Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 12

2.2.2.2.2.1.2.2. Xét theo cái nhân để giải thích tường tận

Chia làm hai phần:

1) Xét theo cái tâm tu nhân để giảng rõ.

2) Xét theo công hiệu của kinh để hiển thị.

2.2.2.2.2.1.2.2.1. Xét theo cái tâm tu nhân để giảng rõ

2.2.2.2.2.1.2.2.1.1. Trước hết nói chẳng trụ vào trang nghiêm cõi Phật

(Kinh) Tu Bồ Đề! Ư ý vân hà? Bồ Tát trang nghiêm Phật độ phủ?” “Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Trang nghiêm Phật độ giả, tắc phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm”.

(經) 須菩提！於意云何？菩薩莊嚴佛土不？不也，世尊！何以故？莊嚴佛土者，則非莊嚴，是名莊嚴。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ý ông nghĩ sao? Bồ Tát có trang nghiêm cõi Phật hay không?” “Bạch đức Thế Tôn! Không ạ. Vì sao vậy? Trang nghiêm cõi Phật chẳng phải là trang nghiêm, bèn gọi là trang nghiêm”) .

Khi Bồ Tát tu nhân, [hành trì] Lục Độ vạn hạnh, đối với mỗi mỗi công hạnh, đều hồi hướng Tịnh Độ (năm nọ, tôi đã giảng về điều này, và bàn luận cặn kẽ ý nghĩa của Phật Độ. Phật là tướng Báo Thân. Độ là tướng của y báo) . “Trang nghiêm” được nói ở đây chính là nói “nguyện đem công đức này, trang nghiêm Phật Tịnh Độ”. Vậy thì há có vị Bồ Tát nào chẳng trang nghiêm cõi Phật ư? Nêu ra điều này để hỏi, chính vì muốn cho người tu hành hiểu rõ đạo trang nghiêm. Chẳng hiểu đạo ấy, thì những gì được trang nghiêm sẽ đều là nơi tướng, chẳng liên quan gì đến tự tánh, bèn trở thành công đức hữu lậu! Đấy là thâm ý của việc nêu ra câu hỏi này. Cần phải biết: Trang nghiêm cõi tịnh của Phật, thì chữ Tịnh là khẩn yếu nhất! Vì sao cõi đất tịnh? Do cái tâm tịnh đó thôi! Tâm đã cần phải tịnh, cho nên trang nghiêm thì chẳng thể chấp tướng. Nếu tâm giữ lấy tướng, sẽ chẳng thanh tịnh. Ý này là như thế nào vậy? Ắt cần phải hiểu rõ ý nghĩa của hai câu “chẳng nên giữ lấy pháp, [chẳng nên giữ lấy phi pháp]” trong đoạn trước thì mới là đạo trang nghiêm chân thật. Vì sao? Trang nghiêm mà chấp tướng thì tức là giữ lấy pháp. Nếu hiểu lầm ý nghĩa “chẳng chấp tướng”, sẽ trọn chẳng phải là trang nghiêm, mà là giữ lấy phi pháp! Nêu ra điều này để hỏi, nhằm khảo vấn xem [thính chúng] có thật sự lãnh hội ý nghĩa chân thật “chẳng trụ vào hai bên” hay không?

Lại nữa, trong phần trước đã nhắc lại lời vấn đáp về quả đức vô trụ, vốn là để xiển minh “cũng chớ nên trụ trong nhân hạnh”. Tới đây, bèn nói thẳng vào nhân hạnh. Bồ Tát trang nghiêm cõi Phật chính là bậc Bồ Tát phát Vô Thượng Bồ Đề. Hiểu rõ đạo trang nghiêm cõi nước, sẽ hiểu rõ các đạo như bố thí v.v… “Phất dã” là hoạt cú, giống như nói “chẳng phải là có cái được trang nghiêm”, chứ chẳng phải là không trang nghiêm! Từ “hà dĩ cố” (vì sao vậy) trở đi, nhằm giải thích ý nghĩa ấy. Câu “trang nghiêm Phật độ” nhằm nêu bày [chủ đề]. Câu “tắc phi” (tức chẳng phải) minh thị “chẳng chấp Có”, tức là “chớ nên giữ lấy pháp”. Câu “thị danh” (thì gọi là) nói rõ “chẳng chấp Không”, cũng tức là “chớ nên giữ lấy phi pháp”. Bởi lẽ, nói theo tâm tánh, tánh thể là không tịch (“không tịch” tức là nói đến Chân Đế. Chân Đế là nói nó chẳng phải là tướng hư huyễn. Muốn chứng Chân Đế, ắt phải nên lìa tướng. Vì thế nói là “tắc phi”. “Phi” có nghĩa là “lìa”), há có gì được gọi là “trang nghiêm”, nên nói là Phi! Nói theo sự tướng, sẽ là có thể nghe, có thể thấy (“có thể nghe, có thể thấy” được gọi là Tục Đế. Tục Đế là tướng thế gian. Nó giả có, chẳng thật, nên nói là Danh) . Rành rành trọn đủ trang nghiêm, nên nói là Thị. Cũng có nghĩa là nói: Do danh tướng là có, cho nên đừng chấp Không mà giữ lấy phi pháp. Bồ Tát hãy nên siêng tu Lục Độ vạn hạnh để trang nghiêm. Do tâm tánh vốn Không; vì vậy, chớ nên chấp Có mà giữ lấy pháp. Bồ Tát tuy tinh tấn trang nghiêm, nhưng trong tâm giống như chẳng có chuyện ấy. Nhất tâm thanh tịnh như thế, cõi nước sẽ tự tịnh. Đó gọi là “trang nghiêm Phật độ” thì mới đạt được đạo trang nghiêm.

Cần phải biết: Tu nhân ắt đạt được quả, nhưng đạt được Báo Thân thù thắng, nhiệm mầu, và cõi Phật thanh tịnh, đều do tâm hiện! Lại còn do tâm tịnh mà [các thứ ấy] có thể hiện. Ví như mài gương, sau khi hết sạch bụi bặm thì hình bóng mới hiện! Do vậy, Duy Thức Luận nói: “Đại Viên Kính Trí có thể hiện, có thể sanh hình bóng của thân, cõi nước và trí”. Nói chung, trang nghiêm cõi Phật hãy nên đừng chấp giữ, đừng đoạn diệt. “Tắc phi” (Tức chẳng phải) nhằm nói rõ “chẳng chấp giữ tướng”. “Thị danh” (Thì gọi là) là nói “chẳng đoạn diệt tướng”. Lại vừa mới nói “tắc phi”, liền nói tiếp theo ngay là “thị danh”, nhằm chỉ rõ: Tuy “phi” (chẳng phải) mà cũng “thị” (là) . Tánh ắt hiện tướng, tánh và tướng trước nay chẳng tách lìa. Nếu lúc biết là Phi mà chẳng chấp lấy, thì nào ngại trang nghiêm tướng ấy? Muốn nói “thị danh” thì trước hết phải nói “tắc phi”, nhằm nêu rõ: Tuy là “thị” mà lại là “phi”. Do tướng vốn lấy tánh làm Thể, tướng sanh từ tánh. Do vậy, khi hành cái Thị ấy mà chẳng đoạn diệt, thì vẫn nên hội quy vào tánh. Đấy là ý chỉ trọng yếu được xiển minh trong lời vấn đáp giữa đức Phật và ngài Tu Bồ Đề. Chúng ta ắt phải nên lãnh nhận, thấu hiểu ý chỉ ấy, y giáo phụng hành!

Hai câu “tắc phi” và “thị danh” chính là mở ra pháp yếu Niệm Phật. “Tắc phi” là nói rõ tự tánh thanh tịnh, vốn chẳng có niệm. “Thị danh” là nói rõ vọng niệm dấy lên tưng bừng, ắt phải chấp trì danh hiệu để trừ vọng niệm. Ắt phải nên từ niệm tới mức “vô niệm mà niệm, niệm mà vô niệm”, vọng tận, tình không, nhất tâm thanh tịnh rồi thì mới được! Đó gọi là “nhất tâm bất loạn”, bất loạn được gọi là thanh tịnh. Nếu tâm tịnh, cõi Phật sẽ liền tịnh!

2.2.2.2.2.1.2.2.1.2. Nói rõ để kết lại ý phát tâm vô trụ

(Kinh) Thị cố, Tu Bồ Đề! Chư Bồ Tát Ma Ha Tát, ưng như thị sanh thanh tịnh tâm, bất ưng trụ sắc sanh tâm, bất ưng trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp sanh tâm, ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm.

(經) 是故，須菩提！諸菩薩摩訶薩，應如是生清淨心。不應住色生心，不應住聲、香、味、觸、法生心，應無所住而生其心。

(Kinh: Vì thế, Tu Bồ Đề! Các Bồ Tát Ma Ha Tát hãy nên sanh tâm thanh tịnh như thế, chớ nên trụ vào sắc mà sanh tâm, chớ nên trụ vào thanh, hương, vị, xúc, pháp để sanh tâm. Hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm) .

Kinh văn trong khoa này chẳng nhiều, chỉ nhằm kết lại các phần kinh văn trước đó. Kể từ lúc mở miệng nói cho đến hiện tại, đây là chỗ “điểm nhãn, kết huyệt” của ngàn lời vạn lẽ. Do vậy, nghĩa thú trong ấy rất vi tế, rất sâu. Nếu chỉ hiểu nghĩa theo văn tự, ơ hờ xem lướt qua, sẽ là cô phụ ân Phật vậy! Nay muốn nói rõ “điểm nhãn, kết huyệt” là gì, trước hết hãy nên nương theo kinh văn để giải thích ý nghĩa. Kinh văn vỏn vẹn hơn hai hàng, nhưng ý nghĩa ẩn tàng rất nhiều, diệu nghĩa sanh khởi như mắt xích, dẫu dựa theo văn tự để giải thích cũng chẳng dễ dàng!

“Thị cố” (Vì thế) chính là từ ngữ để tiếp nối phần trước, phát khởi phần sau. Đã xuyên suốt các điều được nói từ trước tới nay, không chỉ tiếp nối chuyện trang nghiêm cõi Phật trong phần trước, mà cũng chẳng chỉ tiếp nối chuyện nói rộng về cái quả, lại còn không chỉ thừa tiếp khoa “sanh lòng tin” trong phần nói cặn kẽ, mà còn hô ứng, tương thông với mấy lời chỉ dạy chung trong phần mở đầu kinh. Trước hết, hãy nói về các ý liên quan gần nhất. Trong phần trước đã nói về Tứ Quả, mỗi mỗi đều là đắc quả vô trụ. Kế đó, ngài Tu Bồ Đề tự trần thuật chuyện đắc quả [của chính mình], cũng là chẳng trụ vào đâu. Đấy đều là [các quả] Tiểu Thừa! Kế đó, đức Thế Tôn đích thân trần thuật chuyện xưa của chính mình, nhằm nói rõ thật sự chẳng trụ vào pháp (Kinh dạy: “Ư pháp thật vô sở đắc, tức thị ư vô sở đắc chi pháp bất trụ dã” (Nơi pháp thật sự chẳng có gì đắc, tức là chẳng trụ vào “không có pháp gì để đắc”) . Đó là nói về Đại Thừa; nhưng vẫn hạn cuộc trong nhân quả. Cuối cùng, khi Bồ Tát tu Lục Độ, đối với sự trang nghiêm cõi Phật, cũng chẳng trụ vào đâu. Câu “tắc phi” chính là chẳng trụ vào pháp tướng. Câu “thị danh” là chẳng trụ vào phi pháp tướng, tức là chuyên nói về địa vị tu nhân trong Đại Thừa. Chẳng ngại rát miệng như thế, nói theo từng tầng lớp, càng nói càng gần, không gì chẳng nhằm mong xiển minh ý nghĩa “hãy nên sanh tâm thanh tịnh, hãy nên chẳng trụ vào đâu để sanh tâm” trong khoa này. Do vậy, liền dùng hai chữ Thị Cố để tiếp nối phần trước, phát khởi phần sau, hòng nêu rõ những điều đã nói trước đó đều làm căn cứ cho “sanh tâm vô trụ, vô trụ sanh tâm”. Cũng tức là vì thiện nam tử, thiện nữ nhân phát A Nậu Bồ Đề tâm mà chỉ bày phương châm vậy. Phần xét theo cái quả để rộng nói vốn là thừa tiếp câu “hết thảy hiền thánh đều do pháp vô vi [mà sai biệt]” mà có, nhưng câu ấy lại chính là kết luận của những điều đã nói trước đó. Vì thế, khoa này hô ứng tương thông với câu “thiện nam tử, thiện nữ nhân” trong phần mở đầu kinh. “Các Bồ Tát Ma Ha Tát” [trong đoạn chánh kinh trên đây] cũng chính là Bồ Tát Ma Ha Tát được nói trong phần mở đầu kinh, cũng tức là “các thiện nam tử, thiện nữ nhân phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề tâm hãy nên trụ như thế nào, hàng phục như thế nào”. “Ưng” (Hãy nên) là từ ngữ quyết định. Bất luận Tiểu Thừa hay Đại Thừa, thuộc quả vị hay nhân địa, đều phải nên vô trụ. Có thể biết là người phát đại tâm chắc chắn cũng phải nên vô trụ. Chẳng như vậy, sẽ chẳng thể được; do vậy nói là “ưng”.

Kinh văn trong khoa này đã là nối tiếp phần trước, phát khởi phần sau. Vì vậy, hai chữ Như Thị [trong câu “như thị sanh thanh tịnh tâm”] chính là cùng chỉ kinh văn thuộc phần trước và sau đó. Chỉ nói một bên, nghĩa sẽ trở thành thiếu viên mãn! Lại còn là trước hết nói về phần kinh văn sau đó, bởi nó chỉ ngay vào câu “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm), nhưng hai câu “bất ưng” (chớ nên) cũng được kiêm chỉ trong ấy. Cần phải biết hai câu “bất ưng trụ sắc” (chớ nên trụ vào sắc) chính là tiền đề của câu “ưng vô sở trụ” (hãy nên chẳng trụ) . Vì thế nói đến câu “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” thì nghĩa lý của hai câu “bất ưng” hoàn toàn được gồm thâu trong ấy. Nói chung, ba câu từ “bất ưng trụ sắc” cho đến “sanh kỳ tâm” đều là cước chú của câu “ưng sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh) . Như thế thì sẽ tịnh, chẳng như thế thì sẽ bất tịnh! Do vậy nói: “Ưng như thị sanh thanh tịnh tâm” (Hãy nên sanh cái tâm thanh tịnh như thế) .

Kinh văn trong khoa này nhằm chỉ dạy “phát Bồ Đề tâm thì phải nên như thế”. Sao chẳng nói là “phát tâm” mà nói là “sanh tâm”? Xin hỏi phát tâm và sanh tâm là giống nhau hay khác nhau? Thưa rằng đồng mà bất đồng! “Sanh” tức là “phát”, có gì khác đâu, nên nói là “đồng”. [Nhưng xét kỹ hơn], Sanh mang ý nghĩa sâu hơn chữ Phát. Vì sao nói vậy? “Phát” chỉ là nói theo cái đã được biểu lộ ra, được người khác biết đến. “Sanh” thì không chỉ nói đến sự biểu lộ, mà còn có ý nghĩa “truy cứu tận cội nguồn”. Vì hễ nói Sanh, ắt phải có cội rễ. Nếu chẳng có cội rễ, sao sanh cho được? Vì thế, Phát Tâm có nghĩa là trước kia không có, nay mới phát khởi, còn Sanh Tâm có nghĩa là cái vốn sẵn có, [đến nay] có thể hiện tiền. Vì thế, Sanh Tâm có ý nghĩa sâu hơn Phát Tâm; đấy là chỗ bất đồng! Vì sao biết Sanh Tâm có ý nghĩa như vậy? Quán ba chữ “thanh tịnh tâm”, sẽ liền có thể hiểu rõ! Bởi lẽ, thanh tịnh tâm chính là tánh vốn sẵn trọn đủ. “Thanh” là chẳng ô trược, “tịnh” là chẳng nhuốm bẩn. Ví như vàng ròng vùi lấp trong bùn lầy. Dụng công gột rửa, vàng ròng rành rành tồn tại! Tánh cũng giống như thế, tuy luôn bị trần cấu vô minh phiền não ngăn chướng, chỉ cần có thể theo đúng pháp tu hành, bản tánh thanh tịnh sẽ vẫn như cũ mà hiện tiền vậy! Do đó, câu này có nghĩa là: Phàm ai phát tâm Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, hãy nên khiến cho bản tánh thanh tịnh hiện tiền. Vì thế nói là “ưng sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh) . Trong lời ấy có ý nghĩa “quay đầu là bờ”, cảnh tỉnh mọi người cũng sâu lắm! Không chỉ như vậy! Bởi lẽ, ngàn lời vạn lẽ chỉ dạy trước đó, đều nói “chẳng nên trụ tướng”, không gì chẳng nhằm khiến cho [hành nhân] kiến tánh đó thôi! “Thanh tịnh” có nghĩa là vô tướng. Phàm phu chấp tướng; do vậy, chướng tánh. Nay muốn kiến tánh, sao có thể chấp tướng? Vì phàm phu chấp tướng mà tâm chẳng thanh tịnh. Tâm chẳng thanh tịnh, cho nên chướng tánh. Nay muốn thấy tánh, cố nhiên phải nên thanh tịnh. Để thanh tịnh cái tâm, cố nhiên phải nên lìa tướng. Hơn nữa, nói “sanh thanh tịnh tâm”, chẳng khác nêu rõ lý do vì sao phát Bồ Đề tâm. Thế nào là phát Bồ Đề tâm? Chính là nhất tâm thanh tịnh đó thôi! Nếu tâm chẳng thanh tịnh, vậy thì cái tâm đã phát còn nói là Vô Thượng Bồ Đề chi nữa? Vì sao? Bồ Đề là giác. Giác là giác chiếu bản tánh. Hơn nữa, bản tánh còn gọi là Đại Viên Giác Hải. Hãy nên biết: Bản tánh chẳng nhiễm mảy trần, thanh tịnh khôn sánh! Đã nói là “phát giác” (phát sanh sự giác ngộ) mà lại chấp tướng, sẽ chính là mâu thuẫn với chữ Giác, đáng gọi là “phàm phu trái nghịch giác, xuôi theo trần lao” vậy. Do vậy, cái tâm phát giác ắt phải nên ứng hợp giác. Ứng hợp giác như thế nào? Ắt phải nên trái nghịch trần lao. Trái nghịch trần lao tức là chẳng trụ tướng. Do vậy, có thể thấy: Trong một câu này, đã nêu bày vô số ý răn nhắc!

Sơ phát Bồ Đề tâm thì làm thế nào để tâm thanh tịnh hiện tiền? Cần phải biết: Chính vì người ấy chưa thể, cho nên dạy [người ấy] hãy tu như thế. Tu như thế nào? Kế đó nói “hãy nên chẳng trụ vào đâu”. Chẳng trụ vào đâu là như thế nào? Kế đó bèn nói “chớ nên trụ vào sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp”. Đấy chính là chỉ dạy phương pháp dụng công để vô trụ. Hai câu “chớ nên trụ sắc…” nghĩa thú sâu rộng. Nếu chỉ xem lướt qua, chỉ hiểu nghĩa thứ nhất, đúng là cô phụ! Hơn nữa, chưa suy xét đến cùng tận nghĩa được uẩn tàng, sao có thể dụng công đạt tới chỗ then chốt, thiết thực, thâm nhập vi tế cho được? Đã là hời hợt bề ngoài, sao có thể lìa tướng? Sao có thể thấy tánh cho được? Vì vậy nói là “cô phụ”. Không chỉ là cô phụ ơn Phật, mà còn là cô phụ tự tánh nữa!

1) Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp được gọi là Lục Trần. Nêu lên những điều này để nói, nhằm khiến cho hành nhân biết rõ: Nếu chấp vào một thứ, sẽ là trần tâm, hoàn toàn tương phản với tâm thanh tịnh. Do cái tâm chánh giác đã phát khởi, ắt phải nên trái nghịch trần lao. Đã trái nghịch trần lao thì sau đó mới ứng hợp giác. “Chớ nên trụ trong lục trần” giống như nói chẳng nên “ứng hợp trần”; hễ ứng hợp trần thì sẽ trái nghịch giác. Tin tức trong ấy chẳng gián cách chừng bằng mảy tóc; đúng là như câu nói “nhân tâm duy nguy, đạo tâm duy vi” .

2) Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp được gọi là “khí thế gian”, cũng được gọi là “tướng cảnh giới”. Nay nói “chẳng nên trụ trong sáu thứ ấy”, chính là ý nghĩa “chẳng nên trụ vào tướng”. Năm chữ “sắc, thanh, hương, vị, xúc” bao gồm hết thảy cảnh giới có thể thấy, có thể nghe trong thế gian. Một chữ Pháp bao gồm hết thảy các cảnh giới mà thế gian chẳng thể thấy, chẳng thể nghe, nhưng tâm tư có thể suy tưởng được. Nêu lên sáu chữ ấy, tướng của hết thảy các cảnh giới đều được thâu nhiếp trọn, cũng chính là hết thảy các cảnh giới đều chớ nên chấp. Không chỉ là những gì có thể thấy, có thể nghe đều chẳng nên chấp, dẫu cái chẳng thể thấy, chẳng thể nghe cũng chớ nên chấp. Điều này nhằm răn nhắc người học: Đối với hết thảy thế gian, đều chớ nên chấp!

3) “Chớ nên chấp” há nào phải chỉ là cảnh giới mà thôi! Bởi lẽ, bề ngoài tuy chỉ nói một loại là lục trần, nhưng thật ra, ngay cả sáu căn, sáu thức đều được nhất loạt nói gộp vào trong ấy. Nếu chỉ nhìn bề ngoài, tức là như phần trên đã nói “thực hiện hời hợt bề ngoài” thì công phu nơi hai chữ “chẳng trụ” sẽ chẳng được thực hiện triệt để, mà cũng lại chẳng thể đạt tới then chốt! Tuy muốn “chẳng trụ” mà chẳng thể được. Cần phải biết: Sắc là ngoại cảnh, vốn chẳng dính dáng. Hễ nẩy sanh dính dáng, bèn sanh ra trụ. Do ai trụ? Chính là mắt. Mắt trụ như thế nào? Chính là nhãn thức. Cho đến pháp vốn là vật trơ trơ, nếu chẳng trụ chấp, sẽ chẳng có mảy may quan hệ. Hễ phát sanh quan hệ, cố nhiên là bởi ý. Thật sự là do ý thức trong ý đã quen nắm níu, phân biệt. Do vậy, có thể biết: Kinh nói “chớ nên trụ” nhằm dạy người học hãy nên giác chiếu nơi thức, đừng dấy lên nắm níu, phân biệt. Kinh không chỉ nói “chẳng nên trụ sắc, chẳng nên trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp”, mà kế đó còn chèn thêm hai chữ “sanh tâm” chính là để chỉ dạy người học: Muốn chẳng trụ tướng, phải nên giác chiếu cái tâm. Tức là hãy nên dụng công vi mật trong khi khởi tâm động niệm. Như thế mới là thiết thực.

4) ) Dụng công khi khởi tâm động niệm; đó là chỗ thực hiện của người sơ học, vẫn cần phải đoạn Tư Hoặc. Đoạn như thế nào? Chính là phát tâm đại bi, rộng tu Lục Độ. Bố thí, trì giới để độ tham; trì giới, nhẫn nhục để độ sân, và cũng nhằm độ mạn. Bát Nhã để độ si. Thiền Định độ sân, mà Định có thể sanh Huệ, cũng lại độ si, dùng tinh thần tinh tấn để quán xuyến trọn hết. Hơn nữa, Lục Độ đều sanh từ tâm đại bi, cho nên mỗi Độ đều nhằm lợi ích chúng sanh. Đấy còn là dụng cụ sắc bén để trừ ngã. Bởi lẽ, do ngã kiến mà dấy lên tham, sân, si, mạn, cho nên dễ khởi tâm động niệm. Nay muốn chẳng bị khởi tâm động niệm bởi sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, ắt càng phải ra sức nơi tâm đại bi và hành Lục Độ. Đó chính là then chốt.

5) Những điều nói trên đây vẫn chưa phải là rốt ráo. Ắt phải là giới định kiên cố, sanh khởi chánh trí Bát Nhã. Phá một phần vô minh, thức bèn chuyển được một phần. Đợi đến khi tám thức đều chuyển thì mới là triệt để. Sơ học thì ắt cần phải đọc nhiều kinh điển Đại Thừa, Bát Nhã càng chẳng thể lìa trong khoảnh khắc. Nương theo văn tự để khởi quán chiếu, khiến cho giải huệ dần dần sáng suốt thêm. Đấy chính là phương pháp “rút củi dưới đáy nồi”. Nhưng giải huệ sáng suốt thêm, lại càng có thể tăng trưởng sức Giới, Định. Bởi lẽ, tuy Giới, Định, Huệ được gọi là Tam Học, nhưng thật ra là một chuyện, có sự kỳ diệu là chúng giúp đỡ lẫn nhau sanh khởi. Nhưng Định và Huệ chẳng thể chia lìa, do Định cố nhiên sanh Huệ, Huệ cũng sanh ra Định. Chớ nên không biết nghĩa này!

6) Hai chữ “sanh tâm” không chỉ nhằm dạy hãy nên dụng công khi khởi tâm động niệm, mà còn có thâm ý trong ấy. Do phòng ngừa kẻ hiểu lầm ý nghĩa “chẳng nên trụ” (kẻ chẳng hiểu ý tức là kẻ chẳng hiểu rõ phương pháp dụng công), cứ một mực chèn ép không cho ý thức sanh khởi! Hành như thế thì kẻ bộp chộp, xáo động sẽ đến nỗi phát cuồng, thổ huyết. Dẫu chẳng phải vậy thì cũng là “ngồi trong hang quỷ nơi núi đen làm kế kiếm sống” như Thiền Tông quở trách, có khác gì Vô Tưởng Định của ngoại đạo! Nếu chẳng hiểu đạo lý (chẳng biết bản tánh hoạt bát, sinh động, vô tướng, vô bất tướng, bèn gọi là “chẳng hiểu đạo lý”), thì Huệ chẳng thể sanh, Hoặc chẳng thể trừ, đương nhiên là nghiệp khổ cũng chẳng thể tiêu. Thậm chí có thể chuyển thành vật vô tri như cỏ, cây, đất, đá! Cần phải biết: Diệt Tận Định của Tiểu Thừa hoàn toàn chẳng do đè nén ý thức mà đạt được, mà là do đã chứng tánh thì tưởng tự chẳng dấy lên. Hơn nữa, đạt đến địa vị ấy, cũng chẳng nên trụ. Hễ trụ, bèn đọa trong hầm vô vi, là mầm cháy, hạt lép, cũng bị đức Thế Tôn quở trách. Vì thế kinh văn đã nói “chẳng trụ sắc” v.v… lại nói “sanh tâm” để dạy người phát Bồ Đề tâm đừng nên trụ trong trần tướng, chẳng phải là khiến cho cái tâm như nước tù đọng! Ý này hoàn toàn tương ứng với “hãy nên chẳng trụ vào đâu để sanh cái tâm” trong kinh văn thuộc phần sau, hô ứng lẫn nhau, chỉ dạy người học đã rõ ràng lại còn thiết tha vậy!

7) Chẳng trụ vào lục trần để sanh tâm, còn có một nghĩa nữa. Bởi lẽ, kết hợp với câu trước để nói, chính là dạy người phát Bồ Đề, tu Lục Độ, hãy nên phân định rạch ròi chân tâm và vọng tâm. Tâm thanh tịnh trong câu trước là chân tâm. Hai câu nói về “trụ trong các trần” chính là cái tâm phan duyên (nắm níu), tức vọng tâm. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Nhất thiết chúng sanh tùng vô thỉ lai, chủng chủng điên đảo, chư tu hành nhân, bất năng đắc thành Vô Thượng Bồ Đề, nãi chí biệt thành Thanh Văn, Duyên Giác, cập ngoại đạo đẳng, giai do bất tri nhị chủng căn bản, thác loạn tu tập. Nhất giả, vô thỉ sanh tử căn bản, tắc nhữ kim giả dữ chư chúng sanh, dụng phan duyên tâm vi tự tánh giả. Nhị giả, vô thỉ Bồ Đề Niết Bàn nguyên thanh tịnh thể, tắc nhữ kim giả, thức tinh nguyên minh, năng sanh chư duyên, duyên sở di giả” (Hết thảy chúng sanh từ vô thỉ tới nay, đủ thứ điên đảo, những người tu hành chẳng thể được thành Vô Thượng Bồ Đề, thậm chí chẳng thành Thanh Văn, Duyên Giác, giống như ngoại đạo, đều do chẳng biết hai loại căn bản, tu tập lầm loạn! Một là căn bản sanh tử từ vô thỉ, hiện thời ông và các chúng sanh dùng cái tâm nắm níu làm tự tánh. Hai là vô thỉ Bồ Đề Niết Bàn vốn là cái Thể thanh tịnh, tức là thức tinh nguyên minh trong hiện thời, có thể sanh ra các duyên, nhưng [cái thức ấy] chẳng tiếp xúc được [chân tánh vốn sáng suốt]) . Ở đây, câu trước nói “ưng” (hãy nên), hai câu sau nói “bất ưng” (chẳng nên) chính là chỉ dạy thân thiết: Chớ nên tu tập lầm loạn! Cần phải biết: Cái tâm trụ vào trần lao là thức. Do nó nắm níu, nên gọi là Vọng; nhưng cái vọng tâm ấy vốn do chân tâm biến hiện. Biến như thế nào? Do chẳng liễu đạt Nhất Chân pháp giới, do phân biệt ta, người. Vì vậy, người phát đại tâm trước hết cần phải nên biện biệt chân và vọng, chớ nên coi cái tâm trụ trần chấp tướng là chân tâm. Do vậy, kinh này chuyên chú trọng phá ngã. Chẳng nên trụ trong lục trần mà sanh tâm, tức là chớ nên chấp ngã. Vì sao chấp trần chính là chấp ngã? Ví như người hành Lục Độ, nếu có ý mong người khác biết, đó là trụ sắc, cho đến chấp pháp! Đủ mọi lẽ như thế đó, không gì chẳng do ngã kiến. Nói hai câu này vốn là để phát khởi câu kế tiếp.

“Ưng vô sở trụ” (Hãy nên chẳng trụ vào đâu) cũng có nhiều nghĩa:

1) Tức là chẳng trụ vào lục trần.

2) Tức là đối với căn, trần, thức, hết thảy đều chẳng trụ. Bất luận chấp trụ như thế nào, tâm đều nhiễm ô, sẽ là trần tướng.

3) “Chẳng trụ vào đâu” có nghĩa là chẳng trụ vào một thứ gì.

4) “Chẳng trụ vào đâu” là không có gì để trụ vào. Những cái để trụ là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Nay nói “hãy nên trong tâm chẳng trụ vào đâu”, chẳng phải là không có sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, mà chứa đựng hai ý: Chẳng chấp trước, mà cũng chẳng đoạn diệt! Hơn nữa, không có cái để trụ, bởi “năng trụ” (cái có thể trụ) là Không. “Sở trụ” (Cái để trụ vào) là nói tới cảnh, còn “năng trụ” là nói về thức. Do vậy, “hãy nên chẳng trụ vào đâu” tức là giống như nói “hãy nên khiến cho tình thức hoàn toàn là Không”.

Chữ Nhi (而) trong “nhi sanh kỳ tâm” có hai nghĩa:

1) “Nhi” có nghĩa là “lại”. “Hãy nên chẳng trụ vào đâu, nhưng lại sanh cái tâm ấy”. Câu này nối tiếp ý “chẳng trụ vào đâu” trước đó, kiêm thêm ý nghĩa “chẳng đoạn diệt”. Tức là nói rõ đoạn kinh văn trước đó dạy “chẳng nên trụ trong lục trần để sanh tâm” chính là bảo “trong tâm hãy nên chẳng trụ các tướng sắc, thanh v.v…”, chẳng phải là nói đoạn diệt tướng. “Chẳng đoạn diệt” là do tâm chẳng thể đoạn diệt. Phần trên nói “chẳng nên trụ trong trần mà sanh tâm” tức là bảo “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh cái tâm ấy) . Chữ “kỳ” có thể hiểu là [nói tới] Bồ Đề và Lục Độ. Như thế phát khởi cái tâm tu hành Lục Độ mới là Bồ Đề tâm. Do nó trái nghịch trần, lìa tướng, phù hợp với tâm thanh tịnh trong tự tánh.

2) “Nhi” lại có nghĩa là “sau đó”. Đấy là tiếp nối ý “ưng vô sở trụ” (hãy nên chẳng trụ) trong phần trước, giống như nói: Hãy nên khiến cho tình lẫn thức đều là Không. Vậy thì “kỳ tâm” chính là nói đến sự thanh tịnh, nghĩa là chẳng trụ vào đâu khiến cho vọng tận, tình không. Sau đó mới có thể hiện ra cái tâm thanh tịnh. “Sanh” có nghĩa là “hiện tiền”. Bởi lẽ, câu “ưng sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh) là lời nêu bày, hai câu “bất ưng” (chẳng nên) là phương pháp tu hành. Câu “ưng vô sở trụ” là công hiệu. Ắt cần phải giải thích đủ mọi cách như thế thì mới mong phần nào khiến cho kinh nghĩa được thông suốt, trọn vẹn, nhưng bất quá cũng chỉ là một giọt nước trong biển cả đó thôi! Trên đây, phần giải thích ý nghĩa dựa theo văn tự đã xong.

Trên đây đã xong phần giải thích ý nghĩa theo văn tự, nhưng chỗ “điểm nhãn, kết huyệt” của những điều được nói trên đây là như thế nào vậy? Lại truy theo từng tầng ngược lại để nói. Khoa trước chẳng nhắc tới “tắc phi” (chẳng phải) và “thị danh” (bèn gọi là) đó sao? Khoa trước vốn chưa chỉ rõ nguyên do của bốn chữ ấy; vì vậy, bám sát ý này để nêu tỏ. Như vậy thì hai chữ Như Thị [trong đoạn kinh Kim Cang trên đây] có thể nói chính là do nối tiếp “tắc phi” và “thị danh” mà có. Tức là người phát đại đạo tâm, trang nghiêm cõi Phật, hãy nên quán chiếu nghĩa thú của “tắc phi” và “thị danh” để sanh cái tâm thanh tịnh. Bởi lẽ, “tắc phi” nhằm nói rõ “hãy nên đừng trụ vào đâu”. Vì sao? Tánh vốn vô tướng. “Trang nghiêm” là cái tâm hãy nên đối với các tướng như lục trần v.v… đều chẳng trụ vào một thứ nào, cho nên nói là “tắc phi”. Hiểu rõ “tắc phi”, cái tâm sẽ tịnh. Đó gọi là “muốn tịnh cõi Phật, hãy tịnh cái tâm”. Nói “thị danh” là nói hãy nên sanh cái tâm ấy. Vì sao? Chỉ nên tâm chẳng trụ tướng, hoàn toàn chẳng phải là đoạn diệt tướng ấy. Do vậy nói là “thị danh”. “Thị danh” là danh chánh ngôn thuận, chẳng thể bỏ phế chuyện ấy. Cần phải biết: Sự tướng trang nghiêm chẳng thể đoạn diệt, tức là cái tâm trang nghiêm chưa hề ngưng dứt. Tâm chưa hề ngưng dứt là “sanh kỳ tâm” vậy. Nói chung, trang nghiêm mà tâm chẳng trụ tướng, tức là khi hăm hở trang nghiêm, tâm bèn lặng trong, tịch tĩnh, chẳng nhiễm mảy trần! Tuy nói là “sanh tâm”, thật ra sanh mà vô sanh, nhất tâm thanh tịnh. Do vậy nói “hãy nên sanh tâm thanh tịnh như thế”. Tâm tịnh thì cõi nước tịnh; đó gọi là “tùy kỳ tâm tịnh, tức Phật độ tịnh” (hễ cái tâm thanh tịnh thì cõi Phật thanh tịnh) . Bồ Tát trang nghiêm cõi Phật là như thế đó! Đấy là khuôn mẫu của người phát đại đạo tâm, tu Lục Độ vạn hạnh, trang nghiêm cõi Phật vậy.

Khoa “sanh tín” trước đó có hai câu trọng yếu, tức là “bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp” (chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp) . Hai câu ấy không chỉ thâu nhiếp trọn vẹn ý nghĩa của khoa trước, mà còn thâu nhiếp trọn hết ý nghĩa [từ đầu kinh đến đây] như trong phần trước, tôi đã nhiều lượt trần thuật rồi. Mà hai câu “hãy nên sanh tâm thanh tịnh, chớ nên trụ vào đâu để sanh cái tâm” trong phần này lại là chỗ điểm nhãn của hai câu “bất ưng thủ pháp” (chớ nên giữ lấy pháp) . Bởi lẽ, hai câu trong khoa trước là nói tách rời. Tới đây, ý nghĩa trong hai câu ấy được gộp lại thành một để nói. Vì sao nói vậy? “Hãy nên chẳng trụ vào đâu” chính là chớ nên giữ lấy pháp. “Sanh kỳ tâm” ([hãy nên chẳng trụ vào đâu] mà sanh tâm) chính là chớ nên giữ lấy phi pháp. Nay nói “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” há chẳng phải là nói “tuy chớ nên giữ lấy pháp, nhưng cũng chớ nên giữ lấy phi pháp” đó sao? Trong phần trước nói “chẳng giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp” để làm giới hạn; chính là từ chỗ này mà ngộ được. Do vậy, chỉ riêng chọn lấy người trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm, cũng là vì chắc chắn họ sẽ chẳng đến nỗi giữ lấy tướng phi pháp thì mới kham tu môn Bát Nhã chẳng chấp tướng này! Có thể thấy là chúng ta ắt phải nên trước hết đóng thật chặt phương diện phi pháp tướng, tuyệt đối chẳng giữ lấy. Sau đấy mới tu tập [phương diện] “chẳng giữ lấy tướng pháp”, thì mới phù hợp ý chỉ của Phật để sanh chánh trí Bát Nhã, hòng chứng lý thể Bát Nhã. Không chỉ là như vậy! Hãy thử xem câu “ưng sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh), “thanh tịnh” tức là chẳng trụ vào đâu. “Ưng sanh thanh tịnh tâm” giống như nói “ưng sanh vô sở trụ tâm” (hãy nên sanh cái tâm chẳng trụ vào đâu), nhưng “chẳng trụ vào đâu” chính là chẳng giữ lấy pháp. “Sanh tâm” là chẳng giữ lấy phi pháp. “Hãy nên sanh tâm thanh tịnh” là “thanh tịnh phải hiển hiện trong sanh tâm” (nhưng thanh tịnh mà chẳng sanh tâm thì là “nước chết” (nước tù đọng), Phật pháp chẳng chấp nhận), há chẳng phải là đã nói hãy thực hiện “chẳng giữ lấy pháp, chẳng giữ lấy phi pháp” đấy ư?

Nói cách khác, “chẳng giữ lấy pháp” là Không. “Chẳng giữ lấy phi pháp” là Hữu. Chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm, chính là nói rõ “Không chẳng lìa Hữu”. “Sanh tâm thanh tịnh” là nói rõ Không ở trong Hữu. Không chẳng lìa Hữu, giống như nói “Sắc chẳng khác Không, Không chẳng khác Sắc”. Chẳng lìa, chẳng khác, dần dần hợp lại, nhưng Không vẫn là Không, Hữu vẫn là Hữu, giống như tuy một mà hai. Nếu Không hiển hiện trong Hữu, tức “Sắc chính là Không, Không tức là Sắc”. Không và Hữu chính là lẫn nhau, tức tuy hai mà một. Đấy là nói Không và Hữu đồng thời, ắt có thể như thế, thì mới là chẳng chấp vào hai bên. Vì sao vậy? Còn chẳng có gì để gọi là hai, từ đâu mà chấp vào các bên? Không chỉ là như thế! Đã nói là “chẳng trụ vào đâu”, lại nói “sanh cái tâm”, há chẳng phải là đối với “không có cái để trụ” cũng phải nên chẳng trụ ư? Nhưng hai chữ Thanh Tịnh trong “hãy nên sanh tâm thanh tịnh” chính là nói “chẳng trụ vào đâu”. Vậy thì “sanh thanh tịnh tâm” có khác gì nói “sanh tâm vô trụ”! Tuy sanh mà vô trụ, tức là nói “sanh mà vô sanh”, tức là “chẳng trụ nơi sanh tâm”. Chẳng trụ nơi sanh tâm tức là chẳng trụ, chẳng giữ lấy phi pháp, mà cũng chẳng trụ nơi vô sở trụ, cũng chính là chẳng trụ, chẳng giữ lấy pháp, há chẳng phải là cũng nên không giữ lấy “chẳng giữ hai bên” ư? Vì thế, trong khoa trước, sau phần “chẳng giữ lấy hai bên”, liền dẫn thí dụ cái bè để nói rõ hai bên đều bỏ! Trong phần trước nói “Hữu và Không đồng thời”, nhằm nói rõ hai bên còn chẳng có, lấy đâu ra bên để chấp? Nhưng đó vẫn còn là vướng vào chấp một đằng (chấp một đằng tức là “chỉ ở giữa”), nay thì Không và Hữu đều là Không, một còn chẳng có, có bên nào để chấp nữa? Vô ngại tự tại, thật sự thanh tịnh! Ý nghĩa chân thật của hai câu “chớ nên giữ lấy pháp” tới đây được xiển phát sâu xa, thấu triệt, nên nói là “điểm nhãn”. Những điều khác như “chẳng có pháp tướng”, cũng “chẳng có phi pháp tướng” chính là “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh cái tâm) . “Chẳng phải pháp, chẳng phải phi pháp” tức là cái tâm thanh tịnh, Không và Hữu đều là Không. Đó cũng chính là pháp vô vi. Không và Hữu đều là Không, tức tâm hạnh xứ diệt, ngôn ngữ dứt bặt. Do vậy nói “chẳng thể giữ lấy, chẳng thể nói”. Những điều ấy đều hiển hiện, dễ thấy, chẳng cần rườm lời nữa!

Khoa trước lại có một câu trọng yếu, tức là “nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, tức là thấy Như Lai) . Nguyên do của câu ấy cũng được xiển minh tại đây. Các tướng phi tướng, sao có thể thấy? Nếu cái tâm bị nhuốm trần, trái nghịch giác, sẽ mê tướng, ngỡ đó là thật, sao có thể thấy các tướng là phi tướng cho được? Ắt phải đối với các tướng như lục trần v.v…, chẳng trụ vào một tướng nào, mới mong đạt được cái tâm thanh tịnh. Vì sao vậy? Như Lai là bậc đã chứng đắc tâm thanh tịnh rốt ráo. Người chẳng trụ trong lục trần, tuy chưa thể nói là “chứng đắc”, nhưng cặn nhơ dần dần gạn sạch, ánh sáng trong trẻo hiện tiền. Ví như nước thanh tịnh có thể hiện bóng trăng thanh tịnh. Do vậy nói “tắc kiến Như Lai” (liền thấy Như Lai) . Đó là nói tới tánh thể Như Lai, ắt cần phải đừng chấp tướng để chiếu Thể thì mới có thể thấy được!

Khi mở đầu khoa trước, đã chẳng nói đó sao? Bồ Tát đối với pháp hãy nên vô trụ mà hành bố thí. Tuy từng nói rõ “chẳng trụ sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp”, đó là bố thí chẳng trụ tướng, nhưng ắt phải là khi phát tâm bố thí, cái tâm vốn chẳng trụ trong lục trần mà sanh khởi. Sau đấy, khi hành [bố thí], mới có thể chẳng trụ tướng. Nếu cái tâm ấy chẳng tịnh, khi hành sao có thể chẳng chấp tướng cho được? Có thể biết: Điều được nói ở đây chính là nói nơi cội nguồn. Tuy những điều được nói trong khoa trước chưa hề có chữ Tâm ở trong ấy, nhưng sau đó cũng từng chỉ rõ rằng: “Nếu tâm giữ lấy tướng” v.v… Thật sự là tới chỗ này mới xiển phát rõ rệt. Nếu không có đoạn nêu tỏ này, bố thí chẳng trụ tướng sẽ chẳng dễ thực hiện! Vì thế nói khoa này chính là chỗ “điểm nhãn, kết huyệt” của các nghĩa trước đó. Tròng mắt đã được điểm, tức là toàn thân sống động. Huyệt đã kết, tức là vạn mạch quy hướng cội nguồn . Sau đấy, ngàn lời vạn lẽ, mỗi mỗi đều có căn cứ, y giáo phụng hành mọi chuyện mới đều có chỗ nắm chắc vậy!

Nói chung, hiểu rõ ý nghĩa chân thật của “chẳng trụ vào đâu để sanh tâm” thì cái được gọi là Sanh chính là tùy ý mà sanh. Cái được gọi là Vô Trụ chẳng ngại “tùy duyên mà trụ”. “Tùy duyên mà trụ” là vô tâm nơi trụ, tuy trụ mà thật sự chẳng trụ vào đâu. Tùy ý mà sanh, pháp vốn sẵn hiển hiện như thế đó, gọi là “sanh mà thật sự chẳng có gì để sanh”. Thật sự có thể như vậy thì pháp nào cũng đều hiển lộ chân tâm vô trụ, mỗi vật đều là Bát Nhã Thật Tướng. Chính là như cổ đức đã nói “trần nào cũng là báu, chỗ nào cũng gặp nguồn”. Do vậy, ngài Tu Bồ Đề đối trước những lúc đức Thế Tôn đắp y, khất thực, đi, ngồi, qua lại, đều nhận biết diệu đế Vô Trụ, liền từ chỗ ngồi trong đại chúng đứng lên, đảnh lễ, tán thán “đức Thế Tôn hiếm có, khéo hộ niệm, khéo phó chúc”, thưa hỏi “người phát đại tâm nên trụ như thế nào? Hàng phục như thế nào?” Đức Thế Tôn bèn ứng hợp cơ duyên ấy mà ấn chứng, hứa khả rằng: “Hãy nên đúng như lời ông đã nói là khéo hộ niệm, khéo phó chúc để trụ như thế, hàng phục như thế”. Kế đó, Ngài lại nói tường tận, ví như ngàn vách núi, vạn hang hốc, ngoằn ngoèo uốn lượn, mãi cho đến chỗ này bèn kết lại rằng: “Ưng như thị sanh thanh tịnh tâm, ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (Hãy nên sanh cái tâm thanh tịnh như thế, hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh cái tâm) .

“Hãy nên sanh cái tâm thanh tịnh” tức là “hãy nên trụ như thế”. “Hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm” tức là “hàng phục cái tâm như thế”. Ở đây, được chỉ bày, cảnh tỉnh như thế, thì sau đấy hai câu Như Thị trong lời chỉ dạy chung lúc mở đầu mới có căn cứ. Tức là hai câu Như Thị trong phần trước do có một câu Như Thị ở đây thì ý nghĩa mới càng thân thiết, càng thấu triệt. Đó gọi là hô ứng từ xa, vẫn còn cách một tầng, đúng là đã dung hợp thành một vị. Do vậy, hơn hai hàng trong khoa này chính là một kết huyệt lớn từ lúc mở đầu cho đến chỗ này, giống như nhà Phong Thủy đối với ngàn núi, muôn dòng, tìm long mạch khắp chỗ. Nếu chẳng tìm ra chánh huyệt, khó tránh khỏi lẩn quẩn nơi mạch phụ, chẳng nắm được yếu lãnh. Nếu tìm được chánh huyệt, thì cát, nước, thanh long, bạch hổ, nơi nơi đều để ta sử dụng. Học Phật cũng thế. Học Phật ắt phải y giáo phụng hành, đối với giáo nghĩa sâu thẳm, ắt phải tìm được chỗ cương yếu. Nhưng đoạn này chính là cương yếu của những nghĩa được nói từ trước tới nay.

Hãy nên chẳng trụ vào sắc mà sanh tâm, chớ nên trụ trong thanh, hương, vị, xúc, pháp mà sanh tâm. Biết như thế, thấy như thế, tin như thế, hiểu như thế. Bất luận tu hành pháp gì, đi, đứng, nằm, ngồi, chẳng lìa điều này, ngõ hầu đối với ý chỉ Vô Trụ mới có chỗ tiến nhập, mà tự tánh thanh tịnh tâm mới có thể dần dần hé lộ đôi chút tin tức, mà đối với pháp được tu cũng có thể mong có thuở thành tựu. Ngàn phần, vạn phần! Lại nữa, đoạn này đã là cương yếu của các nghĩa đã nói trên đây. Hiểu được điểm cương yếu ấy để hành các pháp như bố thí v.v… thì đạo không đâu chẳng tồn tại. Do vậy, khoa tiếp theo xét theo công dụng của kinh để so sánh, nhằm hiển lộ: Phước đức ấy lớn hơn [phước đức do] sanh lòng tin chẳng biết bao nhiêu lần!

2.2.2.2.2.1.2.2.1.3. Dùng Báo Thân chẳng trụ để chứng minh

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Thí như hữu nhân, thân như Tu Di sơn vương. Ư ý vân hà? Thị thân vi đại phủ?” Tu Bồ Đề ngôn: “Thậm đại, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Phật thuyết phi thân, thị danh đại thân”.

(經) 須菩提！譬如有人，身如須彌山王。於意云何？是身為大不？須菩提言：甚大，世尊！何以故？佛說非身，是名大身。

(Kinh: “Tu Bồ Đề! Ví như có người thân như núi chúa Tu Di, ý ông nghĩ sao? Thân ấy có to lớn hay chăng?” Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn, rất lớn! Vì sao vậy? Phật nói chẳng phải thân thì gọi là thân lớn”).

“Thí như” (譬如) là tỷ dụ. Phàm hễ nói thí dụ, đều nhằm chứng minh “pháp thuyết” (những điều trần thuật trong phần giảng pháp) . Phần pháp thuyết trên đây tuy đã xiển phát chẳng sót, nay lại chứng minh bằng thí dụ để nói, không gì chẳng nhằm làm cho người nghe càng hiểu rõ hơn! “Hữu nhân” (Có người) là ám chỉ người phát đại đạo tâm. Đại tâm là nhân, đại thân (thân to lớn) là quả. “Tu Di sơn vương” (núi chúa Tu Di): Sánh ví Báo Thân thù thắng, nhiệm mầu. Thân ấy vi diệu, tuy có hình tướng, nhưng chẳng phải là bậc Địa Thượng Bồ Tát, sẽ chẳng thể thấy. Đúng là nhiều kiếp siêng tu Lục Độ vạn hạnh, phước lẫn huệ cùng trang nghiêm, công hạnh viên mãn thì mới có thể chứng đắc cái gọi là “thân có vô biên tướng hảo”. Nếu nghi “thân tướng quả báo thù thắng, nhiệm mầu chẳng giống như phàm tướng, nhưng nếu chẳng giữ lấy thân ấy thì tu Lục Độ vạn hạnh để làm gì?” thì [kẻ nghi như vậy] trọn chẳng biết bất luận quả vị hay nhân địa, tướng và phi tướng, đều chẳng thể giữ lấy. Nếu có đôi chút chẳng hiểu rõ lý này, thì khi tu nhân, sẽ chẳng thể khế nhập thâm sâu “hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm”. Đó là ý vi diệu của đức Phật khi Ngài nêu lên câu hỏi này. Ngài Tu Bồ Đề lãnh hội sâu xa ý chỉ của đức Phật; do vậy, vừa mở miệng liền đáp “rất lớn”. Nói “rất lớn” nhằm nêu rõ thân ấy chẳng phải là không có, chẳng khác nào trước hết cho kẻ hoài nghi một viên thuốc an thần, khiến cho kẻ đó biết phát đại nguyện, tu đại hạnh, ắt sẽ đạt được thân to lớn thù thắng, nhiệm mầu, cố nhiên là chân thật, chẳng dối! “Hà dĩ cố?” (Vì sao vậy?) là lời [gạn hỏi]: Do nguyên nhân nào mà đạt được thân to lớn ấy? “Phật” là danh xưng của quả đức.

“Phi thân” (Chẳng phải là thân) có hai ý:

1) Nói theo sự chứng quả, cái được chứng chính là cái Thể của Pháp Thân thanh tịnh, chẳng phải là tướng Báo Thân này, tức “phi thân” chính là nói về Pháp Thân.

2) Nói theo sự chứng quả, đã là cái Thể của Pháp Thân, mà Pháp Thân chứa đựng trọn khắp các cõi nhiều như cát (không điều to lớn nào lọt ra ngoài được), vào khắp trong các vi trần (không điều nhỏ nhặt chẳng được bao gồm trong ấy), chẳng có hình tướng, chẳng có số lượng. Vì thế, kinh Tịnh Danh nói “Phật thân vô vi, bất đọa chư số” (Thân Phật vô vi, chẳng thuộc trong các pháp số) . Ngụ ý [trong đoạn kinh Kim Cang thuộc khoa này] là dựa theo Thể để nói, cho nên bảo là “phi thân”, tức “phi thân” là nói đến Pháp Thân. “Thị danh đại thân” (thì gọi là thân lớn) là nói đến Báo Thân, nhằm nêu rõ Báo Thân cao lớn thù thắng, nhiệm mầu. Dụng ý là dựa theo tướng để nói, nên bảo là “thậm đại” (rất lớn) . “Thị danh” (Thì gọi là) là nói về danh tướng, nghĩa là: Nếu nói theo phương diện chứng Pháp Thân, thật sự là phi thân chẳng có hình tướng, há có lớn hay nhỏ để có thể nói? Nay nói “thậm đại” chính là dựa theo danh tướng của Báo Thân để nói. “Đắc quả”: Tuy chẳng phải là không có thân cao lớn ấy, nhưng thật sự chẳng tồn tại “cái để có thể đạt được”. Hễ tồn tại “cái để có thể đạt được”, sẽ là trụ vào thân tướng. Nếu trụ vào thân tướng, sao có thể chứng Pháp Thân thanh tịnh vô tướng? Pháp Thân chưa chứng, cũng chẳng có Báo Thân rất lớn! Nếu hiểu rõ lý này, sẽ biết chớ nên giữ lấy thân tướng, nhưng cũng chẳng phải là không có quả báo thù thắng ấy! Có thể tu Lục Độ vạn hạnh mà chẳng chấp giữ, sẽ chứng Pháp Thân thanh tịnh, hết thảy các tướng thù thắng sẽ tự nhiên hiển hiện. Chớ nên chấp Hữu, nhưng cũng đừng nên chấp Vô. Sau đấy, khi tu nhân, sẽ có thể chẳng giữ lấy ngã tướng, chẳng trụ trong sáu trần, sanh tâm thanh tịnh.

Phần 13

2.2.2.2.2.1.2.2.2. Dựa theo công hiệu của kinh để nói rõ

Chia thành hai phần:

1) Nêu rõ phước đức thù thắng.

2) Nêu rõ nguyên do của sự thù thắng.

2.2.2.1.2.1.2.2.2.1. Nêu rõ phước đức thù thắng

2.2.2.1.2.1.2.2.2.1.1. Dẫn thí dụ về cát sông Hằng

(Kinh) Tu Bồ Đề! Như Hằng hà trung sở hữu sa số, như thị sa đẳng Hằng hà, ư ý vân hà? Thị chư Hằng hà sa, ninh vi đa phủ?” Tu Bồ Đề ngôn: “Thậm đa, Thế Tôn! Đản chư Hằng hà, thượng đa vô số, hà huống kỳ sa?”

(經) 須菩提。如恆河中所有沙數，如是沙等恆河，於意云何？是諸恆河沙，寧為多不？須菩提言：甚多，世尊！但諸恆河，尚多無數，何況其沙？

(Kinh: Tu Bồ Đề! Như số lượng tất cả cát trong sông Hằng, đối với các sông Hằng nhiều như số cát ấy, ý ông nghĩ sao? Cát của các sông Hằng ấy, há có nhiều chăng?” Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Chỉ tính các sông Hằng đã là nhiều vô số, huống hồ cát của chúng ư?”)

Thiên Trúc có một con sông lớn, tên là Hằng Hà (Ganges) . Âm Hằng hơi sai lệch, đáng phải nên nói là sông Căng Già (殑伽), phương này dịch là sông Phước. Con sông ấy ở Ấn Độ giống như Hoàng Hà và Trường Giang của Trung Hoa, tưới đẫm cả nước, đối với giao thông, trồng trọt, thương vụ, và văn hóa, lợi ích rất lớn, nên nói là Phước Hà. Hơn nữa, người cổ Ấn Độ coi nó là thánh thủy, được thấy sông ấy, hoặc vào trong sông tắm rửa, sẽ được phước vô lượng. Vì thế, cũng dịch nghĩa là Thiên Đường Lai (đến từ thiên đường), do nó bắt nguồn từ chỗ cao. Trung Hoa cũng có câu “Hoàng Hà chi thủy thiên thượng lai” (nước Hoàng Hà từ trời đổ xuống) . Kinh Phật dạy: Phía Bắc Thiệm Châu (Nam Thiệm Bộ Châu, tức Diêm Phù Đề), có chín hắc sơn. Kế đó, có Đại Tuyết Sơn (Himalaya), lại có Hương Túy Sơn (Gandhamādana) . Giữa phía Nam của Hương Túy và phía Bắc của Tuyết Sơn, có cái ao tên là A Nậu Đạt (Anavatapta), phương này dịch là Vô Nhiệt Não (無熱惱) . Ao rộng mỗi bề năm mươi do tuần, nước tám công đức chứa đầy trong đó. Ao có bốn cửa, mỗi cửa chảy ra một con sông, nước chảy cuồn cuộn đổ vào biển. Mỗi sông tách thành hai vạn năm ngàn con sông lớn tưới trọn bốn đại châu. Chảy ra từ cửa Đông chính là sông Căng Già (Gaṅgā), chảy theo hướng Đông Nam đổ vào biển. Cửa Nam chảy ra sông Tín Độ (Sindhu, tức sông Indus), chảy theo hướng Tây Nam đổ vào biển. Cửa Tây chảy ra sông Phược Sô (Vakṣu) theo hướng Tây Bắc đổ vào biển. Cửa Bắc chảy ra sông Tỷ Đa (Śitā), theo hướng Đông Bắc đổ vào biển.

Cát sông Hằng cực mịn, do mịn nên thấy số lượng càng nhiều hơn! Do vậy, trong kinh Phật, hễ nói đến số lượng cực nhiều chẳng thể tính toán, đều dùng cát sông Hằng để sánh ví. Lại do người Thiên Trúc ai nấy đều biết có con sông ấy, biết số lượng cát trong sông chẳng thể tính toán, [vì thế], dùng cát sông Hằng làm thí dụ để đại chúng cùng hiểu. Chữ Như trong “như Hằng hà sa” có nghĩa là “ví như”, phải đọc liền mạch với câu kế tiếp thành “như thị đẳng Hằng hà sa”. “Sa đẳng Hằng hà” có nghĩa là hiện thời coi tất cả các hạt cát trong sông Hằng, cứ mỗi hạt cát là một con sông Hằng mới. Số hạt cát ban đầu đã là vô lượng, mà số lượng các con sông Hằng “mới” cũng bằng số ấy, tức là số lượng sông Hằng cũng nhiều vô lượng như thế. Do vậy nói “như thị sa đẳng Hằng hà” (các sông Hằng nhiều như số cát ấy), giống như nói: Coi tất cả số cát vô lượng trong sông Hằng hiện thời, hóa thành vô lượng sông Hằng mới nhiều như số cát vô lượng ấy. Câu “thị chư Hằng hà” (các sông Hằng ấy) [trong chánh kinh] là nói đến các con sông trong [cách nói giả dụ trên đây]. “Chư” hàm nghĩa “vô lượng”. Hỏi: Cát trong vô lượng con sông Hằng mới ấy há có nhiều chăng? Đáp rằng “rất nhiều”, nhằm chỉ rõ: Chúng nhiều đến nỗi chẳng thể nói được! Mấy câu từ chữ Chư trở đi nhằm nói: Chỉ nói về [số lượng của] các con sông Hằng “mới” thì đã nhiều đến nỗi chẳng thể tính toán được, huống hồ cát trong các sông ấy! Số đó lại càng là vô biên, chẳng thể hình dung, chỉ nói mơ hồ là “rất nhiều” mà thôi!

2.2.2.2.2.1.2.2.2.1.2. Nói về phước do bố thí của báu

(Kinh) “Tu Bồ Đề! Ngã kim thật ngôn cáo nhữ, nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhân, dĩ thất bảo mãn nhĩ sở Hằng Hà sa số tam thiên đại thiên thế giới, dĩ dụng bố thí, đắc phước đa phủ?” Tu Bồ Đề ngôn: “Thậm đa, Thế Tôn!”

(經) 須菩提！我今實言告汝，若有善男子、善女人，以七寶滿爾所恆河沙數三千大千世界，以用布施，得福多不？須菩提言：甚多，世尊！

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ta nay bảo thật với ông: - Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân dùng bảy báu đầy ắp trong các tam thiên đại thiên thế giới bằng với số cát trong các sông Hằng ấy để bố thí, được phước có nhiều chăng?” Ngài Tu Bồ Đề thưa: “Bạch Thế Tôn! Rất nhiều”) .

“Thật ngôn cáo nhữ” (Bảo thật cùng ông): Tuy nói ở đây, nhưng ý bao trùm cả khoa sau, khiến cho [thính chúng] biết phước do “thọ trì, giảng nói” được nói trong phần kinh văn sau đó càng nhiều hơn phước ở đây. Đó là lời chân thật, chớ nên không tin! Chữ Nhĩ Sở (爾所) dùng trong cổ văn chính là nói “như hứa” (如許, áng chừng, bằng khoảng) trong cách hành văn của người hiện thời. “Như hứa” tức là lời chỉ điểm, tức là kiểu nói “hứa đa” (許多) trong ngạn ngữ tại Thượng Hải, hoặc “giá mặc ta” (這默些) trong ngạn ngữ phương Bắc.

Sông Hằng vô lượng, cát trong sông vô biên. “Nhĩ sở Hằng hà sa số” (Số cát trong các sông Hằng nhiều ngần ấy) giống như nói “vô lượng vô biên” vậy. Ngài Tu Bồ Đề lãnh hội sâu xa ý chỉ của đức Phật, biết những điều đã nói trên đây, không gì chẳng nhằm mượn phước đức hữu vi cực đại để so sánh, nhằm tỏ rõ pháp vô vi do thọ trì, giảng nói, phước đức càng lớn hơn phước ấy. Chủ ý vốn không phải ở chỗ này, nên chỉ đáp “rất nhiều”, chẳng nói thêm gì khác!

2.2.2.2.2.1.2.2.2.1.3. Hiển thị sự thù thắng do trì kinh

(Kinh) Phật cáo Tu Bồ Đề: - Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhân, ư thử kinh trung, nãi chí thọ trì tứ cú kệ đẳng, vị tha nhân thuyết, nhi thử phước đức, thắng tiền phước đức.

(經) 佛告須菩提：若善男子、善女人，於此經中，乃至受持四句偈等，為他人說，而此福德，勝前福德。

(Kinh: Đức Phật bảo Tu Bồ Đề: “Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân trong kinh này, cho đến thọ trì bốn câu kệ v.v… vì người khác nói, phước đức này hơn hẳn phước đức trước”) .

Ý nghĩa thọ trì bốn câu kệ trong phần trước đã nói cặn kẽ. “Tứ cú kệ đẳng” nhằm tận lực nói: Thọ trì, diễn nói kinh rất ít mà phước đức còn hơn hẳn phước [bố thí bảy báu] trước đó. Vậy thì thọ trì, diễn nói cả bản kinh, phước ấy càng thù thắng hơn, chẳng cần phải nói nữa! Thọ trì sẽ có thể tự độ. “Vị tha nhân thuyết” (Vì người khác nói) tức là có thể độ tha. Tự độ và độ tha chính là Bồ Tát hạnh. Bởi thế, phước đức cực đại! Trì kinh, thuyết pháp, phước đức còn hơn bố thí, nghĩa này có Thông và Biệt. Thông là bất luận trì kinh nào, nói pháp nào, không gì chẳng đều là như vậy. Biệt là chuyên nói về kinh này.

Nay trước hết nói về nghĩa Thông. Nói theo sự tự độ, nếu bố thí mà chẳng biết lìa tướng, phước đức đạt tới mức lớn cùng cực vẫn chẳng qua sanh lên trời mà thôi! Vì thế, gọi là “công đức hữu lậu”, tức là nói [công đức ấy] vẫn rơi rớt trong đường sanh tử luân hồi, chẳng thể nói tới tự độ được! Nếu có thể thọ trì ý nghĩa của kinh, có thể khai trí huệ, có thể biết luân hồi đáng sợ mà cầu thoát lìa, khi hành bố thí cũng biết lìa tướng, thì chính là phước huệ song tu, có thể đạt tới bờ kia, liễu sanh tử, chứng thánh quả. So với kẻ chỉ có thể sanh thiên, nhưng vẫn chẳng tránh khỏi nhập luân hồi, sẽ là cách biệt một trời, một vực! Như vậy thì tuy chỉ thọ trì một bài kệ bốn câu v.v… phước ấy đã hơn hẳn phước do bố thí của báu đầy ắp vô lượng vô biên đại thiên thế giới, huống hồ người thọ trì toàn bộ bản kinh ư!

Nói theo sự độ tha, Tài Thí chẳng sánh bằng Pháp Thí, [điều này] chứa đựng nhiều nghĩa. Ở đây, tôi nêu đại lược:

1) Tài Thí thì người thí và kẻ nhận chưa chắc đã có trí. Pháp Thí mà nếu chẳng có trí, sẽ không thể thí, [mà người nhận nếu] chẳng có trí huệ cũng chẳng thể tiếp nhận.

2) Tài Thí thì người thí được phước to lớn, người nhận chỉ đạt được lợi ích nhỏ nhoi trước mắt. Pháp Thí thì người thí lẫn kẻ nhận đều đạt được phước to lớn.

3) Tài Thí chỉ hữu ích cho sanh mạng của con người. Pháp Thí thì tăng thêm huệ mạng cho con người.

4) Tài Thí chế phục tham. Pháp Thí đoạn Hoặc.

5) Tài Thí thì đôi bên đều chẳng thoát khỏi luân hồi. Pháp Thí thì đôi bên mới có thể liễu sanh tử.

6) Tài Thí thì đôi bên thọ dụng có cùng tận. Pháp Thí thì đôi bên thọ dụng vô cùng.

7) Tài Thí thì thí ít, người được lợi ích sẽ ít. Pháp Thí thì thí ít mà có thể đạt được lợi ích to lớn.

Hỏi: Như vậy thì chỉ hành Pháp Thí, chẳng hành Tài Thí có được hay chăng?

Đáp: Chẳng phải vậy! Bồ Tát nhiếp thọ chúng sanh, Tài Thí cũng chẳng thể thiếu, nhưng tông chỉ là hành Pháp Thí, chẳng coi Tài Thí là rốt ráo!

Trên đây là nói chung về hai thứ lợi ích do thọ trì, diễn nói hết thảy các kinh pháp. Khoa sau sẽ nói riêng về lợi ích do thọ trì, diễn nói kinh này. Cần phải biết: Kim Cang Bát Nhã chỉ thẳng bản tánh. Nếu có thể kiến tánh, sẽ có thể thành Phật, há có phải chỉ là khiến cho chính mình liễu sanh thoát tử, khiến cho chúng sanh liễu sanh tử mà thôi, mà còn có thể độ vô lượng vô biên chúng sanh đều thành Phật. Tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật, không gì hơn kinh này! Phước đức ấy to tát chẳng thể nghĩ bàn, há có phải chỉ vượt trội phước đức bố thí của báu đầy ắp trong vô lượng vô biên đại thiên thế giới trên đây mà thôi ư!

2.2.2.2.2.1.2.2.2.2. Hiển thị nguyên do thù thắng

2.2.2.2.2.1.2.2.2.2.1. Giảng về phước do tùy thuận mà nói kinh này

(Kinh) Phục thứ, Tu Bồ Đề! Tùy thuyết thị kinh, nãi chí tứ cú kệ đẳng, đương tri thử xứ, nhất thiết thế gian thiên, nhân, A Tu La, giai ưng cúng dường, như Phật tháp miếu.

(經) 復次，須菩提！隨說是經，乃至四句偈等，當知此處，一切世間天、人、阿修羅，皆應供養，如佛塔廟。

(Kinh: Lại nữa, Tu Bồ Đề! Hễ nói kinh này, thậm chí là bốn câu kệ v.v…. hãy nên biết: Đối với chỗ ấy, hết thảy trời, người, A Tu La trong thế gian đều nên cúng dường như tháp miếu của Phật) .

Hễ nói “phục thứ” (lại nữa) tuy là nêu riêng ý nghĩa khác, nhưng thật ra nhằm thành tựu nghĩa trước, do nghĩa trước đã được nói cặn kẽ rồi. “Tùy” có nghĩa “chẳng hạn định”; nói đại lược thì có sáu ý:

1) Tùy thuộc người nào, bất luận tăng, tục, thánh, phàm.

2) Tùy căn cơ, bất luận lợi căn hay độn căn (đấy chính là ý nghĩa cạn và sâu nói bổ sung lẫn nhau. Hoặc nói là Đệ Nhất Nghĩa, hoặc bảo là Đối Trị) .

3) Tùy theo kinh văn, bất luận nhiều, ít, rộng, hay lược.

4) Tùy nơi chốn, bất luận là thành thị, làng quê, chỗ thù thắng, hay nơi kém hèn!

5) Tùy thời, bất luận ngày, đêm, [thời gian] dài hay ngắn.

6) Tùy chúng, tức là bất luận người nhiều hay ít. Nếu gặp cơ duyên đáng nên nói, liền nói.

Đó gọi là “tùy thuyết”. “Đương tri” (Hãy nên biết) ngụ ý răn nhắc “chớ nên coi thường!” “Thử xứ” (Chỗ ấy) là nói tới chỗ thuyết kinh. Chỗ thuyết kinh [đáng nên tôn trọng] như thế, thì suy ra cũng biết là đối với người thuyết kinh [cũng phải nên tôn kính như thế]. Khoa sau nói: “Đương tri thị nhân” (Hãy nên biết người ấy) v.v… Do vậy biết: Nói tới Xứ, sẽ kiêm cả ý nói đến người. Nói chung, người nghe kinh chớ nên chẳng giữ tấm lòng cung kính. Vì sao vậy? Do tôn trọng pháp, do chẳng quên điều bắt nguồn, nhưng người nói kinh trọn chớ nên có cái tâm ấy, vì sao? Do xa lìa danh lợi và cung kính, do chớ nên chấp tướng. Đấy chính là điều mà đôi bên đều phải nên biết! Lại như kinh Đại Bát Nhã nói: Thiên Đế Thích thường ở Thiện Pháp Đường, vì thiên chúng nói pháp Bát Nhã Ba La Mật. Có lúc thiên vương chẳng ở đó, nếu thiên chúng kéo đến, cũng hướng về tòa trống làm lễ, cúng dường rồi rời đi. Đấy chính là chư thiên tuân theo lời đức Phật dạy mà cung kính chỗ nói kinh. Kinh Đại Phẩm lại nói: Chư thiên hằng ngày thực hiện ba thời lễ kính, trong sáu ngày trai càng nhiều hơn. Chỗ nào có kinh thì đều giữ sao cho bốn phía đều thanh tịnh.

Nói “thế gian” là giống như “thế giới”. “Gian” (間) có nghĩa là “ngăn cách”. Như nói “trong một gian nhà” nhằm nêu rõ giới hạn của căn nhà ấy. Nếu chẳng có giới hạn, sao lại gọi là “một gian”? Do đó, nói “thế gian” chẳng khác nói thế giới. “Thế” (世) có ý nghĩa là theo chiều dọc, cứ ba mươi năm là một Thế. Giới (界) là ý nghĩa theo chiều ngang, các phương các chốn đều có giới hạn. Nay nói “nhất thiết thế gian” (hết thảy thế gian) cho thấy: Theo chiều dọc thì tột cùng vị lai, theo chiều ngang bèn trọn khắp mười phương, tức là ý nghĩa “tận vị lai tế, biến pháp giới” (tận cùng đời vị lai, trọn khắp pháp giới) .

Nói trời, nói người, hàm ý thâu nhiếp trọn hết tất cả chúng sanh trong tam giới, nhưng nói trời, nói Tu La, mang ý nghĩa gồm thâu thiên long bát bộ. Vì thế, tuy chỉ nêu ra ba đường, nhưng hàm ý gồm trọn hết thảy. Hãy nên biết: Hai chữ “giai ưng” (đều nên) chính là tương ứng với “đương tri” (hãy nên biết) . Vì sao nên biết? Do đều nên [như thế] vậy! “Ưng” (應): Nếu chẳng phải là như thế sẽ chẳng được; do vậy, phải nên biết [như thế đó].

Cúng dường có hai loại:

1) Sự cúng dường, nói đại lược thì gồm mười sự, tức là hương, hoa, anh lạc (chuỗi kết bằng châu, ngọc, hoặc các thứ báu), hương bột, hương bôi, hương đốt, phan, lọng, y phục, âm nhạc, chắp tay lễ bái. Chỗ nói kinh chính là đạo tràng; do vậy, phải nên trang nghiêm cung kính như thế.

2) Pháp cúng dường, tức là đúng như pháp mà tu hành, lợi ích chúng sanh (như nghe xong sẽ xoay vần nói lại cho người khác, hoặc đem kinh biếu tặng v.v…), nhiếp thọ chúng sanh (như khuyên người khác tới nghe, chia chỗ ngồi cho người khác v.v…), cho tới chẳng xả Bồ Tát nghiệp (như gặp trở ngại, khó khăn vẫn đều đến nghe, tức là “chẳng bỏ”), chẳng lìa Bồ Đề tâm (như phát khởi đại nguyện, đại hạnh, chẳng trái nghịch chánh trí Bát Nhã, chẳng trái nghịch ý chỉ của kinh) v.v…

“Như Phật tháp miếu” là nói đều nên cúng dường [chỗ nói kinh] như cúng dường tháp miếu thờ Phật thông thường. Cúng dường tháp miếu thì ai nấy đều biết; còn chỗ thuyết kinh có thể bị coi thường. Do vậy, dùng tháp miếu để làm lệ, hòng dạy rõ: Nơi thuyết kinh chính là đạo tràng, chẳng khác các nơi tháp miếu. Do vậy, phải đều nên cúng dường (do vì lẽ nào mà nơi đó là đạo tràng, trong phần sau sẽ trịnh trọng nói rõ) . Nói chung, đều nhằm nêu rõ: Người thuyết pháp do đức Phật sai khiến, pháp đã nói ấy vốn do đức Phật nói. Do vậy, thay Phật tuyên dương thì chính là giống như Phật hiện diện tại đó. Kinh Pháp Hoa dạy: “Năng vị nhất nhân thuyết Pháp Hoa kinh, nãi chí nhất cú, thị nhân tắc vi Như Lai sở khiển, hành Như Lai sự” (Có thể vì một người mà nói kinh Pháp Hoa, thậm chí [chỉ nói] một câu, người ấy chính là được Như Lai sai khiến làm chuyện của Như Lai) . Pháp Hoa đã là như vậy, hết thảy các kinh đều là như vậy. Kim Cang Bát Nhã càng chẳng phải không như vậy! Đoạn văn trước đó nói “đương tri” (hãy nên biết) chính là nói đến chuyện này! Nếu biết người ấy được Phật sai khiến, pháp do Phật nói, sẽ tự biết đều phải nên cung kính cúng dường vậy!

“Tháp” là tiếng Phạn, nói đầy đủ là Tháp Bà (塔婆), phiên âm như vậy hơi sai, thật ra là Tốt Đổ Ba (Stupa), có nghĩa là chỗ cao rạng, cũng dịch là Phương Phần, Viên Trủng (方墳圓塚, mộ vuông, mộ tròn) . Tháp ắt cao rạng; do vậy, biểu thị sự thù thắng. Tháp Phật có nhiều loại, nay chỉ nói bốn loại, tức là tháp đản sanh, tháp thành đạo, tháp chuyển pháp luân, và tháp nhập Niết Bàn. Nay dạy cúng dường [chỗ nói kinh] như tháp, tức là có ý nghĩa hàm nhiếp cả bốn loại tháp ấy. Vì sao nói vậy? Kinh này giảng Thật Tướng. Thật Tướng chính là Pháp Thân của Phật. Lại nói “hết thảy chư Phật từ kinh này mà ra”, há chẳng phải chỗ ấy chính là tháp nơi Phật đản sanh ư? Sau khi nghe pháp, biết tu nhân, chứng quả, mà kinh này sanh phước vô lượng, túc tội đều tiêu, sẽ đắc Vô Thượng Bồ Đề. Do vậy, chỗ này liền giống như tháp nơi Phật thành đạo. Thay Phật tuyên dương pháp Đại Thừa tối thượng, chỗ ấy chính là tháp nơi đức Phật chuyển pháp luân. Bát Niết Bàn có nghĩa là Vô Vi, cũng có nghĩa là “sanh diệt đã diệt”, lý sự rốt ráo, mà những điều được nói trong kinh này đều là pháp vô vi, khiến cho người nghe diệt cái tâm sanh diệt, chứng cái quả rốt ráo, đó gọi là “khiến cho nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ”, tức chỗ này chính là tháp nơi đức Phật bát Niết Bàn cũng chẳng đúng hay sao?

“Miếu” (廟) là hình mạo, có ý nói là chỗ thờ tượng Phật, tiếng Phạn là Chi Đề (Caitya) . Phàm là Phật tháp, ắt thờ xá lợi (śarīra) của Phật. Xá lợi tức chân thân của Phật. Phàm là miếu thờ tượng Phật, ắt có kinh pháp, ắt có tăng chúng. Nói một chữ Miếu, tức là chỗ Trụ Trì Tam Bảo tụ tập. Nay nói “như Phật tháp miếu” tức là nói người thuyết kinh thay Phật tuyên dương, liền giống như chân Phật ở đó. Nói đại pháp, tiếp nối hưng thịnh Phật chủng; đó là trụ trì Tam Bảo. Vì thế nói là “như Phật tháp miếu, đều nên cúng dường”. Trong phần kinh văn trước đó đã nói “vì người khác nói [kinh pháp] thì phước đức ấy thù thắng hơn người trước đó (người dùng bảy báu đầy ắp các cõi tam thiên đại thiên thế giới nhiều như số cát trong vô lượng sông Hằng) ” là vì lẽ ấy. Do vậy, có thể chứng minh: Tuy kinh nói Xứ, dụng ý thật sự là nói đến người. Đương nhiên phải tôn trọng người thuyết kinh giống như vậy. Nếu người thuyết kinh đối với phi pháp mà bảo là pháp, pháp bảo là phi pháp, bàn xằng Bát Nhã, lầm pháp, lầm người, tội nghiệp ấy to tát, trọn chẳng đáng nhắc tới hay sánh ví. Nhìn từ chánh diện của kinh, có thể thấy được khía cạnh phản diện. Đây lại là điều người thuyết kinh cần phải nên biết: Hãy nên dè dặt tự xét, đừng nên lơi là chút nào! Vì thế, kinh văn trong phần sau lại nói “hà huống tận năng thọ trì” (huống hồ có thể thọ trì trọn hết) v.v… “Thọ” (受) tức là lãnh nhận nghĩa chân thật. “Trì” (持) là nương theo nghĩa mà tu trì. Vậy thì chẳng thể tu trì, sẽ là “nói được mà chẳng làm được”, như đếm của báu nơi nhà người khác, chính mình chẳng có nửa đồng! Hơn nữa, chẳng thể tu trì, ắt cũng chẳng thể nhận lãnh, bởi chắc chắn là chẳng thể lãnh hội nghĩa chân thật vi diệu rất sâu từ văn tự được! Chẳng thể lãnh hội mà cứ nói, ắt sẽ đến nỗi bàn xằng Bát Nhã, hay diễn tả Bát Nhã nông cạn! Há chẳng phải rõ ràng là răn nhắc người thuyết kinh sâu đậm, thiết tha đó ư?

2.2.2.2.2.1.2.2.2.2.2. Nói về phước do trì trọn hết bản kinh

2.2.2.2.2.1.2.2.2.2.2.1. Nói thẳng vào sự thọ trì trọn hết

(Kinh) Hà huống hữu nhân tận năng thọ trì, độc tụng.

(經) 何況有人盡能受持讀誦。

(Kinh: Huống hồ người có thể thọ trì, đọc tụng trọn hết) .

Nói “thọ trì” lại nói “đọc tụng”, nhằm nói rõ ắt phải là người có thể lãnh nhận, tu trì, thì mới có thể thật sự đọc tụng. Nếu không, lợi ích do đọc tụng rất nhỏ! Đã có thể thọ trì, lại còn phải đọc tụng, do nghĩa lý uẩn tàng trong kinh vô cùng, luôn luôn đọc tụng sẽ càng có thể huân tập tăng trưởng, tức là sức thọ trì ngày càng tiến bộ. Trong phần trên là “nói”, ở đây là “thọ trì”; đó là điểm bất đồng thứ nhất. Phần trên nói “tùy ý nói bốn câu kệ”, ở đây nói “tận năng thọ trì, độc tụng”, đó là điểm bất đồng thứ hai. Nhưng nói “hữu nhân” (có người), chẳng phải là nói riêng một người nào khác, thoạt đầu chưa nói dứt khoát: Đó chính là người nói kinh. Huống chi, cũng nhằm nói rõ người có thể tận hết sức thọ trì, đọc tụng, sẽ càng thù thắng hơn người tùy thuận diễn nói. Đức Thế Tôn nói tách ra như thế, [là vì]:

1) Giảng rõ công thọ trì to lớn, khiến cho mọi người đều biết hướng đến, coi trọng điều này.

2) Nói rõ người có thể nói, ắt là do thọ trì mà ra. “Tùy thuyết” ắt đều do “tận năng thọ trì” (có thể thọ trì trọn hết) mà có. Nếu chẳng thể thọ trì trọn hết, sao có thể mỗi chuyện đều là đạo, vì đại chúng tùy thời, tùy chốn, tùy căn cơ để giảng nói kinh văn cho được!

3) Nói rõ do có thể thọ trì trọn hết, ắt phải nên khi gặp cơ hội đáng nên nói, sẽ liền vì người khác mà nói. Không chỉ có thể thọ trì trọn hết, mà còn càng thù thắng hơn.

Do vậy, kinh văn trong phần trước và khoa này tuy khác biệt, nhưng ý nghĩa thật sự soi tỏ lẫn nhau, tức Như Lai thật sự có ý muốn cho ai nấy đã có thể nói, lại còn có thể thọ trì. Đã có thể thọ trì, sẽ có thể nói, chẳng thể tách rời thành hai đằng để hành riêng mỗi thứ! Vì sao biết ý này? Do phần sau nói hai chữ “thành tựu” liền có thể hiểu rõ. Bởi lẽ, đức Thế Tôn nói kinh pháp này, vốn là mong sao ai nấy đều thành tựu. Để thành tựu thì phải tự độ, độ tha, viên mãn hai điều lợi (tự lợi và lợi tha) thì mới được! Nếu chỉ biết nói, hoặc chỉ biết thọ trì, tức là đối với tự lợi và lợi tha bị lệch về một bên, còn mong thành tựu chi nữa! Vì vậy biết: Kinh văn tuy nói tách ra, nhưng ý nghĩa thật sự nhất quán. Đọc kinh, nghe pháp, chớ nên chấp trước tướng văn tự, ắt phải nên lãnh hội nghĩa chân thật như vậy. Đó gọi là “y nghĩa, chẳng y văn”.

Lại nữa, trong đoạn “tùy thuyết” trước đó có ý nghĩa hoàn toàn tương đồng với “độ trọn tất cả hết thảy chúng sanh” được nói trước hết ở đầu kinh. Có nghĩa là Bồ Tát phát nguyện, chưa thể độ mình mà mong độ người khác trước. Độ người khác chính là độ mình. Kế đó, nói “hà huống tận năng thọ trì” (huống hồ có thể thọ trì trọn hết), cũng có ý nghĩa hoàn toàn tương đồng với “phục thứ, Bồ Tát ưng vô trụ pháp nhi hành Lục Độ” (lại nữa, Bồ Tát hãy nên chẳng trụ vào pháp mà hành Lục Độ) ở đầu kinh, có nghĩa là tuy độ tha mà vẫn phải tự độ, nhưng tự độ vốn là vì độ tha! Nếu chẳng lãnh hội ý nghĩa “tự tha chẳng hai”, há còn có thể nói là “có thể thọ” ư? Há còn trông mong có thành tựu được ư? Đức Thế Tôn thuyết pháp như Ma Ni châu, phương diện nào cũng đều trọn vẹn. Nếu chẳng lãnh hội như thế, há chẳng phải là cô phụ kinh văn này ư? Cần phải biết văn tự trong mỗi kinh không gì chẳng nói tột bậc châu đáo, tường tận, chặt chẽ. Rất sợ mọi người ơ hờ, hời hợt, hiểu biết nửa vời, chẳng thể hết sạch các kiến để lắng lòng thấu hiểu, ắt đến nỗi chấp trước phiến diện, mê muội toàn thể, tự lầm, lầm người! Nói “y nghĩa” (nương theo ý nghĩa) tức là dạy mọi người phải dung hội, thông suốt, hiểu rõ ý nghĩa chân thật ở nơi đâu. “Chẳng y văn” (chẳng dựa theo văn tự, tức là chỉ hiểu theo ý nghĩa văn tự, chấp trước văn tự), tức là chớ nên nghe một lời, nửa câu, liền tách rời văn tự [khỏi ngữ cảnh], cắt xén ý nghĩa!

2.2.2.2.2.1.2.2.2.2.2.2. Nói rõ nguyên do

2.2.2.2.2.1.2.2.2.2.2.2.1. Nói trực diện theo phương diện thành tựu

(Kinh) Tu Bồ Đề! Đương tri thị nhân, thành tựu tối thượng đệ nhất hy hữu chi pháp.

(經) 須菩提！當知是人，成就最上第一希有之法。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Hãy nên biết người ấy thành tựu pháp tối thượng, hiếm có bậc nhất) .

Pháp tối thượng hy hữu bậc nhất là pháp gì vậy? Chính là pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Pháp ấy là pháp để bậc Cứu Cánh Giác tự chứng. Thành tựu pháp ấy cũng có nghĩa là “thành Phật”. Kinh Di Đà dạy: “Thích Ca Mâu Ni Phật năng vị thậm nan hy hữu chi sự, năng ư ngũ trược ác thế trung, đắc A Nậu Bồ Đề” (Thích Ca Mâu Ni Phật có thể làm chuyện hiếm có, rất khó, Ngài có thể ở trong đời ác ngũ trược, đắc Vô Thượng Bồ Đề) . Hiếm có, rất khó, chính là hy hữu bậc nhất! Trọn chẳng có ai hơn được Phật, nên nói là “tối thượng”. Nếu tách ra để nói, A Nậu Bồ Đề nghĩa là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. Chánh Giác: Trước nay chẳng giác, mà nay có thể trái trần, hợp giác, chẳng phải là hy hữu ư? Chánh Đẳng: Đẳng (等) có nghĩa là bình đẳng. Nay không chỉ tự giác, mà còn có thể giác tha. Tự và tha chẳng hai, Không lẫn Hữu đều chẳng chấp, pháp giới bình đẳng, đó là Đệ Nhất Nghĩa, cho nên nói là Đệ Nhất. Vô Thượng là đường tắt đạt đến chỗ có của báu, chứng Cứu Cánh Giác; đó gọi là Vô Thượng Bồ Đề. Vô Thượng có nghĩa là tối thượng. Các bản chú giải cổ hồn hậu, đơn giản, nay thấy đó là lời lẽ xác đáng khiến cho [người đọc] biết nghĩa ấy. Còn như chú giải của hậu nhân, hoặc dùng tam thân (Pháp, Báo, Hóa) để giải thích, hoặc dùng Tam Bát Nhã (Văn Tự Bát Nhã, Quán Chiếu Bát Nhã, Thật Tướng Bát Nhã) để giải thích, tức là ý nghĩa thiếu thân thiết, viên mãn vậy! “Thành tựu” nghĩa là nói có thể thành tựu pháp như vậy.

“Thị nhân” (Người ấy) tức là chỉ chung người có thể “tùy thuyết” kinh này, có thể thọ trì trọn hết kinh này, và nghe kinh mà có thể thọ trì, có thể tùy thuyết. Hai chữ “đương tri” (hãy nên biết) xuyên suốt các câu sau đó. Nếu nói theo câu này, sẽ là người cùng tu phước lẫn huệ như thế, ta lẫn người cùng độ, sẽ tiến thẳng đến chỗ có của báu, có thành tựu to lớn, chớ nên coi thường! Nếu biết người ấy thành tựu chẳng thể nghĩ bàn, sẽ biết phước đức ấy vượt xa kẻ dùng bảy báu đầy ắp vô lượng vô biên đại thiên thế giới để bố thí! Một đằng là hữu lậu, hữu vi; một đằng là vô lậu, vô vi, cho nên dẫn đến sự sai khác là ở chỗ này, có chi là lạ?

2.2.2.2.2.1.2.2.2.2.2.2.2. Dựa theo sự huân tập để kết lại

(Kinh) Nhược thị kinh điển sở tại chi xứ, tắc vi hữu Phật, nhược tôn trọng đệ tử.

(經) 若是經典所在之處，則為有佛，若尊重弟子。

(Kinh: Nếu chỗ nào có kinh điển này, tức là chỗ ấy có Phật và các bậc đệ tử đáng tôn trọng) .

Chữ Kinh của Trung Hoa vốn có nghĩa là “đường lối”. “Điển” (典) nghĩa là khuôn phép. Những điều kinh này nói đều là khuôn phép chánh yếu chẳng thay đổi, là con đường giác ngộ đều cùng phải theo của người phát Bồ Đề tâm. Đi theo con đường ấy, vâng theo khuôn phép ấy, tự nhiên đến thẳng chỗ có của báu. Vì vậy, chỗ có kinh này chính là chỗ có của báu. Đã trở thành chỗ có của báu, cho nên Phật và hết thảy các hiền thánh, không vị nào chẳng ở đó. “Nhược tôn trọng đệ tử” là giống như nói “cùng với hết thảy các hiền thánh”. “Nhược” (若) [ở đây phải hiểu] là “cùng với”. “Tôn trọng đệ tử”: Có người bảo đó là nói tới các vị đại đệ tử như Ca Diếp, Mục Liên. Có người bảo là nói tới các vị đại Bồ Tát như Văn Thù, Phổ Hiền. Nói chung, chỗ đức Phật ngự liền có đại chúng vây quanh để Ngài vì họ thuyết pháp, ví như các ngôi sao chầu hầu mặt trăng. Do vậy, “tôn trọng đệ tử” là nói chung hết thảy hiền thánh, Bồ Tát, La Hán đều được gồm trọn trong ấy, chẳng cần phân biệt chuyên nói về [những vị nào]. Kinh Đại Bát Nhã dạy: “Bát Nhã sở tại chi xứ, thập phương chư Phật thường tại kỳ trung” (Chỗ có Bát Nhã, mười phương chư Phật thường ở nơi đó) . Vì thế, muốn cúng dường Phật, hãy nên cúng dường Bát Nhã. Bát Nhã và Phật chẳng hai, chẳng khác! Biết mười phương chư Phật đều ở tại nơi ấy, sẽ biết hết thảy Bồ Tát, La Hán trọn khắp hư không tận pháp giới, không vị nào đều chẳng ở trọn hết tại đấy. Nói chung là nêu rõ sự thù thắng của kinh này, được quý trọng khắp nơi, đều được mọi người tôn kính đó thôi!

Nhìn chung mấy khoa trên đây, trước là nói rõ chỗ thuyết kinh; kế đó là nói về người thọ trì. Đến đây, liền biết nguyên do vì sao nói rõ nơi chốn và người [thuyết kinh], thật sự là để hiển lộ công năng của kinh này! Công năng của kinh chẳng có chi khác, chính là chánh trí Bát Nhã. Vì thế, hiển lộ [công năng của] kinh, lại còn thật sự khuyên mọi người cúng dường kinh này, đọc tụng kinh này, thọ trì kinh này, rộng vì mọi người nói kinh này, để mong do văn tự mà khởi quán chiếu, chứng Thật Tướng. Đức Phật thuyết pháp, tầm mắt thấy trọn bốn phương, phương diện nào cũng đều trọn vẹn như thế đó!

Lại nữa, thoạt đầu khi hiển lộ nơi chốn, bèn nói “đều nên cúng dường như tháp miếu của Phật”, tức là nói rõ: Thuyết kinh chính là trụ trì Tam Bảo. Nay bèn nói hễ kinh ở chỗ nào, nơi ấy liền có Phật và hết thảy các vị hiền thánh, tức là nói về thường trụ Tam Bảo. Khoảng giữa bèn nói: “Người ấy thành tựu pháp tối thượng hy hữu bậc nhất”, hòng nói rõ thành tựu tự tánh Tam Bảo. Nói gộp lại, đó là do trụ trì Tam Bảo mà chứng tự tánh Tam Bảo, thành tựu thường trụ Tam Bảo, cũng chính là do thường trụ nên trụ trì, do trụ trì nên thường trụ. Hơn nữa, thế nào là trụ trì? Thế nào là thường trụ? Hoàn toàn nương vào tự tánh để thành tựu mà thôi!

Hơn nữa, phần trước nói “thành tựu thù thắng” nhằm hiển thị duyên do khiến cho phước đức thù thắng. Nay lại nói “huân tập thù thắng” nhằm hiển thị nguyên do của thành tựu thù thắng. Vì sao vậy? Do chỗ có kinh điển giống như chỗ có Phật, Bồ Tát, tức là người thọ trì, diễn nói chính là thân cận các vị đại thiện tri thức như chư Phật, Bồ Tát. Như thế thì luôn luôn huân tập tự tánh, há có ai chẳng đạt được thành tựu to lớn ư?

Lại nữa, thoạt đầu nói “như Phật tháp miếu”, vì sao chỗ thuyết kinh lại giống như tháp miếu của Phật? Nay nói chỗ nào có kinh, Phật và hiền thánh đều ngự tại đó, há chẳng phải là nói rõ nguyên do “như Phật tháp miếu” trong đoạn trước ư? Nói chung, đã nói “như Phật tháp miếu”, lại nói “Phật và hiền thánh đều hiện diện”, đều nhằm nói rõ kinh này là then chốt đối với mạng mạch của Tam Bảo! Vì thế, chẳng ngại nói cặn kẽ đôi ba lượt, khiến cho hết thảy chúng sanh tôn trọng kinh này vậy!

Lại nữa, phần trước nói thành tựu rồi liền nói tiếp: Chỗ có kinh điển chính là chỗ có Phật và các bậc đệ tử đáng tôn trọng. Đấy là lại nói rõ sự thành tựu của người ấy tối thượng như Phật. Kế đó, cũng giống như hết thảy hiền thánh, là hy hữu bậc nhất. Vì sao vậy? Người phát vô trụ tâm sẽ chứng cái quả vô vi, cho nên hết thảy hiền thánh đều do pháp vô vi mà có sai biệt! Vì thế, thọ trì, diễn nói kinh Vô Vi Thật Tướng, há chẳng thành tựu pháp ấy hay sao?

Kinh văn thuộc mấy khoa này, văn tự chẳng nhiều, diệu nghĩa vô cùng, khó nêu tỏ trọn hết được! Ở đây, bất quá nói đại lược như đã trần thuật trên đây, tùy thuộc mỗi người khéo lãnh hội mà thôi!

Hơn nữa, phần trước đã so sánh để hiển thị công năng của kinh, dùng chuyện bố thí của báu trong một đại thiên thế giới để so sánh, nhằm hiển thị phước đức ấy. Nay dùng chuyện thí của báu trong vô lượng vô biên đại thiên thế giới để so sánh hòng hiển thị phước đức này. Vì sao trước sau sai biệt dường ấy, nghĩa ấy là như thế nào? Do sự hiển thị thù thắng trong phần trước là nói sau khi [người nghe pháp này] đã có thể sanh tín tâm, lại còn nói “hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra”, nhằm nêu rõ: Nếu có thể nghe chương cú này, tín tâm thanh tịnh, sẽ tiến hướng Phật trí. Vì vậy, có phước đức như thế đó. Nhưng bất quá là cái tâm vừa mới phát sanh tịnh tín, chưa thể thâm nhập; do vậy, chỉ dùng chuyện thí của báu trong một đại thiên thế giới để hiển lộ sự thù thắng.

Nay thì khác hẳn, nói tới lúc sau khi đã khai giải. Khai giải như thế nào? Đó chính là “sanh tâm thanh tịnh, chẳng trụ vào đâu mà sanh cái tâm ấy”. Lại còn nói: “Đương tri thị nhân thành tựu tối thượng đệ nhất hy hữu chi pháp” (Hãy nên biết người ấy thành tựu pháp hy hữu tối thượng bậc nhất) . Lại nói “tắc vi hữu Phật, nhược tôn trọng đệ tử” (tức là có Phật, và các đệ tử đáng tôn trọng) nhằm chỉ rõ: Nếu có thể lãnh ngộ nghĩa chân thật “vô trụ sanh tâm, sanh tâm vô trụ”, sẽ rất có khả năng đạt được thành tựu to lớn. Do hiểu ý nghĩa của kinh, bèn nắm được cương yếu, so với người trước đó chỉ có tín tâm, chưa đạt được cương yếu, sẽ khác biệt một trời, một vực! Vì thế, dùng chuyện bố thí chất báu trong vô lượng vô biên đại thiên thế giới để so sánh hòng hiển lộ sự thù thắng. Đó là nói rõ: Người ấy phước đức vượt trội người trước vô lượng vô biên lần! Vì sao vậy? Một đằng là mới phát sanh tín tâm, chỉ biết danh tự thô thiển. Một đằng là hiểu sâu xa nghĩa kinh, dần dần có thể nhập quán. Cần phải biết: Kinh này chuyên nói về Thật Tướng, chỉ thẳng vào bản tâm. Người thọ trì nếu có thể thật sự thẳng thừng gánh vác, nương theo kinh mà khởi quán, sẽ sanh phước, diệt tội, mau chứng Bồ Đề, công đức há có thể diễn tả, suy lường nổi ư? Nhưng trong nửa bộ đầu, đã có năm lượt so sánh để hiển thị, nếu công năng của kinh có lớn hay nhỏ thì thật ra là do công hạnh của người trì tụng sâu hay cạn mà tạo thành sự sai biệt ấy, chẳng phải là do kinh có công năng sai biệt!