Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 9

2.2.2.2.2.1.1.2. Sanh lòng tin

Chia thành bốn đoạn:

1. Chỉ bày phân biệt căn cơ.

2. Nêu rõ phước đức.

3. Kết lại để hiển thị Trung Đạo.

4. Gạn hỏi, giải thích, chứng minh để kết lại.

2.2.2.2.2.1.1.2.1. Chỉ bày, phân biệt căn cơ

2.2.2.2.2.1.1.2.1.1. Thưa hỏi

(Kinh) Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Phả hữu chúng sanh đắc văn như thị ngôn thuyết chương cú, sanh thật tín phủ?

(經) 須菩提白佛言：世尊！頗有眾生，得聞如是言說章句，生實信不？

(Kinh: Ngài Tu Bồ Đề bạch cùng đức Phật rằng: - Bạch đức Thế Tôn! Há có chúng sanh nào được nghe chương cú ngôn thuyết như thế mà sanh lòng tin chân thật hay không?)

(Bổ) Kinh này hễ [chỗ nào] có câu “Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn” đều nhằm trịnh trọng [nhấn mạnh] chuyện sẽ nói, vì những điều sẽ nói đều là đạo lý khẩn yếu nhất. “Phả” (頗) là nhiều. “Như thị” chỉ điều vừa được minh thị trong đoạn kinh văn trên đây. “Ngôn thuyết” là pháp vừa được nói trong đoạn kinh văn trước đó. “Chương cú” chẳng phải là một chương (chapter), hay một câu. La Thập đại sư tùy thuận thành ngữ ở phương này (Trung Hoa) . Người Hán khi giải nói kinh điển, phần nhiều gọi đó là “chương cú”. Hai chữ này chỉ những đạo lý được nói trong phần kinh văn trước đó. “Thật tín”: Chẳng phải là nói về lòng tin hời hợt, vu vơ, mà là có thể liễu giải ý nghĩa chân thật trong chương cú, ngôn thuyết như thế. Lời hỏi này của ngài Tu Bồ Đề chú trọng nơi thật tín, tức là khai thị bọn chúng ta: Đối với ngôn thuyết chương cú như thế, ắt phải sanh lòng tin chân thật thì mới được! Những điều đức Thế Tôn đã nói trên đây quá ư sâu xa, hết thảy chúng sanh nghe rồi đương nhiên là sanh lòng tin; nhưng người có thể sanh lòng tin chân thật có nhiều hay không? Sợ rằng chẳng nhiều lắm! Đạo lý sâu như thế, người sanh lòng tin chân thật, nếu chẳng phải là bậc thượng căn lợi trí sẽ không làm nổi, nhưng căn khí như thế ấy chẳng gặp được nhiều! Rốt cuộc cần phải là bậc thượng căn lợi trí ư? Hay chẳng bắt buộc phải là bậc thượng căn lợi trí?

2.2.2.2.2.1.1.2.1.2. Giải đáp

2.2.2.2.2.1.1.2.1.2.1. Phân biệt các căn cơ có thể sanh lòng tin

(Kinh) Phật cáo Tu Bồ Đề: - Mạc tác thị thuyết. Như Lai diệt hậu, hậu ngũ bách tuế, hữu trì giới, tu phước giả, ư thử chương cú, năng sanh tín tâm, dĩ thử vi thật.

(經) 佛告須菩提：莫作是說。如來滅後，後五百歲，有持戒修福者，於此章句，能生信心，以此為實。

(Kinh: Đức Phật bảo ngài Tu Bồ Đề: - Đừng nói như vậy. Sau khi Như Lai diệt độ, năm trăm năm sau, có người trì giới, tu phước, đối với chương cú này có thể sanh tín tâm, coi đấy là thật) .

(Bổ) Người kết tập kinh đặt thêm câu “Phật cáo Tu Bồ Đề” với dụng ý chỉ rõ: Lời dạy này là trọng yếu. Bằng câu “mạc tác thị thuyết” (đừng nói như vậy), đức Thế Tôn chặn họng ngài Tu Bồ Đề, bảo tôn giả chẳng thể nói như thế được! Không chỉ là đại chúng trong hiện tại có thể sanh lòng tin chân thật, mà kể cả sau khi đức Như Lai diệt độ, tới năm trăm năm sau, vẫn có người có thể trì giới, tu phước sanh khởi tín tâm đối với chương cú này. Người ấy có thể sanh tín tâm, liền coi chương cú này là nghĩa chân thật. Chỉ có hai loại người trì giới và tu phước là có thể sanh lòng tin đối với chương cú này, chứ những kẻ khác sẽ chẳng thể! Chữ Thử trong “dĩ thử” cũng nhằm nói đến “ngôn thuyết chương cú”. “Vi thật” (Coi là thật) nghĩa là có thể hiểu rõ đạo lý trong kinh này. Từ đấy dụng công, cho nên có thể sanh tín tâm, hoàn toàn nhờ vào “dĩ thử vi thật” (coi đó là thật) . Xưa nay, có khá nhiều bậc đại văn nhân từng xem Tam Tạng, không chỉ là một lượt, nhưng hỏi đến tu hành thì chẳng hề có mảy may, chính là do căn bệnh “chẳng coi đấy là thật”! “Coi đấy là thật” chính là lời giải đáp cho câu hỏi về sanh lòng tin chân thật của ngài Tu Bồ Đề.

Dụng ý trong lời hỏi của ngài Tu Bồ Đề, một đằng là mong cho mọi người sẽ sanh lòng tin chân thật, đằng khác là lo ngại lý quá sâu, chẳng phải là bậc đại căn khí, sẽ chẳng thể tin tưởng chân thật; dụng ý là như thế đó. Vì sao đức Phật chặn họng tôn giả [Tu Bồ Đề]? Trong ấy, chứa đựng ba ý nghĩa trọng yếu, từ các câu kinh văn sau đó, sẽ có thể thấy:

1) Chớ nên coi thường chúng sanh! Năm trăm năm sau mà vẫn có người như thế, huống hồ hiện tại ư?

2) Đừng nên ngăn trở thiện niệm của kẻ khác, khiến cho họ sanh tâm thoái khuất! Cứ xem câu kinh văn trong phần sau nói [người như vậy] đã gieo các thứ thiện căn nơi vô lượng ngàn vạn chư Phật thì biết ngay.

3) Chẳng bắt buộc là bậc thượng căn, lợi trí! Chỉ cần là hai loại người trì giới và tu phước, thì sẽ có thể sanh lòng tin.

Nghĩa thứ nhất và thứ hai sanh từ nghĩa thứ ba. Bởi lẽ, hai loại người trì giới và tu phước, trí huệ đều chẳng cao. Trì giới, tu phước đều là người cầu phước báo. Họ đối với pháp môn rất sâu này vốn có ý thoái khuất; vì thế, đức Phật răn đừng nói lời ấy!

Trên đây là nói nông cạn; trong đó, còn chứa đựng thâm ý. Câu “mạc tác thị thuyết” (đừng nói lời ấy) chính là nói với người hoằng dương Đại Thừa Phật pháp. Không chỉ đối với người trong thuở ấy, mà còn là nói với người hoằng dương Đại Thừa Phật pháp trong mai sau. Không chỉ răn ngài Tu Bồ Đề chớ nên nói như thế, mà hiện thời chúng ta cũng chớ nên nói như thế. Bổn ý của đức Phật là mong [các đệ tử Phật hãy] dốc cạn sức lực hoằng dương pháp môn Bát Nhã. Kinh này do ngài Tu Bồ Đề khải thỉnh, trong tám hội trước, Ngài đã thay mặt đức Phật tuyên nói; có thể thấy ngài Tu Bồ Đề là người hoằng dương Bát Nhã. Trong phần sau, [chánh kinh] nhiều lượt nói “thọ trì, đọc tụng, vì người khác nói”, có thể thấy niềm mong mỏi hoằng dương Bát Nhã của đức Phật từ chỗ này! Nếu nói như vậy, há có phải là bổn ý hoằng dương ư? Nhưng hoằng dương Bát Nhã, đúng là chẳng dễ!

Như Trung Hoa từ đời Tống đến nay, các cổ đức thấy pháp môn Bát Nhã khó tu, phần nhiều chẳng muốn giảng, cho rằng chúng sanh nghiệp sâu, chướng nặng, chấp tướng đủ thứ, chẳng dễ gì lãnh hội. Lại sợ người nghe pháp môn này, đâm ra đọa vào Thiên Không, thậm chí trở thành ác thủ không, chẳng thà không giảng! Đức Thế Tôn đã sớm thấy điều này. Vì thế, răn “đừng nói lời ấy”. Các chứng bệnh như do [nghe] giảng Bát Nhã mà đâm ra đọa vào Thiên Không, chính là vì người giảng chẳng khéo hoằng dương, chẳng phải là lỗi của người nghe! Cần phải biết: Bát Nhã chính là Phật chủng. Kinh này nói: “Nhất thiết chư Phật, cập chư Phật A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề pháp, giai tùng thử kinh xuất” (hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra) . Nếu chẳng giảng, đạo lý Bát Nhã vĩnh viễn chẳng thể tỏa rạng, há chẳng phải là đoạn Phật chủng ư? Vì vậy, chẳng thể không dốc cạn sức lực hoằng dương! Phần sau có nói “hà đảm Như Lai Tam Miệu Tam Bồ Đề” (gánh vác Chánh Đẳng Chánh Giác của Như Lai) vậy!

Các vị đại đức cận đại phần lớn chẳng giảng Bát Nhã, mà giảng Tam Đế viên dung; thật ra, [Tam Đế] chẳng dễ liễu giải! Đức Phật nói Tam Đế trong hội Pháp Hoa, chính là sau khi đã tuyên nói Bát Nhã. Vì thế, đức Phật răn trước “mạc tác thị thuyết” (đừng nói lời ấy) vì muốn ngài Tu Bồ Đề hoằng dương pháp môn này. Ý nói: Ông chẳng hoằng dương, sao có thể khiến cho người khác liễu giải, sanh lòng tin chân thật? Ông chỉ lo chúng sanh chẳng dễ sanh lòng tin, quên bẵng đại sự hoằng dương Bát Nhã, há có nên chăng? Không chỉ như vậy! Ông chẳng hoằng dương, chính là ngăn trở thiện niệm của kẻ khác! Vì thế, hãy nên dốc cạn sức hoằng dương. Nhưng hoằng dương mà nếu chẳng thận trọng, lại càng chớ nên! Đức Phật giảng Bát Nhã đã nhằm lúc tuổi già. Khi Ngài mới thành đạo, trước hết nói kinh Hoa Nghiêm. Vì trong Hiền Kiếp, Thích Ca Mâu Ni đã là vị Phật thứ tư, cách [quá khứ] Phật đã lâu xa, chẳng thể không hoàn toàn nói ra cảnh giới Phật. Ngài quay lại giảng A Hàm; đó là khiến cho mọi người tự tận lực thực hành thực tiễn. Đợi cho căn cơ của mọi người dần dần chín muồi, liền giảng Phương Đẳng, nói rõ lý Đại Thừa, khiến cho họ hồi Tiểu hướng Đại. Kế đó mới giảng Bát Nhã. Có thể thấy: Cần phải thận trọng đối với pháp môn này! Đã cần phải hoằng dương, lại còn phải thận trọng. Do đó, ắt phải chọn lấy căn cơ trì giới và tu phước. Ý đức Phật là: Ông sợ người ta chẳng dễ sanh lòng tin chân thật, lại sợ người sanh lòng tin chân thật chẳng nhiều. Chỉ cần vâng theo lời ta nói mà hoằng dương, từ thực tiễn mà dụng công, người nghe sẽ chẳng đến nỗi mắc sai lầm! Chỉ tùy thuộc phương pháp hoằng dương như thế nào, há lo chẳng sanh lòng tin chân thật ư? “Mạc tác thị thuyết” là một câu khẩn yếu nhất, cho đến tột cùng đời vị lai, người hoằng dương Phật pháp đều nên như thế!

“Như Lai diệt hậu” (Sau khi Như Lai diệt độ): “Diệt” là diệt độ. Diệt độ có hai nghĩa:

- Ý nghĩa căn bản là nói đến cái tâm chẳng sanh diệt, thường nói “sanh diệt đã diệt, tịch diệt hiện tiền”, được gọi là Niết Bàn.

- Sau này, từ ngữ này được mượn dùng, phàm hết thảy Phật, Bồ Tát viên tịch cũng gọi là “nhập diệt”.

“Diệt hậu” là nói sau khi hết thảy các tướng sanh diệt của Phật đã diệt; đấy là thân Ứng Hóa diệt. Như Lai là Pháp Thân, vì sao nói diệt? Trong ấy, có đạo lý tinh áo, đức Phật mong chúng ta liễu giải, đặc biệt nói “Như Lai diệt”, có ba ý nghĩa trọng yếu [như sau]:

1) Báo Thân và Ứng Hóa Thân đều là tướng. “Diệt” là Báo Thân và Ứng Thân diệt. Như đức Thế Tôn mặc áo, dùng cơm, thị hiện tướng phàm phu bị diệt; đó là Ứng Hóa Thân diệt. Báo Thân cũng từ Pháp Thân hiển hiện. Đã có hiển hiện thì cũng có diệt. Ở đây, chẳng nói Ứng Thân và Báo Thân diệt; tức là nói rõ Như Lai chẳng còn hiện Ứng Thân và Báo Thân vì muốn cho chúng ta cảnh giác. Cần phải biết: Báo Thân và Ứng Thân do Như Lai hiển hiện vẫn là sanh diệt. Đó gọi là “phàm tất cả các tướng đều là hư vọng”, huống hồ cái túi da hôi thối của chúng ta! Hơn nữa, thân tướng của chúng ta sanh thì chẳng biết vì sao mà sanh, diệt thì chẳng biết cớ sao lại diệt, hoàn toàn bị nghiệp lực lôi kéo, chính mình chẳng thể làm chủ. Phật thì chẳng phải vậy, tuy Ứng Thân và Báo Thân là sanh diệt, nhưng Như Lai tự mình làm chủ, muốn sanh liền sanh, muốn diệt liền diệt. Chúng ta đều có Như Lai Tạng, phải nên nhanh chóng trở về diện mục vốn sẵn có.

2) Chứng đắc bản tánh thì gọi là Như Lai, nhưng Pháp Thân vô tướng, có thể thấy bằng cách nào? Cái có thể thấy chính là tướng, tức là thân mà Bồ Tát trông thấy bất quá là Báo Thân do Pháp Thân hiện khởi, thân mà phàm phu trông thấy chính là thân Ứng Hóa do Pháp Thân hiện khởi. Nếu có thể thấy Ứng Thân và Báo Thân chẳng phải tướng, tức là thấy Như Lai. Do vậy, muốn kiến tánh, tức là từ “chẳng phải tướng” mà thấy, chớ nên nhập vào đoạn diệt. Vì thế, cảnh cáo chúng ta: Thấy Như Lai chẳng dễ dàng! Cần phải dũng mãnh, tinh tấn để chứng đắc. Chúng ta muốn thấy Như Lai, phải cầu từ nơi tánh. Nói đến tánh thì ta và Như Lai tự và tha chẳng hai, có thể từ tánh thể của chính mình mà lãnh hội đôi chút. Đó chính là cơ duyên để thấy Như Lai.

3) Báo Thân và Ứng Thân của Như Lai còn phải nhập diệt, do vẫn là tướng; nhưng chẳng phải là vĩnh viễn diệt, còn sẽ thị hiện. Cần phải biết: Báo Thân và Ứng Thân chính là hình bóng của Pháp Thân. Chúng ta biết Pháp Thân chẳng diệt, tức là Báo Thân và Ứng Thân lại có cơ hội thị hiện. Xưa nay, có người thấy kim thân một trượng sáu thước. Có người dũng mãnh, tinh tấn, như La Hán thấy thân Phật cao ngàn thước. Có người thấy thân Phật to như núi Tu Di. Đó chính là Báo Thân được thấy bởi Bồ Tát. Lại như Trí Giả đại sư chú giải kinh Pháp Hoa xong, đích thân thấy hội Linh Sơn nghiễm nhiên chưa tan, đều là các chứng minh cho điều này.

Vì vậy, nghĩa thứ nhất là nói “Như Lai chẳng còn thị hiện Báo Thân và Ứng Thân nữa”, hòng cảnh tỉnh chúng ta. Nghĩa thứ hai là khiến cho mọi người biết: “Muốn thấy Như Lai, cần phải dụng công nơi tự thân”. Nghĩa thứ ba là nói “Như Lai bất diệt, chỉ cần dụng công, vẫn có thể trông thấy”.

Câu “hậu ngũ bách tuế” có ba cách giải thích:

1) Dùng ý nghĩa “về sau” để giảng chữ Hậu trong câu “Như Lai diệt hậu”, tức là năm trăm năm sau khi Như Lai diệt độ.

2) Coi năm trăm năm thứ nhất sau khi Như Lai diệt độ là Tiền, coi năm trăm năm thứ hai là Trung, coi năm trăm năm thứ ba là Hậu.

3) Nói tới năm trăm năm thứ năm sau khi Như Lai diệt độ (tức hai ngàn năm trăm năm sau khi đức Phật nhập Niết Bàn) . Bởi lẽ, Chánh Pháp và Tượng Pháp mỗi thời là một ngàn năm, Mạt Pháp một vạn năm. “Hậu ngũ bách tuế” là nói đến năm trăm năm đầu tiên trong thời Mạt Pháp. Sau khi Như Lai diệt độ, Chánh Pháp một ngàn năm, năm trăm năm đầu là Giải Thoát Kiên Cố, năm trăm năm kế tiếp là Thiền Định Kiên Cố. Nói “giải thoát” tức là chứng đắc Bát Nhã Ba La Mật, độ hết thảy các khổ ách. “Kiên cố” tức là căn khí của chúng sanh vững vàng. Năm trăm năm kế đó, căn khí kém hơn, nhưng vẫn có thể trụ trong Thiền Định. Giải thoát và Thiền Định chính là Định, Huệ, nên gọi là Chánh Pháp. Năm trăm năm đầu trong một ngàn năm của thời Tượng Pháp, tuy vẫn có giải thoát và Thiền Định, nhưng đã rất ít, [đệ tử Phật] chuyên chú trọng nói Lý, chẳng đặt nặng thực hành. Vì thế nói là Đa Văn Kiên Cố. Cần phải biết: Xem kinh trọng tại tác Quán. Nếu chỉ chú trọng đa văn, sẽ như đếm vật báu của người khác, chính mình chẳng có nửa phần, còn gọi là “nói chuyện ăn sẽ chẳng no”. Đức Thế Tôn bảo ngài A Nan: Nhiều kiếp trước kia, ông cùng ta đồng tu, tới nay ông vẫn làm thị giả của đức Phật, căn bệnh là do chuyên chú trọng đa văn. Năm trăm năm kế tiếp, ngay cả người đa văn cũng ít, chúng sanh chỉ biết dựng chùa, tạo tháp; nên gọi là Tháp Tự Kiên Cố. Trong một ngàn năm ấy, Phật pháp chỉ còn hình thức, đã đánh mất bổn ý của đức Phật, bất quá gần giống mà thôi, nên gọi là Tượng Pháp. Tới năm trăm năm đầu thời Mạt Pháp, Phật pháp càng suy, chúng sanh chỉ biết đấu tranh, nói theo danh từ mới là “phấn đấu”. Phật pháp tại Ấn Độ đã sớm diệt, nguyên nhân là do trong thời Tượng Pháp đã có nhiều đấu tranh. Ở Trung Hoa cũng thế, vào giữa đời Đường, Thiền Tông, Tịnh Tông, Tướng Tông đều dấy lên sự tranh chấp môn hộ. Vì thế, gọi là Đấu Tranh Kiên Cố. “Hậu ngũ bách tuế” trong kinh này chính là chỉ lúc ấy. Hiện thời, lại là sau “năm trăm năm” trong thời Mạt Pháp. Vì thế, đức Phật nói lúc này mà nếu có người có thể xem kinh, đúng là chẳng nhiều cho mấy!

“Dĩ thử vi thật” (Coi đó là thật) chính là người có thể trì giới, tu phước; ở đây có bốn nghĩa:

1) Bát Nhã là chánh trí huệ, Huệ sanh từ Định, Định sanh từ Giới. Vì thế, muốn khởi chánh trí Bát Nhã, cần phải dụng công từ Giới. Nếu không, sẽ chẳng thể do đâu mà sanh Định và Trí được! Phàm phu có thể trì giới thì mới có thể lìa ô nhiễm từ bên ngoài. Nếu chẳng trì giới, tâm chẳng thanh tịnh, chẳng thể nhiếp tâm một chỗ, chẳng thể tác quán, sao có thể sanh ra Bát Nhã? Nếu chẳng do trì giới mà muốn sanh trí, ắt đọa nhập Ác Thủ Không cũng chưa biết chừng! Vì thế, phước huệ song tu như hai bánh của cái xe, khuyết một chẳng thể được! Người tu hành có thể như thế thì mới có thể thành Lưỡng Túc Tôn. Hơn nữa, hai đằng cần phải bình đẳng, chẳng thể nặng nhẹ. Có người nói “chỉ cần trí huệ”; trọn chẳng biết “trọng huệ, khinh phước” tức là thiếu khuyết đại bi, muôn vàn chớ nên! Vì thế, chư Phật dạy mọi người phát tâm đại bi. Kinh này hễ mở miệng ra là nói tới bố thí, đủ thấy tu huệ chẳng thể nào không tu phước! Nếu chẳng tu phước, sẽ vô duyên với chúng sanh. Không chỉ là vô duyên, ngay cả tướng hảo của người tu hành cũng chẳng thể đầy đủ! Đối với người hoằng dương Phật pháp, tướng hảo cũng trọng yếu. Vì thế, trong kinh Phật, chỗ nào cũng đều nói đến tướng hảo của Phật, Bồ Tát. Tướng của La Hán chẳng bằng Phật, điều ấy có đạo lý! Trong phần trước đã nói: Sau khi chứng Thể, phải hiện tướng, đều vì chúng sanh. Chúng sanh trông thấy người tướng hảo, sẽ dễ thân cận. Pháp môn Bát Nhã chính là dạy mọi người thành Phật. Trì giới, tu phước chính là căn bản để thành Phật.

2) Cần phải biết người trì giới, ắt thiểu dục, biết đủ, tham dục ít hơn! Loại người này tu Bát Nhã mới chẳng nẩy sanh khuyết điểm. Bởi lẽ, tu Bát Nhã cần phải lìa tướng. Kẻ tham dục nhiều, quyết chẳng thể lìa được! Người tu phước ắt tin sâu nhân quả. Người đời mong được danh lợi, chiếu theo pháp thế gian để cầu, còn hạng người này chiếu theo Phật pháp để cầu. Do vậy, người tin sâu nhân quả sẽ chẳng đến nỗi lệch về phía tướng đoạn diệt. Chẳng trụ nơi tướng thì người trì giới thích đáng nhất. Chẳng nhập tướng đoạn diệt thì người tu phước thích hợp nhất. Như kẻ lắm tham dục, vừa nghe Bát Nhã, sẽ phạm các lỗi lầm rất nhiều. Có kẻ hiểu “chẳng trụ tướng” cong vạy, cho rằng làm ác chẳng trở ngại, thốt lời cao luận bừa bãi, không chuyện gì chẳng làm, cứ ngược ngạo tự cho mình đã hiểu sâu xa lý Bát Nhã, thậm chí sát sanh, dâm loạn, mà luôn cho là “chẳng trụ tướng”. Do vậy, đức Phật chẳng chọn loại người này, mà ắt chọn lựa người thiểu dục, tri túc.

3) Trong kinh văn thuộc phần trên đã nói phát tâm hành Bát Nhã, hãy nên hành bố thí. Bố thí tức là Xả. Hai loại người này chính là người có thể Xả: Trì giới có thể bỏ thế gian dục, người tu phước bèn bỏ tài sản, tinh thần của chính mình, dùng tài, pháp, vô úy để thí cho người khác, hết sức phù hợp đạo lý Bát Nhã.

4) Tu pháp môn này, trước hết, hãy nên lấp bít một môn “phi pháp tướng”. Trì giới, tu phước chính là lấp bít phi pháp tướng. Chỉ cần lại đối với pháp tướng, quán chiếu lâu ngày, chẳng chấp trước pháp tướng, sẽ có thể thành tựu. Vì thế, đức Phật chọn lấy hai loại người ấy, có thể thấy trì giới, tu phước chẳng khác gì nói đến người học pháp môn Bát Nhã. Lại chính là nói với chúng ta: Nếu muốn học Bát Nhã, cần phải “đừng làm các điều ác, vâng hành các điều thiện”. Chẳng làm ác là giới, hành thiện là phước, thiết thật thực hiện, củng cố cơ sở ấy thì mới được. Hai loại người ấy sẽ cẩn thận trong mọi điều nhỏ nhặt, có thể buông xả hết thảy. Nếu không, sẽ chẳng thể nhập Bát Nhã. Người có thể sanh tín tâm, dùng Tín làm cửa nẻo để nhập đạo. Ắt phải thật hành như thế thì mới có thể nhập môn. Nếu không, chỉ là giảng thuyết, chẳng thể nhập môn.

Có người nói trì giới và tu phước là căn bản của tu Bát Nhã. Trước là ngăn chặn Thiên Không, chuyện này là cố nhiên, nhưng vẫn còn nghi. Trong kinh đã nói rõ “dĩ thử vi thật” (coi đó là thật), hai loại người này rốt cuộc trí thức chẳng đủ, sao có thể hiểu rõ nghĩa chân thật trọng yếu của kinh này? Ở đây có một đạo lý khẩn yếu. Vì sao? Do được Phật gia bị. Loại người này là căn cơ được đức Phật chọn lựa quyết định. Nếu có thể vâng theo lời đức Phật dạy, trì giới, tu phước mà hành, ắt được Phật gia bị, liền có thể coi đó là thật. Người học Phật nhất định cần phải đi, đứng, ngồi, nằm, thời thời khắc khắc cầu Tam Bảo gia bị. Bất luận tu môn công phu nào, cũng đều là như thế. Ngay cả khi giảng kinh, cũng cần phải quăng bỏ tri kiến lúc bình thời, cầu Tam Bảo gia bị. Nếu lìa sự quán niệm ấy, tức là chưa khởi tín tâm. Như niệm Phật thì trong lúc niệm nếu chẳng vứt bỏ hết thảy tri kiến lúc bình thường, trong tâm chẳng có gì để chuyên dốc ý cầu Phật Di Đà gia bị thì sẽ chẳng thể!

Nhưng lại có người nói: “Như thế thì học theo bọn ngu phu ngu phụ là được rồi, sao đức Phật lại nói cần phải đọc tụng kinh điển Đại Thừa vậy?” Điều này có hai nghĩa:

1) Hiểu rõ kinh điển, công phu sẽ càng thêm thù thắng. Chất chứa đạo lý trong ruộng thức thứ tám, một khi tương ứng, Tam Minh và Lục Thông sẽ có thể đồng thời phát sanh.

2) Người thật sự có thể tin, hãy nên học theo ngu phu, ngu phụ tín tâm kiên định. Hiềm rằng hạng người bậc trung trong thế gian đông lắm, chẳng tự chấp nhận mình là ngu. Do vậy, cần phải buộc họ hiểu lý!

Cổ đức soạn sách, mở đầu phần nhiều có lời cầu Tam Bảo gia bị. Đại Bồ Tát soạn luận, đầu bộ luận cũng có câu “nương vào sức oai thần của Phật”. Điều này chân thật, chẳng dối, chẳng phải là có tánh chất dựa dẫm, mà cũng chẳng phải là mê tín. Nếu không có quan niệm như vậy, tức là có một cái ngã kiến tồn tại, khiến cho tánh linh của chính mình bị chướng trụ, [hễ bị ngăn chướng thì] soạn sách, tạo luận sao có thể triệt để cho nổi? Vì thế, chẳng hoàn toàn quăng vứt ngã kiến, sẽ không thể được! Pháp thế gian như Khổng Tử, hễ hở ra là quy vào trời, cũng do thấu hiểu ý này. Người học Nho từ đời Hán trở về sau chẳng biết điều này!

2.2.2.1.2.1.1.2.1.2.2. Chỉ bày túc căn sâu dày

(Kinh) Đương tri thị nhân, bất ư nhất Phật, nhị Phật, tam, tứ, ngũ Phật nhi chủng thiện căn, dĩ ư vô lượng thiên vạn Phật sở, chủng chư thiện căn.

(經) 當知是人，不於一佛二佛三四五佛而種善根，已於無量千萬佛所，種諸善根。

(Kinh: Hãy nên biết người ấy chẳng phải là gieo thiện căn nơi một đức Phật, hai đức Phật, ba, bốn, năm đức Phật, mà là đã gieo thiện căn nơi vô lượng hết thảy chư Phật) .

(Bổ) Khoa trước là “trì giới, tu phước” cho tới “coi đó là thật”, còn khoa này chính là để chú giải cho khoa ấy. “Thị nhân” (Người ấy) tức là người trì giới, tu phước, chỉ rõ người như thế, chẳng nói “nhân đẳng” (những người), cho thấy trì giới và tu phước, tuy nói thành hai sự, nhưng thật ra là một chuyện. Hai đằng đều chẳng thể thiếu khuyết! Từ một vị Phật cho tới vị Phật thứ hai, thời gian đã tột bậc dài lâu, chẳng biết là bao nhiêu kiếp số, huống hồ ba, bốn, năm vị Phật! Có thể thấy là người ấy đã gieo thiện căn cực xa, nhưng đức Thế Tôn lại chẳng chỉ nói như vậy, mà nói là “đã gieo thiện căn nơi ngàn vạn chư Phật”. Đã vượt ngoài ngàn vạn, lại thêm hai chữ Vô Lượng, tức là thời gian dài lâu chẳng thể nói, chẳng thể diễn tả được! Người ấy không chỉ tu một điều thiện, mà còn tu các điều thiện. “Chư thiện” chỉ Lục Độ, vạn hạnh, có thể thấy người ấy đã tu Bát Nhã tột bậc lâu dài! “Chủng căn” (Gieo căn) chính là nói đối ứng với “trì giới, tu phước”. Người ấy đã gieo căn cội cực sâu, tức là các điều thiện hợp thành cội rễ, đúng là “khó thực hiện, đáng quý”.

Đối với vô lượng chuyện trong quá khứ, đức Thế Tôn đều biết, lời này là chân thật chẳng dối! Trong cái nhìn của lũ phàm phu chúng ta, người ấy trì giới, tu phước đã hợp đạo diệu; vì sao vậy? Trong kinh văn thuộc phần trước, đức Thế Tôn vừa mở miệng, đã bảo ngài Tu Bồ Đề, liền nói “đều khiến cho hết thảy tất cả các loài chúng sanh nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ. Diệt độ vô lượng, vô số, vô biên chúng sanh như thế, nhưng thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ”. Đó là phát đại tâm. Trước hết, hãy nên độ sanh, tức chẳng rớt vào Không. Kế đó, thật sự không có chúng sanh đắc độ, tức chẳng trụ vào tướng. Kế đó là nói đại hạnh “hãy nên chẳng trụ vào đâu”. Trước là nói chẳng trụ tướng, kế đó nói hành bố thí. Nếu trụ mà chẳng hành, tức là rơi vào Không. Trong hai đoạn kinh văn ấy, đức Thế Tôn ra rả bảo ban, răn nhắc, “ắt đừng rơi vào Không” thì mới có thể phát tâm tu hành. Người ấy thực hiện trì giới, tu phước, há chẳng phải là ngầm phù hợp lời dạy “trước hết chẳng rơi vào Không” của đức Thế Tôn ư? Hơn nữa, trong phần Phát Khởi Tự, lúc sắp nói Bát Nhã, đức Thế Tôn trước hết thị hiện giống như phàm phu, đắp y, cầm bát v.v… Đó tức là trì giới. Lại còn khiến cho chúng sanh sanh tâm hổ thẹn, tức là tu phước! Người ấy trì giới, tu phước, há chẳng phải lại ngầm hợp bổn ý của đức Thế Tôn ư? Có thể thấy: Chẳng phải là bậc đã gieo thiện căn từ lâu xa, sẽ chẳng thể ngầm hợp diệu đạo như thế được! Nhìn vào ngữ khí của đức Thế Tôn, tựa hồ Ngài cực lực tán thán hạng người như thế; thật ra là Ngài cổ vũ, khích lệ chúng ta, khiến cho người nghe ngôn thuyết, chương cú ấy, sẽ liền thật hành. Vì thế, Ngài mới có lời răn ngài Tu Bồ Đề “đừng nói như thế”. Bởi lẽ, nếu đúng như ngài Tu Bồ Đề nói, người đời sau ắt sẽ nghĩ Bát Nhã khó tu, thậm chí đề cao thánh cảnh, [cho là chính mình chẳng có phần]. Thật ra, chẳng khó! Chính là thực hiện ngay trong trì giới và tu phước. Đấy là đức Thế Tôn đại từ, đại bi. Há ngài Tu Bồ Đề chẳng biết phát tâm tu hành, tu sao cho chẳng rơi vào Không ư? Bất quá, Ngài thưa hỏi thay cho chúng sanh, cũng là lòng đại từ đại bi vậy!

Bọn chúng sanh khổ não chúng ta nay được nghe ngôn thuyết, chương cú ấy, cũng là hy hữu, cũng là đã gieo các thiện căn nơi vô lượng ngàn vạn chư Phật. Nếu không như vậy, sẽ chẳng thể được nghe Bát Nhã vi diệu rất sâu này. Dẫu được nghe thì cũng như chẳng nghe. Lũ chúng ta lại ở trong năm trăm năm sau, đấu tranh càng kiên cố, có thể tới đây đọc tụng, thọ trì, ắt là người chẳng mong tranh giành, ít ham muốn, biết đủ, có tư cách trì giới. Như vậy thì bọn chúng ta đừng nên lầm lạc coi rẻ chính mình. Người đã trì giới, hãy càng nên dụng công, lại cầu kiên cố. Người chưa trì giới, hãy nên chiếu theo lời đức Phật dạy để hành trì, ắt chư Phật sẽ hết sức hoan hỷ. Dùng điều ấy khiến cho thiện căn đã gieo được nẩy mầm. Bọn chúng ta đã có tư cách ấy, lại được đức Thế Tôn gia bị, há chẳng nên tự gắng công ư?

“Dĩ thử vi thật” (Coi đó là thật) tức là đã hiểu rõ nghĩa chân thật, lại còn có thể tu hành. Trong Lục Độ, bất luận Độ nào, đều quy vào tu phước. Bố thí chẳng cần nhất định phải bỏ sạch tài sản, chỉ cần lượng sức bỏ ra một ít tài vật, hễ có ích cho người khác, tức là Tài Thí. Vì người khác thuyết pháp, hoặc tặng kinh điển cho người ta, tức là Pháp Thí, hoàn toàn chẳng phải là chuyện khó! Lại khuyên người khác học Phật, ắt khuyên họ trì giới, tu phước. Thấy người chẳng trì giới, lại càng phải khuyên. Lại thấy người đã trì giới, nhưng còn chưa biết Bát Nhã, càng phải khuyên sao cho họ hiểu Bát Nhã. Phước đức ấy to lớn, chẳng thể suy lường; vì sao vậy? Do chính là tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật. Lại còn phải khuyên người ta mau chóng tu tập Tịnh Độ, cầu sanh Tây Phương. Cần phải biết: Bát Nhã và Tịnh Độ có mối quan hệ sâu xa vô cùng. Phần trước đã nói: Để học Bát Nhã thì trước hết cần phải “chẳng trụ tướng”. Chẳng trụ tướng thì mới có thể từ Văn Tự Bát Nhã mà khởi Quán Chiếu. Công quán chiếu đã sâu, bèn hiện Thật Tướng Bát Nhã. Đấy chính là tánh. Tu hành thì trước là thực hiện quán chiếu, cuối cùng là phải hiện Thật Tướng, điều này rất khó! Trong thế giới Sa Bà, đủ loại sự ác dụ dỗ, sao có thể liền hiện Thật Tướng cho được? Vì thế, đại Bồ Tát tu hành, phát nguyện tu ba đại A tăng kỳ kiếp, chẳng biết trải qua bao nhiêu lượt luân hồi! Người ấy thiện căn vững dày, nhưng cho tới thời gian dài lâu vô lượng kiếp của ngàn vạn vị Phật, vẫn chỉ là có thể sanh tín tâm. Có thể thấy là nghiệp chướng sâu nặng! Do vậy, ắt phải phát nguyện cầu sanh Tây Phương thì mới được. Lại như phát đại tâm đã nói trong các phần kinh văn trước đó: Khiến cho hết thảy các loài chúng sanh đều nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ. Các chúng sanh được độ ấy, trên là tới Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Thiên, dưới là tới địa ngục, dẫu chúng ta phát đại tâm ấy, làm thế nào để có thể độ họ được? Đấy thật ra là nhằm dạy chúng ta: Trước hết, hãy quán chiếu lý “duyên sanh bình đẳng”. Nếu muốn mãn nguyện, chẳng chứng tánh trước đã, thì sẽ không thể! Muốn chứng tánh, trước hết phải cầu sanh Tây Phương. Sanh Tây chẳng phải vì để chính mình giải thoát, mà vốn vì độ chúng sanh thì mới ứng hợp bổn nguyện của Phật Di Đà, mới mãn đại nguyện, có thể chứng tánh. Vì thế, phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện nói: “Hư không vô tận, thế giới vô tận, chúng sanh vô tận, ngã nguyện vô tận” (Hư không vô tận, thế giới vô tận, chúng sanh vô tận, nguyện của tôi vô tận) . Đấy chẳng phải là hoàn toàn giống như nguyện “quảng độ chúng sanh” trong kinh này ư? Có thể thấy pháp môn Bát Nhã và pháp môn Tịnh Độ là một, chẳng hai. Ắt phải có đại nguyện ấy, Phật Di Đà mới đến tiếp dẫn. Vãng sanh chẳng vì để chính mình liễu thoát. Có pháp môn vãng sanh thì mới có thể thành tựu pháp môn Bát Nhã!

Người ấy trì giới, tu phước cũng cực khó, [tuy trong đời quá khứ] đã thân cận nhiều vị Phật ngần ấy, [thế mà] chỉ gieo thiện căn! Có thể thấy: Để thành tựu pháp môn Bát Nhã, phải nên thân cận Phật Di Đà thì Thật Tướng Bát Nhã mới có thể hiện tiền. Thiền sư Vĩnh Minh nói: “Chỉ được thấy Di Đà, lo chi chẳng khai ngộ”. Do vậy, người học Bát Nhã phải nên mau tu pháp môn Niệm Phật. Người tu Tịnh Độ cũng nên mau tu pháp môn Bát Nhã. Nếu chẳng hiểu rõ nghĩa bậc nhất này, chỉ niệm Phật suông, sợ rằng chỉ sanh trong hạ phẩm. Vì thế, đề xướng pháp môn Tịnh Độ, không thể chỉ nói niệm Phật mà thôi! Cần phải biết: Tu Tịnh Độ chính là để mãn đại nguyện, chỉ niệm Phật sanh trong hạ phẩm thì chẳng thể mãn nguyện được! Thiền sư Vĩnh Minh dạy: “Chẳng Thiền, có Tịnh Độ, vạn người tu vạn đến; chỉ được thấy Di Đà, lo chi chẳng khai ngộ?” Lời kệ ấy chỉ có thể khuyên kẻ ngu, chẳng thể khuyên người lợi căn. Người đời coi thường câu “được thấy”, ngỡ chẳng cần tu Quán theo Thập Lục Quán Kinh; đấy là sai lầm! Nghĩa bậc nhất được nói trong Quán Kinh chính là Bát Nhã. Nếu chỉ sanh hạ phẩm, sẽ chẳng thể thấy Phật.

2.2.2.2.2.1.1.2.2. Nói về phước đức

2.2.2.2.2.1.1.2.2.1. Giảng rõ về phước ấy

(Kinh) Văn thị chương cú, nãi chí nhất niệm sanh tịnh tín giả, Tu Bồ Đề! Như Lai tất tri tất kiến thị chư chúng sanh đắc như thị vô lượng phước đức.

(經) 聞是章句，乃至一念生淨信者。須菩提！如來悉知悉見，是諸眾生，得如是無量福德。

(Kinh: Nghe chương cú này, thậm chí một niệm sanh tín tâm thanh tịnh thì Tu Bồ Đề, Như Lai đều thấy, đều biết các chúng sanh ấy sẽ đạt được vô lượng phước đức như thế ấy) .

(Bổ) “Văn thị chương cú” (Nghe chương cú này) là nói tới người trì giới, tu phước. Chữ Văn này tương ứng với chữ Văn trong câu “đắc văn như thị ngôn thuyết, chương cú” (được nghe ngôn thuyết, chương cú như thế) trong phần trước. Được nghe ngôn thuyết, chương cú như thế, coi đấy là thật, thì mới có thể sanh lòng tin. Hai chữ “tịnh tín” chính là nói đến “thật tín”. “Tịnh” là gì? Chính là như kinh văn trong phần sau nói “tín tâm thanh tịnh tắc sanh Thật Tướng” (tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng) . Người ấy thiết thực dụng công quán chiếu, tu hành như thế đã lâu, chẳng chấp trước tí nào! Tịnh tín liền sanh, cũng chính là Thật Tướng. Chữ Tịnh này chẳng phải là nói tương phản với nhiễm, mà là thanh tịnh tuyệt đối. Hai bên Không và Hữu đều chẳng chấp trước, cho nên là Thật Tướng. “Nãi chí” chính là từ ngữ để giản lược. Sanh tịnh tín, có tịnh niệm tiếp nối, có nhiều niệm, nhưng mức độ tối thiểu là một niệm sanh tịnh tín, chưa thể có nhiều niệm, vẫn chưa thể là niệm niệm tiếp nối. Hai chữ “nãi chí” ở đây bao gồm nhiều loại người [có mức độ] công phu sai khác. Vì thế, tiếp đó bèn nói “chư chúng sanh”. Bất luận công phu cạn hay sâu, Như Lai đều thấy, đều biết. “Nhất niệm” tức là khởi tâm động niệm. “Sanh” là như Long Thọ Bồ Tát đã nói “hết thảy các pháp bất sanh mà Bát Nhã sanh”. Có thể thấy: Nếu chẳng mười phần dụng công, sẽ chẳng thể sanh được!

Hơn nữa, một niệm tương ứng chính là cái gốc của tịnh niệm tiếp nối. Tịnh niệm tiếp nối do một niệm tương ứng mà có! Một niệm thanh tịnh ấy, không ai biết được, chỉ có Như Lai là có thể thấy, có thể biết, bởi lẽ tịnh tâm vô tướng, nhục nhãn và thiên nhãn đều chẳng thể thấy. Nhưng nói như vậy vẫn chưa phải là ý nghĩa căn bản! Cần phải biết câu này chính là chú giải của “sanh tịnh tín”. Như Lai là Pháp Thân, người ấy hễ một niệm tương ứng sẽ cùng với Như Lai tâm in vào tâm, quang minh chiếu lẫn nhau. Vì thế, “Như Lai đều biết” tức là cái biết nơi tánh, chính là triệt ngộ Phật tánh. “Như Lai đều thấy” chính là quang minh nơi tánh chiếu soi, chính là vừa mới mở bừng Phật nhãn. Công phu ấy cao tuyệt, cho nên cổ nhân nói: “Một niệm tương ứng thì một niệm là Phật”. Đã là Phật, phước đức há có thể suy lường được chăng?

Hai khoa nhỏ này chính là chú giải cho câu “năng sanh tín tâm, dĩ thử vi thật” (có thể sanh tín tâm, coi đó là thật) . Hãy nên biết: Bắt đầu từ chữ “thị nhân” (người ấy) cho tới “dĩ ư vô lượng thiên vạn Phật sở chủng chư thiện căn” (đã gieo các thiện căn nơi vô lượng ngàn vạn đức Phật) nhằm nói rõ cái nhân trì giới, tu phước. Khởi đầu từ “văn thị chương cú” (nghe chương cú này) cho tới “đắc như thị vô lượng phước đức” (đạt được vô lượng phước đức như thế) là nói rõ cái quả của trì giới, tu phước. Đức Thế Tôn cực lực tán thán người ấy, chính là để cổ vũ, khích lệ chúng ta phát vô thượng tâm, phát đại nguyện, hành đại hạnh, hòng đạt được vô lượng phước đức.

Lại nữa, khởi đầu từ “Tu Bồ Đề! Mạc tác thị thuyết” (Tu Bồ Đề! Đừng nói lời ấy) cho tới “đắc như thị vô lượng phước đức” (đạt được vô lượng phước đức như thế) chính là chú giải minh thị cho đoạn “ưng như thị hàng phục kỳ tâm” (hãy nên hàng phục cái tâm như thế) cho tới “tắc kiến Như Lai” (liền thấy Như Lai) trong phần trước. Phần trước nhằm nêu ra cái lý này, ở đây bèn nêu ra “người ấy” để chứng thực. Cần phải biết: Chỉ có người trì giới, tu phước thì mới có thể sanh lòng tin như thế. Sanh tịnh tín như thế, sẽ đạt được vô lượng phước đức như thế. Văn nghĩa trong kinh này chỗ nào cũng tương ứng, mạch lạc nhất quán như thế đó!

2.2.2.2.2.1.1.2.2.2. Giải thích và nêu rõ nguyên do

2.2.2.2.2.1.1.2.2.2.1. Chánh thích (trực tiếp giải thích)

(Kinh) Hà dĩ cố? Thị chư chúng sanh, vô phục ngã tướng, nhân tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng. Vô pháp tướng, diệc vô phi pháp tướng.

(經) 何以故？是諸眾生，無復我相、人相、眾生相、壽者相。無法相，亦無非法相。

(Kinh: Vì sao vậy? Các chúng sanh ấy chẳng còn tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả. Chẳng có tướng pháp, mà cũng chẳng có tướng không phải pháp) .

(Bổ) Đây là trực diện giải thích nguyên do “sanh tín, đắc phước”. Làm thế nào để có thể sanh tín tâm thanh tịnh? Làm thế nào để có thể đạt được vô lượng phước đức? Cần phải trừ khử cái tâm phân biệt thì mới được! Đã trừ phân biệt thì chánh tín tự hiện, tức là như ngài Long Thọ đã nói “hết thảy các pháp bất sanh, chỉ có Bát Nhã sanh”. Tuy người ấy chưa thể hoàn toàn hiện tiền Bát Nhã, nhưng đã sanh tín tâm thanh tịnh, đã “tâm in vào tâm, quang minh chiếu lẫn nhau” với Như Lai, liền đạt được vô lượng phước đức. Điều này thật sự chẳng dễ dàng! Do phân biệt, vọng tưởng đã trừ, bèn có thể chẳng còn có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả. Câu “thị chư chúng sanh” (các chúng sanh ấy) bao quát rất rộng. “Nhất niệm sanh tịnh tín” trong đoạn kinh văn trước đó là nói theo mức độ thấp nhất. Hãy còn có các trường hợp như nhiều niệm tương ứng, tịnh niệm tiếp nối… cho nên nói là “chư chúng sanh”. Phải nên chú ý chữ Phục trong hai chữ “vô phục” (chẳng còn), ý nói người ấy ngã chấp đã không, lại chẳng còn có [ngã chấp] nữa! Hai câu “vô pháp tướng…” ngụ ý: Người ấy chẳng có pháp chấp.

Tứ tướng đều do chấp ngã tướng mà khởi. Trong kinh, đức Phật nói về tứ tướng có rất nhiều ý nghĩa, nay nêu ra các ý nghĩa phù hợp với kinh này, bèn có hai nghĩa rộng và hẹp:

- Nghĩa hẹp tức là nói về chấp trước sắc thân Ngũ Uẩn. Đấy chính là ngã tướng. Phàm phu đều cùng phạm lỗi chấp trước này, hết thảy đều quên chẳng được! Không chỉ trong hiện tại, mà còn so đo tới vị lai. Chết đi, dù sanh lên trời, hoặc sanh lên Phạm Thiên, thường gọi [cái ngã chấp ấy] là Bổ Đặc Già La (Pudgala) . Do vậy, dấy lên đủ loại vọng tưởng. Tướng Tông gọi đó là Biến Kế Sở Chấp (徧計所執) . Vị lai và hiện tại là đối đãi. Nhìn từ phương diện đối đãi thì là tướng người. Do cái thân này, khởi lên đủ thứ như thịnh, suy, sướng, khổ v.v… Đó là tướng chúng sanh. Lại chấp trước sắc thân Ngũ Uẩn, mạng căn chẳng đoạn, đó là tướng thọ giả. Đấy đều là đủ thứ so đo, phân biệt đối với Ngũ Uẩn của chính mình.

- Nghĩa rộng: Đủ loại phân biệt do so đo cái ngã. Đối đãi thì là Nhân. Không chỉ một người thì chính là chúng sanh. Sự so đo chấp tướng ấy liên tục chẳng ngừng, chính là thọ giả. Hễ dấy lên chấp trước, liền có năng chấp (người chấp trước) và sở chấp (cái bị chấp trước) . Năng chính là ta, Sở tức là người khác. Đủ loại phân biệt tức là chúng sanh tướng. Năng chấp và sở chấp chẳng dứt chính là thọ giả tướng. Phải biết tứ tướng chính là từ ngã kiến mà tách ra. Tách ra thành tứ tướng, hợp lại chính là ngã tướng. Vì sao đức Thế Tôn tách ra để nói? Có diệu nghĩa trong ấy. Ngã kiến tức là phân biệt. Chấp ngã tức là thức thứ bảy, dấy lên phân biệt chính là thức thứ sáu, Bát Nhã là chánh trí. Nếu muốn Thật Tướng Bát Nhã hiện tiền, nếu chẳng chuyển dời thức thứ sáu và thứ bảy, sẽ chẳng thể! Thức thứ sáu và thứ bảy đã chuyển, năm thức trước và thức thứ tám cũng chuyển. Vì vậy, đức Thế Tôn nhiều lượt nói tứ tướng. Tứ tướng đã không, tức là Ngã Chấp không, còn gọi là Nhân Không.

Ngã tướng là chấp trước dấy từ nơi thân. Pháp tướng là chấp trước khởi từ ngã. “Vô pháp tướng” tức là Pháp Chấp rỗng không, còn gọi là Pháp Không. Phi pháp tức là vô, tức là không, cũng chẳng có tướng “chẳng phải pháp”. Cái Không ấy cũng là Không, nên gọi là Trùng Không (重空), còn gọi là Câu Không (俱空, đều là không) . Bát Nhã hiển lộ lý Tam Không, chủ yếu nhằm trừ chấp. Sau khi Nhân Ngã đã không, lại chấp Pháp Không, vẫn chưa được! Vì thế, ắt phải trừ khử từng tầng một, ngay cả Không cũng phải không! Cổ nhân nói là “Không tột bậc đến tận cùng”, khác biệt rất lớn với Thiên Không, cho nên gọi là Thắng Nghĩa Không, còn gọi là Đệ Nhất Nghĩa Không.

Đây là giải thích “dĩ sanh tịnh tín” (đã sanh lòng tin thanh tịnh) trong khoa trước, tức là có thể đạt tới Tam Không. Tam Không chứa đựng khá nhiều đạo lý, rộng vô lượng, sâu không đáy. Phổ Hiền Hạnh Nguyện nói là “thậm thâm giáo hải” (biển giáo rất sâu) . Nương vào Tam Không để nói “chẳng có tứ tướng” tức là Ngã Không, chẳng có pháp tướng tức là Pháp Không, chẳng có tướng phi pháp tức là Không Không. Thật ra, đó chính là trừ Ngã Chấp và Pháp Chấp. Chẳng có pháp tướng là không Pháp Chấp, chẳng có tướng phi pháp cũng là trừ Pháp Chấp. Phi pháp vốn chẳng có pháp, nhưng chấp vào đó thì chẳng được! Hễ chấp thì cũng trở thành chấp vào phi pháp. Vì thế, Pháp Chấp đối với “không có pháp tướng” cũng không có; đó là tầng thứ nhất. Chấp trước đối với “chẳng có tướng phi pháp” cũng không; đó là tầng thứ hai. Gộp cả hai lại, đều là Pháp Chấp. Cùng với tứ tướng được nói trong kinh văn trước đó, sẽ là nói đối ứng với Ngã Chấp và Pháp Chấp. Người ấy sanh lòng tin thanh tịnh, tức là Ngã Chấp và Pháp Chấp đều dứt trừ, nhưng Ngã Chấp và Pháp Chấp do phân biệt mà dấy lên, chỉ là thô chấp. Hãy còn có tế chấp là Câu Sanh Ngã Chấp và Câu Sanh Pháp Chấp do khởi tâm động niệm mà có. Chúng được gọi là Tùy Miên (隨眠), lại còn gọi là Trụ Địa Vô Minh. Người ấy chỉ có thể trừ phân biệt Ngã Chấp và Phá Chấp, chưa thể trừ Câu Sanh Ngã Chấp và Câu Sanh Pháp Chấp.

Lại còn chứa đựng một nghĩa trọng yếu. Nói tách ra thành Tam Không, nói gộp lại thì là Ngã Chấp và Pháp Chấp. Nhưng lại có thể nói theo hai bên Không và Hữu, tướng phi pháp chính là Không, thuộc về bên Không. Có thể nói Ngã và Pháp cùng thuộc vào bên Có. Người ấy sanh lòng tin thanh tịnh, lại có thể chẳng chấp vào Nhị Biên. Bên Hữu gọi là Tục Đế, bên Không gọi là Chân Đế. Trong ấy lại chứa đựng Nhị Đế. Trong các kinh khác, đức Phật nói Tam Đế, có Đệ Nhất Nghĩa Đế. Do Bát Nhã trừ chấp, chỉ nói Nhị Đế. Phải nên biết: Ngăn và chiếu đồng thời, tức là hợp với Trung Đạo. Nói Nhị Đế, thật ra chứa đựng Tam Đế. Trừ khử Nhị Biên chính là Song Giá (雙遮, cùng ngăn cả hai) . Ngăn cả hai chính là cùng chiếu cả hai (雙照, song chiếu), lại còn cần phải “giá, chiếu đồng thời”. Người ấy chưa đạt tới mức độ này, chỉ có thể chẳng chấp Nhị Biên, nghiền ngẫm kỹ kinh văn cũng có thể biết. Phàm lời đức Phật nói đều là thông triệt từ đầu đến đuôi, thấu triệt từ đầu tới cuối, chẳng thể xem lướt qua. Tức là trong đoạn kinh văn trước đó, “sanh tịnh tín đắc vô lượng phước đức” (sanh lòng tin thanh tịnh, đạt được phước đức vô lượng) cũng có sâu và cạn. Nói tóm lại, người ấy chỉ trừ thô chấp, chưa trừ tế chấp. Vì thế, đức Phật càng nói càng sâu, nhằm nêu rõ: Người ấy trừ chấp vẫn mới là bước đầu, cần phải dụng công hơn; nhưng người ấy đạt tới mức độ này, đã chẳng dễ dàng! Chỉ một niệm tương ứng là đã tuyệt diệu rồi! Phàm người dụng công sẽ thường có loại cảnh giới như sau: Cảm thấy trong tâm rỗng rang, sạch sành sanh, có lúc tới nửa tháng, hoặc nửa năm, đều là loại cảnh tượng này. Cần phải biết loại công phu này còn kém rất xa, chớ nên tự mãn! Nếu không, sẽ sanh ra hai loại bệnh:

1) Đối với các ý nghĩa trong kinh, sẽ coi sâu là cạn.

2) Đối với chính mình, lại coi cạn là sâu, trọn chẳng biết còn cách xa lắm!

Như “người ấy” được nói trong kinh, đã trừ phân biệt Ngã Chấp, tuy chưa khử trừ hết sạch tham, sân, si, nhưng chúng đã rất mỏng, vẫn cần phải dụng công thêm. Chúng ta dụng công, có thể tự mình thẩm định, cân nhắc, rốt cuộc có ứng hợp với những điều kinh đã dạy hay không. Nói tới chỗ này, tôi bỗng nhớ tới một đoạn nhân duyên thời cổ. Vào thời cha con Đường Túc Tông và Đường Đại Tông, sau khi dẹp yên loạn An Lộc Sơn, Đại Tông cực lực hoằng dương Phật pháp. Ngài Bất Không Tam Tạng của Mật Tông cũng đến Trung Hoa vào thời này. Phật giáo hưng thịnh cùng cực nhất thời. Có một hôm, Đại Tông cùng Tông quốc sư đàm luận Phật pháp, Ngư Triều Ân ở bên cạnh, liền chen miệng hỏi: “Đức Phật nói hết thảy chúng sanh đều là Phật, vậy thì vô minh dấy lên như thế nào?” Quốc sư liền nói: “Ngươi không xứng để hỏi câu này!” Triều Ân hết sức tức giận; nhưng do Đại Tông đang có mặt tại đó, chẳng dám quát tháo, chỉ lộ vẻ căm giận. Tông quốc sư liền nói: “Vô minh từ đó mà khởi”. Từ chuyện này, chúng ta có thể thí nghiệm. Nếu gặp kẻ khác tới hủy báng mình, có thể chẳng nổi sân hay chăng? Nếu gặp sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp v.v… có thể chẳng khởi niệm hay chăng? Như gặp lúc bần hàn, túng thiếu, hôm nay cũng chẳng có cơm mà ăn, trong lòng có thể chẳng buồn sầu hay chăng? Ắt phải là như không có chuyện gì thì mới được! Nếu không, liền chấp tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả. Chỉ cần rỗng rang, cố nhiên cũng rất tốt, nhưng chẳng ngừng ở đó, hãy nên hành bố thí. Lục Độ vạn hạnh đều phải thực hiện. Nếu coi rỗng rang là xong việc, tức là chấp tướng phi pháp. Nếu tâm nghĩ chính mình đang độ sanh, chính là chấp pháp tướng. Vì thế biết người ấy sanh lòng tin thanh tịnh, trừ khử cái tâm phân biệt, đúng là chẳng dễ! Do vậy, Như Lai đều thấy, đều biết, cho thấy người ấy có tâm giống như Phật, đã mở mang Phật nhãn, đạt được vô lượng phước đức như thế đó.

Phần này không chỉ nhằm giải thích khoa trước, lại còn phải nên hiểu là nó dạy rõ cả một khoa lớn do kinh văn trong các phần trước chưa nói rõ. Ở đây chính là chỉ điểm nhằm cảnh tỉnh! Từ “sở hữu nhất thiết chúng sanh chi loại” (tất cả hết thảy các loài chúng sanh) cho tới “ngã giai linh nhập Niết Bàn nhi diệt độ chi” (ta đều khiến cho nhập Niết Bàn để diệt độ), hoàn toàn phù hợp pháp tướng. “Thật vô chúng sanh đắc diệt độ giả” (Thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ) chính là ứng hợp tướng phi pháp. Nếu Bồ Tát có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, thì chẳng phải là Bồ Tát, tức là [Bồ Tát] chẳng còn có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả. “Bồ Tát ưng vô sở trụ hành ư bố thí” (Bồ Tát hãy nên chẳng trụ vào đâu để hành bố thí) tức là xả, tức là phá ngã, mong cho chúng ta trước hết rỗng không ngã tướng. Chẳng trụ vào tướng, tức là chẳng trụ vào đủ loại tướng, tức là chẳng có pháp tướng. Lại dùng hư không, bốn phương, trên, dưới làm thí dụ, tức là không có phi pháp tướng. “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, sẽ thấy Như Lai) ; đó chính là cùng dung hội Nhị Biên. Bởi lẽ, chỉ thấy các tướng chính là chấp Có, chỉ thấy phi tướng chính là chấp Không. Thấy các tướng chẳng phải là tướng tức là cùng dung thông Nhị Biên, tức là vô tướng, vô bất tướng, được thấy Thật Tướng, nên nói là “tắc kiến Như Lai” (tức là thấy Như Lai) . Do thấy Như Lai, đạt được vô lượng phước đức như thế, tức là “phước đức bất khả tư lượng” (phước đức chẳng thể suy lường) trong đoạn kinh văn trước đó. Đức Phật có ý nói: Người ấy có thể hiểu rõ pháp do ta nói trong đoạn kinh văn trước đó, trì giới, tu phước, có thể sanh lòng tin thanh tịnh, lại còn coi đó là thật, đương nhiên chẳng có bốn tướng như tướng ta, người v.v… Do vậy, đạt được vô lượng phước đức như thế. Đây cũng là nhằm cổ vũ, khích lệ chúng ta: Nếu như muốn tu Bát Nhã, hãy nên thực hiện như thế, chớ nên rơi vào Không. Trước hết, phải đóng lấp nơi phương diện phi pháp, chân đặt vững trên Thật Địa, đích thân thực hiện. Pháp tướng lẫn phi pháp tướng đều chẳng chấp, đó là yếu quyết để dụng công vậy! (phần dưới đây do Giang cư sĩ đích thân viết) .

2.2.2.2.2.1.1.2.2.2.2. Phản hiển (dùng cách nói tương phản để giảng rõ)

(Kinh) Hà dĩ cố? Thị chư chúng sanh, nhược tâm thủ tướng, tắc vi trước ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả. Nhược thủ pháp tướng, tức trước ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả. Hà dĩ cố? Nhược thủ phi pháp tướng, tức trước ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả.

(經) 何以故？是諸眾生，若心取相，則為著我、人、眾生、壽者。若取法相，即著我、人、眾生、壽者。何以故？若取非法相，即著我、人、眾生、壽者。

(Kinh: Vì sao vậy? Các chúng sanh ấy nếu tâm giữ lấy tướng tức là vướng vào ta, người, chúng sanh, thọ giả. Nếu giữ lấy pháp tướng, tức là vướng vào ta, người, chúng sanh, thọ giả. Vì sao vậy? Nếu giữ lấy phi pháp tướng, tức là vướng vào ta, người, chúng sanh, thọ giả) .

Khoa trước được gọi là Chánh Thích, tức là nói theo phương diện thuận để giải thích như thế nào là tịnh tín, và vì sao đạt được vô lượng phước đức, do người ấy đã thấy lý Tam Không. Không có các tướng ta, người v.v… chính là Nhân Không (còn gọi là Ngã Chấp Không) . Chẳng có pháp tướng là Pháp Không (còn gọi là Pháp Chấp Không) . Không có tướng phi pháp, lại là ngay cả cái Không ấy cũng là Không (còn gọi là Câu Không) ; đó là Tam Không. Do thấy Tam Không, từ đấy mà tinh tấn, tịnh niệm tiếp nối, bèn chứng Pháp Thân thanh tịnh, nên nói là “đắc vô lượng phước đức”.

Khoa này được gọi là Phản Hiển (反顯), nghĩa là từ phương diện trái ngược để hiển thị lẽ “ắt phải do Tam Không” nhằm nói rõ: Hễ có mảy may chấp tướng, sẽ là cái tâm phân biệt, sẽ chẳng phải là tánh thanh tịnh. Vì sao vậy? Phàm tất cả các tướng đều là hư vọng. Do vậy, chấp tướng là đuổi theo vọng. Hễ đuổi theo vọng, sẽ mê chân tánh. Chân tánh đã mê, vẫn là phàm phu luân hồi khởi Hoặc tạo nghiệp, hứng chịu khổ báo y như cũ, há có thể đạt được vô lượng phước đức ư?

Do vậy có thể biết dụng ý “đã chánh thích rồi lại phản hiển thêm”, không gì chẳng nhằm khiến cho chúng sanh mau chóng giác ngộ, nương theo ý chỉ “vô trụ” của kinh này để một mặt là siêng hành Lục Độ, mặt khác là quán chiếu vô tướng, phát sanh tịnh tín, hòng chứng đắc tánh thể của Tam Không, siêu phàm nhập thánh. Đấy là ý nghĩa chung của chuyện ắt cần phải phản hiển vậy.

Còn có một nghĩa riêng, tức là ngăn ngừa người đọc đoạn kinh văn trước đó mà sanh lòng nghi. Khởi nghi gì vậy?

1) Các tướng ta, người v.v… từ Thân Kiến mà sanh khởi. Thân là cái gốc của sự khổ, chớ nên chấp tướng, lý này dễ hiểu. Pháp thì chẳng vậy, tự độ và độ người khác thì ắt phải có pháp. Như Bố Thí, Lục Độ, há chẳng phải là rành rành có pháp? Hễ có pháp, liền có tướng của pháp ấy. Nay nói “chẳng có pháp tướng”, pháp mà chẳng có tướng, tức là pháp cũng ở trong khoảng “dường như có, dường như không”. Nếu vậy thì pháp tướng sao có thể là Không cho được?

2) Nếu có Thân Kiến, bắt buộc sẽ phân biệt ta, người. Hễ có phân biệt, ắt phải tạo nghiệp, thọ báo. Vì thế, chớ nên có Thân Kiến, chớ nên phân biệt ta và người. Nhưng pháp vốn chẳng phải thân, trong đó há có ta, người ư? Nếu khởi phân biệt nơi pháp, sẽ là phân biệt ta và người. Còn như hai chữ “phi pháp” chẳng khác gì tên gọi khác của Không mà? Đã gọi là Không, há có tướng ư? Vậy thì tại sao lại đánh đồng “pháp, phi pháp” với bốn tướng “ta, người” do Thân Kiến dấy lên để cùng luận định rồi một mực nói là “không có” vậy?

Vì muốn đoạn các loại nghi hoặc này, cho nên từ phương diện tương phản mà nói rõ thêm vậy! “Thị chư chúng sanh” (Các chúng sanh ấy) tức là nói tới các chúng sanh đã sanh tịnh tín, thấy Tam Không trong đoạn trước. Chữ Tâm trong “nhược tâm thủ tướng” (nếu tâm giữ lấy tướng) quan trọng lắm! Cần phải biết: Tâm vốn vô tướng. Chữ Tướng không nhất thiết để chuyên chỉ sắc thân, mà là chỉ chung hết thảy các tướng cảnh giới. Tâm vốn vô tướng, nếu có một loại tướng, sẽ là chấp giữ cảnh giới. Nếu chấp giữ tướng cảnh giới, há chẳng phải đã mê cái tâm của chính mình ư? Đó chính là tướng trạng trái nghịch giác, xuôi theo trần lao! Vì vậy, trở thành phàm phu. Do vậy, cần phải biết chấp trước tướng cảnh giới là ai giữ lấy? Hoàn toàn chẳng phải là ai khác, chính là mình! Có thể thấy: Nếu cái tâm giữ lấy tướng, liền thành ngã tướng. Cái tướng bị giữ lấy chính là do cái ngã có thể chấp giữ (năng thủ ngã) mà có. Ví như tướng người là do ngã tướng mà sanh. Vì thế, cái cảnh bị giữ lấy liền trở thành tướng người khác. Cái tướng bị chấp lấy lại trùng điệp sanh khởi tưng bừng, liền thành tướng chúng sanh. Tướng ấy chẳng đoạn, liền thành tướng thọ giả. Do vậy nói: Bất luận chấp tướng gì, bèn có cái có thể chấp giữ (năng thủ) và cái bị chấp giữ (sở thủ) sanh khởi đông đảo chẳng ngừng! Vì thế nói: Nếu tâm giữ lấy tướng, sẽ là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả. “Tắc vi” (則為) cũng giống như nói “tiện thị” (便是, chính là) . Ý nói: Hễ giữ lấy, liền trở thành vướng mắc. Do vậy, nếu giữ lấy pháp tướng, cũng chính là vướng vào bốn tướng ta, người, chúng sanh, thọ giả. Sao lại nói pháp chẳng giống như thân, trong ấy vô ngã? Hễ giữ lấy, sẽ có Năng (cái chấp giữ) và Sở (cái bị chấp giữ) phân biệt, sao có thể nói phân biệt nơi pháp chẳng phải là phân biệt ta, người ư?

Do vậy có thể biết, khoa trước nói “chẳng có pháp tướng” tức là nói “đừng chấp giữ”, chẳng phải là rốt ráo không có pháp, không có tướng. Nếu rốt ráo chẳng có, chính là tướng đoạn diệt! Còn như “phi pháp” cố nhiên là tên gọi khác của Không, Không vốn chẳng phải là tướng, nhưng hễ chấp giữ, sẽ liền có cái “ta” để chấp giữ [cái Không ấy], có cái bị chấp giữ (tức là chính cái Không ấy), đó là “người”, sanh khởi ồ ạt chẳng ngừng, bốn tướng rành rành tồn tại. Vì thế nói: “Nếu giữ lấy tướng phi pháp, tức là chấp vào ta, người, chúng sanh, thọ giả”.

Tôi từng thấy một loại bản in [của kinh này], chẳng biết bị ai gạt bỏ ba chữ “hà dĩ cố” trước câu “nhược thủ phi pháp tướng” (nếu giữ lấy tướng phi pháp) vì cho rằng đây vốn là một câu nói thẳng thừng từ trên xuống dưới, nghĩa và ý đã rõ ràng. Hễ có ba chữ ấy (“hà dĩ cố”), sẽ đâm ra khiến cho ngữ khí bị đứt đoạn, ý nghĩa chẳng rõ. Trong thời Gia Khánh (1796 1820) [nhà Thanh], có một bản khắc, tuy chẳng dám loại bỏ [ba chữ ấy], nhưng phía dưới có ghi chú rằng: “Trong bản chú giải của các vị X, Y… và các chánh bản, đều phán định là lời văn bị thừa thãi v.v…” Nói “các vị X, Y…” thì phần lớn là người thuộc thời Minh Thanh. Do vậy, có thể chứng tỏ câu chữ trong kinh này đa phần khác với cổ bản. Tuy không gì chẳng do sai sót trong việc truyền tụng, sao chép, nhưng thật ra cũng chẳng tránh khỏi là do bị kẻ thiển kiến hư vọng sửa chữa tăng giảm, đúng là đáng than thở! May là kinh bổn gần đây lại được bậc sáng mắt bổ sung câu ấy, chỉ riêng kinh bổn ở nơi xa xôi vẫn còn bị gạt bỏ mất câu ấy, muôn phần chẳng thể tuân theo!

Bởi lẽ, sử dụng ba chữ ấy chứa đựng ý nghĩa tinh vi, quan hệ khẩn yếu, muôn phần chẳng thể thiếu được! Có người nói: “Ba chữ “hà dĩ cố” nhằm nhắc lại ý nghĩa trước đó, khiến cho [thính chúng] biết nếu giữ lấy phi pháp, vẫn là vướng mắc tứ tướng, huống hồ giữ lấy pháp!” [Hiểu theo kiểu đó thì] ý nghĩa ấy vẫn nông cạn! Vì nếu tâm giữ lấy tướng thì chính là này nọ (tức là vướng mắc trong tứ tướng) đã được giải thích rõ nguyên do rồi, cần gì cứ phải nhắc lại? Vậy thì do ý nào? Nhằm phòng ngừa kẻ chẳng hiểu rõ ý, dẫu nghe “nếu giữ lấy pháp tướng liền vướng vào ta, người, chúng sanh, thọ giả”, vẫn chưa hiểu như thế nào mới là “chẳng giữ lấy”? Do kiến địa chưa chân thật, có thể sẽ đến nỗi lầm lạc chấp giữ phi pháp, mà vẫn cứ ngỡ chính mình chẳng giữ lấy pháp. Do vậy, dùng ba chữ “hà dĩ cố” để hỏi nhằm cảnh tỉnh họ, khiến cho họ suy nghĩ sâu xa nguyên do, chẳng bị hiểu lầm. Liền nói tiếp rằng “nhược thủ phi pháp tướng, tức trước ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả” (nếu giữ lấy tướng phi pháp, tức là vướng mắc ta, người, chúng sanh, thọ giả), ngõ hầu khiến cho họ biết: Nếu giữ lấy phi pháp, vẫn là chấp tướng như cũ, chẳng khác giữ lấy pháp! Đừng cho rằng nói “chẳng giữ lấy pháp” trọn chẳng phải là “rốt ráo không giữ lấy” ư? Chẳng phải là không giữ lấy, nhưng giữ lấy thì lại là chấp tướng! Có thể thấy “chẳng giữ lấy” chính là dạy “đừng chấp vào tướng, hãy hội quy vào tánh”. Ý ấy như thế nào? Chính là hãy rộng tu Lục Độ, vạn hạnh, nhưng trong tâm dường như chẳng có chuyện ấy (tức là chẳng thấy mình đang rộng hành các Độ, các hạnh), lặng trong, tịch tĩnh, chẳng bị lay động. Đó chính là ý nghĩa chân thật của “chẳng giữ lấy pháp”. Hành như thế, vừa chẳng chấp trước pháp, vừa chẳng chấp trước phi pháp. Đó là chẳng vướng vào Nhị Biên, phù hợp Trung Đạo. Vậy thì do có câu “hà dĩ cố” này, hai câu “nhược thủ phi pháp tướng…” kế đó sẽ được chú giải chẳng khác gì hai câu “nhược thủ pháp tướng…” trước đó. Thuyết pháp hay khéo như thế ấy! Nếu gạt bỏ ba chữ ấy đi, ngữ khí phẳng lì, sẽ chẳng thể hiển lộ ý nghĩa này được!

Cần phải biết: Hữu chính là từ ngay nơi Không mà Hữu, Không chẳng phải là cái Không do lìa Hữu. Vì thế, Tâm Kinh dạy: “Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc” (Sắc chính là Không, Không chính là Sắc) . Bởi đó, kinh này chỗ nào cũng nói “đừng chấp giữ”, nhưng chỗ nào cũng nói “chẳng đoạn diệt”. Nói “chẳng đoạn diệt” tuy đến cuối cùng mới được chỉ ra, nhưng thật ra, vừa mới nói mở đầu, đã là không gì chẳng chứa đựng ý nghĩa “chớ nên đoạn diệt” trong ấy. Như độ chúng sanh mà chẳng có tướng độ, chẳng phải chỉ là nói một câu “thật sự không có chúng sanh được diệt độ”. Nói “ưng vô sở trụ hành ư bố thí” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà hành bố thí), ý ấy càng rõ rệt. “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, liền thấy Như Lai) càng là lời kết tinh. “Các tướng chẳng phải tướng” tức là nói rõ “chẳng giữ lấy”. Hễ giữ lấy, sẽ là chỉ thấy tướng mà chẳng thấy tánh. Do chẳng giữ lấy, nên thấy tướng chính là chẳng phải tướng, hội quy Như Lai Tạng tánh, cho nên nói là “thấy Như Lai”. Tóm lại, tướng vốn không có lỗi, lỗi vì giữ lấy!

Do vậy, nếu xả tướng để giữ lấy vô tướng, xả vô tướng để giữ lấy cái Vô “có thể vô” ấy, thì “giữ lấy” sẽ trở thành tướng, sẽ chướng ngại tự tánh. Có thể biết là chỉ nên “chẳng giữ lấy”, dẫu có tướng vẫn chẳng trở ngại. Nếu có giữ lấy, dẫu vô tướng mà lại thành chướng, cần gì phải diệt tướng để thấy tánh ư? Do bởi lẽ này, sở dĩ chỉ chọn lấy trì giới và tu phước là căn cơ có thể tin tưởng, là vì trì giới và tu phước do đã chẳng chấp Không, lại được Bát Nhã huân tập, hễ huệ giải mở mang, sẽ chẳng chấp pháp, tự nhiên có thể chẳng chấp Có, lại còn chẳng chấp Không, dễ ứng hợp Trung Đạo, so với kẻ cuồng huệ, cách biệt một trời, một vực! Vì thế, kinh luận có nói: “Thà chấp Có như núi Tu Di, chớ nên chấp Không chừng bằng hạt cải”. Đấy là nói rõ: Người chấp Có sẽ dễ dụng công, kẻ chấp Không khó thể cứu vớt!

Chữ Thủ ở đây, đối ứng chặt chẽ với chữ Xả trong phần sau. Đoạn này nhằm nói rõ “chẳng giữ lấy pháp” chẳng phải là “có thể giữ lấy phi pháp” (dựa theo ý mà nói) . Đoạn sau nhằm nói rõ “hãy nên xả pháp” chẳng phải là nói “phi pháp chẳng nên xả”. Lời lẽ trước sau đều cùng một ý, đều chứa đựng ý nghĩa “chẳng thể lìa Hữu để nói Không” được! Nói chung, Nhị Biên đều chẳng nên giữ lấy, tức là đều nên xả. Vì thế, trong phần sau, liền kết lại bằng câu “dĩ thị cố, bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (do lẽ ấy, chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) vẫn nhằm chỉ về Trung Đạo.

Lại nữa, dùng ba chữ “hà dĩ cố” ấy cũng có một nghĩa nữa. Do khoa trước “vô phục ngã tướng” (chẳng còn có tướng ta) cho đến “diệc vô phi pháp tướng” (cũng chẳng có tướng phi pháp) đều nhằm một mực giảng rõ Tam Không như đã nói trong phần trên. Trong khoa này, nếu ở giữa “nhược thủ pháp” và “nhược thủ phi pháp” dùng “hà dĩ cố” để ngăn cách, sẽ thành nói riêng ý nghĩa “hai bên Có và Không đều chẳng chấp” nhằm dẫn khởi hai câu “thị cố” (vì thế) sau đó. Hai câu “nhược tâm thủ tướng” (nếu tâm giữ lấy tướng) vốn là tổng luận. “Bất khả thủ tướng” (Chẳng thể giữ lấy tướng) chính là nói kèm cả thân tướng, nhưng thân tướng thuộc về bên Hữu, giống như pháp tướng, còn phi pháp tướng thuộc về bên Không. Trong khoảng đó, nếu chẳng ngăn cách [bằng ba chữ “hà dĩ cố”], sẽ thành nói một lèo giống như trên, nghĩa ấy sẽ chẳng hiển lộ, mà hai chữ Thị Cố (do vậy) trong đoạn kinh kế tiếp sẽ thành lơ lửng, chẳng thể tiếp nối đoạn trước được. Đủ thấy tài hay khéo trong bản dịch đời Tần vậy!