đứng, ta sẽ suốt ngày ngồi ngay ngắn, chẳng đứng lên. Hiềm ta ngồi thì ta sẽ suốt ngày đứng, chẳng dời chỗ) . Có thể thấy do Ngài trụ trong hư không, nên mới có thể làm như thế. Trưởng lão giải Không bậc nhất, nên có thể nhập môn tam muội này (Mười vị đại đệ tử, mỗi vị đều có sở trường riêng. Ngài Đại Ca Diếp được ca ngợi về hạnh Đầu Đà, ngài A Nan được xưng tụng là bậc Đa Văn. Các vị khác như Xá Lợi Phất trí huệ, Mục Kiền Liên thần thông, La Hầu La mật hạnh, A Na Luật thiên nhãn, Phú Lâu Na thuyết pháp, Ca Chiên Diên luận nghĩa, Ưu Ba Ly trì luật, cùng với Tu Bồ Đề giải Không, đều là bậc nhất!)

Tam muội (Samādhi) được phương này dịch là Chánh Thọ, còn dịch là Chánh Định. Hết thảy đều chẳng thọ (受, tiếp nhận) thì gọi là Chánh Thọ. Hết thảy chẳng thọ, sẽ chẳng bị hết thảy lay động, tức là Chánh Định. “Nhân” (Người) là nói về phàm phu. Phàm phu thích tranh chấp, há có thể vô tránh? Vì thế nói [ngài Tu Bồ Đề] là “nhân trung tối vi đệ nhất” (bậc nhất trong loài người) . Nghĩa rộng của chữ Dục (欲) là chỉ trọn khắp các Tư Hoặc. Đoạn sạch các thứ phiền não như tham, sân v.v… trong tam giới thì mới là thật sự ly dục. Phàm thành A La Hán, không ai chẳng ly dục. Ly dục ắt cũng chẳng ganh đua với chúng sanh, chỉ là chưa đắc Vô Tránh tam muội, [điều này] khiến cho trưởng lão cũng được xưng tụng là bậc nhất. Kệ tụng rằng: “Y bỉ Thiện Cát giả, thuyết ly nhị chủng chướng” (“Nương theo ngài Thiện Cát, nói lìa hai loại chướng”. Tân Nhãn Sớ coi Kiến Hoặc và Tư Hoặc là hai loại chướng, hiểu theo nghĩa hẹp) . Bản chú giải thời cổ bảo “ly dục là lìa Phiền Não Chướng”; đó là điều mà hết thảy các vị A La Hán cùng có (Kiến Hoặc và Tư Hoặc đều là phiền não) .

Tuy đắc Vô Tránh tam muội, nhưng không có gì để đắc (tức là tự quên sự vô tránh ấy), tức là tự quên [chính mình đang] ở trong môn Định ấy. Đó là lìa tam muội chướng, bèn chính là thật sự đạt được vô tránh, thật sự đạt được tam muội. Do vậy, được gọi là “A La Hán ly dục bậc nhất”. Gộp chung với câu trước để nói, tức [ngài Tu Bồ Đề] không chỉ là bậc nhất trong hết thảy mọi người, mà nói theo phương diện ly dục của A La Hán, Ngài cũng được xưng tụng là bậc nhất. Đấy là lời khen ngợi thường nhật của đức Thế Tôn đối với trưởng lão, cho nên nói là “Phật thuyết”. Trưởng lão đã tự quên mình đang ở trong Định, các đệ tử khác lại chẳng thể sánh bằng, chỉ có đấng Cứu Cánh Giác có thể biết trưởng lão nhập tam muội ấy. Do vậy, chỉ riêng đức Phật có thể nói. Phật là danh xưng của bậc Cứu Cánh Giác. Khoa này nhằm nêu bày sự tướng công hạnh của Ngài, chẳng phải bàn về ly tướng (khoa kế tiếp mới trần thuật ly tướng) . Do vậy, chẳng nói “Như Lai thuyết”, mà nói là “Phật thuyết”, do Như Lai là danh xưng của tánh đức. Nói theo tánh, thì các danh tướng như vô tránh và bậc nhất v.v… đều chẳng thể nói. Mỗi danh xưng trong kinh này, không gì chẳng chứa đựng diệu nghĩa như thế đó.

2.2.2.2.2.1.2.1.2.1.2. [Ngài Tu Bồ Đề] trần thuật [chính mình] ly tướng

(Kinh) Ngã bất tác thị niệm, ngã thị ly dục A La Hán.

(經) 我不作是念，我是離欲阿羅漢。

(Kinh: Con chẳng nghĩ như thế này: Con là ly dục A La Hán) .

Bản lưu thông [trong hiện thời] vốn có hai chữ Thế Tôn, nhưng các bản kinh chép tay và cổ bản không có, nên có thể lược bỏ. Hai câu kinh văn ở đây dễ hiểu. Nay trong lời Ngài nói, trưởng lão chỉ nói “ly dục A La Hán”, chẳng nói “Vô Tránh tam muội”, cũng là có diệu nghĩa; vì chính là để nói rõ: Ngài tự quên mình đang ở trong Định. Hơn nữa, ly dục thông thường thì còn chẳng có gì để đạt được. Ngài chẳng tự nghĩ đã đắc Vô Tránh tam muội, có thể suy ra mà biết [cảnh giới của Ngài vậy].

2.2.2.2.2.1.2.1.2.1.3. Giải thích nguyên do

2.2.2.2.2.1.2.1.2.1.3.1. Giải thích rõ bằng cách nói tương phản

(Kinh) Thế Tôn! Ngã nhược tác thị niệm, ngã đắc A La Hán đạo, Thế Tôn tắc bất thuyết Tu Bồ Đề thị nhạo A Lan Na hạnh giả.

(經) 世尊！我若作是念，我得阿羅漢道，世尊則不說須菩提是樂阿蘭那行者。

(Kinh: Thế Tôn! Nếu con nghĩ thế này: “Con đắc đạo A La Hán”, đức Thế Tôn sẽ chẳng nói “Tu Bồ Đề là người thích hạnh A Lan Na”) .

Đối với câu “ngã nhược tác thị niệm” (nếu con nghĩ thế này), chỉ có bản chú giải của ngài Tăng Triệu là không có chữ Ngã. Xét ra, câu kế đó có chữ Ngã, trong câu này vốn có thể tỉnh lược [chữ Ngã ấy], nhưng nay tôi dựa theo bản chép tay [của ông Liễu Công Quyền], nên vẫn giữ nguyên. A La Hán đạo tức là ly dục. A Lan Na (Araṇya) được phương này dịch là Tịch Tĩnh, cũng dịch là Vô Sự (ý nói [chẳng có] sự tướng) . Tướng hoàn toàn ở bên ngoài, tâm thuộc bên trong. Trong ngoài đều vắng lặng, chẳng lúc nào không tĩnh. Đó chính là tên gọi khác của Vô Tránh tam muội. “Hạnh” là công hạnh. “Nhạo” nghĩa là ưa thích, khế hợp với cái tâm. Bởi lẽ, ưa thích cùng cực thì nói là Nhạo, có ý nghĩa “tánh mạng chấp thuận”. “Nhạo A Lan Na hạnh” (Ưa thích hạnh A Lan Na) tức là tâm với hạnh khế hợp chẳng gián đoạn, tức là chứng đắc. Câu trước chẳng nói “ly dục” mà đổi thành A La Hán đạo, câu sau chẳng nói Vô Tránh tam muội mà đổi thành “nhạo A Lan Na hạnh”, ngụ ý hai danh từ ấy chứa đựng ý nghĩa tương đồng (A La Hán là Vô Sanh, tức là “một tâm cũng chẳng sanh”. A Lan Na trong ngoài đều vắng lặng, cũng tức là ý nghĩa “nhất tâm chẳng sanh”), chính là ý nghĩa “hễ có ý niệm ‘có cái để đạt được’ sẽ chính là chẳng phải thật sự đạt được” càng thêm hiển nhiên, dễ hiểu! Do được nói rõ bằng cách tương phản như vậy, những điều đã nói trước đó như “hễ có các tướng ta, người v.v… tức chẳng phải là Bồ Tát”, cũng như “hễ giữ lấy tướng, bèn chấp vào tướng như ta, người v.v…” càng được xiển minh rõ rệt!

Vì sao hễ chấp Ngã, sẽ chẳng phải là Bồ Tát? Do công hạnh hoàn toàn bị mất đi! Nếu tâm niệm dấy lên, ắt có chấp lấy. Hễ chấp, sẽ thành tướng; tướng ấy liền trở thành ta, người, chúng sanh, thọ giả! Bởi lẽ, nguyên do dấy niệm chẳng có chi khác: Chưa quên tình chấp đối với “năng đắc” (chủ thể có thể đạt được) và “sở đắc” (cái bị đạt được)! “Năng đắc” chính là tướng ta, “sở đắc” là tướng người (ai là người có thể đạt được? Ta! Vì thế, “có thể đạt được” thuộc về ta. Cái để có thể đạt được (sở đắc) là thụ động. Do đối ứng với ta là người, cho nên [cái có thể đạt được] thuộc về tướng người) . Năng và sở (tức là chủ thể có thể đạt được (tức ta) và cái bị đạt được, tức tướng người) chẳng đồng nhất, sẽ thành tướng chúng sanh. Do chấp trì [ý niệm đối đãi “ta, người, chúng sanh”] không ngừng, bèn thành tướng thọ giả! Hễ có ý niệm “đạt được”, sẽ chẳng thể đạt được! Có thể biết: Hễ có niệm như bố thí v.v…, sẽ chẳng thể bố thí. Vậy thì người phát đại tâm, đại hạnh, muôn vàn chớ nên trụ tướng đã rõ lắm rồi! Do kẻ bố thí nếu có ý niệm “có cái được thí”, sẽ rất dễ đắc chí, tự mãn, sao còn có thể rộng hành bố thí cho được? Những điều khác cứ phỏng theo đó mà suy ra!

2.2.2.2.2.1.2.1.2.1.3.2. Nói rõ [nguyên do] theo chiều thuận

(Kinh) Dĩ Tu Bồ Đề thật vô sở hành, nhi danh Tu Bồ Đề thị nhạo A Lan Na hạnh.

(經) 以須菩提實無所行，而名須菩提是樂阿蘭那行。

(Kinh: Do Tu Bồ Đề thật sự chẳng có gì để hành, bèn gọi Tu Bồ Đề là thích hạnh A Lan Na) .

Trong phần nói rõ nguyên do theo chiều thuận, câu “thật vô sở hành” phải nên hiểu là “thật vô sở kỳ hành”, tức là tuy hành mà không thấy có điều được hành ấy. Ý nghĩa “không có gì để đạt được” cũng giống như thế, chớ nên hiểu lầm là “chẳng làm gì hết, chẳng đạt được gì hết”.

Khoa này nối tiếp khoa trên. Phải nên nói là “thật sự chẳng có gì

để đạt được”, nhưng nay nói “không có gì để hành” là có thâm ý. Bởi lẽ, do khi tu hành hạnh này, [chẳng thấy] có hạnh được hành, thì mới gọi là “ưa thích hạnh A Lan Na”. Nói cách khác, chính là do không có hạnh được hành ấy, thì sau đó mới có thể chứng đắc, khiến cho hết thảy người thuộc địa vị tu nhân nghe xong sẽ kinh hoảng. Nếu chẳng thể vô trụ lìa tướng, sẽ luống uổng sự tu hành ấy! Phần trước nêu ra quả vị để nói, chính là để cho người thuộc địa vị tu nhân đối chiếu. Nay nói quả vị của Tiểu Thừa đã xong, cho nên đặc biệt nói “thật sự không có gì để hành” để chỉ điểm họ. Chẳng nói “ta thật sự không có gì để hành” mà nói “do Tu Bồ Đề” cũng chứa đựng thâm ý, bởi lẽ [nói như vậy] nhằm biểu thị rõ rệt: Nói “thật sự không có gì để hành” chính là do người bên cạnh thấy như vậy, chứ bản thân Ngài đã hoàn toàn quên mất chính mình “thật sự chẳng có gì để hành”; ngụ ý: Ngay cả ý niệm “thật sự chẳng có gì để hành” cũng chẳng thể lưu giữ trong tâm. Hễ lưu lại thì tức là trụ tướng. Vì sao? Hễ tâm có ý niệm, tức là tâm chấp giữ. Nếu tâm giữ lấy tướng, sẽ chính là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả! Lại nghiền ngẫm cách nói này, ngài Tu Bồ Đề đã nói thay cho đức Thế Tôn. Có nghĩa là: Đức Thế Tôn nói “Tu Bồ Đề là người thích hạnh A Lan Na”, chẳng có chi khác, chính vì ngài Tu Bồ Đề thật sự chẳng có gì để hành. Nhưng gọi như thế cũng có ý nghĩa: Khiến cho [thính chúng] biết “thích hạnh A Lan Na” cũng thuộc về danh tướng, chứ trong tánh chẳng thể chấp từ ngữ ấy!

Nhìn chung ý nghĩa của mấy khoa trên đây, đều nhằm chỉ rõ: Ắt phải đạt được, nhưng chẳng có gì để đạt được, thì mới là thật sự đạt được! Nếu có thứ gì để đạt được, tức chẳng phải là đạt được, khiến cho người tu nhân biết: Ắt phải “hành mà chẳng có gì để hành” thì mới là chánh hành! Hễ có cái được hành, sẽ là chẳng phải hành! Thế nào là không có gì để đạt được, chẳng có gì để hành, chẳng nghĩ như thế ấy? “Chẳng nghĩ” tức là chỉ bày phương châm “chẳng giữ lấy, chẳng trụ”. Biết điều này thì sau đấy mới có chỗ để tiến nhập vô trụ. Đấy đều là những điều [chánh kinh] muốn xiển minh.

2.2.2.2.2.1.2.1.2.2. Dựa theo cái nhân xưa kia để chứng minh vô đắc

(Kinh) Phật cáo Tu Bồ Đề: “Ư ý vân hà? Như Lai tích tại Nhiên Đăng Phật sở, ư pháp hữu sở đắc phủ?” “Thế Tôn! Như Lai tại Nhiên Đăng Phật sở, ư pháp thật vô sở đắc”.

(經) 佛告須菩提：於意云何？如來昔在然燈佛所 ，於

法有所得不？世尊！如來在然燈佛所，於法實無所得。

(Kinh: Đức Phật bảo ngài Tu Bồ Đề: “Ý ông nghĩ sao? Xưa kia Như Lai ở chỗ Phật Nhiên Đăng, đối với pháp có đạt được hay chăng?” “Bạch Thế Tôn! Như Lai ở chỗ Phật Nhiên Đăng, đối với pháp thật sự chẳng đạt được!”)

Đây là chuyện xưa kia đức Thế Tôn đã hành Bồ Tát đạo, lúc mới dự vào Đệ Bát Địa. So với khi thành Chánh Giác sau này, lúc ấy Ngài vẫn còn thuộc địa vị tu nhân; nhưng so với người sơ phát tâm thì chính là quả vị. Nay dẫn chuyện này nhằm nói với người phát tâm Vô Thượng Bồ Đề. Vì thế, khoa xét theo cái nhân xưa kia này được gộp trong phần “xét theo cái quả để giải thích cặn kẽ”.

Chuyện thời Phật Nhiên Đăng (Dīpaṃkara) và chuyện đức Phật ấy làm Bổn Sư thọ ký cho đức Thế Tôn có thể thấy trong kinh Bổn Hạnh Tập và kinh Thụy Ứng (khi Phật Nhiên Đăng chưa xuất gia, vốn tên là Đĩnh Quang (loại đèn có chân thì gọi là Đĩnh (錠), không chân thì gọi là Đăng (燈) . Do lúc Ngài sanh ra, khắp hết thảy thân Ngài [sáng ngời] như ánh đèn vậy) . Khi đó, đức Thế Tôn là Thất Địa Bồ Tát (có tên là Nho Đồng (Mānavaka), còn gọi là Thiện Huệ), nhằm vào lúc Ngài sắp tu viên mãn A tăng kỳ kiếp thứ hai. Gặp Phật, nghe pháp, chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn, dự vào Bát Địa (bèn bước vào A tăng kỳ thứ ba), Phật Nhiên Đăng thọ ký cho Ngài rằng: “Chín mươi mốt kiếp sau, [tên kiếp khi đó] được gọi là Hiền Kiếp, ông sẽ thành Phật, hiệu là Thích Ca Mâu Ni”.

Vô Sanh Pháp tức là Chân Như Thật Tướng. Nhẫn (忍) có nghĩa là “thông đạt vô ngại, bất thoái”. Đó gọi là Lý và Trí ngầm ứng hợp, có thể chấp nhận, ấn trì. Đối với chuyện chứng Vô Sanh Pháp Nhẫn trong Đại Thừa thì có nhiều thuyết. Đại Trí Độ Luận bảo là [Bồ Tát] đã đăng địa (chứng từ Sơ Địa trở lên, đó là nói theo Biệt Giáo) liền đắc. Các kinh như Nhân Vương v.v… bảo sẽ đắc [Vô Sanh Pháp Nhẫn] trong Thất Địa, Bát Địa, Cửu Địa. Cần phải biết: Sơ Trụ trong Viên Giáo trở lên thì đã phần chứng (đó gọi là “phá một phần vô minh, chứng một phần Pháp Thân”) . Đạt tới Bát Địa bèn chứng viên mãn, nên gọi là Vô Học. Cho tới Đẳng Giác bèn kiến tánh, giống như cách một lớp the ngắm mặt trăng. Chỉ có Cứu Cánh Giác mới chứng đắc rốt ráo!

Đối với chữ Pháp trong “ư pháp”, các bản sớ giải [xưa kia] đều dựa theo lời lẽ thọ ký để nói, thiếu thỏa đáng! Chỉ có ngài Ngẫu Ích dựa theo Vô Sanh Pháp Nhẫn để nói là rất đúng (các bản sớ giải do câu nệ bài tụng của đức Di Lặc. Bài tụng ấy như sau: “Phật ư Nhiên Đăng ngữ, bất thủ lý thật trí, dĩ thị chân thật nghĩa, thành bỉ vô thủ thuyết” (Phật nơi lời Nhiên Đăng, chẳng lấy lý Thật Trí, dùng nghĩa chân thật ấy, nói thành chẳng giữ lấy) . Xét ra, chữ Ngữ trong bài tụng ấy hoàn toàn chẳng nói về ngôn ngữ thọ ký! Xưa kia, đức Thế Tôn do nghe pháp mà chứng Vô Sanh; do vậy, Ngài được thọ ký. Như vậy thì chữ Ngữ trong lời tụng dường như là nói đến pháp do đức Nhiên Đăng đã nói. Bài tụng có ý nói: Do nghe pháp ngữ mà chẳng chấp vào lý thể và Thật Trí (nhằm phân biệt với Quyền Trí mà nói là Thật Trí) . Do bởi lẽ ấy, nghĩa chân thật được thành. Do vậy, có thể chứng minh rằng Ngài (ý nói đức Thế Tôn) quyết chẳng chấp giữ lời đức Nhiên Đăng đã nói (câu này nhằm ca tụng câu “trưởng lão thật sự không có gì để đắc”) . Nói chung, do chẳng chấp trước đối với Lý và Trí, cho nên có thể Lý và Trí ngầm hợp mà chứng Vô Sanh. “Nghĩa chân thật” là nói đến Vô Sanh. Vô Sanh Pháp là Chân Như Thật Tướng, nên nói là “nghĩa chân thật”. Hoặc có thể hiểu là pháp được nghe nói từ nơi Phật Nhiên Đăng thì cũng được. “Hữu sở đắc” là có cái để đạt được. Hễ có cái để đạt được, tức là chấp giữ, tức là trụ tướng.

Ý của lời hỏi [trong đoạn kinh Kim Cang trên đây] là trong khi Ngài (lúc Phật Thích Ca đang tu nhân) nghe pháp thuở ấy, có thể chẳng trụ tướng hay không? Nếu xét theo phương diện đã chứng đắc Vô Sanh Nhẫn để nói, thì chữ Đắc càng dễ hiểu hơn! Hỏi rằng: Khi xưa, lúc Phật đã đắc Vô Sanh Pháp, trong tâm Ngài có pháp Vô Sanh để đắc hay không? Ở đây chẳng nói “tác niệm” (nghĩ ngợi), do hễ có cái để đạt được, sẽ là “tác niệm”. Vì vậy, tỉnh lược! Tuy đức Thế Tôn gạn hỏi, thật ra đã là ngầm đâm kim vàng, mở miệng liền nói “Như Lai”. Do nói theo tánh, pháp lại vô hình, từ đâu mà có Đắc cho được?

Từ chữ “Thế Tôn” trở đi là lời thưa của trưởng lão. Đối với hai chữ Thế Tôn, có thể thấy rõ vậy. Các bản kinh được lưu hành sau đời Tống, trước hai chữ Thế Tôn còn thêm “phất dã” (không phải vậy, không có, thưa không…), lầm to rồi! Phàm văn tự sau hai chữ “phất dã” đều là hoạt cú (những câu phải hiểu theo ý nghĩa linh hoạt) . Xem lời đáp trong đoạn tiếp theo, chính là ý nghĩa quyết định, há cần hoạt cú để làm gì cơ chứ? Trưởng lão lên tiếng cũng xưng Như Lai, thật sự phù hợp khít khao với lời hỏi. Ngài đã chẳng có gì để đạt được, đã chẳng còn phiền rườm lời nữa. Vì sao trưởng lão biết “pháp thật sự không có gì để đạt được” mà nói lời quyết định ấy? Do nghe pháp mà trụ tướng thì trong tâm chưa ngừng sanh diệt, há có thể chứng ngay Vô Sanh ư? Vì thế biết: Thuở ấy, Phật được nghe thuyết pháp, thật sự chẳng có gì để đạt được. Đó là giải thích dựa theo sự nghe pháp. Nếu xét theo chứng Vô Sanh Pháp để giải thích, đã là chứng đắc Vô Sanh Pháp, há có thể còn có cái để đạt được nữa ư? Nếu còn có [ý niệm] “có pháp Vô Sanh” để có thể đạt được, sẽ vẫn là cái tâm sanh diệt y như cũ, há còn có thể nói là “chứng Vô Sanh Pháp” ư? Vì thế, tuy đắc Vô Sanh Pháp, nhưng đối với pháp ấy, thật sự chẳng có gì để đạt được!

Trên đây là phần giải nghĩa dựa theo văn từ đã xong; nhưng ý nghĩa chung của khoa này còn chứa đựng những điều mầu nhiệm, chớ nên không biết! Thế nào là “nghĩa chung?” Chính là vì sao lại nói khoa này. Nay chia đại lược thành ba tiết để nói:

1) Các khoa trên đây đối với ý nghĩa “đắc quả vô trụ” đã chú trọng xiển phát cùng tận. Người thuộc địa vị tu nhân phải nên hiểu rõ: Ắt phải nên vô trụ. Nhưng vẫn phải ngăn ngừa có người cho rằng “tuy nhân và quả ắt cần phải như nhau, quả đã là như thế, nhân cũng phải nên như thế, nhưng quả vị Tiểu Thừa và nhân hạnh Đại Thừa có lẽ có những chỗ chẳng hoàn toàn tương đồng!” Vì thế, nói về Tiểu Thừa xong, lại đặc biệt nêu ra ý nghĩa “quả vị Đại Thừa cũng là đắc mà chẳng đắc, chẳng thể trụ tướng” để nói rõ, khiến cho người tu Đại Thừa tu theo ý chỉ “vô trụ” trọn chẳng còn ngờ vực chất chứa! Đó là điều thứ nhất.

2) Nói tới quả vị Đại Thừa, chẳng nêu ra Phật, mà nêu lên Bồ Tát [để nói], nhằm ngừa [người nghe] sẽ nghi “Phật đã là Cứu Cánh Giác, há có thể sánh nghĩ?” Còn địa vị Bồ Tát thì hạn cuộc trong nhân quả. Kinh này trong phần sau lại dẫn chuyện này để nói rộng rằng: “Nếu lúc ấy mà có pháp để đạt được, sẽ chẳng thọ ký. Do chẳng có gì để đạt được, cho nên mới được thọ ký”, khiến cho [hành nhân] biết “Bồ Tát trụ tướng sẽ chẳng thể thành Phật”. Như vậy thì người phát tâm tu Đại Thừa, nếu trụ vào tướng, há có thể thành Bồ Tát ư? Lại còn há có phải là Bồ Tát hạnh ư? Do vậy, khoa trước có nói: “Nếu có các tướng ta, người v.v… tức chẳng phải là Bồ Tát”. Hễ nói như thế, cái lý “nhân quả như một” và yếu chỉ “vô trụ” càng thêm rạng rỡ. Đó là điều thứ hai.

3) Đã dẫn quả vị Bồ Tát cố nhiên là như thế, nhưng không nêu riêng Bồ Tát thuộc địa vị nào khác, chỉ riêng nêu Đệ Bát Địa là vì lẽ nào? Do trước đó đã nói quả vị Tiểu Thừa coi đắc Vô Sanh là chứng đạo, là bậc Vô Học, nên nay nêu ra Đại Thừa, cũng dẫn “Bát Địa đắc Vô Sanh, đạt tới Vô Học” để nói. Vô Học có nghĩa là chứng đạo. Bởi lẽ, trước Bát Địa thì tuy đã chứng, nhưng chưa viên mãn, nên gọi là Hữu Học (nếu luận về rốt ráo chứng thì thuộc địa vị Phật), sự chứng đắc của Tiểu Thừa hay Đại Thừa đều tương đồng, khiến cho người nghe đối với lý Vô Trụ chẳng đến nỗi nẩy sanh mảy may ngờ vực. Hơn nữa, kinh này vừa mở đầu liền nói “hãy nên phát tâm, khiến cho nhập Vô Dư Niết Bàn”. Sau đó lại nói “hiền thánh đều do pháp vô vi [mà có sai biệt]”. Niết Bàn tức là vô vi, đều có nghĩa là “chẳng sanh, chẳng diệt”. Vì thế, Đại Thừa lẫn Tiểu Thừa đều nêu ra người chứng Vô Sanh để nói, hoàn toàn tương ứng với điều đã nói trước đó, khiến cho người học biết “đã phát tâm muốn nhập Vô Sanh, thì tâm chẳng sanh diệt”. Làm thế nào để tâm có thể chẳng sanh? Ắt phải nên chẳng trụ vào tướng! Hễ có chỗ trụ, sẽ là cái tâm sanh diệt, sao có thể chứng nhập Vô Sanh cho nổi? Vì thế, Vô Trụ chính là phương pháp duy nhất để tiến nhập Vô Sanh. Đấy là điều thứ ba.

Xét cả ba nghĩa ấy, cũng biết kinh này nghĩa lý kín nhiệm, lớp lang nghiêm chỉnh. Người kết tập kinh dùng hai chữ “Phật cáo” (Phật bảo) đặt ở đầu đoạn này, chính là để chỉ dạy chúng ta: Trong đoạn này có nghĩa lý thâm áo, chớ nên chỉ cầu tìm nơi văn tự vậy!