Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 28

2.2.2.2.2.1.2.5.3. Nói rõ theo phương diện cúng Phật

2.2.2.2.2.1.2.5.3.1. Nói về chuyện cúng Phật

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ngã niệm quá khứ vô lượng A tăng kỳ kiếp, ư Nhiên Đăng Phật tiền, đắc trị bát bách tứ thiên vạn ức na do tha chư Phật, tất giai cúng dường thừa sự, vô không quá giả.

(經) 須菩提！我念過去無量阿僧祇劫，於然燈佛前，得值八百四千萬億那由他諸佛，悉皆供養承事，無空過 者。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ta nhớ quá khứ vô lượng A tăng kỳ kiếp, ở trước Nhiên Đăng Phật, được gặp tám trăm bốn ngàn vạn ức na do tha chư Phật, thảy đều cúng dường, phụng sự, chẳng để sót vị nào) .

A tăng kỳ được phương này dịch là Vô Ương Số, tức là vô số. Chữ Kiếp nhằm nói thời gian cực dài. Nay nói A tăng kỳ kiếp tức là trải qua vô số thời gian cực dài. Không chỉ là như thế, lại nói là “vô lượng”. Vô lượng thì như kinh Hoa Nghiêm nói: “A tăng kỳ lần A tăng kỳ là một A tăng kỳ Chuyển. A tăng kỳ Chuyển lần A tăng kỳ Chuyển là một Vô Lượng”. Tức là đem con số A tăng kỳ nhân lên A tăng kỳ lần thì gọi là một A tăng kỳ Chuyển. Lại đem con số A tăng kỳ Chuyển ấy nhân lên A tăng kỳ Chuyển lần, mới là Vô Lượng. Lại dùng con số Vô Lượng để tính toán A tăng kỳ kiếp. Nói đơn giản, có thể nói là vô lượng vô số kiếp dài lâu, thường nói là “vi trần điểm kiếp” vậy! Ý nói trải qua số kiếp nhiều như từng hạt vi trần, chẳng thể tính toán được, chẳng thể dùng thí dụ diễn tả được, chỉ Phật có thể biết. Những kiếp số ấy đều trước thời Phật Nhiên Đăng vậy.

Nói theo giáo nghĩa thông thường, từ địa vị Thập Tín cho tới Sơ Trụ, phải qua một vạn kiếp, hoặc nói là qua ba A tăng kỳ kiếp, mà từ Sơ Trụ cho tới địa vị Phật cũng cần ba A tăng kỳ kiếp. Lại có một thuyết cho rằng: Từ địa vị Thập Tín cho tới địa vị Phật, tính chung là ba A tăng kỳ kiếp. Các thuyết ấy đủ loại khác nhau, nay dùng kiếp số được nói trong khoa này để cùng tham khảo lẫn nhau. Đức Thế Tôn vào cuối A tăng kỳ thứ hai, gặp Nhiên Đăng Phật, chứng Vô Sanh Nhẫn, bèn từ Thất Địa thăng lên Bát Địa, tức là bước vào A tăng kỳ thứ ba. Dựa theo đó, kể từ lúc gặp Nhiên Đăng Phật tính ngược lên lúc Ngài mới nhập Sơ Trụ, xét theo giáo nghĩa thì chỉ có một A tăng kỳ kiếp thứ nhất, dẫu tính cả A tăng kỳ thứ hai (lúc gặp Nhiên Đăng Phật là cuối A tăng kỳ thứ hai, cho nên cũng có thể tính) vẫn chỉ là hai A tăng kỳ kiếp! Trong vô lượng A tăng kỳ, bỏ qua hai A tăng kỳ ấy, còn lại vẫn là vô lượng! Như vậy thì từ Tín vị cho tới Sơ Trụ sẽ là vô lượng A tăng kỳ kiếp, há chỉ là ba A tăng kỳ kiếp, hoặc chỉ có một vạn kiếp ư? Nếu dựa theo thuyết từ Tín vị cho tới địa vị Phật chỉ là ba A tăng kỳ kiếp để tính toán, hết sức chẳng phù hợp với điều được nói trong kinh này. Thường thấy có người do vậy mà nẩy sanh vô số nghi vấn, nay vì thế, tôi chẳng thể không dẫn ra để nói về lẽ bất đồng!

Hãy nên biết: Kinh có các cách nói bất đồng như thế, thật ra có ý nghĩa sâu xa. Nghĩa ấy như thế nào? Đó gọi là “phương tiện đối ứng căn cơ”. Như kinh Pháp Hoa dạy: “Ngã thuyết Nhiên Đăng Phật, giai dĩ phương tiện” (Ta nói Phật Nhiên Đăng đều là phương tiện) v.v… Thế tục thường hiểu hai chữ Phương Tiện thành tùy tiện. Như ngôn luận hoặc hành vi không hợp với khuôn khổ, bèn nói là phương tiện! Đấy chẳng phải là ý nghĩa “phương tiện” được nói trong kinh Phật. Trong kinh Phật, phàm những gì chẳng trở ngại Lý, khế hợp khít khao Sự, vốn chẳng thể câu nệ, chấp trước, bèn dùng hai chữ Phương Tiện để biểu thị. Vì vậy, phàm là lời phương tiện, hoặc sự phương tiện, đều là đối ứng căn cơ mà làm như thế. Nói kiếp số nhiều hay ít, chẳng đồng nhất cũng là ý này. Bởi lẽ, từ Tín vị đạt tới Sơ Trụ, cho tới thành Phật, trải qua thời gian kéo dài hoặc rút ngắn, hoàn toàn tùy thuộc căn khí của người ấy lợi hay độn, công hạnh siêng năng hay biếng nhác mà có bất đồng, há nên chấp trước câu nệ! Do bởi lẽ này mà nẩy sanh các cách nói bất đồng. Nếu hiểu lý này, hễ gặp các cách nói như vậy trong kinh Phật đều có thể dùng điều này để đả thông. Chớ nên câu nệ, chẳng cần phải ngờ vực!

Nhiên Đăng (Dīpaṃkara) còn gọi là Đĩnh Quang (錠光), là một vị cổ Phật trong quá khứ. “Trị” (值) là gặp gỡ. Na do tha (Nayuta) được phương này dịch là một vạn vạn. Trong một vạn vạn, lại thêm tám trăm bốn ngàn vạn ức lần, cũng là nói tột bậc số lượng Phật được gặp gỡ, chẳng thể dùng toán số để tính đếm, chẳng thể dùng thí dụ để nói được, chỉ có Phật có thể biết mà thôi! Kiếp số đã dài như thế, đương nhiên là gặp Phật nhiều như thế đó!

“Cúng dường” nói đơn giản là dùng thức ăn, y phục, đồ trải nằm, thuốc thang, tứ sự cúng dường. Nói rộng thì như kinh Hoa Nghiêm đã nói sự cúng dường và pháp cúng dường (Sự cúng dường chính là như tứ sự vừa nói trên đây được mở rộng ra. Pháp cúng dường tức là theo đúng pháp mà tu hành) . “Thừa sự” là hầu hạ chung quanh. “Tất giai” (Thảy đều) là nói “chẳng bỏ sót”. “Vô không quá” (Chẳng luống uổng): Chẳng có một vị Phật nào mà không cúng dường, thừa sự như vậy. Trên đây là nói cặn kẽ [khi tu nhân, Phật Thích Ca] đã trải qua một thời gian dài, cúng Phật siêng năng, nhằm hiển thị căn bản của việc thọ trì kinh này.

2.2.2.2.2.1.2.5.3.2. Nói về trì kinh

(Kinh) Nhược phục hữu nhân, ư hậu mạt thế, năng thọ trì độc tụng thử kinh, sở đắc công đức, ư ngã sở cúng dường chư Phật công đức, bách phần bất cập nhất, thiên vạn ức phần, nãi chí toán số thí dụ, sở bất năng cập.

(經) 若復有人，於後末世，能受持讀誦此經，所得功德，於我所供養諸佛功德，百分不及一，千萬億分，乃至算數譬喻所不能及。

(Kinh: Nếu lại có người, trong đời mạt sau này, có thể thọ trì, đọc tụng kinh này, đạt được công đức so với công đức cúng dường chư Phật của ta thì [công đức cúng dường của ta] chẳng bằng một phần trăm, một phần ngàn vạn, cho đến toán số, thí dụ đều chẳng thể sánh kịp) .

“Hậu” là năm trăm năm sau, chính vào thời Mạt Pháp. Lại còn là chỉ chung sau năm trăm cuối, và cuối thời đó mà nói, cho nên bảo là “hậu mạt thế”. Chữ Ư trong “ư ngã” hàm nghĩa “so sánh”. Tức là đem so với công đức cúng Phật của ta, thì công đức của ta chẳng thể sánh bằng, bởi công đức cúng Phật chẳng bằng một phần trăm, phần ngàn, phần vạn của công đức kia (công đức thọ trì, đọc tụng) . Thậm chí một phần toán số chẳng thể tính toán, một phần thí dụ chẳng thể sánh ví, đều chẳng sánh bằng một phần! Nói một phần trăm rồi lần lượt ngàn, vạn, ức phần, toán số, thí dụ phần, là do căn khí của người trì kinh lợi hay độn, công hạnh sâu hay cạn mà có đủ loại bất đồng. Vì thế, mức độ so sánh bèn có cao thấp khác nhau như thế. Đây là so sánh lần thứ năm để hiển thị công năng của kinh, tức là sau khi đã nói [kinh có công năng giúp hành nhân] tiêu diệt tội nghiệp, sẽ đắc Bồ Đề. Có nghĩa là do thọ trì, đọc tụng kinh này, liền trừ chướng, được thọ ký, há có phải như ta xưa kia trước khi được thọ ký, đã trải qua vô số kiếp, gặp vô số chư Phật, chỉ biết cúng dường, thừa sự chẳng thể sánh bằng được! Bởi cúng dường, thừa sự chỉ là cung kính, hầu hạ, mà so sánh với chuyện gánh vác Như Lai chính là bi trí hạnh nguyện tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật, sẽ to nhỏ khác biệt vời vợi! Vì thế nói “nãi chí toán số thí dụ sở bất năng cập” (cho đến toán số, thí dụ đều chẳng thể sánh bằng) . Chỗ so sánh ở đây chẳng thể dùng thời gian dài hay ngắn, thọ ký nhanh hay chậm để nói được. Vì người trì kinh đã gieo các thiện căn nơi vô lượng ngàn vạn chư Phật. Trải qua thời gian dài, gặp nhiều vị Phật, cũng tương tự như thế, cũng chẳng thể nhất loạt lấy chuyện nghe pháp để nói. Do đôi bên gặp gỡ nhiều vị Phật, thừa sự, cúng dường, gieo các thiện căn, há lẽ đâu chẳng nghe pháp?

Vì thế, sở dĩ [nói] “cúng dường, thừa sự chẳng sánh bằng kinh này” là đích xác nói về thọ trì kinh này. Do nghĩa thú trong kinh là khai tri kiến của Phật, chỉ bày tri kiến của Phật. Thật sự có thể thọ trì, đó là ngộ Phật tri kiến, nhập Phật tri kiến. Vì thế, dùng vô số bảy báu để thí, dùng thân mạng để thí, nhiều kiếp cúng Phật đều chẳng thể sánh bằng, lý nằm ở chỗ này. Vì sao vậy? Hết thảy chư Phật và pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của Phật đều từ kinh này mà ra. Vì thế, đối với hai chữ Cúng Dường, hãy nên kiêm dùng Pháp Cúng Dường để giải thích thì mới tỏ rõ hết thảy các pháp chẳng sánh bằng kinh này, chớ nên chuyên dùng tứ sự cúng dường để nói. Dùng chuyện của chính mình để so sánh hòng nêu rõ, cũng như chỉ rõ chuyện trước thời Phật Nhiên Đăng để nêu tỏ kinh này chính là truyền tâm pháp yếu do Phật Phật trao truyền, do chính các Ngài nhiều kiếp siêng khổ tu chứng mà đạt được, lời nào cũng đều do đích thân đã nếm trải đắng cay, ngọt bùi mà nói, hòng khuyên đại chúng tín nhập môn này, cùng được thọ ký, cùng chứng Bồ Đề.

Bốn lần trước nói “phước này hơn hẳn phước khác” đều là dùng sự kém cỏi để hiển thị thù thắng. Vì thế nói là phước đức, chẳng nói công đức. Hiển thị sự thù thắng thì do đã có chánh trí Bát Nhã, cho nên phước đức đã tu đều trở thành vô biên công đức; do vậy, hơn hẳn các phước kia. Lần này nói công đức cúng Phật chẳng bằng trì kinh, tức là dùng sự thù thắng để minh định sự hơn kém. Do đó nói công đức, chẳng nói phước đức, và chỉ rõ: Sở dĩ kém hơn là vì [người cúng Phật] thiếu chánh trí Bát Nhã. Tuy chẳng phải là không có công đức, nhưng cũng chỉ thành phước đức hữu lậu. Vì vậy, chẳng sánh bằng!

Tuy kinh chỉ nói “thọ trì, đọc tụng”, nhưng bao hàm [ý nghĩa] “rộng vì người khác nói”.

Riêng nói đến đời mạt về sau là do có bốn ý:

1) Chúng sanh trong đời mạt sau này, đấu tranh kiên cố, nghiệp nặng, phước nhẹ, chướng sâu, huệ cạn, nhưng còn có người thọ trì, đọc tụng, tức là có thể biết: Chẳng phải là thời Mạt mai sau, sẽ có nhiều người như thế. Vì thế, nói “hậu mạt thế” đã nhiếp trọn chẳng sót các thời khác. Đấy là sự thiện xảo trong thuyết pháp.

2) Do trong lúc như thế, mà có người giống như vậy, cho nên riêng nêu thời Mạt sau này để nói, nhằm dạy “chớ nên coi thường chúng sanh”. Đó là sự nhiếp thọ bình đẳng.

3) Kinh này có thể tiêu trừ nghiệp chướng mạnh nhất. Vì thế, riêng nói thời Mạt mai sau để dạy lúc ấy chẳng thể không phụng trì kinh này. Đó là từ bi cứu độ vậy.

4) Kinh này liên quan tới mạng mạch Tam Bảo. Vì thế, riêng nêu thời Mạt mai sau để nói, nhằm khuyên hết thảy chúng sanh trong hiện tiền: Tương lai hãy nên tận lực hoằng truyền đến tột đời vị lai, chớ để đoạn tuyệt. Đấy là phó chúc dài lâu vậy!

2.2.2.2.2.1.2.5.4. Kết lại công năng của kinh

2.2.2.2.2.1.2.5.4.1. Chỉ rõ khó thể nói trọn

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhân, ư hậu mạt thế, hữu thọ trì, độc tụng thử kinh, sở đắc công đức, ngã nhược cụ thuyết giả, hoặc hữu nhân văn, tâm tắc cuồng loạn, hồ nghi bất tín.

(經) 須菩提！若善男子、善女人，於後末世，有受持讀誦此經，所得功德，我若具說者。或有人聞，心則狂亂，狐疑不信。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân trong đời Mạt mai sau, có người thọ trì, đọc tụng kinh này, đạt được công đức, nếu ta nói đầy đủ chắc là có kẻ nghe rồi tâm sẽ cuồng loạn, hồ nghi chẳng tin) .

Khoa “kết luận công năng của kinh này” chính là tổng kết cho nửa bộ trước, chứ không chỉ tổng kết một khoa Khai Giải. Lại còn không chỉ kết lại nửa bộ trước, mà còn sanh khởi nửa bộ sau. Tiểu khoa “khó thể nói trọn” trong ấy chính là kết lại năm lượt so sánh để hiển lộ công đức trước đó. Kế đó, tiểu khoa “chẳng thể nghĩ bàn” nhằm kết lại nghĩa thú chân thật của nửa bộ đầu hòng sanh khởi nửa bộ sau. Trong hai tiểu khoa ấy, đều chứa đựng lời răn dạy người học, nêu bày ý chỉ của kinh, hai loại thâm ý, chương cú tột bậc chỉnh tề, nghiêm ngặt, đế lý tột bậc trọn vẹn. Nay tôi nói theo từng tầng:

Vì sao biết [đoạn chánh kinh trên đây] nhằm răn dạy người học? Thử xem phần trên đã nói: Người ấy thành tựu pháp hy hữu tối thượng bậc nhất, cho đến sanh phước, diệt tội, gánh vác Như Lai, sẽ đắc Bồ Đề, tức là công đức đạt được đã nói trọn hết. Vì sao ở đây lại bảo là “chưa nói trọn hết?” Trong phần trên lại nói kinh này có công đức chẳng thể nghĩ bàn v.v…, lại còn nói người ấy thành tựu gánh vác Như Lai, sẽ đắc Bồ Đề, tức là quả báo chẳng thể nghĩ bàn. Hai thứ chẳng thể nghĩ bàn đã sớm dạy cho đại chúng biết rồi, vì sao ở đây lại nói “đương tri” (hãy nên biết)? Có thể biết là ý ấy chẳng giống với ý trước đó, phần kinh văn này nhằm kết lại công năng của kinh chẳng phải là nói để khuyến tín mà là răn nhắc. “Cuồng loạn”, “hồ nghi”, “đương tri” đều là lời lẽ răn nhắc học nhân.

“Cuồng loạn” là gì? “Cuồng” (狂) là cuồng vọng, nói về người đàm luận Bát Nhã xằng bậy! Vì sao đàm luận xằng bậy? Do chưa hiểu nghĩa chân thật. Chẳng hiểu chân nghĩa, ắt tự đối với pháp bảo là phi pháp, nói phi pháp là pháp, rối loạn tâm mọi người, không chỉ tâm chính mình bị mê hoặc, rối loạn mà thôi. Vì thế, tâm sẽ cuồng loạn. “Hồ nghi” là gì? Ý nói nửa tin nửa ngờ. Đấy là nói tới người sợ bàn luận Bát Nhã, cũng do chưa hiểu nghĩa chân thật, đến nỗi kinh sợ, ngờ vực, e ngại, chẳng thể sanh khởi tín tâm quyết định; vì thế nói “hồ nghi bất tín”. Đức Thế Tôn sẵn biết chúng sanh thời Mạt mai sau có hai căn bệnh này, cho nên trong khoa sau bèn căn dặn ra rả rằng: “Hãy nên biết” v.v…

“Ngã nhược cụ thuyết” (Nếu ta nói đầy đủ): Có nghĩa là khó thể nói trọn được, bao gồm hai nghĩa:

1) Nói rõ [đức Phật đã] chia thành năm lượt so sánh để hiển thị, chẳng phải là nói trọn một lần. Ngụ ý: Nếu ta chẳng từ cạn tới sâu, chia thành nhiều lượt để chỉ rõ, mà nói trọn công năng của kinh trong một lần, sẽ chẳng dễ nói rõ, ắt sẽ khiến cho người nghe phát cuồng, hoặc sanh nghi, đâm ra phạm lỗi. Do người lợi căn thường thấy sự việc quá dễ dàng, nghe nói trọn đủ công đức, sẽ cuồng vọng, tự phụ, chưa chứng bảo đã chứng, chưa đắc bảo đã đắc, mê hoặc, rối loạn tâm đại chúng. Còn kẻ độn căn lại thường chấp tướng, sợ khó, đã nghe nói “hết thảy vô trụ”, lại nghe nói “trọn đủ công đức”, chẳng dám cho là đúng. Lại cũng chẳng dám nghĩ là sai, hồ nghi chẳng quyết, chẳng sanh tín tâm. Đức Thế Tôn nói lời này chính là răn người nghe: Đối với phần hiển thị công năng của kinh, hãy nên từ nơi nguyên do từ cạn tới sâu mà triệt để lãnh hội, sẽ chẳng đến nỗi do hiểu lơ mơ Chân Như mà sanh tâm cuồng vọng, cũng chẳng đến nỗi do chẳng hiểu ý chỉ của kinh mà dấy lòng hồ nghi.

2) Nói rõ do có năm lượt thuyết minh, mà vẫn chẳng nói trọn. Ngụ ý: Trước nay, ta nói rộng công đức đạt được do thọ trì kinh này, chỉ nhằm chỉ bày để khuyên lơn đó thôi! Sau đó, chẳng nói nhiều nữa, sợ người nghe chẳng hiểu ý này, hoặc là chấp tướng mà cầu, đó là cuồng loạn cái tâm họ. Hoặc là cầu mà chẳng đạt được ngay, đâm ra hồ nghi chẳng tin. Đức Thế Tôn nói lời ấy nhằm răn hành nhân hãy nên biết: “Chuyện này chẳng thể do ngôn thuyết mà có thể thấu đạt, chỉ có chứng mới biết”. Ắt cần phải hết thảy chẳng chấp, thật tu, thật hành rất lâu, thì mới có thể tương ứng, chẳng thể cuồng! Công đạt được sẽ có thể tự biết, chẳng cần phải nghi! Do bởi lẽ này, nửa sau bộ kinh khi so sánh để hiển thị công năng của kinh, chỉ biểu thị đại lược, chẳng chú trọng như trong phần đầu, do nửa bộ đầu nhằm khiến cho sanh tín, khai giải. Nếu chẳng cực lực hiển bày, sao có thể tin? Sao có thể hiểu? Nửa bộ sâu chính là dạy hướng theo lìa danh tuyệt tướng để tu chứng. Tức là Bồ Đề tâm, Bồ Đề pháp, Bồ Đề quả còn chớ nên chấp, huống hồ công đức! Nếu lại nói rộng, sẽ có trở ngại đối với tu chứng. Nhưng cũng chẳng tuyệt đối không nói, lại dạy “chỉ đừng nên chấp trước”, hoàn toàn chẳng phải là đoạn diệt. Có thể là sẽ có người [chấp trước] như vậy. Rất mong người như vậy chẳng nhiều!

Phần 29

2.2.2.2.2.1.2.5.4.2. Nói rõ chẳng thể nghĩ bàn

(Kinh) Tu Bồ Đề! Đương tri thị kinh nghĩa bất khả tư nghị, quả báo diệc bất khả tư nghị.

(經) 須菩提！當知是經義不可思議，果報亦不可思 議。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Hãy nên biết kinh này nghĩa chẳng thể nghĩ bàn, quả báo cũng chẳng thể nghĩ bàn) .

Hãy nên biết hai câu này chính là lời lẽ uốn nắn, răn nhắc kẻ cuồng nghi! Vì sao cuồng? Vì sao nghi? Do chẳng biết nghĩa thú của kinh này, và quả báo đạt được do thọ trì, diễn nói đều là chẳng thể nghĩ bàn. Vì thế, răn rằng “hãy nên biết”. “Quả báo” là ngầm chỉ công đức đạt được. Công đức đạt được chẳng có gì khác, chính là như phần trên đã nói “gánh vác Như Lai” và sẽ đắc Bồ Đề.

Vì sao nói “kinh nghĩa chẳng thể nghĩ bàn”? Hãy nên biết: Nghĩa thú trong kinh này chuyên giảng lìa hết thảy các tướng. Lìa tướng thì mới có thể chứng tánh. Đó gọi là “lìa danh, tuyệt tướng, chỉ có chứng mới biết”. Vì thế, nói “kinh nghĩa chẳng thể nghĩ bàn”. Thế nào là “quả báo chẳng thể nghĩ bàn”? Hãy nên biết: Thọ trì kinh này vốn để chứng tánh. Muốn chứng tánh “vô tướng, vô bất tướng, tướng, bất tướng đều là Không”, ắt cần phải lìa hết thảy các tướng. Lìa từng phần, liền chứng từng phần. Quả báo chẳng có gì khác, chính là tự chứng tánh đức rốt ráo phô bày trọn vẹn. Vì thế nói “quả báo cũng chẳng thể nghĩ bàn”. Nói chung là bảo rõ: Kinh nghĩa và quả báo đều chẳng thể suy nghĩ, chẳng thể nghĩ bàn, đều nên lìa các tướng danh tự, ngôn thuyết, tâm duyên mà vi mật khế nhập. Nếu có thể biết điều này thì vọng chấp chưa trừ, há nên kiêu căng? Cái tâm cuồng loạn sẽ có thể ngưng dứt! Trừ sạch tướng hư giả, tịnh đức tự hiển, cái tâm hồ nghi có thể cởi gỡ!

Trong khoa Diệt Tội thuộc phần trước từng bảo: Tột bậc hiển thị công năng của kinh nhằm nêu tỏ nghĩa thú “hết thảy chư Phật và pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của chư Phật đều từ kinh này mà ra” được nói trong phần Sanh Tín trước đó để khuyến tín. Trong khoa “tổng kết sự hiển thị tột bậc công năng của kinh này”, lại chính là để làm sáng tỏ [ý nghĩa của] phần kinh văn “từ kinh này mà ra” trở đi, tức là nghĩa thú “Phật pháp chẳng phải là Phật pháp” để khai giải. Ý của đức Thế Tôn là: Phần trước nói “pháp tức là phi pháp” là do lẽ nào? Hãy nên biết: Do nghĩa lý trong kinh này chẳng thể nghĩ bàn! Trong phần trước nói “Phật tức chẳng phải là Phật” là vì sao? Hãy nên biết: Do quả báo cũng chẳng thể nghĩ bàn. Bởi lẽ, “tức phi” nói đơn giản chính là nói “lìa tướng”.

Nói cặn kẽ, tánh thể không tịch, tướng chẳng thể chấp dẫu bằng tơ tóc. Hễ chấp, sẽ chẳng phải là tánh thể không tịch. Vì thế nói “tức phi” (tức chẳng phải) . Trước đó, ta đã chia thành năm lần so sánh để hiển thị công năng của kinh, chẳng muốn nói trọn hết, vì khiến cho người nghe thâm tâm lãnh giải: Do lìa tướng cạn hay sâu mà công đức trở thành sai khác! Chẳng đến nỗi miệng bàn Không, tâm chấp Hữu, cuồng vọng, tự loạn, cũng chẳng đến nỗi vừa nghe lìa tướng, liền sợ Thiên Không (chấp lệch về Không), hồ nghi chẳng tin. Nói chung, nghĩa thú của kinh này là “chuyên trừ tình chấp, hòng chứng tánh không tịch”. Nói tới quả báo tức là “chứng đắc tánh chẳng thể duyên niệm”. Đúng là cần phải “ngôn ngữ dứt bặt, tâm hành xứ diệt” thì mới có chút phần tương ứng. Tâm hành xứ diệt, tức chẳng thể nghĩ ngợi. Ngôn ngữ dứt bặt, tức chẳng thể bàn bạc! Đó gọi là “kinh nghĩa chẳng thể nghĩ bàn, quả báo cũng chẳng thể nghĩ bàn”. Đó gọi là “Phật pháp tức chẳng phải là Phật pháp”. Nếu chẳng biết hướng theo “ngôn ngữ dứt bặt, tâm hành xứ diệt, chẳng thể nghĩ bàn” để quán chiếu, khế nhập, sẽ chống trái kinh nghĩa, há có quả báo để chứng, chỉ có cuồng vọng, ngờ vực mà thôi! Người thọ trì, đọc tụng kinh này hãy nên biết như thế.

“Biết” tức là giải. Dùng điều này để kết thúc, tổng kết cả một khoa lớn Khai Giải, chính là để hiển thị: Đối với cái được gọi là Khai Giải này, hãy nên hiểu sâu xa như thế, cũng chính là hiển thị nghĩa thú trong một khoa lớn Khai Giải này, đều là dần dần khơi gợi, hướng dẫn người học, khiến cho họ đạt được sự thấu hiểu sâu xa như thế. Quả thật là “vẽ rồng điểm mắt”, cũng nhằm nói rõ “tu hành phải lấy khai giải làm gốc”. Nương theo giải để khởi hạnh, mới chắc chắn đạt được quả thù thắng. Nếu không, chẳng cuồng thì sẽ nghi. Lời khai thị này cũng thiết tha thay, lời răn dạy này cũng sâu sắc thay! Nhưng chúng sanh đời Mạt đọc tụng kinh này, phạm phải hai bệnh ấy lại chẳng phải là ít, nguyên do là đối với năm lần so sánh để hiển thị công năng của kinh phần nhiều xem thường! Vì thế, ngay cả đạo lý nói trong khoa tổng kết này cũng chẳng thể sâu xa, thiết thực hiểu rõ. Mơ màng, mờ mịt, há chẳng phải là phụ ơn Phật sâu lắm thay!

Trong khoa “tột bậc hiển thị công năng của kinh”, đã nêu tỏ nghĩa thú từ “hết thảy chư Phật” cho đến “chẳng phải là Phật pháp” v.v… cho nên trong khoa tổng kết này, không chỉ kết lại nghĩa thú trong khoa Khai Giải, mà cũng kết lại nghĩa thú trong khoa Sanh Tín. Bởi lẽ, chẳng dùng nghĩa sau để tỏ rõ nghĩa trước như thế, nghĩa thú trong nửa bộ trước sẽ chẳng thể nêu tỏ thấu triệt (“hết thảy chư Phật” v.v… là tổng kết của khoa lớn Sanh Tín. Khoa “tột bậc hiển thị công năng của kinh” là tổng kết của khoa lớn Khai Giải. Tổng kết từ đây trở đi chính là tổng kết của phần hiển thị trước đó, tức là nghĩa thú của nửa bộ trước càng được phơi bày rõ rệt gấp đôi, [khiến cho người nghe] nắm được cương lãnh), mà cũng không gì chẳng nhằm sanh khởi nửa bộ sau! Kinh văn trong nửa bộ sau đúng là chuyên nói rõ công phu tu chứng “dứt bặt ngôn ngữ, diệt tâm hạnh” chẳng thể nghĩ bàn. Vì thế, kinh văn trước sau được hai câu “đương tri” (hãy nên biết) này làm cái móc kết nối, kết cấu và nghĩa lý đều kết chặt nhất quán, há có nên nói hạn cuộc “phần trước cạn, phần sau sâu” ư? Hai câu này nhằm chỉ chung toàn thể bản kinh để nói. Hơn nữa, nửa sau tiếp nối sát sao nửa trước, há nên phán định hạn cuộc rằng “hai lượt nói trước sau, mỗi đằng chẳng dính dáng với nhau”. Còn như cho rằng “nửa sau phần nhiều nhắc lại những điều đã nói trong phần trước” tức là chẳng lãnh hội ý chỉ của kinh quá mức, chẳng đáng bàn tới!

Câu “chẳng thể nghĩ bàn” có ba ý:

1) Chính là “ngôn ngữ dứt bặt, tâm hành xứ diệt” được nói trong phần trên. Điều được kinh nghĩa minh định chính là chuyện này. Đạt được quả báo tức là đạt được điều này. Đấy là ý nghĩa gốc!

2) Phản chiếu ý nghĩa trong câu “kinh có công đức chẳng thể nghĩ bàn” lại còn giải thích rõ hơn, do thâu kết khoa “tột bậc hiển thị công năng của kinh”. Phần trước chỉ nói “kinh có công đức như thế”, nay nói rõ: Kinh có [công đức như thế] là vì có giáo nghĩa như thế (phần trước phán định giáo nghĩa thù thắng, chính là căn cứ vào chỗ này mà nói) . Vì sao biết giáo nghĩa có công đức như thế? Do người y giáo phụng hành sẽ có thể đạt được quả báo như thế. “Chẳng thể nghĩ bàn” chính là Pháp Thân, là Thể (xem giải thích trong phần trước) . Đắc Thể bèn có thể khởi Dụng. Chứng đắc Pháp Thân thì Báo Thân và Hóa Thân tự hiển. Vì thế, chỉ nói “chẳng thể nghĩ bàn” là đủ. Chẳng cần nói “bất khả xưng lượng” v.v… Huống hồ kiêm nói rõ bổn nghĩa “dứt bặt ngôn ngữ, tâm hành xứ diệt” càng chẳng thể xen tạp những lời khác nữa!

3) Nhằm hiển thị công đức của kinh này và công đức của người trì kinh là vô thượng, không gì sánh bằng, phàm tình chẳng thể nhìn ngó, ngôn ngữ chẳng thể diễn tả. Vì thế, tuy chỉ nói “chẳng thể nghĩ bàn”, đã ngầm gồm thâu các nghĩa “bất khả xưng lượng, vô biên” trong ấy, thiện xảo tột bậc!

[Phần giải thích kinh văn gồm] hai khoa đàm luận cặn kẽ về bổn phận. Thứ nhất là dựa theo cảnh để nói về Vô Trụ, nhằm tỏ rõ chánh trí Bát Nhã, tức là nửa đầu bộ kinh như đã được giảng trong phần trước. Kế đó, xét theo tâm để nói về Vô Trụ nhằm hiển thị lý thể Bát Nhã, tức là nửa sau bộ kinh sẽ được giảng dưới đây. Đối với chỗ bất đồng giữa nửa trước và nửa sau, trước khi giảng kinh văn, trước hết nên nói rõ nguyên do, thì khi học kinh văn, sẽ dễ lãnh hội. Lại còn nói rõ từ nhiều phương diện để [người nghe] có thể triệt để hiểu rõ!

1) Trước hết, vì người sẽ phát đại tâm tu hành mà nói, dạy [người ấy] phát tâm như thế nào, độ chúng sanh như thế nào, chế phục Hoặc như thế nào, đoạn Hoặc như thế nào. Sau đó, vì người đã phát đại tâm tu hành mà nói. Bởi lẽ, phát tâm mà nói “ta có thể phát, có thể độ, có thể chế phục Hoặc, đoạn Hoặc” tức là người ấy vẫn còn phân biệt, vẫn chấp ngã, vẫn cần phải trừ khử. Nửa sau [bộ kinh này] chuyên nói về nghĩa ấy. Cần phải biết: Hễ có chấp giữ, sẽ bị bó buộc, chẳng được giải thoát. Phàm phu do có chấp trước “ta, người” (tức chấp sắc thân là ta), cho nên bị sanh tử buộc ràng, chẳng thoát khỏi luân hồi. Hàng Nhị Thừa do có chấp trước Pháp Ngã (tuy chẳng chấp có sắc thân, nhưng chấp có pháp Ngũ Uẩn, vẫn là chưa quên ngã kiến, nên gọi là Pháp Ngã), bèn bị Niết Bàn câu thúc, đến nỗi chìm đắm, vướng mắc trong không tịch. Bồ Tát đại bi, đại trí, chẳng bị hết thảy câu thúc, trói buộc. Do vậy, chẳng vướng mắc, trở ngại, đạt được tự tại. Đấy gọi là “chẳng trụ đạo”. Do vậy, hễ có đôi chút tình chấp, hãy nên gột rửa cho sạch, chẳng có một thứ gì để trụ vào!

2) Nhân Ngã Chấp và Pháp Ngã Chấp nói đơn giản là Ngã Chấp và Pháp Chấp. Nói thông thường, kinh này trước là phá Ngã Chấp, sau là phá Pháp Chấp, [nhưng nói như thế] chẳng khỏi sơ lược! Nửa trước vừa mở đầu liền nói: “Bồ Tát ư pháp ưng vô sở trụ” (Bồ Tát đối với pháp chớ nên trụ), cũng như “vô pháp tướng, diệc vô phi pháp tướng, bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp, pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp” (chẳng có tướng của pháp, cũng chẳng có tướng của phi pháp, chớ nên giữ lấy pháp, pháp còn nên xả huống hồ phi pháp) v.v… Nói lặp đi lặp lại, há có thể nói [nửa đầu bộ kinh] chỉ là phá Nhân Ngã Chấp ư? Hãy nên biết:

Hai thứ Ngã Chấp và Pháp Chấp đều có thô và tế:

a) Thô là Phân Biệt Ngã Chấp và Phân Biệt Pháp Chấp. Do đối cảnh, gặp duyên, do phân biệt mà dấy lên [loại chấp trước này].

b) Tế là Câu Sanh Ngã Chấp và Câu Sanh Pháp Chấp, tức là chẳng đợi phân biệt mà khởi. Hễ khởi niệm bèn có, [do nó] cùng sanh với niệm, [nên gọi là Câu Sanh].

Nửa trước kinh này nhằm trừ khử thô chấp. Chẳng hạn như nói “bất ưng trụ lục trần bố thí, bất ưng trụ lục trần sanh tâm, ưng vô trụ sanh tâm, ưng sanh vô trụ tâm, ưng ly nhất thiết tướng” (chớ nên trụ trong lục trần để bố thí, chớ nên trụ trong lục trần mà sanh tâm, hãy nên vô trụ sanh tâm, hãy nên sanh tâm vô trụ, hãy nên lìa hết thảy các tướng) v.v… đều là trừ khử sanh tâm phân biệt nơi cảnh duyên đến nỗi sanh bệnh chấp giữ. Đó gọi là Ngã Chấp và Pháp Chấp do phân biệt mà khởi, cho nên là Thô. Trừ khử bằng cách nào? Chính là lìa tướng. Nửa sau là trừ khử tế chấp, tức là khi khởi tâm động niệm, chớ nên trụ chấp. Nếu có cái để niệm, chính là tình tưởng của Ngã Chấp và Pháp Chấp chưa hóa trừ, sẽ là gốc bệnh của “giữ tướng, chấp cảnh”. Do trừ khử Ngã Chấp và Pháp Chấp đồng thời sanh với tâm niệm, nên là tế. Làm thế nào để trừ khử? Chính là lìa niệm.

3) Trước là dạy lìa tướng, tức là trừ khử đối tượng bị chấp (sở chấp) . Sau đó, dạy lìa niệm, tức là trừ khử cái có thể chấp (năng chấp) . Trong phần trước chẳng nói rồi đó sao? Huyễn tướng là cái bị chấp trước, do vọng kiến chấp trước mà dấy lên. Do vậy thoạt nhìn, nghĩa thú của kinh này trước cạn, sau sâu, nhưng chớ nên nhìn hạn cuộc như vậy. Do khi trừ khử cái bị chấp (sở chấp), cũng âm thầm trừ khử cái có thể chấp (năng chấp) . Vì sao vậy? Nếu chẳng lìa niệm, sẽ không cách nào lìa tướng. Vì thế, nửa trước tuy chưa nói rõ “lìa niệm”, thật ra đã chỉ dạy không ít. Như [chánh kinh nói] “năng tác thị niệm phủ? Ngã bất tác thị niệm. Ưng sanh thanh tịnh tâm. Ưng sanh vô trụ tâm. Nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ” (có thể nghĩ như thế này hay không? Ta chẳng nghĩ như vậy. Hãy nên sanh tâm thanh tịnh. Hãy nên sanh tâm vô trụ. Nếu tâm có trụ thì chẳng phải là trụ) đều nhằm dạy lìa niệm. Tức là như nói “ưng ly nhất thiết tướng phát Bồ Đề tâm” (hãy nên lìa hết thảy các tướng, phát Bồ Đề tâm), người lợi căn sẽ có thể lãnh hội: Ngay cả đối với cái tâm đã phát, cũng chớ nên trụ! Vì sao vậy? Do nói hễ có trụ, thì là sai. Trong phần trước đã nói “tín tâm bất nghịch, hà đảm Như Lai, đương đắc Bồ Đề” (tín tâm chẳng trái nghịch, gánh vác Như Lai, sẽ đắc Bồ Đề), người ấy ắt đã lãnh hội ly niệm. Nếu không, chẳng đáng để nói là “hà đảm, đương đắc!” Vì thế, xưa kia có người phán định nửa sau nhằm nói với người độn căn chính là ý nghĩa này, tức là đối với người lợi căn, sẽ chẳng cần phải nói thêm nữa. Do trong thế gian, người lợi căn ít ỏi, cho nên chẳng thể không nói nửa bộ sau, khiến cho kẻ độn căn có thể thâm nhập. Đó là ý của người xưa. Đừng nên vì lời ấy, mà hiểu lầm nửa sau nông cạn hơn nửa trước. Tuy vậy, công phu lìa niệm rất sâu, rất vi tế. Nếu chẳng mổ xẻ để thâm nhập theo từng tầng, không chỉ kẻ bình phàm chẳng dễ tiến bộ, ngay như người lợi căn đã biết lìa niệm, nếu chẳng dùi mài tỉ mỉ, công hạnh sao có thể triệt để cho được? Giống như bóc vỏ cây chuối, chẳng bóc rồi lại bóc, sao có thể thấu hiểu [thân cây chuối] vốn rỗng không, trở về chỗ “không có gì để đạt được!” Hãy nên biết: Nửa bộ sau từ phần nói về năm loại mắt trở đi, càng nói càng vi tế, cho tới Chứng Phần, chính là công phu thỏa đáng, nhanh chóng nhất để khế nhập nơi một mảy lông, được gọi là “trực chỉ hướng thượng”. Chẳng hiểu rõ điều này, tuy viên thì viên đấy mà vẫn chưa đốn! Nếu hạn cuộc bảo “nửa sau chuyên vì người độn căn mà nói”, cũng sẽ chẳng hoàn toàn khế hợp ý chỉ của kinh. Chớ nên không biết lý này!

4) Nửa bộ đầu nói “lìa hết thảy các tướng” thì mới là phát Bồ Đề tâm; mới là Bồ Tát lợi ích hết thảy chúng sanh. Đó là nhằm rỗng không căn bệnh trụ chấp Ngã Pháp. Phần sau nói các lời như “vô hữu pháp phát Bồ Đề, vô hữu pháp danh Bồ Tát” (chẳng có pháp để phát Bồ Đề, chẳng có pháp gọi là Bồ Tát), cùng với “nhất thiết pháp giai thị Phật pháp” (hết thảy các pháp đều là Phật pháp) v.v… nhằm rỗng không căn bệnh trụ chấp Ngã Không và Pháp Không. Do vậy, trước là chẳng chấp hai bên; sau là đối với “hai bên chẳng chấp” cũng không chấp! Trước là phát tâm hãy nên lìa tướng, sau là ngay cả tướng phát tâm cũng lìa. Hãy nên biết: Chỉ cần có ý niệm “có thể lìa”, sẽ thì Ngã và Pháp tồn tại rành rành, đã là phân biệt, giữ lấy tướng. Vì thế lại nói “phi bất dĩ cụ túc tướng đắc Bồ Đề” (chẳng phải là không dùng tướng trọn đủ để đắc Bồ Đề), “ngã kiến tức phi ngã kiến, pháp tướng tức phi pháp tướng” (ngã kiến tức chẳng phải là ngã kiến, pháp tướng tức chẳng phải là pháp tướng) đều là để trừ sạch tình kiến chấp trước vi tế. Đã trừ lại trừ, cho tới Năng và Sở đều lìa, ngay cả “lìa” cũng lìa, thì mới chứng cái sẵn có. Nói “chứng”, chẳng có chi khác, chỉ là hết sạch phàm tình, bản thể tự hiện, chẳng phải là có một cái năng chứng (người có thể chứng) và sở chứng (pháp được chứng) nào khác! Há có phải chỉ là chẳng nên có phàm tình, ngay cả thánh giải cũng chớ nên có. Hễ có năng tu (người tu tập) và sở tu (pháp được tu tập), năng chứng (người chứng) và sở chứng (pháp để chứng) ; đó là thánh giải, tức là Sở Tri Chướng, chướng ngại giác thể. Vì thế, Kim Cang Kinh Tụng của Di Lặc Bồ Tát có nói: “Ư nội tâm tu hành, tồn ngã vi Bồ Tát. Thử tắc chướng ư tâm, vi ư bất trụ đạo” (Trong nội tâm tu hành, hễ có ý niệm ta là Bồ Tát. Điều ấy sẽ gây chướng cho cái tâm, trái nghịch đạo chẳng trụ) . Kinh Viên Giác dạy: “Nhất thiết Bồ Tát cập mạt thế chúng sanh, ưng đương viễn ly nhất thiết huyễn hóa, hư vọng cảnh giới” (Hết thảy các Bồ Tát và chúng sanh đời Mạt hãy nên xa lìa hết thảy các cảnh giới huyễn hóa, hư vọng) . Nửa đầu kinh này chẳng ngoài các nghĩa ấy. Kinh Viên Giác còn dạy: “Do kiên chấp trì viễn ly tâm cố, tâm như huyễn giả, diệc phục viễn ly. Viễn ly vi huyễn, diệc phục viễn ly. Ly viễn ly huyễn, diệc phục viễn ly. Đắc vô sở ly, tức trừ chư huyễn” (Do chấp trì vững vàng cái tâm xa lìa, tâm như huyễn cũng lại xa lìa. Xa lìa là huyễn, cũng lại xa lìa. Lìa “viễn ly huyễn”, cũng lại xa lìa. Đạt được không có gì để lìa, liền trừ các huyễn) . Nửa sau bộ kinh chẳng ngoài ý này!

5) Nửa bộ trước nói hết thảy đều “giai phi” (chẳng phải), như nói “phi pháp, phi phi pháp, hữu trụ tắc vi phi trụ” (chẳng phải pháp, chẳng phải không phải pháp, có trụ thì chính là chẳng trụ), coi hiển thị chánh trí Bát Nhã là sự chân thật duy nhất. Đó là do trí ấy vốn chẳng nhiễm mảy trần, nhưng hết thảy các tướng không gì chẳng hư huyễn. Vì thế, hãy nên hết thảy chẳng trụ; sau đó, chánh trí sẽ phô bày trọn vẹn. Nửa bộ sau nhằm nói “nhất thiết giai thị” (hết thảy đều là), như nói “chư pháp Như nghĩa, nhất thiết pháp giai thị Phật pháp, thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ” (nghĩa Như của các pháp, hết thảy các pháp đều là Phật pháp, là pháp bình đẳng, chẳng có cao thấp) để nói rõ lý thể Bát Nhã như một. Bởi lẽ, cái Thể ấy chính là cốt lõi của muôn pháp. Do vậy, hết thảy các pháp, không gì chẳng phải là Thật Tướng. Bởi lẽ đó, Bồ Đề cũng chớ nên trụ; sau đó, Lý Thể sẽ viên dung! Xem từ đó, điều được tuyên nói trong bộ kinh Kim Cang này chỉ là hai chữ Chân Như đó thôi! Cuối cùng, kinh tổng kết rằng: “Bất thủ ư tướng, như như bất động” (Chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động) . Nghĩa thú của toàn bộ bản kinh đều nằm trọn hết trong ấy. Hơn nữa, nửa bộ trước nói “hết thảy đều chẳng phải”, nhằm dạy quán cái Thể bất biến. Cái được gọi là “chánh trí” chính là trí Như Như, tức cái trí nơi Thể. Sau đó nói “hết thảy đều phải”, nhằm dạy quán cái Dụng tùy duyên, đó gọi là Lý Thể. Lý là “điều lý” (條理, mạch lạc, tầng lớp, hệ thống), nói theo tác dụng của tánh. Dụng chẳng lìa Thể; vì thế gọi là Lý Thể. Chuyện này hoàn toàn khác với Lý Khí như người thời Tống đã nói. Họ (Tống Nho) chỉ coi một cái gốc hồn nhiên (渾然, chẳng phân minh, chẳng thể tách bạch, hồ đồ) là Lý, gọi những thứ khác biệt đang lưu hành là Khí (氣) . Những nhà Nho về sau đã biện định Lý nói theo kiểu đó là đúng hay sai rất tường tận. Hơn nữa, trước đó đã nói “hết thảy đều chẳng phải”; do vậy, tuy cùng nêu ra “tắc phi” (tức chẳng phải) và “thị danh” (thì gọi là), nhưng ý chú trọng nơi “tắc phi”. Đó gọi là “tuy tùy duyên mà bất biến”. Sau đó, do “hết thảy đều phải”, cho nên tuy trừ Pháp Chấp cặn kẽ, nhưng nói “ư pháp, bất thuyết đoạn diệt tướng” (nơi pháp, chẳng nói đến tướng đoạn diệt), đó gọi là “tuy bất biến mà tùy duyên”. Tổng hợp năm điều vừa nói trên đây để nhìn toàn bộ bản kinh thì chỉ thú của cả kinh sẽ rành rành nơi tâm mục, chứ không phải chỉ là khi xem kinh văn sẽ dễ lãnh hội mà thôi!

Phần 30

2.2.2.2.2.2. Dựa theo tâm để giảng vô trụ hòng hiển lộ lý thể Bát Nhã

Chia làm hai phần:

1) Quán sâu vô trụ để tấn tu.

2) Thấu hiểu tột cùng vô trụ để thành tựu, chứng đắc.

Phần thứ nhất lại chia thành ba đoạn:

1) Chẳng có pháp để phát tâm.

2) Nêu cái quả để giảng rõ nhân.

3) Hiển lộ sự thù thắng để kết lại, khuyên lơn.

2.2.2.2.2.2.1. Quán sâu vô trụ để tấn tu

2.2.2.2.2.2.1.1. Chẳng có pháp để phát tâm

2.2.2.2.2.2.1.1.1. Lại thỉnh cầu

(Kinh) Nhĩ thời, Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân, phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm, vân hà ưng trụ? Vân hà hàng phục kỳ tâm?

(經) 爾時，須菩提白佛言：世尊！善男子、善女人，發阿耨多羅三藐三菩提心，云何應住？云何降伏其心？

(Kinh: Lúc bấy giờ, Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm, hãy nên trụ như thế nào? Hàng phục cái tâm như thế nào?)

Khoa này thoạt nhìn dường như phát khởi riêng biệt, nhưng thật ra là nối tiếp ngay phần kinh văn trước đó mà có. “Nhĩ thời” là nói ngay trong lúc đức Phật nói “kinh nghĩa và quả báo đều là chẳng thể nghĩ bàn” vừa mới xong. Ý trưởng lão hỏi: Đã nên lìa danh, tuyệt tướng, nhưng các thiện nam tử, thiện nữ nhân, rõ ràng là ai nấy đều có tướng phát tâm. Lại còn rành rành có danh tự A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, tức là ai nấy tự biết “tôi phải nên phát tâm”, ai nấy đều tự biết A Nậu Bồ Đề là pháp vô thượng, há chẳng phải là danh tướng “ngã, pháp” rành rành tồn tại ư? Phần trước đã nói “hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát Bồ Đề tâm”, nay khi nghĩ phát tâm thì đã lại trụ tướng mất rồi, cớ sao riêng cái tâm này lại nên trụ? Nếu chẳng nên trụ, mà hãy nên hàng phục, há chẳng phải là không phát tâm ư? Vậy thì hàng phục cái tâm như thế nào? Điều này có ý nói: Ngã Chấp và Pháp Chấp đã đồng thời cùng sanh khi phát Bồ Đề tâm. Hàng phục chẳng phải là phát tâm, mà “trụ” thì chấp Ngã, chấp Pháp. Đấy chính là dùi cho lọt tới tận đầu chót lông, chỉ dạy hành nhân hãy nên dụng công ngay trong lúc khởi tâm động niệm. Trưởng lão đại từ, do vậy, Ngài thay mặt hết thảy chúng sanh, thỉnh Phật khai thị phương tiện căn bản một lần nữa!

Phần trước nói “ưng vân hà trụ” (hãy nên trụ như thế nào), tức là hỏi nên an trụ trong Bồ Đề tâm như thế nào để khiến cho [cái tâm] chẳng rong ruổi, tán loạn. Nay nói “vân hà ưng trụ” (vì sao nên trụ) là hỏi vì sao chỉ nên trụ trong Bồ Đề tâm? Bởi lẽ, nếu chẳng trụ trong pháp ấy, sao có thể nói là “phát cái tâm ấy?” Trụ đã chẳng thể được, hàng phục lại chẳng được, làm như thế nào đây? Đấy chính là vì nghe nói “ư pháp, ưng vô sở trụ” (đối với pháp, hãy nên chẳng trụ) cho đến “hữu trụ tắc phi” (hễ có trụ liền sai), bèn nghĩ Bồ Đề cũng là pháp, vì sao phải nên trụ [vào đó]? Hơn nữa, phần trước đã nói “ưng ly nhất thiết tướng phát Bồ Đề tâm” (hãy nên lìa hết thảy các tướng để phát Bồ Đề tâm), “hết thảy các tướng” có phạm vi bao gồm rất rộng, [vậy thì] tướng phát Bồ Đề tâm cũng gộp trong ấy, vì sao nói “hãy nên lìa hết thảy các tướng” rồi lại nói “phát Bồ Đề tâm” vậy? Nếu là cũng nên lìa, vì sao lại nói “phát Bồ Đề tâm”? Kẻ độn căn nghe pháp, thường là chấp trước danh từ và ngôn thuyết, bèn dính chặt chẳng hóa giải. Câu hỏi này của trưởng lão lại chính là rủ lòng vì hết thảy những kẻ dính mắc, chẳng thể hóa giải trong hiện tiền và tương lai mà thỉnh cầu [đức Phật] khai thị vậy!

2.2.2.2.2.2.1.1.2. Chỉ dạy

(Kinh) Phật cáo Tu Bồ Đề: - Thiện nam tử, thiện nữ nhân, phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề giả, đương sanh như thị tâm: Ngã ưng diệt độ nhất thiết chúng sanh, diệt độ nhất thiết chúng sanh dĩ, nhi vô hữu nhất chúng sanh thật diệt độ giả.

(經) 佛告須菩提：善男子、善女人，發阿耨多羅三藐三菩提者，當生如是心：我應滅度一切眾生，滅度一切眾生已，而無有一眾生實滅度者。

(Kinh: Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: - Thiện nam tử, thiện nữ nhân phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, hãy nên sanh tâm như thế này: Ta hãy nên diệt độ hết thảy chúng sanh. Đã diệt độ hết thảy chúng sanh, mà chẳng có một chúng sanh thật sự diệt độ) .

Đây chính là khai thị, hướng dẫn phương tiện lìa tướng khi khởi tâm động niệm. Xem lời hỏi trong khoa trước, dường như chẳng có cách nào, trong lời đáp thuộc khoa này, lại tột bậc thong dong, viên diệu. Trong bản chép tay của người đời Đường, sau chữ Bồ Đề không có chữ Tâm, hãy nên tuân theo đó. Hãy thử nghĩ: Vừa nói một câu “phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”, liền nói tiếp “đương sanh như thị tâm” (hãy nên sanh tâm như thế), tức là đã quét sạch cái tướng phát Bồ Đề tâm ấy. Vì thế, nguyên bản chẳng dùng chữ Tâm, ngụ ý “diệt tướng”. Đấy chính là dùng văn tự để bàn luận, chẳng cần chữ Tâm thì vẫn nói suông sẻ. Bởi lẽ, phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề chính là phát Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, chẳng cần chữ Tâm thừa thãi, có gì là chẳng được?

Hai chữ Như Thị [trong câu “đương sanh như thị tâm”] chỉ ba câu sau đó. Chữ Ưng trong “ngã ưng” (ta hãy nên) chính là hô ứng với chữ Sanh. Bởi lẽ, hiện thời vốn có thì nói là Sanh; còn hiện thời vốn chẳng có, thì sẽ nói là Phát. Hết thảy chúng sanh vốn sẵn đồng thể. Diệt độ hết thảy chúng sanh, bất quá là hoàn lại tánh phận vốn sẵn có, chính là trọn hết thiên chức phải nên làm, có gì đặc biệt, lạ lùng đâu? Nếu cho rằng “ta sẽ phát cái tâm ấy”, sẽ có ý niệm kiêu căng, sẽ là chấp tướng! Vì thế, chẳng nói là “đương phát” (nên phát) mà nói là “đương sanh” (nên sanh) là vì lẽ này! Bởi lẽ, nói một chữ Ưng chính là trừ chấp trước đối với Bồ Đề, phá Pháp Chấp. Hễ nói “đương sanh”, tức là trừ sự chấp trước đối với phát tâm, phá Ngã Chấp.

Chữ Ưng xuyên suốt ba câu sau đó. Ba câu ấy có ý nghĩa sâu dần theo thứ tự. Câu đầu tiên nói độ chúng sanh chính là trách nhiệm vốn phải nên trọn hết, hàm ý “có gì đáng để tự khoe khoang đấy là Bồ Đề ư?” Câu kế tiếp nói “phải nên độ chúng sanh cho đến hết sạch”. Chữ Dĩ (已) [trong câu “diệt độ nhất thiết chúng sanh dĩ”], có nghĩa “hết sạch”, hàm ý: Do chúng sanh vô tận, trách nhiệm ấy lại có bao giờ trọn hết, sao có thể tự nói là “ta có thể độ” ư? Câu thứ ba lại cao hơn một bậc nữa, ý nói: Phải nên biết tuy độ cho hết sạch, nhưng trọn chẳng thật sự có một chúng sanh được diệt độ. Vì sao vậy? Tánh của chúng sanh vốn là Niết Bàn. Hơn nữa, ngay cả Niết Bàn cũng chẳng trụ. Nếu người ấy có trụ, sẽ chẳng phải là diệt độ! Như vậy thì há có một chúng sanh nào thật sự diệt độ ư? Vậy thì sao có thể tự nói là “có người được độ” ư?

Người phát Vô Thượng Chánh Đẳng Giác cần phải trước hết nhận biết “độ chúng sanh là trách nhiệm phải nên trọn hết”. Hơn nữa, trách nhiệm ấy trọn chẳng thể hết. Dẫu trọn hết, cũng giống như chưa trọn hết. Hãy nên sanh cái tâm như thế. Chẳng có người độ, chẳng có kẻ được độ, chẳng phân biệt, chẳng có gì gọi là Bồ Đề, chẳng có gì gọi là độ, mà cũng chẳng có gì gọi là phát tâm, ngõ hầu tương ứng với giác tâm thanh tịnh vậy!

Lời đáp trong phần trước nói “thật vô chúng sanh đắc diệt độ”, chú trọng tại chữ Đắc, nghĩa là tuy được diệt độ, nhưng thật sự chẳng có gì để được. Ở đây, chú trọng chữ Diệt Độ, còn chẳng có gì gọi là diệt độ, há có “đắc” và “bất đắc” để có thể nói nữa ư? Có thể biết ý này càng sâu hơn phần trước! Lại nữa, lời đáp trong phần trước tuy cũng là “năng độ” và “sở độ” đều trừ. Sự trừ khử năng độ và sở độ ấy tuy cũng chính là trừ khử chấp trước đối với Bồ Đề tâm, nhưng ngữ khí hàm súc. Nay thì sâu xa, thân thiết nói rõ rằng “đương sanh như thị tâm” (hãy nên sanh cái tâm như thế), đấy chính là Bồ Đề, chính là phát Bồ Đề tâm. Đấy là hình bóng của chúng sanh diệt độ cũng chẳng để tồn tại một mảy tơ tóc! Vì thế, lời lẽ tuy gần giống như trong phần trước, nhưng ý nghĩa thì như đầm sâu muôn trượng, trong trẻo thấu tận đáy!

Lại có điều phải nên biết: Nghe những điều nói ở đây, phải nên nương theo đó mà khởi tu. Phần trước khi nói khoa Sanh Tín, đã thâu nhiếp trọn hết chỉ thú của cả bộ kinh. Từ đó về sau là phần nói rõ rộng lớn hơn, phát huy chỗ thâm mật. Lũ học nhân chúng ta hãy nên thực hiện từ chỗ thâm mật, thì mới có thể đạt tới rốt ráo. Bởi lẽ, nghe nửa trước bộ kinh, chẳng thể nào không nghe nửa sau bộ kinh. Kinh này tự nhiên chia thành bốn bộ phận là Tín, Giải, Tu, Chứng; chẳng phải là nói trong phần Tín và Giải không có công phu tu tập, mà là nhằm chỉ bày: Đối với các công đức đã tu từ trước tới nay, đều nên nương theo những điều được nói ở đây để tu tập. Trong phần trước, khi nói về tín tâm thanh tịnh, tôi cực lực nêu tỏ Tín, Giải, Hành, Chứng tuy có thứ tự, nhưng chẳng thể hạn cuộc trong thứ tự đó. Tuy chia làm bốn hạng mục, nhưng chớ nên hạn cuộc là bốn! Các vị thiện tri thức hãy nên thấu hiểu ý ấy.

2.2.2.2.2.2.1.1.3. Gạn hỏi để giải thích

(Kinh) Hà dĩ cố? Nhược Bồ Tát hữu ngã tướng, nhân tướng,

chúng sanh tướng, thọ giả tướng, tắc phi Bồ Tát.

(經) 何以故？若菩薩有我相、人相、眾生相、壽者相，則非菩薩。

(Kinh: Vì sao vậy? Nếu Bồ Tát có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, sẽ chẳng phải là Bồ Tát) .

Từ “hà dĩ cố” trở đi, bản lưu thông có ba chữ Tu Bồ Đề, nhưng cổ bản chẳng có, nên có thể tỉnh lược [ba chữ ấy]. Vì sao vậy? Đấy chính là tự gạn hỏi nhằm giải thích cho lời hỏi “vì sao nên sanh cái tâm như thế”, những lời lẽ sau đó là nói theo cách tương phản để giải thích ý nghĩa ấy! Ngụ ý: Nếu chẳng sanh cái tâm như thế, thì sẽ có đối đãi, phân biệt. Do chưa thể thoát khỏi các tướng phân biệt chấp trước như ta, người v.v…, thì vẫn là phàm phu y hệt, há có phải là Bồ Tát! Trong phần sau, từ “sở dĩ giả hà” trở đi, lại nhằm giải thích nguyên do “tức chẳng phải là Bồ Tát”. Phần trước nói “nếu giữ lấy pháp tướng” thì chính là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả. Nếu tự cho là phát Bồ Đề tâm, sẽ là chấp pháp Bồ Đề, tức là có đủ cả bốn tướng rành rành! Vì thế nói là “tắc phi Bồ Tát” (tức chẳng phải là Bồ Tát) ; vì thế nói “đương sanh như thị tâm” (hãy nên sanh tâm như thế) . Bốn tướng “ta, người, chúng sanh, thọ giả” tuy giống như phần trên, nhưng ý nghĩa hết sức vi tế. Bởi lẽ, đã chẳng chấp hết thảy, chỉ chấp nơi phân biệt “thượng cầu, hạ hóa” cực vi tế. Chẳng thể lẫn lộn coi [bốn tướng được nói trong đoạn này] giống như bốn tướng thông thường. Đức Thế Tôn nói điều này, nhằm khai thị hành nhân: Nếu chẳng trừ sạch phân biệt vi tế, cái gốc bệnh của ngã tướng vẫn còn đó. Dẫu nói là Bồ Tát, nhưng danh chẳng xứng với thật! Ý cảnh tỉnh sâu đậm lắm thay!

2.2.2.2.2.2.1.1.4. Kết lại

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Tu Bồ Đề! Thật vô hữu pháp phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề giả.

(經) 所以者何？須菩提！實無有法發阿耨多羅三藐三菩提者。

(Kinh: Vì lẽ nào vậy? Này Tu Bồ Đề! Thật sự chẳng có pháp để phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) .

Trong cổ bản, sau chữ Bồ Đề, cũng không có chữ Tâm. Câu này chính là để dẫn khởi ý “vô pháp đắc Bồ Đề” (chẳng có pháp để đắc Bồ Đề) trong phần sau, chữ Tâm càng chẳng nên có. Câu “sở dĩ giả hà?” (vì lẽ nào vậy?) nối tiếp phần trước, sanh khởi phần sau, nhằm kết lại ý nghĩa của hai khoa trên đây. “Thật vô hữu pháp phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” có hai nghĩa, có thể đọc thành hai cách:

1) Ngắt câu ở chữ Pháp, ý nói: Phát Chánh Giác thì thật sự chẳng có pháp. Bởi Vô Thượng Chánh Đẳng Giác chính là ý nghĩa thanh tịnh rốt ráo. Trong thanh tịnh giác, chẳng nhiễm mảy trần. Nếu tồn tại mảy may “đây là Bồ Đề” thì sẽ là pháp trần, chẳng phải là tịnh giác. Do vậy, cái được phát khởi, mệnh danh là Bồ Đề, thật ra là cái tâm phân biệt. Vì thế, ắt phải thật sự không có pháp thì mới gọi là “phát Vô Thượng Chánh Đẳng Giác!”

2) Ngắt câu ở chữ Vô, ý nói: [Nếu quan niệm] “có pháp để phát Vô Thượng Chánh Đẳng Giác”, thật ra, chẳng có lý sự như thế! Do chúng sanh bất giác từ vô thỉ, do Ái mà sanh Thủ (chấp giữ) đến nỗi bị lưu chuyển. Vì thế, bất luận pháp nào, cũng đều chớ nên giữ lấy. Hễ giữ lấy, sẽ là bất giác, sao còn gọi là “giác” được nữa? Vì thế, thật sự chẳng thể có pháp để phát Vô Thượng Chánh Đẳng Giác!

Đã hiểu rõ hai nghĩa ấy, sẽ có thể hiểu rõ nguyên do “đương sanh như thị tâm” (hãy nên sanh tâm như thế) và “nhược hữu tứ tướng, tắc phi Bồ Tát” (nếu có bốn tướng, sẽ chẳng phải là Bồ Tát) trong đoạn kinh văn trước đó.

Những điều được nói trên đây chẳng ngoài phát Bồ Đề; hãy nên phát, nhưng đừng tự cho là phát. Chẳng phát mà phát như thế chính là “thật sự phát”, trụ và hàng phục đều ở trong ấy. Bởi trụ và hàng phục như thế nào hoàn toàn phụ thuộc phát tâm như thế nào, chẳng cần cầu điều chi khác, cho nên chẳng đáp riêng! Cần phải biết: “Hãy nên sanh cái tâm như thế” chính là ý nghĩa “vô trụ mà trụ”. Ba câu “ưng diệt độ nhất thiết chúng sanh” (hãy nên diệt độ hết thảy chúng sanh) thuộc vào ý nghĩa “hàng phục cái tâm” vậy!

Trong lần hỏi thứ nhất, [đức Phật] chỉ đáp về hàng phục và trụ; trong lần hỏi thứ hai, Ngài chỉ giải đáp “phát tâm” để chỉ dạy thứ tự từ cạn đến sâu (nếu chẳng phát tâm, cần gì phải hỏi hàng phục và trụ! Vì thế, phát tâm là gốc, hàng phục và trụ là ngọn. Do đó nói là “thứ tự từ cạn đến sâu”), nhưng phần trước chỉ đáp về hàng phục và trụ mà phát tâm đã được gồm thâu trong ấy. Nay đáp “phát tâm”, nhưng hàng phục và trụ cũng được gồm thâu trong ấy! Hơn nữa, biết hàng phục như thế nào, sẽ biết trụ như thế ấy. Lại dạy ba chuyện chỉ là một chuyện, nhưng phần trước là nói theo phương diện hàng phục và trụ, vốn vì chẳng hàng phục mà hàng phục. Nay nói theo phương diện phát tâm, lại là chẳng phát mà phát! Đấy đều là phương pháp vi diệu để phá ngã, trừ chấp, hãy nên từ các chỗ ấy mà dốc lòng lãnh hội thì mới là khéo dụng công.