Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 18

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.1.2. Dựa theo các Độ khác để nói rõ

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.1.2.1. Trực tiếp giảng rõ

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhẫn Nhục Ba La Mật, Như Lai thuyết phi Nhẫn Nhục Ba La Mật.

(經) 須菩提！忍辱波羅蜜，如來說非忍辱波羅蜜。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nhẫn Nhục Ba La Mật, Như Lai nói chẳng phải là Nhẫn Nhục Ba La Mật) .

“Các độ khác”: Ngoại trừ Bát Nhã, các Độ khác là năm độ Bố Thí, Trì Giới, Nhẫn Nhục, Tinh Tấn, Thiền Định. Pháp nào cũng đều nên lìa tướng, tức là pháp nào cũng đều chẳng thể lìa khỏi Bát Nhã. Nay trong năm Độ ấy, riêng nêu ra Nhẫn Nhục để nói là do nhẫn nhục khó lìa tướng nhất. Do nó chẳng thể lìa Bát Nhã, nên dễ lãnh hội. Vì vậy, đặc biệt nêu ra Độ này để xiển minh ý nghĩa, hòng khái quát các Độ khác. Do đó, tựa đề của khoa này không phải là Nhẫn Nhục mà là “các Độ khác”, chính vì đức Phật nói Độ này với dụng ý khiến cho chúng sanh sẽ do được “nêu ra một góc mà suy ra ba góc kia”. Đặt tiểu đề phán định như thế chính là tuân theo lời Phật dạy, dựa theo nghĩa, chứ không thuận theo văn tự.

Khoa trước xét theo Bát Nhã để nói, tức là từ trực diện để xiển minh nghĩa “lìa tướng” chân thật. Bởi lẽ, con người chỉ biết Bát Nhã là nói về Không, lìa tướng. Do chấp tướng nên sanh tâm sợ hãi. Nay nói rõ “ngay cả tướng của Bát Nhã cũng nên lìa”, tức là “ngay cả Không cũng nên lìa”. Hơn nữa, Bát Nhã bao hàm trong năm Độ kia, nó chẳng thể riêng tồn tại, mà năm Độ kia đều là phương pháp để thật hành. Vậy thì nói “lìa tướng” tức là tướng của pháp lẫn tướng của phi pháp đều nhất loạt lìa khỏi. Nếu hiểu rõ nghĩa này, sẽ có thể mạnh dạn tu học Bát Nhã, cần gì phải sợ hãi!

Khoa này xét theo nhẫn nhục để nói, tức là từ phương diện tương phản để xiển minh ý nghĩa chân thật của “chẳng thể không lìa tướng”. Nhìn vào những điều được nói sau đó, nếu hành pháp nhẫn nhục, mà chẳng lìa tướng nhẫn nhục, sẽ sanh tâm sân hận. Sân hận hoàn toàn tương phản với nhẫn nhục. Đó là xiển minh: Hành pháp nhẫn nhục mà nếu chẳng học Bát Nhã, sẽ chẳng biết lìa tướng của pháp nhẫn nhục. Chẳng lìa tướng của pháp, sân hận sẽ nẩy sanh. Hễ sân hận nẩy sanh, công hạnh nhẫn nhục sẽ bị phá, trở thành tướng phi pháp. Do điều này, có thể ngộ: Sở dĩ [đức Phật] dạy [người học Bát Nhã] ắt phải lìa tướng của pháp, chính là dạy họ lìa tướng của phi pháp. Tuyệt diệu lắm thay! Nếu hiểu rõ nghĩa này, nhất định phải dụng tâm tu học Bát Nhã, chớ nên sợ sệt! Xiển phát như thế, ý nghĩa tinh vi của Bát Nhã sẽ triệt để hiển lộ, tức là “chắc chắn chẳng thể không học Bát Nhã” sẽ càng rõ rệt vậy!

Mấy khoa kinh văn xiển phát ý nghĩa này, đã xiển phát lý Bát Nhã và lý “phải nên học Bát Nhã” tột bậc tinh vi, viên mãn cùng cực, thấu suốt cùng cực, lại còn tinh tế tột bậc! Hãy nên chú trọng lắng lòng lãnh hội. Lãnh hội được một phần, sẽ được một phần thọ dụng. Hơn nữa, mấy khoa này chính là kết tinh các nghĩa đã được nói trước đó. Nếu có thể hiểu rõ nghĩa ở chỗ này, thì đối với các nghĩa trước đó, mỗi mỗi đều hiểu rạng ngời trong tâm khảm.

Ngay sau khoa trước bèn nói tiếp khoa này, cũng có một ý nghĩa. Ý nghĩa ấy là: Do nhẫn nhục chẳng thể lìa Bát Nhã, sẽ chứng minh, kết lại ý nghĩa “Bát Nhã chẳng thể lìa các Độ mà riêng tồn tại được” trong khoa trên. Bởi lẽ, các Độ khác đã đều cần phải có Bát Nhã, có thể thấy Bát Nhã chính là phương pháp chung để cùng hành trong các Độ, chẳng phải là pháp để hành riêng biệt. Nói chung, Bát Nhã là mẹ của các Độ, các Độ là con của Bát Nhã. Nếu chẳng có con, sẽ chẳng thể gọi là mẹ. Nếu chẳng có mẹ, cũng chẳng thể gọi là con. Mẹ con thật sự giúp lẫn nhau thành tựu. Vì thế, Bát Nhã và các Độ ắt phải giúp nhau thành tựu, há có thể lìa nhau ư? Bát Nhã là Không, các Độ là Hữu. Nay nói Bát Nhã và năm Độ kia chẳng thể rời nhau, chính là dạy học nhân hãy thấu hiểu “Không và Hữu vốn đồng thời”; do vậy, chẳng thể lìa!

Do Không Hữu đồng thời, cho nên chẳng chấp hai bên, hội quy vào Trung Đạo. Tiến hơn nữa, dùng mẹ con để luận, cố nhiên là phải giúp lẫn nhau thành tựu. Nhưng con thật sự sanh từ mẹ; chẳng có mẹ sẽ chẳng có con! Vì vậy, trong sự hỗ trợ, phải nên lấy mẹ làm chủ. Sáu Độ cũng thế, năm Độ kia chẳng có Bát Nhã, sẽ chẳng phải là Ba La Mật. Do vậy, năm Ba La Mật kia thật sự từ đệ nhất Ba La Mật mà sanh. Do đó, trong sự hỗ trợ, vẫn lấy Bát Nhã làm chủ. Lấy Bát Nhã làm chủ, tức là lấy Không làm chủ. Do lấy Không làm chủ, cho nên tuy chớ nên hoại Hữu, vẫn chớ nên chấp Hữu. Vì thế, tuy hội quy Trung Đạo, mà Trung cũng chẳng chấp. Đấy chính là lý do Phật, Bồ Tát coi Đại Không tam muội là rốt ráo, coi “vô trí, vô đắc” là đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Bởi lẽ, ắt có thể như thế; sau đấy, sẽ có thể tùy loại hiện thân trong lục đạo, hiện trăm ngàn ức hóa thân. Tuy hết thảy các pháp hừng hực sanh khởi, mà nhất tâm lặng trong, vốn chẳng sanh gì! Đó được gọi là đại tự tại. Đó được gọi là đại thọ dụng. Có thể độ hết thảy các khổ ách nương cậy vào điều này! Đấy là nghĩa rốt ráo của Bát Nhã. Nửa sau bộ kinh này nhằm nêu tỏ nghĩa này, nay thừa dịp mà hé lộ sơ lược tin tức, hòng chỉ bày Bát Nhã là nghĩa thấu triệt từ đầu đến cuối trong Phật pháp. Chẳng học pháp này, sẽ chẳng thể nhập môn! Hơn nữa, chẳng học pháp này, sẽ chẳng thể rốt ráo, sao lại sợ hãi vậy thay!

Do vậy có thể biết: Nếu chuyên bàn về “hai bên chẳng chấp, Trung Đạo viên dung”, vẫn chưa phải là nghĩa rốt ráo trong Phật pháp! Vì sao vậy? Chẳng phải “Không lại là Không”, ắt sẽ có cái chấp trước. Chẳng chấp hai bên, ắt sẽ chấp nơi Trung, sao còn là viên dung cho được? Huống chi trong Đại Không tam muội, ngay cả hai chữ Viên Dung cũng chẳng thể được. Phải nên biết: Do “ắt chẳng thể được” bèn đạt được viên dung. Vì sao vậy? Chẳng chấp viên dung, bèn đạt được viên dung. Hễ mảy may có tướng, sẽ chẳng viên, mà cũng chẳng dung. Như vậy thì nghĩa Bát Nhã rốt ráo là như thế, há chỉ là sơ môn để nhập đạo, sao lại phán định là Đại Thừa Thỉ Giáo vậy? Bát Nhã xuyên suốt các Độ, các Độ mà lìa [Bát Nhã], sẽ chẳng phải là Ba La Mật. Có thể thấy: Hễ có pháp nào lìa khỏi Bát Nhã, sẽ chẳng thể viên mãn! Vậy thì nghĩa Bát Nhã viên mãn tột bậc, vượt khỏi hết thảy các pháp môn, cũng có thể biết! Sao lại chẳng chấp nhận Bát Nhã là thuần viên mà phán định là Biệt Giáo kiêm Viên vậy?

Trên đây đã nói “sáu Độ giúp lẫn nhau thành tựu”, lại có một nghĩa trọng yếu, chớ nên không biết! Do Bát Nhã là Lý, là Trí, được gọi là Quán môn, còn các Độ là Sự, là Cảnh, được gọi là Hạnh môn. Sau khi nói Đệ Nhất Ba La Mật, lại nhắc tới các Độ kia, nhằm nói rõ ý nghĩa: Lý và Sự trước nay chẳng lìa nhau, Quán và Hạnh phải nên cùng tiến, nhưng Cảnh và Trí càng cần phải ngầm khế hợp nhau. Do vậy, xét theo kinh văn, tợ hồ khởi lên khác biệt, nhưng xét theo ý nghĩa, quả thật là nhất quán! Văn tướng trong kinh này phần lớn đều là như vậy. Đó gọi là văn từ chẳng tiếp giáp nhau, nhưng nghĩa nối tiếp nhau. Nếu thấy chúng chẳng dính dáng gì với nhau, sai lầm to lớn mất rồi!

Bản lưu thông có câu “thị danh Nhẫn Nhục Ba La Mật” (đó gọi là Nhẫn Nhục Ba La Mật) . Câu này do người thời Minh Thanh thêm vào, thấy trong bản khắc in của họ Tôn thời Càn Long Gia Khánh. Lời chú ghi rằng: “Cổ bản chẳng có câu này, nhưng xét theo lý thì phải nên có”. Trọn chẳng biết ở chỗ này chỉ nói “phi”, [chẳng nói “thị danh”] chính là vì phần kinh văn tiếp đó xiển minh: Nếu nhẫn nhục mà chẳng lìa tướng, pháp môn nhẫn nhục sẽ bị phá hoại, chẳng còn có căn bản nữa! Điều này ngầm biểu thị, hiển lộ ý nghĩa: “Ắt chẳng thể lìa Bát Nhã”. Nếu ơ hờ, thêm vào một câu “thị danh” ngang xương trong ấy, câu “hà dĩ cố” trong đoạn sau đó làm sao thừa tiếp đoạn trước cho được? Nếu chấp theo câu này thì ngữ khí, văn pháp của phần trước và phần sau [câu này] sẽ nhất loạt lỏng lẻo, đâm ra chỉ thú trong kinh sẽ nhất loạt bị ẩn khuất! Họ tự bảo “xét theo Lý thì phải nên có”, chẳng hiểu đã căn cứ vào lý nào? Đúng là vô tri làm xằng! Hãy nên biết: Pháp do đức Phật nói, há có thể phiếm lạm, tự ý tăng giảm, to gan cỡ nào? Dẫu lưu truyền có sai lầm, cũng ắt phải có khảo chứng đích xác! Hơn nữa, khảo chứng càng phải là ý nghĩa thật sự hoàn mỹ, tinh vi, thỏa đáng, thì mới có thể dựa vào đó để giảo chánh. Há có nên biết rõ cổ bản chẳng có mà cứ mặc sức thêm vào ư? Phàm người muốn in khắc kinh sách để làm công đức, chớ nên không biết lý này. Như kẻ này làm như thế, không chỉ chẳng có công đức, mà tội lỗi còn rất lớn! Do tự cậy vào sự ức đoán của riêng mình, tự tiện sửa đổi lời đức Phật nói, lầm pháp, lầm người vậy! Chuyện này đáng nên răn nhắc rõ rệt ngàn đời; do vậy, chẳng nề hà mà tha thiết bảo ban!

Sạn Đề (Kṣanti) trong tiếng Phạn, có nghĩa là an nhẫn, cũng nói là nhẫn nhục. An nhẫn là tên gọi chung, nhẫn nhục là tên gọi riêng. Nhẫn là nhẫn khả (忍可, chấp nhận), tức là nhất tâm chánh thọ. “An” là an trụ, ý nói cái tâm bất động. “Nhục” (辱) là hủy nhục, tức có nghĩa ngược đãi. Nay trước hết nói nghĩa của tên chung thì nghĩa của tên riêng sẽ tự thấy.

Người ắt có thể nhẫn thì sau đó tâm sẽ an trụ, bất động. Nếu bị lay động, sao có thể nhẫn cho nổi? Vì thế, hễ nói đến nhẫn, bèn chứa đựng ý nghĩa “an trụ bất động” trong đó. Người học đạo ở mọi nơi, mọi chốn, thời thời khắc khắc đều nên tâm an bất động. Vì thế, bất luận làm chuyện gì, gặp cảnh gì, tu pháp gì, đều nên nhất tâm chánh thọ. Nói theo pháp xuất thế, hễ tu một loại pháp, hễ có thể chánh thọ an trụ thì gọi là Nhẫn. Như tu quán các pháp vốn vô sanh, đạt được vọng niệm chẳng khởi, cái tâm đã chánh thọ pháp ấy mà an trụ bất động, nên gọi là Vô Sanh Pháp Nhẫn, cũng gọi là Chứng Vô Sanh, hoặc Ngộ Vô Sanh. Chữ Chứng là hình dung sự nhẫn khả, chữ Ngộ là hình dung tâm an lý đắc. Nói theo pháp thế gian thì cũng thế. Như nói “phú quý mà có thể chẳng dâm, oai vũ chẳng khuất phục, bần tiện chẳng thể đổi dời [chí hướng]”. Cổ nhân gọi đó là “kiên nhẫn”. Đối với oai vũ mà chẳng khuất phục, chẳng phải là ương ngạnh chống đối, mà nghĩa là “thân có thể giết, chứ chẳng thể đoạt được chí”. “Chí chẳng thể đoạt” chính là tâm an bất động. Đấy được gọi là Nhẫn Nhục. Cũng như phú quý mà chẳng dâm, nghèo hèn chẳng đổi dời, đều là biểu thị tâm an nơi lẽ chánh, chẳng bị lay động. Do vậy nói là “kiên nhẫn”. Nhìn theo đó, có thể biết “an nhẫn” là danh xưng bao quát hết thảy. Đó gọi là bất luận làm chuyện gì, gặp cảnh gì, tu pháp gì, đều nên chánh thọ an trụ, nhẫn nhục là một chuyện trong an nhẫn. Vì thế nói an nhẫn là Tổng, nhẫn nhục là Biệt. Cần phải biết: Hễ nêu lên nhẫn nhục để nói thì có ý nghĩa “dùng một điều riêng lẻ hòng khái lược toàn bộ”, dùng Biệt để nói về Tổng. Vì sao vậy? Trong thế gian, khó nhẫn nhất không gì hơn vô duyên cớ mà bị nhục. Chuyện này mà còn phải nhẫn, thì những điều khác có thể suy ra mà biết. Trong kinh luận, hoặc dùng danh xưng chung, hoặc dùng tên gọi riêng, trọn chẳng nhất loạt. Đại khái là hai vị pháp sư Huyền Trang và Nghĩa Tịnh đều dịch là An Nhẫn, các vị dịch sư khác đa số dùng chữ Nhẫn Nhục. Thường có kẻ ngờ là hai pháp, hoặc bàn luận hơn kém; thật ra, tuy Tổng và Biệt tợ hồ bất đồng, nhưng đều là dùng để hiển thị ý nghĩa “chánh thọ an trụ” thì chẳng có gì bất đồng! Chẳng cần phải ở các chỗ ấy mà phân biệt hơn kém. Ở đây, tôi thừa dịp giải thích tường tận hai danh xưng ấy để nói xuyên suốt.

Kinh văn chẳng nói Nhẫn Nhục mà nói là Nhẫn Nhục Ba La Mật; đó là hiển thị “khi nhẫn nhục, sẽ có thể hành Bát Nhã”. Vì sao vậy? Nếu chẳng có Bát Nhã, sẽ chẳng gọi là Ba La Mật. Mà có thể hành Bát Nhã, chính là có thể chiếu tánh mà lìa tướng. Vì thế nói “Như Lai thuyết phi Nhẫn Nhục Ba La Mật” (Như Lai nói chẳng phải là Nhẫn Nhục Ba La Mật) . Vì sao? Hãy nên lìa tướng. Đoạn sau đây thẳng thừng giải thích ý nghĩa này!

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.1.2.2. Dẫn chứng

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.1.2.2.1. Dẫn chuyện của chính mình trong kiếp xưa

(Kinh) Hà dĩ cố? Tu Bồ Đề! Như ngã tích vị Ca Lợi vương cát tiệt thân thể, ngã ư nhĩ thời, vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng. Hà dĩ cố? Ngã ư vãng tích tiết tiết chi giải thời, nhược hữu ngã tướng, nhân tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng, ưng sanh sân hận.

(經) 何以故？須菩提！如我昔為歌利王割截身體。我於爾時，無我相、無人相、無眾生相、無壽者相。何以故？我於往昔節節支解時，若有我相、人相、眾生相、壽者相，應生瞋恨。

(Kinh: Vì sao vậy? Này Tu Bồ Đề! Như xưa kia ta bị vua Ca Lợi cắt chặt thân thể, ta trong lúc ấy chẳng có tướng ta, chẳng có tướng người, chẳng có tướng chúng sanh, chẳng có tướng thọ giả. Vì sao vậy? Trong lúc xưa kia, khi ta bị chặt từng phần chân tay, nếu có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, sẽ sanh sân hận) .

“Hà dĩ cố” (Vì sao vậy?): Tự mình lập ra câu hỏi về nguyên cớ “vì sao nhẫn nhục phải nên lìa tướng?” “Dẫn sự thật” là muốn chứng minh “nhẫn nhục ắt phải lìa tướng”. Chuyện vua Ca Lợi tức là chuyện thuộc kiếp trước của đức Phật. Kiếp ấy được gọi là Hiền Kiếp. Do có ngàn vị Phật xuất thế, hết thảy hiền thánh rất nhiều, nên gọi như thế.

Chữ Kiếp có hai nghĩa:

1) Kiếp là một thời gian dài.

2) Kiếp là kiếp nạn.

Ở đây nói theo nghĩa thứ nhất. Nói “bổn kiếp” tức là nói về đại kiếp. Mỗi một đại kiếp chia làm bốn trung kiếp, gọi là Thành, Trụ, Hoại, Không. Thế giới có thành, trụ, hoại, không, giống như chúng sanh có sanh, lão, bệnh, tử. Mỗi trung kiếp lại chia thành hai mươi tiểu kiếp. Trong mỗi tiểu kiếp, lúc thọ mạng của chúng sanh ngắn nhất, đại đa số chỉ có mười năm. Lúc ấy, chúng sanh ác cùng cực, cuộc sống khổ sở tột bậc. Vật nuôi sống hầu như chẳng sanh trưởng. Những thứ được sanh ra toàn là thứ hại mạng; đấy là do ác nghiệp cảm vời. Do vậy, số lượng chúng sanh cũng cực ít. Kinh nói: Lúc đó, số người tại Nam Thiệm Bộ Châu tổng cộng bất quá một vạn mà thôi! Khổ tột cùng cực, bèn nghĩ tới điều lành, dần dần quay đầu, thọ mạng cũng dần dần tăng trưởng. Nhưng tăng trưởng rất khó khăn, do họ hồi đầu hướng thiện, hoàn toàn chẳng phải là dũng mãnh, tinh tấn, mà là dần dần tiến hướng theo đường lành. Đại khái là trải qua một trăm năm mới tăng thêm một tuổi. Do vậy, dần dần tăng trưởng, khi đạt tới thọ mạng thông thường là hai mươi năm thì đã qua một ngàn năm rồi! Chúng sanh thấy làm lành có thể đạt được thiện báo; do vậy, người làm lành cũng ngày càng nhiều. Vật nuôi dưỡng cuộc sống cũng dần dần sanh sôi, số người cũng dần dần nhiều hơn. Cứ mỗi trăm năm, tăng thêm một tuổi, tăng tới lúc thọ mạng được tám vạn bốn ngàn năm, tăng đến chỗ cùng cực, cũng là vui sướng tới tột cùng. Vui tột cùng lại sanh buồn, do thiện tâm dần dần giảm. Do đó, cứ mỗi trăm năm bèn giảm một tuổi, giảm tới mười tuổi là giảm tới cùng cực. Lại quay đầu hướng thiện mà tăng, tức là bước vào tiểu kiếp thứ hai. Cứ một tăng một giảm như thế mà tuần hoàn. Kiếp nào cũng đều theo lệ cứ mỗi trăm năm tăng một tuổi, từ mười tuổi tăng đến tám vạn bốn ngàn tuổi, lại cứ mỗi trăm năm giảm một tuổi, giảm đến mười tuổi. Tính toán theo cách đó, thời gian mỗi tiểu kiếp là một ngàn sáu trăm bảy mươi chín vạn tám ngàn (16.798.) năm. Tám mươi tiểu kiếp là một đại kiếp, tức thời gian của một đại kiếp là mười ba vạn bốn ngàn ba trăm tám mươi bốn vạn (1.343.840.) năm. Nếu nói tròn số thì là hơn mười ba vạn vạn năm. Thật ra, lúc kiếp thành, thế giới vẫn chưa hoàn thành. Lúc kiếp hoại, thế giới đã dần dần hư hoại. Lúc đó, trên thế giới còn có chúng sanh, có thể biết nỗi khổ [lúc đó]. Tới lúc kiếp Không, thế giới còn chẳng có, há có chúng sanh! Kinh dạy: Khi thế giới gặp lúc hoại kiếp, đức Phật dùng thần lực chuyển chúng sanh trong thế giới ấy sang thế giới ở phương khác. Chỉ trong kiếp Trụ là thế giới hoàn chỉnh, nhưng trừ đi một nửa thời gian là giảm kiếp, [xét ra] thời gian thọ mạng tăng trưởng, chúng sanh an lạc bất quá là tăng kiếp trong khoảng trụ kiếp, [chỉ là] một vạn sáu ngàn bảy trăm chín mươi tám vạn (1.679.800.) năm hơn mà thôi. Dẫu thọ tám vạn bốn ngàn (84.) tuổi, rốt cuộc chẳng tránh khỏi nỗi khổ sanh lão bệnh tử. Suy nghĩ cặn kẽ cõi đời này, há có gì đáng tham luyến? Vì thế, nay tôi nói tỉ mỉ trạng thái của cõi đời này, đại chúng hãy mau chóng giác ngộ thì mới là tốt đẹp!

Đức Thế Tôn giáng sanh trong giảm kiếp thứ chín của trụ kiếp. Thọ mạng lúc này thông thường là từ một trăm tuổi cho tới bảy tám mươi tuổi. Bấm đốt tay tính toán, tới nay đã sắp ba ngàn năm. Vì thế, thọ mạng hiện thời bảy mươi tuổi là cao nhất, bốn mươi, năm mươi là phổ biến nhất. Từ báo chí thường thấy được điều này. Chiếu theo điều kinh nói “mỗi trăm năm giảm một tuổi” để tính toán, chẳng cách xa sự thật cho mấy, đủ chứng tỏ lời đức Phật dạy chẳng hư vọng. Thỉnh thoảng có người hơn trăm tuổi, nhưng hiếm hoi tột bậc. Ắt phải có nhân lành đặc biệt thì mới có thể đạt được điều đó, đấy là ngoại lệ. Sau này sẽ giảm hơn, cuộc sống càng khốn khổ hơn. Vì vậy, sanh nhằm lúc này, chỉ có khuyên dạy đại chúng đồng quy Phật pháp. Nếu quả thật đại đa số mọi người đều có thể trì giới, tu phước, thế giới sẽ ngay lập tức thấy thái bình. Có thể gieo thiện nhân, ắt sẽ đạt được thiện quả. Tuy ở trong giảm kiếp, chưa hề chẳng thể được thấy sự hưng thịnh ngoại lệ! Đức Phật bảo “hết thảy chỉ do tâm tạo”. Lại nói “hết thảy các pháp không gì chẳng phải là huyễn tướng”. Vì thế, thọ mạng nhiều hay ít, thế sự bình trị hoặc loạn lạc, dẫu có số nhất định, nhưng thật ra tuy định mà chẳng định, mọi sự do con người mà thôi! Hãy nên khuyên trọn khắp [mọi người] phát tâm đại bi, nhất tâm niệm Phật, cầu sanh Tịnh Độ, hòng đạt được cứu cánh. Vậy thì xuất thế gian hay thế gian, đều có một biện pháp. Báo ơn Phật ở chỗ này, mà cứu hết thảy khổ cũng do đây. Mãn nguyện Bồ Đề cũng do đây. Mong quý vị hãy cùng nhau gắng sức!

“Tích” là “vãng tích” (往昔, xưa kia), ý nói tới chuyện túc thế. Thuở ấy, nhằm lúc đức Thế Tôn hiện thân Bồ Tát, hành Bồ Tát đạo. “Vị” (為) là “bị”. Chữ Ca Lợi (Kalingaraja) trong tiếng Phạn, có khi phiên âm thành Ca La Phú, hoặc Ca Lăng Già, hoặc Yết Lợi, đều là cùng một người, dịch nghĩa là Ác Vương, giống như Trung Hoa nói “hôn quân” vậy. Khi đó, Ca Lợi làm vua tại thành Phú Đan Na thuộc Nam Thiên Trúc, là kẻ bạo ngược, thích làm chuyện thảm độc, cho nên có tên gọi xấu ác ấy. Thuở đó, Bồ Tát vì chúng sanh, tọa Thiền trong núi. Một hôm, vua dẫn các thể nữ ra ngoài chốn hoang vu dạo chơi. Do mỏi mệt bèn nghỉ ngơi đôi chút. Các thể nữ hái hoa, do vậy đến chỗ [Bồ Tát] tọa Thiền. Vì muốn đoạn tham dục cho họ, Bồ Tát bèn vì họ thuyết pháp. Vua bỗng vung gươm tìm tới, tức giận, quở trách: “Sao ngươi lại dùng huyễn thuật dụ dỗ bọn nữ nhân của ta?” Bồ Tát thưa: “Tôi trì tịnh giới, từ lâu tâm đã vô nhiễm”. Vua hỏi: “Ngươi đắc quả A La Hán à?” Thưa: “Chưa đắc”. Hỏi: “Ngươi đắc quả Bất Hoàn ư?” Đáp: “Chẳng đắc”. Vua nói: “Ngươi nay tuổi trẻ, lại chưa đắc quả, tức là trọn đủ tham dục. Sao lại nhìn nữ nhân của ta?” Đáp: “Tuy chưa đoạn kết sử tham dục, nhưng tâm thật sự chẳng tham”. Vua bảo: “Bậc tiên nhân nuốt khí, ăn trái cây, thấy sắc còn tham, huống ngươi đương độ tuổi trẻ”. Đáp: “Thấy sắc chẳng tham, chẳng do nuốt khí, ăn trái cây, mà là do hệ niệm vô thường bất tịnh”. Vua nói: “Khinh người khác, phỉ báng. Sao có thể gọi là trì giới?” Đáp: “Có ghen ghét bèn báng; không ghen ghét sẽ chẳng báng”. Vua hỏi: “Thế nào là trì giới?” Đáp: “Nhẫn gọi là giới” (do vậy, có thể biết: Chẳng nhất tâm an trụ nơi giới, sẽ chẳng gọi là trì giới) . Vua liền dùng kiếm chặt chân tay, xẻo tai, mũi [của tiên nhân], hỏi: “Nhẫn được chăng?” Đáp: “Giả sử đại vương bằm nát tấm thân tàn của tôi giống như vi trần, tôi trọn có thể nhẫn, chẳng dấy sân niệm”. Quần thần tranh nhau can gián, vua tức giận chẳng thôi. Khi đó, tứ thiên vương tuôn xuống cát kim cang. Vua trông thấy kinh hoảng, quỳ thẳng, sám hối, tạ lỗi. Bồ Tát phát nguyện: “Nếu ta thật sự chẳng có sân niệm, sẽ khiến cho thân ta đây bình phục như cũ”. Nói lời thề ấy xong, thân liền trở lại như cũ. Lại phát nguyện rằng: “Ta trong đời mai sau sẽ độ đại vương trước”. Vì thế, ta (đức Phật Thích Ca) nay thành Phật, độ Kiều Trần Như trước hết, bởi nhà vua ấy chính là tiền thân của Kiều Trần Như. Chuyện này thấy chép trong kinh Đại Bát Niết Bàn và Tỳ Bà Sa Luận, nhưng cặn kẽ hay đại lược khác nhau, nay gộp chung lại để trích dẫn. Kinh này nói “cát tiệt thân thể”, chính là nói [vua Cát Lợi] dùng kiếm cắt đứt tai, mũi, chân, tay!

Trong phần trước đã nói “nhược thủ pháp tướng” (nếu chấp tướng của pháp) tức là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả. Nay nói chẳng có tướng ngã v.v… là hiển lộ “chớ nên chấp tướng của pháp Nhẫn Nhục”, chẳng nói “không có tướng Nhẫn Nhục”, mà nói là “không có tướng ta, tướng người v.v…” Do không có tướng ta, người v.v… thì mới có thể chẳng chấp tướng nhẫn nhục. [Nói như vậy để người nghe] hiểu rõ “phân biệt ta, người chính là cái gốc bệnh chấp tướng”. Chẳng có phân biệt ta, người, sẽ tâm an bất động; do vậy, có thể chịu đựng cắt chặt, nhẫn thọ nỗi nhục lạ lùng ấy. Cho nên nói: “Ngã ư nhĩ thời, vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng” (Ta trong lúc ấy chẳng có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả) . “Nhĩ thời” giống như nói “lúc đó”, tức lúc xưa kia bị cắt chặt. Hãy nên biết: Nhẫn nỗi nhục lạ lùng ấy là do người khác nhìn vào mà nói như vậy, chứ lúc đó Bồ Tát giống như chẳng có chuyện như thế, chẳng có gì là nhục hay không nhục, nhẫn hay chẳng nhẫn! Đó gọi là “nhẫn nhục phi nhẫn nhục”. Thấy được “nhẫn nhục phi nhẫn nhục” thì chính là chánh trí Bát Nhã. Do vậy, có thể trong là chẳng thấy năng nhẫn (người có thể nhẫn nhục), tức là không có tướng ngã. Ngoài chẳng thấy bị nhục, tức là không có tướng người. Bồ Tát tọa Thiền, vốn là mong chứng đạo để độ chúng sanh. Nay mặc cho người khác cắt chặt, tức là ngay cả chuyện ấy cũng chẳng màng, gác sanh tử ra ngoài! Vì thế nói là “vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng” (chẳng có tướng chúng sanh, chẳng có tướng thọ giả) . Đó là do Bồ Tát trọn đủ chánh trí Bát Nhã, cho nên thông đạt Nhất Chân pháp giới. Trong Nhất Chân pháp giới, há có hết thảy các tướng đối đãi như ta, người, chúng sanh, Phật, sanh, tử v.v… Bởi vậy, bốn tướng đều chẳng có. Bốn tướng đều chẳng có, tức là vạn niệm đều tịch. Có gì gọi là nhục, có gì gọi là nhẫn ư? Sau đấy mới có thể nhẫn nỗi nhục lạ lùng ấy!

Biết điều này, sẽ biết hết thảy các hạnh môn nếu chẳng nhờ vào Bát Nhã sẽ chẳng thể thành tựu. Biết điều này, sẽ biết hết thảy người tu hành chẳng nhờ vào Bát Nhã, sẽ chẳng thể không vướng mắc, chẳng thể đạt được tự tại, chẳng thể đạt tới bờ kia! Do đó, nói “hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Giác đều từ kinh này mà ra”. Vì thế nói: “Tùy theo nói [kinh này] ở nơi đâu, hết thảy trời, người đều nên cúng dường. Nơi nào có kinh, tức là nơi ấy có Phật và các đệ tử đáng tôn trọng”. Bởi đó, hễ nghe rồi mà tín giải thọ trì, vì người khác nói, thậm chí một bài kệ bốn câu v.v… sẽ đều đạt được thành tựu hy hữu, đạt được vô lượng phước đức. Người thế gian dẫu chưa thể ai nấy đều thành tựu như thế, nhưng ai có thể giảm nhẹ kiến chấp phân biệt “ta, người” đôi chút, thì đấu đá ắt cũng giảm nhẹ đôi chút. Thế giới sẽ ngay lập tức thái bình, an cư lạc nghiệp. Do đó, Bát Nhã là tinh thần đích thực của Phật giáo, là pháp bảo vô thượng. Hết thảy chúng sanh đều nên cung kính đội lên đầu, đọc tụng, thọ trì, chớ nên rời khỏi trong phút chốc!

Câu “hà dĩ cố” thứ hai là hỏi vì sao phải lìa tứ tướng? “Tiết tiết” (節節) là giống như “đoạn đoạn” (段段, từng đoạn một) . “Chi” (支) là chi ly (支離, vụn vặt) . “Giải” (解) là cắt bỏ, đều có nghĩa là “phân tích” (分析, tách rời ra) . “Đoạn đoạn phân tích” tức là chân, tay, tai, mũi, mỗi mỗi đều bị chặt cụt. “Ưng sanh sân hận” (Ắt sanh sân hận): Là nói ngược lại, tức chẳng thể nhẫn. Thử nghĩ xem, lúc đó, vô duyên vô cớ hứng chịu nỗi nhục lạ lùng ấy, nếu chẳng phải là không có mảy may phân biệt ta, người v.v… muôn niệm đều không, lẽ đâu chẳng sanh sân hận?

Chắc có người nói: “Khi ấy, [Bồ Tát] phát nguyện bình phục, liền có thể bình phục như cũ, ắt có thần thông, cho nên có thể chịu đựng đau khổ, há phàm phu có thể làm được ư?” Nói kiểu ấy quá sai, chẳng phải vậy! Đó là tà kiến, chẳng thể không biện định! Hãy nên biết: Dẫu có thần thông, có thể chịu đựng khổ đau, giả sử sân tâm dấy lên, ắt cũng chẳng thể chịu đựng [nỗi nhục được]! Vì sao? Sân tâm và thần thông chẳng dính dáng gì với nhau! Tuy trọn đủ tham, sân, si như tà ma [chẳng hạn], vẫn có thể đắc thần thông. Do đó, Phật pháp chẳng coi trọng thần thông là vì lẽ này. Tuy Phật, Bồ Tát cũng có lúc hiển hiện thần thông nhằm biểu thị pháp, hoặc nhờ đó để cảm hóa chúng sanh ương ngạnh, bị chướng lấp, bất đắc dĩ mà ngẫu nhiên thực hiện đó thôi. Khi tu hành, trọn chẳng chú trọng nó!

Hơn nữa, kinh này dẫn câu chuyện này với dụng ý chỉ rõ: Vô Thượng Bồ Đề dùng đại từ đại bi làm căn bản, ắt phải lìa các tướng phân biệt ta, người v.v… khiến cho cái tâm một niệm chẳng sanh, an trụ bất động; sau đấy mới đạt được ân oán bình đẳng, thành tựu đại từ bi định. Định ấy đã thành, sau đấy mới đắc, tuy gặp nghịch cảnh ác duyên cực đại, chẳng sanh sân hận, chẳng có mảy may sân hận. Sau đấy mới có thể phổ độ chúng sanh, mãn Bồ Đề nguyện. Vì sao vậy? Do chúng sanh ương bướng khó độ. Vì vậy, Bồ Tát tu nhẫn hạnh, dụng ý là ở chỗ này. Há kẻ chỉ có sức thần thông có thể mộng thấy ư? Nếu không, sẽ như kinh văn trong phần sau có nói: Hằng ngày ba thời dùng thân mạng nhiều như cát sông Hằng để bố thí, có thể biết là người ấy có đại thần thông cực lớn, chẳng sợ khổ nạn, cũng là cực khó mà làm được, nhưng vẫn chẳng bằng người nghe kinh điển này, tín tâm chẳng trái nghịch, vì sao vậy? Chính là chỉ rõ: Nếu chẳng tín giải thọ trì pháp môn Bát Nhã, ắt cái tâm phân biệt chẳng thể trừ sạch! Tâm phân biệt chưa hết sạch, sẽ chẳng đạt tới Nhất Chân pháp giới. Chưa chứng tánh thể không tịch, quyết sẽ chẳng thể thành tựu vô duyên đại từ, đồng thể đại bi, dẫu có thể xả vô lượng vô biên số lượng thân mạng, vẫn là hữu lậu, vẫn phải đề phòng gặp duyên bèn thoái thất! Vì sao vậy? Chưa đạt tới Nhất Chân mà không tịch; đấy chính là chưa đoạn vô minh, tức là tín căn vẫn chưa thành tựu. Như thế thì kẻ có sức thần thông dẫu có thể chịu nhục, nhưng so với nguyên do vì sao Bồ Tát có thể nhẫn nhục, trên căn bản là hoàn toàn bất đồng, há có thể luận định ngang nhau ư? Do vậy, trong phần sau, [đức Phật] sẽ dẫn chuyện trong nhiều đời để chứng tỏ nhẫn nhục chẳng dễ. Chẳng phải là tu học Bát Nhã rất lâu, đắc Đại Không tam muội, đúng là sợ bỗng gặp nghịch cảnh ác duyên cực đại, sân tâm dấy động đôi chút, sẽ vứt sạch công phu trước đó! Do vậy, phước do thọ trì, diễn nói kinh này vượt quá [phước đức do] xả thân mạng nhiều như cát sông Hằng là vì lẽ này! Nói chung là nêu rõ: Chẳng tu pháp môn Bát Nhã, sẽ chẳng thể lìa hết thảy các tướng, khế hợp Đệ Nhất Nghĩa Không, trọn chẳng thể thành tựu bậc Bồ Tát đại từ đại bi. Người biết như thế chính là chánh tri. Người thấy như thế chính là chánh kiến.

Còn như phát nguyện [thân thể] bình phục, liền được bình phục như cũ, thì có ba nghĩa, mỗi tầng sau đều sâu hơn tầng trước:

1) Do được Phật gia bị. Do vậy, có nguyện ắt được mãn nguyện là vì lẽ này.

2) Do đại từ bi, cho nên được Phật gia bị là vì lẽ này. Thử xem sau khi bị chém, chặt, bèn phát nguyện “đời sau thành Phật sẽ độ đại vương trước”. Có thể thấy Ngài chẳng có tơ hào sân hận, do Ngài đã đắc đại từ bi định. Vì sao đắc Định? Do tâm chẳng có phân biệt.

3) Do tâm thanh tịnh. Vì tâm vô phân biệt mà đắc từ bi định là vì lẽ này!

Do tu học Bát Nhã, quán chiếu Nhất Chân pháp giới vô tướng, bất tướng, công hạnh sâu thuần, nhất tâm thanh tịnh. Do tâm thanh tịnh, pháp giới thanh tịnh. Do sức bi nguyện ấy vĩ đại vô biên, hễ có nguyện liền thành. Bảo là do chư Phật gia bị cũng được, bảo là “chỉ do tâm hiện” cũng được luôn! Vì sao vậy? Do đã chứng “tâm, Phật, chúng sanh” cả ba vô sai biệt. Như nói “thần thông” thì là đại thần thông trong Phật môn, được gọi là Lậu Tận Thông, há thần thông hữu lậu mà có thể bảo là tương đồng được à?

Đoạn trước (tức từ câu “hà dĩ cố” trở đi) là nói lìa tướng thì sẽ có thể thành tựu pháp đang tu tập, tức là lìa pháp tướng chính là để thành tựu pháp tướng. Đoạn sau (từ câu “hà dĩ cố” thứ hai trở đi), nói rõ: Chẳng lìa tướng sẽ đủ để phá hoại pháp đang tu tập. Tức là chẳng lìa tướng của pháp, sẽ đâm ra trở thành tướng phi pháp. Đoạn trước là giảng trực tiếp, đoạn sau là nói tương phản để giảng rõ. Gộp chung phần nói trực tiếp và tương phản để xem, há chẳng phải lìa tướng của pháp chính là lìa tướng của phi pháp đó ư? Nói đơn giản, đó là “lìa tướng mà chẳng đọa Không”; chẳng lìa tướng, đâm ra sẽ đọa vào Không. Xiển minh nghĩa này, chính là phang một gậy vào đầu kẻ sợ hãi [Bát Nhã]. Do kẻ sợ hãi không gì chẳng phải là vì hoài nghi “lìa tướng ắt đọa Không!” Nay mới biết hoàn toàn tương phản. Phá trừ như thế, sắc bén khôn sánh! Nghĩa “lìa tướng” của Bát Nhã được xiển phát tới chỗ này, chẳng còn mảy may thừa sót, ẩn kín. Nhưng nếu đức Thế Tôn chẳng thiện xảo nêu tỏ như thế, ai có thể hiểu thấu triệt? Nếu chưa hiểu thấu triệt nghĩa này, thì đối với nghĩa “lìa tướng”, sẽ trọn chẳng [thấu hiểu] triệt để, sẽ hoàn toàn chẳng khỏi có lúc nẩy sanh nghi vấn! Như vậy thì người nghe kinh mà có thể chẳng kinh hãi, chẳng hoảng sợ, chẳng e ngại, ắt là do đã hiểu sâu xa nghĩa này, thật sự hết sức hy hữu!

Do vậy mà xem, tuy kinh văn trong phần trước chỉ nói “phi Nhẫn Nhục Ba La Mật” mà đã chứa đựng ý nghĩa “thị danh Nhẫn Nhục Ba La Mật” trong ấy. Có thể thấy đức Phật thuyết pháp, nói tại phương diện này, ý thấu triệt phương diện kia, mặt nào cũng đều trọn vẹn. Lại có thể ngộ rằng: Phàm chỗ nào cùng nêu “tắc phi” và “thị danh”, lời lẽ tuy bình đẳng, ý thật sự nghiêng về bên “tắc phi”. Nói cách khác để giảng nghĩa này, sẽ liền có thể hiểu rõ. Trong phần trước đã chẳng nói đó sao? “Tắc phi” là nói theo tánh; “thị danh” là nói theo tướng. Nhưng tánh là gốc, tướng là ngọn. Có gốc thì mới có ngọn, do Không mới hiện Hữu. Vì thế, hãy nên biết điều được chú trọng là “chẳng có nhị biên”. Do đó, lìa tướng của pháp chính là lìa tướng của phi pháp. Tức là như trong phần trước đã nói “Phật pháp lấy Bát Nhã làm chủ”, nghĩa là “lấy Không làm chủ”. Vì sao vậy? Do tánh thể vốn không tịch. Đấy là lý do vì sao Phật, Bồ Tát coi Đại Không tam muội là rốt ráo. Do vậy, vô trí, vô đắc, mà đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Tuy đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, nhưng vẫn là vô trí mà cũng vô đắc. Vì sao vậy? Hễ có một chút gì để đạt được thì vẫn là chưa đắc!

Đức Phật bảo “ưng sanh sân hận” (ắt sanh sân hận) không chỉ nhằm xiển minh các nghĩa đã nói trên đây mà thôi, hãy còn có ý nghĩa trọng yếu chẳng thể không nói rõ. Hãy nên biết sân hận là điều đại kỵ của người tu hành. Đức Thế Tôn vì muốn răn nhắc người phát Bồ Đề tâm, bất luận khi nào, gặp cảnh gì, tu pháp gì, đều quyết chớ nên sanh sân, bèn dựa trên nhẫn nhục để nói rõ. Dựa theo nhẫn nhục để nói rõ là vì nhẫn nhục cực dễ sanh sân, vì hễ sanh sân tâm, nhẫn hạnh liền bị phá. Do các sự lý ấy, mọi người đều dễ hiểu, bèn dựa vào chuyện dễ hiểu để nói, dùng đó làm thí dụ, ngõ hầu họ sẽ thông suốt hết thảy. Đấy chính là ý vi diệu của Phật. Chớ nên hiểu “chỉ chớ nên sanh sân đối với nhẫn nhục”, còn những điều khác [dẫu sanh sân] cũng chẳng trở ngại gì!

Vì sao nói sân hận là đại kỵ đối với tu hành? Chính vì sân hận xung đột với Bồ Đề. Bồ Đề là giác, là bình đẳng, là từ bi. Sân hận nẩy sanh là do sự việc chẳng được như ý mình, đó là chấp ngã, còn có bình đẳng chi nữa? Chuyện đời không gì chẳng như mộng huyễn, như ý hay chẳng như ý, cần gì phải coi trọng? Chẳng biết điều này, há còn giác ngộ chi nữa? Trái nghịch từ bi, chẳng cần đợi phải nói nữa! Vì thế, hễ sân tâm dấy lên, chủng tử Bồ Đề sẽ hoàn toàn bị tiêu diệt. Người tu hành quên mất Bồ Đề, nhẹ thì giải đãi, bỏ phế, dễ duôi, nặng thì đạo tâm hoàn toàn lui sụt. Dẫu chưa lui sụt, nhưng dùng sân tâm để hành, quyết chẳng thể thành chánh quả! Đức Phật dạy: “Vong thất Bồ Đề tâm nhi tu chư thiện, ma sở nhiếp trì” (Quên mất Bồ Đề tâm mà tu các điều thiện, bị ma nhiếp trì) . Phổ Hiền Bồ Tát nói: “Bồ Tát quá thất, mạc thậm ư sân tâm giả, dĩ tiền sở tích công đức, tuy đa như sâm lâm, sân hỏa nhược sanh, nhất tề thiêu tận” (Lỗi lầm của Bồ Tát không gì tệ bằng sân tâm, do công đức đã tích tập trước đó tuy nhiều như rừng rậm, hễ lửa sân sanh khởi, nhất loạt cháy rụi) . Những điều này đều thấy nói trong kinh Hoa Nghiêm, há chẳng đáng sợ ư? Há chẳng đáng kinh hãi ư?

Hãy nên biết: Trong Tam Độc tham, sân, si, thì si là cái gốc độc, si tức là vô minh. Do vô minh mà dấy lên tham và sân, nhưng trong hai độc tham và sân, thì sân độc gây họa càng to! Vì sao vậy? Do tánh của nó bạo liệt. Chẳng phát thì thôi! Hễ phát ra, tuy hoàn toàn trái nghịch những gì đã làm trước kia, [kẻ đang sân hận] cũng đều chẳng đoái hoài! Vì thế, người tu hành phải nên đau đáu răn dè! Đức Phật nói kinh này nhằm mở mang chánh trí cho chúng sanh hòng đối trị si. Vừa mở đầu kinh, liền nói bố thí để đối trị tham, nhưng sân vẫn chưa nói. Do vậy, đặc biệt ở đây lại phát khởi. Phần trước đã nói “hành bố thí chớ nên trụ vào pháp”, nay bảo “nẩy sanh sân hận do có tứ tướng” đều nhằm nói rõ: Chẳng khai chánh trí Bát Nhã hòng chữa trị bệnh si chấp tướng, tham và sân sẽ không có cách nào trừ được! “Ưng sanh” có nghĩa là tình thế ắt sẽ đến nỗi như thế. Hễ chấp tướng, bắt buộc sẽ nổi sân. Hễ sân sanh khởi, chắc chắn những gì đã tu bị phá sạch. Do như vậy, bèn dạy người tu hành nếu chẳng học Bát Nhã khiến cho khắp mọi chốn, mọi nơi, giờ giờ khắc khắc, tâm đều như hư không, sẽ chẳng thể được! Đấy chính là ý chỉ chánh yếu do đức Phật dạy trong khoa này, há chẳng phải nhẫn nhục là điều đáng phải nên làm đấy ư?

Hãy nên biết: Muôn sự trong thế gian, không gì chẳng phải là đối đãi (như nhân, quả, ta, người, nam, nữ, âm, dương, sanh, tử, bình trị, loạn lạc, cho đến nhiễm, tịnh, thịnh, suy, khổ, lạc v.v… chẳng có chuyện gì vượt ngoài đối đãi!) Do đối đãi mà cực dễ nẩy sanh phân biệt, so đo. Mắt tục đã cho rằng hết thảy các thứ đối đãi là sự thật, [do vậy bèn] phân biệt, so đo, đến nỗi chẳng có gì phá nổi! Do vậy mà có tham, sân. Nếu có thể từ trong đối đãi mà thấy được đạo lý “tiêu mất, sanh trưởng, đầy, vơi”, biết đó là tin tức để hiểu lẽ biến thông, hòng đối xử với hết thảy chuyện trong cõi đời, sẽ chẳng thể không khâm phục các bậc thánh nhân trong thế gian. Tuy họ có thể lợi dụng đối đãi, nhưng trọn chẳng thể nhảy ra ngoài khuôn khổ đối đãi. Phật pháp chẳng phải vậy! Hết thảy không gì chẳng phải là đối đãi, từ ngay trong ấy mà thấy thấu suốt không gì chẳng do so sánh “đây, kia” mà có! Đã đều là chuyện thuộc hình tướng, tức là hết thảy đều hư huyễn chẳng thật, Có tức chẳng phải Có vậy! Nhưng chẳng hề không có hư huyễn hiển hiện, chẳng Có mà là Có. Vì thế, đã vượt ngoài sự biểu hiện, chẳng bị câu thúc, tùy thuận vào đó, chẳng phế bỏ chuyện ấy. Vượt ngoài sự biểu hiện chính là chẳng chấp. Chẳng như thế, sẽ không thể thấu đạt tánh thể tuyệt đối; đấy là đại trí. Tùy thuận trong đó, chính là chẳng hoại. Chẳng phải như vậy, sẽ chẳng thể cứu chúng sanh đang luân hồi; đấy là đại bi. Hết thảy các kinh điển Đại Thừa đều nói đạo lý như thế, nhưng kinh Bát Nhã nói tường tận nhất. Kim Cang Bát Nhã càng nói tinh vi hơn!

Người học Phật có thể thấy điều này thì gọi là “khai đạo nhãn”. Nếu đạo nhãn đã khai, hãy nên gấp rút dưỡng đạo tâm. Dưỡng như thế nào? Hãy giữ cho cái tâm như hư không, vượt ngoài cõi trần. Như hư không là chẳng trụ tướng. Kinh dạy “bố thí chẳng trụ tướng, phước như hư không” chính là nhằm dạy lìa tướng khiến cho cái tâm như hư không. Ắt cần phải Sanh Không và Pháp Không thì sau đó mới là Tâm Không. Sanh Không là chẳng có ta, người, chúng sanh, nhưng chẳng chấp vào tướng của chúng. Pháp Không chẳng phải là nói không có pháp, mà là đối với các pháp nên hành, vẫn mỗi mỗi đều đúng như pháp mà hành, nhưng tuy hành mà như không có chuyện ấy. Bố thí mà quên bẵng mình hành bố thí, hành nhẫn mà quên bẵng đang nhẫn, cho tới hành Lục Ba La Mật mà quên bẵng đang hành Ba La Mật. Nói “như vô sự”, nói “quên”, tức là chẳng chấp tướng năng hành (người hành) và sở hành (pháp được hành) . Đấy là Ngã lẫn Pháp cùng Không, ngay cả Không cũng Không!

Cố nhiên, kẻ sơ học chẳng dễ bén mảng, nhưng chớ nên sợ khó! Cần phải thấu hiểu nghĩa này trong mọi lúc, khiến cho cái tâm rỗng rang, đó là chỗ trọng yếu. “Siêu nhiên trần biểu” tức là chẳng xen tạp hết thảy các sự lý đối đãi trong trần thế, trong tâm thường giữ ý niệm vượt thoát, đừng để gián đoạn. Đó là điều phải chú trọng. Hãy nên biết: Có thể chẳng hỗn tạp, tức là có thể dần dần tâm không. Lại còn trong lúc ấy, dấy lên một câu vạn đức hồng danh, nhất tâm mà niệm, cũng chẳng phân biệt ai là người niệm, vị Phật nào được niệm. Chỉ cốt sao niệm tức là Phật, ngoài Phật chẳng có niệm. Cái tâm vốn đã giữ như hư không, đấy chính là Phật niệm cũng lại đầy ắp hư không. Trên là cùng với mười phương Như Lai, dưới là cùng pháp giới chúng sanh, mỗi hơi thở đều thông với nhau. Như vậy thì nói là hữu niệm cũng được, bảo là vô niệm cũng được, nói “Phật chính là vị Phật trong mỗi niệm” cũng được, mà nói “Phật và chúng sanh ở ngay trong tâm này” cũng được, bảo là “tâm cùng với Phật và chúng sanh chẳng khác, chẳng có tướng” cũng được luôn! Lại đọc tụng Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật cho nhiều để huân tập, trưởng dưỡng, khiến cho đạo nhãn ngày càng mở to, đạo tâm ngày càng kiên cố. Đó chính là pháp “cùng tu Bát Nhã và Tịnh Độ”. Pháp ấy tương ứng với Nhất Chân pháp giới, tương ứng với Thật Tướng, tương ứng với “Không Hữu chẳng chấp, tánh tướng viên dung”, tương ứng với Đệ Nhất Nghĩa Không, mà cũng lại tương ứng với nghĩa “tâm tịnh thì cõi nước tịnh”. Các vị hãy làm thử xem, sẽ có chỗ thọ dụng, vì đấy chính là pháp tùy thuận nhân quả đối đãi, tu cái nhân thù thắng dứt bặt đối đãi, sẽ có thể chứng cái quả thù thắng dứt bặt đối đãi.

Trong phần kinh văn trước đó, các chỗ nói “không có bốn tướng ta, người…” rất nhiều, nhưng đều là nói trực diện, tức là nói theo phương diện đạt được lợi ích. Nói theo phương diện tương phản [tức chấp trước các tướng ấy] sẽ bị hại thì chỉ lúc mở đầu kinh bèn nói “nếu có tướng ta, tướng người, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, sẽ chẳng phải là Bồ Tát”. Nhưng lời ấy là lẽ đương nhiên. Nay nói “ưng sanh sân hận” chính là nói đến nguyên do. Vì sao vậy? Nếu sanh sân hận, sẽ chẳng phải là Bồ Đề tâm, cũng tức là chẳng phải giác, mà là vẫn rơi vào phàm phu lạc đường vậy. Vì thế nói “chẳng phải là Bồ Tát”. Do vậy, có thể biết: Muốn thoát đường mê để sanh Tịnh Độ, há cũng chẳng phải là dốc ý sao cho Ngã và Pháp đều Không ư? Do bất luận chấp ngã tướng hay chấp pháp tướng, hễ có đôi chút phân biệt, so đo, đó là “trụ trần sanh tâm”. Tâm có trần nhiễm, sao thanh tịnh cho nổi? Tâm chẳng thể tịnh, cõi tịnh chẳng sanh! Hãy cẩn thận chớ nói: Pháp môn Tịnh Độ chẳng cần đàm luận Bát Nhã cao xa!

Ngôn thuyết của đức Phật cố nhiên là viên diệu. Hãy nên quán mọi phương diện. Pháp do đức Phật nói ra, cũng không gì chẳng viên diệu, cũng nên quán từng phương diện. Bởi lẽ, pháp do đức Phật nói, không pháp nào chẳng hàm nhiếp nhiều pháp. Do vậy, nhiều pháp lại có thể quy hướng một pháp. Vì điều này, kinh Hoa Nghiêm nói nghĩa lý “một tức hết thảy, hết thảy tức một”. Do vậy, kinh này bảo “chẳng có pháp nhất định”. Bởi vậy, chớ nên chấp! Như phần trên đã nói bố thí nhiếp chung Lục Độ; cần phải biết: Nhẫn Nhục cũng thống nhiếp Lục Độ. Như nói: Nhẫn gọi là Giới, Nhẫn Độ tức là Giới Độ vậy. Nghe chuyện cắt xẻo [thân thể] và kết duyên trong tương lai sẽ tiếp độ, như vậy thì nhẫn nhục chính là bố thí. Chẳng sanh sân hận mà có thể nhẫn thọ, đó là Thiền Định. Vì sao vậy? Do nhẫn có thể bất động; há chẳng phải là Định ư? Do Định nên chẳng dấy khởi sân. Kinh văn trong phần sau nói “năm trăm đời nhẫn nhục” tức là tinh tấn. Chẳng có các tướng ta, người v.v… thì là Bát Nhã, chẳng cần phải đợi nói nữa! Vì thế, nêu ra Nhẫn Độ sẽ nhiếp trọn các Độ kia. Suy ra mỗi Độ, Độ nào cũng đều là như thế. Do vậy, tuy kinh này chẳng nói Tinh Tấn, Thiền Định, nhưng thật sự [các Độ ấy] đã được gộp trong bố thí và nhẫn nhục.

Hãy nên biết ba Độ Giới, Tấn, Định mà lìa Xả Độ (Bố Thí Độ) và Nhẫn Độ, sẽ khó thành tựu. Vì sao vậy? Giới có thể trì là do có thể chấp nhận giới, xả bỏ nhiễm duyên. Định thành tựu cũng do xả hôn trầm và tán loạn, chánh thọ bất động. Nếu chẳng thể xả, chẳng thể nhẫn, há có tinh tấn gì để đáng nói! Do vậy, hai độ Thí và Nhẫn quả thật là chủ yếu trong hết thảy các hành môn. Đó là lý do kinh này chỉ nêu ra Bố Thí và Nhẫn Nhục để nói!

Hơn nữa, bố thí chính là Xả. Nếu chấp tướng, ắt chẳng chịu xả; cũng giống như thế, hễ chấp tướng, ắt chẳng thể nhẫn. Vậy thì chẳng học Bát Nhã sẽ không thể, điều này hết sức rõ rệt! Do vậy, kinh này chỉ xét theo hai Độ để giảng “lìa tướng”. Hai Độ ấy đã là chủ yếu trong hạnh môn, mà nếu hai độ ấy có thể lìa tướng, các hạnh môn khác sẽ tự nhiên có thể chẳng chấp.

Trước là nói bố thí, sau là nói nhẫn nhục, cũng có thâm ý. Do xả có công năng trừ chấp, có thể phá ngã, quan hệ mật thiết với Bát Nhã nhất. Trong phần trên đã nói đối với “người trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm, coi đó là thật” cũng dạy học Bát Nhã, trước hết hãy nên học Xả. Bởi lẽ, trì giới là xả hết thảy nhiễm duyên, xả luôn tập khí ác trước nay. Tu phước hãy nên thí xả. Trước hết, dạy học hạnh xả này để trừ chấp, phá ngã, hòng có thể tăng trưởng chủng tử Bát Nhã. Đó là nguyên do đối với chương cú này, có thể sanh tín tâm, coi đấy là thật; cho nên nói bố thí trước hết. Nhưng trì giới là Giới học. Có thể sanh tín tâm, coi đấy là thật, tức là Huệ học. Luận định theo văn tướng (tướng trạng của văn tự), tức là đã đủ Giới học và Huệ học. Nhưng chưa nói Định, vì công phu Định chỉ có Nhẫn mới có thể thành tựu. Do đó, ngay trong lúc nói “thành tựu hy hữu”, liền dùng ý nghĩa Nhẫn Độ để bảo ban, khiến cho [các hành nhân] biết: Muốn thành Bồ Tát, Tam Học Giới Định Huệ ắt phải hoàn toàn trọn đủ, nhưng ắt phải lìa tướng thì mới có thể thành nhẫn. Đó là lý do nói Nhẫn sau đó. Do vậy, có thể biết: Nói Lục Độ tức là nói tách ra theo sự tướng. Tuy có sáu loại, nhưng nghĩa lý thì giúp lẫn nhau thành tựu, quan hệ mật thiết. Khi dụng công, ắt phải nhất quán.

Vì sao nói vậy? Giới là nền tảng của tu hành, vì nó có tác dụng lìa bỏ sự nhơ bẩn đã nhuốm phải trước kia. Xả có nghĩa là bố thí. Ý nghĩa của trì giới là tâm có thể chấp nhận, an trụ trong giới. Do vậy nói “nhẫn gọi là giới”. Nhưng chấp nhận, an trụ chính là tâm định bất động. Ắt phải nhất tâm chấp nhận pháp được quán, sau đó, huệ sanh. Vì thế nói “Định sanh Huệ”. Nhưng cũng ắt phải có cái huệ trừ chấp phá ngã thì mới có thể thành tựu cái Định an trụ bất động. Do vậy, Bát Nhã là mẹ của các Độ. Hết thảy các hạnh môn đều do quán huệ mà sanh. Do vậy, Định cũng chẳng thể ở ngoài lý ấy. Định và Huệ sanh khởi lẫn nhau. Nếu đối với Bát Nhã, bố thí, trì giới, nhẫn nhục, Thiền Định, mỗi mỗi chẳng lười nhác, chẳng lui sụt, sẽ là tinh tấn. Vì sao có thể chẳng lười nhác, chẳng lui sụt? Chính là đối với pháp bèn nhất tâm chánh thọ, an trụ bất động. Đó cũng là đối với pháp, hễ đạt được liền xả, trọn chẳng chấp tướng, tự mãn. Có thể thấy: Các pháp sanh khởi lẫn nhau, nhiếp thọ lẫn nhau. Nếu khuyết một pháp, cả sáu đều chẳng thành. Hành nhân chớ nên chẳng hiểu rõ lý này!

Trong hết thảy các hạnh môn, hai độ Xả và Nhẫn cố nhiên là chủ yếu, nhưng Xả càng là chủ yếu nhất trong những điều chủ yếu. Vì sao biết như thế? Thử xem kinh này nói Nhẫn chỉ có một hai chỗ (các chỗ ấy đến cuối cùng nói “đắc thành ư Nhẫn”), nhưng nói bố thí nhiều nhất. Điều này có nghĩa như thế nào? Do Xả có thể trừ chấp, phá ngã, tức là có thể tiêu nghiệp trừ chướng mạnh nhất, có thể tỏ lộ chánh trí Bát Nhã rõ nhất. Do vậy, có thể biết: Phật pháp như trong biển cả, Xả là tiên phong (như thoạt đầu cần phải trì giới tu phước để học Xả), mà cũng là phương tiện cuối cùng (như cuối cùng ngay cả Vô Thượng Bồ Đề cũng chẳng trụ) . Lại còn tu Nhẫn mà chẳng Xả thì cũng chẳng thành. Mặc tình bị cắt xẻo, nếu chẳng xả thì sao [chịu đựng] được! Không chỉ là như thế, pháp và phi pháp đều chẳng giữ lấy, đó là hết thảy đều xả. Xả sạch sành sanh, sẽ là như như bất động, được thành tựu Nhẫn. Hãy nên biết như thế!

2.2.2.2.2.1.2.4.2.2.1.2.2.2. Dẫn chuyện trong nhiều đời

(Kinh) Tu Bồ Đề! Hựu niệm quá khứ, ư ngũ bách thế, tác nhẫn nhục tiên nhân, ư nhĩ sở thế, vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng.

(經) 須菩提！又念過去於五百世，作忍辱仙人。於爾所世，無我相、無人相、無眾生相、無壽者相。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Lại nghĩ tới quá khứ trong năm trăm đời, làm nhẫn nhục tiên nhân, trong các đời như thế ấy, chẳng có tướng ta, chẳng có tướng người, chẳng có tướng chúng sanh, chẳng có tướng thọ giả) .

“Quá khứ” là nói chung từ thời vua Ca Lợi trở về trước. “Tiên

nhân” được nói trong kinh Phật là nói chung hết thảy những người tu hành, chẳng phải là chuyên nói đến ngoại đạo . Vì thế, Phật còn được dịch là Kim Tiên (金仙) . Trong các phần trước, hễ nêu ra nhẫn nhục để nói, đều hàm ý dùng Biệt để nói rõ Tổng. Do vậy, ngoại trừ khi nói rõ chuyện hủy nhục, đều nên hiểu theo nghĩa An Nhẫn. Như nhẫn nhục được nói trong khoa này, chẳng phải là trong năm trăm đời ắt đều như chuyện của vua Ca Lợi. Hơn nữa, khi đức Thế Tôn hành Bồ Tát đạo, bố thí thân mạng chẳng thể tính đếm, há chỉ năm trăm đời ư? Ở đây, bất quá là nói đại lược đó thôi! Như [tiền thân của đức Bổn Sư đã] vì pháp trong một câu hoặc nửa bài kệ mà xả mạng vong thân, hoặc đốt thân để cúng Phật, hoặc khoét thân để đốt đèn, cắt thịt đùi để cứu chim bồ câu, và xả thân cho cọp ăn v.v… không gì chẳng phải “trên là vì Phật pháp, dưới là vì chúng sanh”. Nay nói “năm trăm đời làm nhẫn nhục tiên nhân”, ngụ ý đã nhiều đời bố thí sanh mạng, đều là thực hiện mà giống như chẳng có các chuyện ấy, tâm Ngài an nhẫn bất động. “Nhĩ sở” (爾所) có nghĩa là “như thế”, tức là nói về năm trăm đời. Do có thể an nhẫn trong ngần ấy đời, nên nói là “ư nhĩ sở thế, vô ngã tướng…” (trong ngần ấy đời, chẳng có tướng ta) .

Dẫn chuyện trong nhiều đời, dụng ý là chứng minh Ngài có thể an nhẫn đối với chuyện vua Ca Lợi trên đây, vì tu Bát Nhã đã lâu, hòng khiến cho người phát Bồ Đề tâm, hành Bồ Tát đạo có cái để tuân theo. Nói chung, Bát Nhã trong Quán môn, xả nhẫn trong Hạnh môn chính là các môn trọng yếu trong học đạo. Vì sao vậy? Chúng sanh sở dĩ là chúng sanh vì có tam độc tham, sân, si, nhưng Bát Nhã đối trị si, Xả đối trị tham, Nhẫn đối trị sân. Chỉ vì gốc bệnh Tam Độc quá sâu, nếu chẳng tu Xả cho nhiều, sao có thể phá tham? Nếu chẳng tu nhẫn đã lâu, há có thể trừ sân ư? Nhưng nếu chẳng tu ròng Bát Nhã, chẳng trọn đủ trí Tam Không hòng trừ khử sự ngu si do chấp tướng, phân biệt, thì Xả và Nhẫn cũng trọn chẳng thể thành, mà ba độ Giới, Tấn (Tinh Tấn), Định cũng là hữu danh vô thật! Do vậy, Kim Cang Bát Nhã riêng nêu Xả và Nhẫn để chỉ rõ “lìa tướng”, khiến cho [hành nhân] biết: Hễ chấp tướng, sẽ là Tam Độc. Vì thế, hãy nên Xả, Nhẫn lìa tướng để dẹp trừ. Nếu Tam Độc bị dẹp trừ, thì Tam Học Giới, Định, Huệ vẹn toàn, tam thân Pháp, Báo, Ứng cũng có thể hiển hiện. Như vậy thì ba môn Ba La Mật là Bát Nhã, Bố Thí, Nhẫn Nhục chính là đầu não chủ yếu của Lục Độ vạn hạnh, hành nhân phải nên biết chú trọng trước hết.

Khoa “đệ nhất Ba La Mật” trên đây nói “lìa tướng của pháp cũng chính là lìa tướng phi pháp”. Khoa này xiển minh ý nghĩa “tuy Không mà thật sự bất Không”. Khoa “nhẫn nhục” nói “lìa pháp tướng chính là lìa phi pháp tướng”. Đấy chính là xiển minh ý nghĩa “do Không mà thành bất Không”, cũng chính là nghĩa “ngay cả Bất Không cũng là Không”. Do vậy có thể ngộ: Hễ kinh nói Phi (chẳng phải) chính là để thành tựu Thị (chính là) . Hễ nói Thị thì chính là để hình dung Phi. Do đó nói “vô hữu định pháp” (chẳng có pháp nhất định) . Vì thế, đối với pháp, chớ nên trụ vào đâu! Hãy nên biết: Hết thảy các pháp thế gian và xuất thế gian, không gì chẳng “không mà bất không, bất không mà không” như thế đó. Do vậy, mỗi mỗi đều rành rành là ngay trong khi nó Có, thật sự là chính ngay trong khi đó, nó là Không. Nhưng ngay chính trong lúc mỗi mỗi đều là Không, lại chính là lúc mỗi mỗi đều rành rành là Có! Đấy chính là nói “Không Hữu đồng thời”. Do vậy, đối với mỗi pháp, chớ nên chấp là thật sự không, mà cũng chẳng thể chấp là thật sự có. Bởi đó, nói: “Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng” (Phàm tất cả các tướng đều là hư vọng) . Vì sao vậy? Không gì chẳng phải là hư vọng, chẳng thật sự có, không gì chẳng hư vọng, chẳng phải là thật sự không có. Vì thế, pháp và phi pháp đều chẳng thể nói, đều chẳng thể giữ lấy. Hễ có chấp giữ, thì chẳng có gì khác, là do trong tâm có các tướng phân biệt, đối đãi ta, người v.v… đó thôi! Do vậy nói: “Nhược tâm thủ tướng, tức vi chấp ngã, nhân, chúng sanh, thọ giả” (Nếu tâm giữ lấy tướng, tức là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả) . Tâm có phân biệt, sẽ là vô minh, trái nghịch Nhất Chân pháp giới bình đẳng! Do vậy, người phát Bồ Đề tâm hãy nên chẳng trụ vào đâu! Như thế thì hai khoa trước xiển minh nghĩa lý “không mà bất không, bất không mà không”, chẳng khác các nghĩa đã nói trước đó, nhưng tổng hợp lại để nói rõ, nhằm phát huy thấu triệt lời dạy chân thật về “vô trụ”. Vì vậy, sau đó là thừa thế mà tổng kết nhằm nói rõ hơn rằng: Tất cả các ngôn thuyết trước kia, tất cả các pháp môn, không gì chẳng chân thật, chẳng dối gạt, chẳng khác.

Vì sao vậy? Do Chân Như Thật Tướng vốn là không mà chẳng không, chẳng không mà không. Do vậy, hết thảy các pháp hiển hiện cũng không gì chẳng phải là như thế. Nhưng pháp do Như Lai đã nói chính là căn cứ trên lý ấy để nói. Do vậy bảo là chân thật; do vậy bảo là “chẳng dối gạt, chẳng khác”. Vì thế, người tu hành đối với hết thảy các pháp, đều nên thấu hiểu, quán chiếu như thế, nhưng chẳng trụ một điều gì, thì mới có thể chẳng trái nghịch bản tánh, đạt được cái tâm thanh tịnh, sanh ra Thật Tướng. Nếu chẳng thể thấu hiểu, quán chiếu như thế, sẽ chẳng phá vô minh. Do đó nói: “Như nhân nhập ám” (Như người vào chỗ tối tăm) . Nếu có thể thấu hiểu, quán chiếu như thế, ắt phá vô minh. Cho nên nói là “nhật quang biến chiếu” (ánh sáng mặt trời chiếu trọn khắp) để chỉ dạy hết thảy chúng sanh: Đối với Kim Cang Bát Nhã, chẳng thể không tín, giải, thọ trì! Nay tôi trước hết nói khái lược về sự sanh khởi của khoa kế tiếp và nghĩa trọng yếu trong khoa ấy để [độc giả] khi xem kinh văn thuộc phần ấy sẽ dễ lãnh hội!