Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 16

2.2.2.2.2.1.2.4. Thành tựu giải huệ

Chia thành hai phần:

1) Bậc đương cơ tán thán, khuyên lơn.

2) Như Lai ấn chứng, xiển dương.

2.2.2.2.2.1.2.4.1. Bậc đương cơ tán thán, khuyên lơn

2.2.2.2.2.1.2.4.1.1. Nêu bày sự lãnh ngộ, thấu hiểu

(Kinh) Nhĩ thời, Tu Bồ Đề văn thuyết thị kinh, thâm giải nghĩa thú, thế lệ bi khấp, nhi bạch Phật ngôn:

(經) 爾時，須菩提聞說是經，深解義趣，涕淚悲泣，而白佛言：

(Kinh: Lúc bấy giờ, ngài Tu Bồ Đề nghe nói kinh này, hiểu nghĩa thú sâu xa, ứa lệ buồn khóc, mà bạch Phật rằng) .

Từ khởi đầu kinh cho đến chỗ này, tất cả sự lý “chế phục, đoạn trừ phân biệt, ngã chấp và pháp chấp” từ cạn đến sâu, được phát khởi, xiển dương từng tầng một hết sức tường tận, hết sức rõ rệt. Vì thế, kế tiếp là khoa này trần thuật sự thấu hiểu sâu xa. Bậc đương cơ tự trần thuật như thế, không gì chẳng vì mong đại chúng đều được như vậy. Do đó, đã tán thán, lại còn khuyên lơn. Vì sao vậy? Phật và trưởng lão chẳng ngại rát miệng, xiển minh đi, xiển minh lại ý chỉ “vô trụ”, vốn là vì mong người nghe sẽ đại khai viên giải. Bởi lẽ, ý chỉ của kinh là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa rất sâu vi diệu. Nếu chẳng thông đạt sự sâu xa, vi diệu ấy, tức là kiến địa chưa trọn vẹn, há có thể chẳng chấp vào hai bên, khế hợp Trung Đạo ư? Kinh nói “thâm giải nghĩa thú” chính là nói kiến địa đã viên, chẳng giống kẻ hướng theo Thiên Không. Đó là lý do vì sao [ngài Tu Bồ Đề] tự trần thuật “chẳng phải do huệ nhãn mà được nghe”, cho tới ứa lệ buồn khóc. Ở đây, tuy nói là “hiểu nghĩa”, nhưng thật ra đã gồm thâu cả hạnh. Bởi lẽ giải và hạnh chưa hề tách rời, cho nên nói là “giải và hạnh cùng tiến”. Cùng tiến thì ắt phải do hành được thì mới có thể thấu hiểu; ắt phải hiểu trọn vẹn thì sau đó mới hành trọn vẹn.

Hãy nên biết: Tu hành chẳng ngoài Tam Huệ Văn, Tư, Tu. Như ở đây, “văn thuyết thị kinh” (nghe nói kinh này) chính là Văn Huệ (vì sao sự nghe ấy là Văn Huệ, trong phần sau sẽ nói), “thâm giải” là Tư Huệ. Vì sao vậy? Nếu chẳng tư duy tu Quán, sẽ chẳng thể thâm giải (thấu hiểu sâu xa) . Vì thế, hễ nói đến giải, liền bao gồm hạnh. Không chỉ là như thế, nói “thâm giải nghĩa thú” thì là nghĩa thú như thế nào? Chính là lãnh hội sâu xa những điều được nói trong phần kinh văn trước đó, tức là hãy nên sanh tín như thế nào? Nên phụng trì như thế nào? Nguyên do là như thế đó. Như vậy thì nói đến một chữ Giải, sẽ chẳng chỉ gồm thâu Hạnh, mà còn thâu nhiếp Tín. Hơn nữa, phần sau còn nói: “Tín tâm thanh tịnh, tắc sanh Thật Tướng” (Tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng) . Sanh Thật Tướng chính là chứng tánh. Sau đó lại nói: “Đắc văn thị kinh, tín giải thọ trì, tắc vi đệ nhất hy hữu” (Được nghe kinh này, tin hiểu, thọ trì, tức là hiếm có bậc nhất) cho đến “hà dĩ cố? Ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật” (vì sao vậy? Lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật) . Gọi là “chư Phật”, cho thấy đã chứng tánh. Như vậy thì hễ nói đến “thâm giải”, không chỉ là bao gồm cả tín và tu, mà chứng cũng được gồm thâu trong ấy! Hơn nữa, ý nghĩa “tín tâm thanh tịnh sẽ sanh Thật Tướng” lại là nói: Hễ Thật Tướng đã sanh thì tín tâm sẽ thanh tịnh. Nhìn vào điều này, “tín, giải, hạnh, chứng” đã được đề cập trước đó, tuy nói thành bốn chuyện, nhưng thật ra là một mà thành bốn, tuy bốn mà là một. Lý ấy càng có thể chứng minh vậy!

Đoạn kinh văn thành tựu giải huệ này chính là chỗ quy kết của phần kinh văn từ lúc bắt đầu kinh cho tới nay. Vì sao vậy? Trên đây, thầy và trò đủ mọi cách vấn đáp, rát miệng, buốt lòng, nhằm nêu tỏ nghĩa thú rất sâu, nhằm mục đích nào? Không gì chẳng là mong cho người nghe pháp sẽ có thể khai thâm giải mà thôi! Há chẳng phải là ngàn lời vạn lẽ trên đây cho tới khoa này thì mới có căn cứ ư? Do vậy nói là “chỗ quy kết”. Không chỉ là như vậy, kể từ khoa kế tiếp là “Như Lai ấn chứng, xiển dương” trở đi, phàm những lời đức Thế Tôn nói, không gì chẳng nhằm làm sáng tỏ hơn, chứng minh nhiều hơn các chỗ khẩn yếu của những điều đã nói trên đây, khiến cho mọi người có thêm một tầng tín giải đối với ý chỉ trọng yếu của những điều được nói trên đây, sẽ thọ trì càng đắc lực hơn mà thôi! Do vậy, khoa thứ tư là “thành tựu giải huệ” và khoa thứ năm là “tột bậc hiển thị công dụng của kinh” sau đó đều chính là phần kinh văn tổng kết của nửa bộ trước kinh này. Đấy đều là chỗ trọng yếu trong mạch lạc của kinh, nên tôi chỉ sẵn ra, nhắc nhở sẵn, để tiện cho [mọi người] khi đọc đến đó sẽ dễ lãnh hội!

Trong thể lệ của kinh này, hễ người kết tập kinh nói “nhĩ thời…” đều nhằm biểu thị mở ra một đầu mối nữa. Trong bốn chữ “thâm giải nghĩa thú” (hiểu sâu xa nghĩa thú) ở đây, xét theo nghĩa thú để nói, thì những điều trên đây đều là Có. Nếu xét theo thâm giải để nói thì những điều trên đây đều Chẳng Có. Cho đến chỗ này mới tự trần thuật, nên bảo là “mở ra một đầu mối nữa”. Hai chữ “nhĩ thời” [trong đoạn này] hoàn toàn hô ứng với “nhĩ thời” trong phần “thỉnh chỉ dạy tên kinh để thọ trì” trước đó. Bởi lẽ, trước phần “thỉnh chỉ dạy tên kinh để thọ trì”, những nghĩa được nói đều nhằm khơi mở [cho hành nhân hiểu] cái trí biết cảnh là hư huyễn, và khơi mở trí vô trần. Tới khi thỉnh cầu chỉ dạy tên kinh để thọ trì, bèn khai trí kim cang. Trí ấy rất sâu, chẳng dễ lãnh ngộ! Trí ấy nếu khai, sẽ đoạn Hoặc, chứng Chân; đó chính là chỗ quy kết của công phu tu hành. Nay nói “thâm giải nghĩa thú” chính là tự trần thuật đã đắc trí kim cang. Nếu chỉ khai trí biết cảnh là hư huyễn và trí vô trần, bất quá là địa vị Quán Hạnh, hoặc địa vị Tương Tự, chẳng thể nói là “thâm giải”.

Không chỉ là như thế, chữ “nhĩ thời” ở đây trực tiếp tương ứng với lúc mở đầu kinh, “nhĩ thời, trưởng lão Tu Bồ Đề tại đại chúng trung, tức tùng tòa khởi” (lúc bấy giờ, trưởng lão Tu Bồ Đề từ trong đại chúng, liền từ chỗ ngồi đứng dậy) . Vì sao vậy? Nếu Ngài chẳng thỉnh pháp lúc ấy, sao có “thâm giải” ở chỗ này cho được! Nếu quán sâu xa, “thâm giải” vào lúc này đã ẩn tàng trong lúc thỉnh pháp khi ấy. Vì sao vậy? Do trưởng lão trong khi đại chúng đang mờ mịt, riêng Ngài có thể phần nào thấy rõ tướng chẳng trụ của đức Phật; vì vậy bèn thỉnh pháp. Do đó, Ngài nghe pháp liền hiểu. Nếu là người khác, quyết chẳng thể nghe nói kinh này liền hiểu sâu nghĩa thú. Kinh văn trong phần sau sở dĩ nói “bất túc vi nan” (chẳng đáng coi là khó) chính là vì kinh văn đã chỉ rõ mối quan hệ giữa phần trước và phần sau. Không chỉ là như thế, khi ấy, Ngài (trưởng lão Tu Bồ Đề) vừa mở miệng liền tán thán “hy hữu”, đều nhằm chỉ rõ chỗ trọng yếu tương ứng giữa phần trước và phần sau.

Lại xem lúc ấy trưởng lão từ chỗ ngồi đứng dậy, [thưa] “nguyện nhạo dục văn” (nguyện ưa thích muốn nghe), hân hoan, hớn hở chi bằng! Tới lúc này, trưởng lão ứa lệ buồn khóc. Trước sau chiếu ứng, hết sức hợp lý! Bởi lẽ, hân hoan lúc ấy chính là cội nguồn cho ứa lệ buồn khóc ngay trong lúc này. Hai chữ “nhĩ thời” (lúc bấy giờ), nếu dựa theo ngay lúc này để nói, sẽ là lúc khai thị nguyên do của lý phụng trì vừa xong, cũng chính là lúc nghe xong liền thông hiểu sâu xa, sanh lòng buồn thương. Hai chữ Văn (nghe) trong “văn thuyết thị kinh” (nghe nói kinh này) [ở đây] và “nguyện nhạo dục văn” ở đầu kinh hoàn toàn tương ứng. Nghe điều muốn được nghe, lại còn hiểu sâu xa, đúng là may mắn muôn vàn! Do vậy, vui mừng cực độ bèn buồn thương. “Thâm giải” tương ứng với “đế thính” (lắng nghe) thuở đầu. Nếu chẳng “đế thính”, chắc chắn khó thể “thâm giải”. Do đó, Văn trong “văn thuyết thị kinh” chẳng phải là nghe hời hợt, mà là Văn Huệ. Đấy cũng là xét theo trưởng lão để nói, vì Ngài vốn là bậc A La Hán ly dục đệ nhất, đã sớm có thể vô niệm, đã trọn đủ huệ nhãn, lại còn là bậc Giải Không đệ nhất. Vì thế, trước khi được nghe kinh này, Ngài đã có thể hiểu rành rẽ ý chỉ “vô trụ để thấy Như Lai”. Do vậy, hiệu quả của sự lắng nghe cực lớn, nghe rồi liền hiểu sâu. Nếu Ngài còn là phàm phu, dẫu có thể lắng nghe, quyết chẳng thể hễ ngộ liền ngộ triệt để. Có thể khai trí biết cảnh hư huyễn đã là khó có, đáng quý rồi! Nếu nghe kinh, lập tức [mở mang trí] vô trần, ngàn đời chẳng được mấy ai! Còn như trí kim cang, càng khỏi bàn tới nữa! Như Lục Tổ đại sư của Thiền Tông, nghe “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” (hãy nên chẳng trụ vào đâu mà sanh tâm), liền đốn ngộ thì xưa nay, chẳng có người thứ hai! Nhưng sau khi được truyền trao y bát, Ngài vẫn còn quẩn quanh trong đám thợ săn mười mấy năm. Đó chính là Phật, Tổ gia bị Ngài mài luyện kim cang huệ kiếm vậy! Nếu nhằm đời Mạt, sẽ càng là khó khăn nhất trong các điều khó. Do vậy, kinh văn trong phần sau có nói: “Hậu ngũ bách tuế, đắc văn thị kinh, tín giải thọ trì, thị nhân hy hữu” (Năm trăm năm sau, được nghe kinh này mà tin hiểu, thọ trì, người ấy hiếm có) . Chớ nên không biết lý này! Nhưng cũng chớ nên vì khó khăn mà tự ngăn trở [chính mình]. Đức Phật nói năm trăm năm sau, người trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm, sẽ có thể một niệm tương ứng. Tín là nguồn đạo, mẹ công đức. Nếu có thể thật sự nghe kinh, thật sự tin tưởng, sẽ vào được cửa Bát Nhã. Nếu thật sự có thể nhập môn, há có bao giờ chẳng thể đốn ngộ, đốn đoạn? Vì sao vậy? Do được chư Phật gia bị, túc huệ rất sâu. Vậy thì như thế nào là nhập môn? Thật sự tin trần cảnh đều hư giả, chẳng bị chúng trói buộc. Đó chính là sơ môn của Bát Nhã vậy! Càng chớ nên không biết lý này!

“Nghĩa” là nghĩa lý, tức ý nghĩa chân thật dù chế phục hay đoạn trừ của các quán môn, hạnh môn đã nói trên đây. “Thú” (趣) là hướng về, còn nói là “thú hướng” (趣向) . Tức là “tín tâm thanh tịnh, liền sanh Thật Tướng” như sẽ nói trong phần sau. Bởi lẽ, nghĩa lý ngàn mối, hễ quy thú (歸趣, quy nạp vào, quy hướng) thì là một. Đức Phật nói Văn Tự Bát Nhã, không gì chẳng nhằm dạy [hành nhân] dựa theo đó mà khởi quán chiếu, chứng Thật Tướng đấy thôi! Nếu chẳng liễu giải chỗ quy hướng của nghĩa lý, sẽ như vào biển đếm cát, trọn chẳng quy kết mảy may; cũng như bơi thuyền chẳng có bánh lái, lấy gì để hướng đến [mục tiêu]? Tức là cũng chẳng có công hiệu hay lợi ích gì để có thể nói được! Vì thế, chỉ hiểu nghĩa mà chẳng hiểu chỗ hướng đến, sẽ chẳng phải là “thâm giải”. Lại dùng sự quy thú để nói, nếu chỉ hiểu chỗ quy kết, chẳng hiểu tiến hướng tới đó bằng cách nào, vẫn là như đếm của báu của kẻ khác, chính mình chẳng có nửa đồng, cũng chẳng phải là thâm giải! Ắt phải là đã liễu giải chỗ quy kết của nghĩa lý, lại còn liễu giải hãy nên tiến hướng chỗ ấy như thế nào, thì mới thật sự là có thể thấu hiểu sâu xa. Bốn chữ “thâm giải nghĩa thú” do người kết tập kinh thêm vào; bởi lẽ, từ phần tự trần thuật trong phần sau, sẽ biết là Ngài (Tu Bồ Đề) đã có thể thấu hiểu sâu xa, cho nên đặc biệt nêu ra. Nêu ra như thế là vì có hai ý:

1) Khiến cho người đọc kinh sẽ từ đoạn kinh văn tự trần thuật trong phần sau, đối với chỗ quy thú của các loại diệu nghĩa từ lúc mở đầu kinh trở đi, sẽ đều dốc lòng thấu hiểu.

2) Nếu chẳng nêu ra thì “ứa lệ buồn khóc” do đâu mà có? Lại còn khiến cho [hành nhân] biết bậc trưởng lão Giải Không bậc nhất do hiểu sâu xa kinh này mà buồn khóc, có thể thấy cái Không được nói trong kinh này chẳng phải là cái Không đối đãi tầm thường. Lại còn khiến cho họ biết trưởng lão là bậc đại đệ tử đích thân nương náu dưới tòa [của đức Phật], do nghe hiểu kinh này, đến nỗi buồn khóc. Có thể thấy kinh này thật sự khó thể gặp gỡ, há có nên coi thường ư? Há có nên chẳng dốc lòng thấu hiểu ư? Lại khiến cho hành nhân biết trưởng lão buồn khóc là do đã đã hiểu sâu xa. Có thể thấy đọc kinh này lâu ngày mà bình thản bất động, thậm chí sợ bàn luận Bát Nhã, chẳng có gì khác, chính là do họ chưa thể lãnh hội nghĩa thú trong kinh. Do vậy tôi nói người kết tập kinh đặc biệt nêu ra câu này để răn nhắc tột bậc thân thiết vậy!

“Thế lệ nhi khấp” (Buồn khóc ứa lệ) chính là nói đến lòng Bi. “Thế lệ” (涕淚) là hình dung sự buồn bã khóc lóc. “Khấp” (泣) khác “khốc” (哭): Vừa có nước mắt vừa phát ra tiếng là Khốc. Có nước mắt, nhưng không phát ra tiếng là Khấp. Sở dĩ con người khóc lóc là do bỗng gặp chuyện tổn thất to lớn bất ngờ, như dao cứa vào tim, áo não cùng cực, bất giác gào khóc thất thanh. Đó gọi là Khốc. Con người sở dĩ “khấp” là mừng rỡ sâu đậm vì nay đạt được điều chưa từng đạt được, mừng tủi chen lẫn, cảm động tột cùng, bất giác ứa lệ buồn thương. Đó gọi là Khấp. Trưởng lão dấy lòng bi chẳng ngoài lý này. Đó là xét theo hiện tại mà mừng, chạnh nghĩ quá khứ mà tủi! Đã tủi lại mừng; do vậy, càng cảm kích Phật ân. Gộp chung ba loại tâm lý ấy, bèn hiện tướng buồn khóc. Thấy bằng cách nào? Ở đây nói “văn thuyết” (nghe nói) kết hợp với phần sau “Phật thuyết như thị thậm thâm kinh điển, tích nhật vị tằng đắc văn” (đức Phật nói kinh điển rất sâu như thế, xưa kia chưa từng được nghe), thì cũng có thể biết: Chính là nay thốt lời cảm tạ đức Phật, vui mừng sâu xa “do may mắn nào mà được nghe”. Ý nghĩa “xưa kia, tuy đắc huệ nhãn, nhưng chẳng nghe kinh này, ôm nỗi hổ thẹn sâu xa” đã rành rành rồi! Cần phải biết: Chính ngay chỗ cảm khái than thở lúc xưa kia, chính là chỗ vui mừng vì may mắn trong hiện thời! Vì thế nói: Trưởng lão dấy lòng bi, là do vừa mừng, vừa thẹn, vừa cảm động, ba loại tâm lý phát hiện. Còn như đoạn kinh văn ba lượt khuyên tín giải trong phần sau là do trưởng lão không chỉ tự vui mừng, mà còn mừng cho hết thảy chúng sanh có được pháp bảo vô thượng. Đó là nguyên do Ngài rộng khuyên tín giải, thọ trì. Đã là mừng thẹn chen lẫn như thế, há lẽ nào chẳng cảm kích đẫm lệ ư?

Phàm là người mới tỉnh giấc mộng lớn, nhớ lại trước kia, không gì chẳng như tằm kéo kén, tự trói, tự buộc, như con thiêu thân đâm đầu vào lửa, tự đốt, tự thiêu! Nghĩ chuyện nay, tưởng chuyện xưa, thường là khôn ngăn ứa lệ. Cổ đức có nói: “Đại sự vị minh, như táng khảo tỷ” (Đại sự chưa rõ, như chôn cha mẹ) đều vì lý này. “Nhi bạch Phật ngôn” (Mà bạch Phật rằng) là do nghe nói kinh này mà được hiểu nghĩa thú sâu xa. Do hiểu sâu xa nghĩa thú mà đến nỗi buồn khóc ứa lệ. Do vậy, tự trần thuật kiến địa, cầu Phật ấn chứng. Đó là lẽ tất nhiên. Đọc một mạch tám chữ “thế lệ bi khấp nhi bạch Phật ngôn”, sẽ thành buồn khóc mà nói. Xét phần đầu kinh này, trưởng lão vì đại chúng thỉnh pháp, và sau đó rộng khuyên tín giải, có thể thấy trưởng lão hướng về đức Thế Tôn ứa nước mắt mà nói; đó chính là hướng về hết thảy chúng sanh trọn khắp pháp giới tột cùng vị lai, ứa lệ mà nói. Ngay như trong khoa kế tiếp nói “tích lai huệ nhãn, vị tằng đắc văn” (con từ xưa kia đã đắc huệ nhãn mà chưa từng được nghe) cũng là bảo trọn khắp hết thảy các chúng sanh. Trưởng lão đại từ, đại bi, dụng ý cảnh tỉnh, răn nhắc hết thảy chúng sanh “hãy nên mau phát Vô Thượng Bồ Đề tâm, phụng trì Bát Nhã, thì mới là nối tiếp hưng thịnh Phật chủng, thì mới chẳng phụ tánh linh của chính mình”. Nếu học tiểu pháp, tuy mở huệ nhãn, đạt được Vô Tránh tam muội, thành A La Hán ly dục bậc nhất như ta, vẫn chẳng tránh khỏi cảm giác suy xưa, nghĩ nay. Hãy cẩn thận đừng như ta nghe đạo mà hận đã muộn màng. Đức Phật nói kinh này, vạn kiếp khó gặp. Lại còn nghĩa thú quá sâu, nếu được nghe, hãy nên đúng như pháp mà phụng trì để cầu thâm giải, mới biết ân Phật khó báo, vui thỏa một đời người. Nói chung, trưởng lão mừng là mừng cho chúng sanh. Trưởng lão cảm động là vì chúng sanh mà cảm động. Hổ thẹn xưa kia, buồn khóc trần thuật, đều nhằm khích lệ, phát khởi chúng sanh. Cần phải biết: Bọn ta được nghe kinh điển rất sâu này, không chỉ là ơn Phật khó báo, mà ơn của trưởng lão cũng lại khó báo. Vì sao vậy? Đức Phật nói kinh này là do trưởng lão vì chúng sanh mà thỉnh Phật nói.

2.2.2.1.2.1.2.4.1.2. Trần thuật sự tán thán, vui mừng

(Kinh) Hy hữu, Thế Tôn! Phật thuyết như thị thậm thâm kinh điển, ngã tùng tích lai sở đắc huệ nhãn, vị tằng đắc văn như thị chi kinh.

(經) 希有！世尊！佛說如是甚深經典，我從昔來所得慧眼，未曾得聞如是之經。

(Kinh: Hiếm có, bạch Thế Tôn! Phật nói kinh điển rất sâu như thế, từ xưa kia con đã đắc huệ nhãn, nhưng chưa từng được nghe kinh như thế) .

Chữ “hy hữu” được thấy [nhắc tới] hai lần. Tuy từ ngữ tán thán tương đồng, ý tán thán chẳng giống nhau. Lần trước là do bỗng ngộ quang cảnh nơi bổn địa, như người bỗng thấy của báu khó được. Do vậy, tán thán “hy hữu”. Nay thì hiểu sâu xa nghĩa thú chân thật như người có được tài vật vượt ngoài lòng mong mỏi (trước kia chưa được nghe, mà nay được nghe, nên là “tài vật vượt ngoài sự mong đợi”) . Vui mừng muôn phần, cho nên tán thán “hy hữu”. Bởi lẽ, trước đó là từ bên ngoài mà thấy quy mô to lớn, còn nay là từ bên trong mà thấy sự thâm áo.

Hai chữ “hy hữu” không chỉ là tán Phật mà còn kiêm tán pháp, mà cũng có ý nghĩa tự vui mừng. Kế đó, do [chánh kinh] nói “Phật thuyết như thị chi kinh” (Phật nói kinh như thế) có thể biết: Đó là tán thán lời Phật nói hy hữu. Trong ấy, lại chứa đựng bốn ý:

1) Khó nói mà có thể nói. Bát Nhã rất sâu, chỉ có Phật và Phật mới rốt ráo chứng đắc, và cũng chỉ có Phật và Phật mới có thể nói rốt ráo. Một vị Phật xuất thế, ắt trải qua nhiều kiếp, cho nên nói là “hy hữu”.

2) Đến đúng thời mới nói. Kinh Kim Cang này được nói trong hội thứ chín của Bát Nhã. Nếu chẳng có trưởng lão là bậc đương cơ, [đức Phật] sẽ hướng về ai để nói? Hễ nói, ắt có bậc đương cơ. Cơ duyên chưa chín muồi, dẫu nói cũng vô ích. Vì thế nói là “hy hữu”.

3) Chẳng nói mà nói, Như Lai chẳng có gì để nói. Đức Phật nói

kinh này, vốn là để khiến cho chúng sanh thấy Như Lai. Hơn nữa, Bát Nhã vốn chẳng thể dùng ngôn thuyết để diễn tả. Vì thế, nay tuy nói rất nhiều; thật ra chẳng nói gì. Do nói mà chẳng nói, nên bảo là “hy hữu”.

4) Do đại bi nên nói. Đức Phật thấy chúng sanh vốn sẵn là Phật, do họ mê muội cái sẵn có mà trở thành chúng sanh. Vì vậy nói là “kẻ đáng thương xót”. Do đó, pháp vô vi này tuy chẳng thể nói, nhưng giả lập đủ loại cách nói phương tiện, đều nhằm khiến họ cho nhập Vô Dư Niết Bàn mà diệt độ, há chẳng hy hữu ư?

“Kiêm tán thán pháp”: Phần kinh văn sau đó nói “Phật thuyết như thị thậm thâm kinh điển” (đức Phật nói kinh điển rất sâu như thế) . Hai chữ “thậm thâm” chính là từ ngữ tán thán. Kinh điển mà nói là “thậm thâm”, chứng tỏ kinh ấy vượt trội các kinh điển khác. Pháp vi diệu rất sâu vô thượng, trăm ngàn vạn kiếp khó gặp gỡ. Như phần trước của kinh này có câu như “nhất thiết chư Phật, cập chư Phật A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề pháp, giai tùng thử kinh xuất” (hết thảy chư Phật và pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác của chư Phật đều từ kinh này mà ra), cùng với “trì thuyết nhất tứ cú kệ đẳng, thắng quá Hằng hà sa thân mạng bố thí” (thọ trì, diễn nói một bài kệ bốn câu v.v… vượt trội dùng thân mạng nhiều như cát sông Hằng để bố thí) cho đến “kinh điển sở tại chi xứ, tức vi hữu Phật, nhược tôn trọng đệ tử” (chỗ nào có kinh điển tức là chỗ đó có Phật và các vị đệ tử đáng tôn trọng), có thể biết sự hy hữu của pháp ấy. Cho tới các câu trong phần sau như “thị kinh nghĩa bất khả tư nghị” (nghĩa trong kinh này chẳng thể nghĩ bàn) và “vị phát tối thượng thừa giả thuyết” (vì người phát tối thượng thừa mà nói) v.v… không gì chẳng nhằm nói rõ pháp này là pháp hy hữu. Do những câu ấy đều thuộc phần sau, cho nên chẳng trích dẫn để giải thích ở đây.

Thế nào là “chứa đựng ý tự vui mừng?” Như kinh văn trong phần sau có nói “xưa kia đã đắc huệ nhãn mà chẳng nghe lời này”, chính là tự mừng rỡ nay được nghe nói, lại còn hiểu sâu xa. Vậy thì xưa kia nếu đạo nhãn chẳng khai, nay sao thâm nhập kiến địa, há chẳng phải là chuyện hy hữu ư?

Kinh điển rất sâu là như thế nào? Những điều được nói trong kinh này chính là nghĩa căn bản trong Phật pháp, là liễu nghĩa rốt ráo, là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa trong đại trí, đại bi, đại nguyện, đại hạnh, là nghĩa Đệ Nhất Nghĩa Không, là nghĩa khiến cho người tín giải, thọ trì sẽ thành Phật. Hơn nữa, mỗi lời, mỗi chữ chứa đựng ý nghĩa vô cùng, sâu không đáy, cho nên nói là “thậm thâm” (rất sâu) . Vị A La Hán ly dục bậc nhất có huệ nhãn mà còn chưa từng nghe, chính là chỉ rõ sự rất sâu [của pháp này]. Lại nữa, Bát Nhã Ba La Mật đã sâu, nhưng kinh này là Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật, cho nên rất sâu. Những điều khác như đã dẫn trên đây, tức các câu “Phật và Phật pháp đều từ kinh này mà ra” v.v… cũng có thể biết pháp này rất sâu vậy!

“Tích lai” (Từ xưa) tức là lúc chứng quả A La Hán, đắc huệ nhãn cho tới nay. Huệ nhãn là gì? “Nhãn” hàm ý “kiến địa”. Kinh Phật nói có năm loại mắt:

1) Nhục nhãn là kiến địa của phàm phu.

2) Thiên nhãn là kiến địa của chư thiên. Chư thiên cũng là phàm phu, nhưng cái thấy của họ vượt trội loài người. Vì thế gọi là thiên nhãn.

3) Huệ nhãn: Thấy lý Nhân Không, tức là huệ nhãn, vượt xa loài người trở xuống. Đó là kiến địa của A La Hán.

4) Pháp nhãn: Đã thấy Nhân Không, lại thấy Pháp Không, nên gọi là pháp nhãn. Đấy là kiến địa của Bồ Tát.

5) Phật nhãn tức là tri kiến của Phật, siêu thắng hết thảy.

Nay nói đại lược, đợi tới phần Ngũ Nhãn sau này, sẽ lại đàm luận cặn kẽ.

Trước kia chỉ rỗng không Nhân Ngã, nhưng kinh này rỗng không Pháp Ngã. Vì thế, trước kia đối với lý này, chưa từng khế nhập. Cho nên nói là “tích lai huệ nhãn, vị tằng đắc văn” (từ xưa đã đắc huệ nhãn, nhưng chưa từng được nghe) . Ở đây, chứa đựng rất nhiều nghĩa, rất trọng yếu. Nay sẽ nói phân tích:

1) Phần trước nói nhãn, phần sau nói nghe. Mắt và nghe chẳng mảy may dính líu, có thể chứng minh rằng: Nói tới nhãn thì là nói kiến địa, chẳng thể hiểu “nhãn” là mắt được, mà cũng chẳng thể hiểu là cái Thấy do mắt trông thấy!

2) Mắt và nghe đã chẳng xen tạp lẫn nhau, nói Văn thì cũng chẳng thể hiểu ngây ngốc là “nghe bằng tai”, mà chính là xoay tánh Nghe lại để nghe nơi tự tánh. Đó gọi là Văn Huệ.

3) Đã là Văn Huệ thì nói Văn sẽ là nói về Giải. Vậy thì “tích vị tằng văn” (xưa kia chưa từng nghe) chẳng phải là một mực chẳng nghe, mà là tuy nghe nhưng chẳng hiểu, giống như chưa từng nghe vậy!

4) Hổ thẹn xưa kia chưa được nghe, chính là nay may mắn đã được nghe. Nay vì sao coi là nghe? Do đã hiểu sâu xa. Do vậy, trong phần trước đã nói “đức Phật nói kinh điển rất sâu như thế”, vì sao vậy? Nếu chẳng có thâm giải, sẽ chẳng biết kinh này rất sâu như thế. Đó là lý

do vì sao người kết tập kinh nói “thâm giải nghĩa thú”.

5) Trưởng lão than thở “con xưa kia chưa từng nghe”, rất cảm khái, hận vì nghe đạo muộn màng. Bởi vậy, Ngài mới ứa lệ buồn khóc. Như vậy thì vì sao nay nghe liền đắc thâm giải? Do quán thấy Như Lai chẳng trụ vào pháp, mà có thể biết học theo Ngài chẳng chấp giữ. Trưởng lão lại vì chúng sanh thỉnh cầu đại pháp này, có thể biết Ngài đã phát tâm đại trí, đại hạnh, đại bi, đại nguyện, kiến địa khác biệt trước kia vời vợi. Vì thế, bèn có thể khế nhập kinh rất sâu này!

6) Kinh này được nói trong hội thứ chín của kinh Đại Bát Nhã, sao lại nói “chưa từng được nghe?” Lại còn trong tám hội trước đó, trưởng lão còn [đem pháp Bát Nhã] dạy lại các Bồ Tát, cũng chẳng thể nói “xưa kia chưa từng khai giải”. Cần phải biết: Nay trưởng lão nói như thế, không gì chẳng nhằm khuyên lơn, hướng dẫn chúng sanh hãy gấp khởi sự đọc tụng, tin hiểu, thọ trì kinh này!

7) Tám hội trước tuy đã được nghe, Ngài dạy lại các vị Bồ Tát, tuy đã khai giải, nhưng Kim Cang Bát Nhã mãi đến tận đây mới nói. Do vậy nói là “rất sâu”, nói là “xưa kia chưa từng được nghe”.

8) Bởi đó nói rằng: Trong phần trước nói “thâm giải” tức là hiểu rất sâu. Do Bát Nhã đã là kinh sâu xa, các hội trước đã dạy Bồ Tát, tức là Ngài (Tu Bồ Đề) đã sớm khai thâm giải. Nhưng kinh trong hội này chính là kinh rất sâu, cho nên sự thấu hiểu hiện thời chính là “thậm thâm giải” (hiểu rất sâu) . Vì thế, khôn ngăn suy xưa, nghĩ nay, biết ắt phải nên liễu giải như thế thì mới là triệt để. Đấy chính là nguyên do được nghe đạo, hận đã muộn màng. Đấy chính là nguyên do ứa lệ buồn khóc. Đấy chính là nguyên do rộng khuyên tín giải vậy.

9) Trưởng lão tự trần thuật như thế, lại có ý nghĩa vi tế. Ý ấy ra sao? Khai thị đại chúng: Đối với kinh điển rất sâu như thế, chớ nên chấp trước văn tự, chớ nên hướng ra ngoài rong ruổi tìm cầu. Hãy nên thâu nhiếp tai để lãnh hội tâm, phản chiếu tự tánh, sẽ khai kiến địa, liễu giải nghĩa thú rất sâu trong kinh!

10) Không chỉ là như thế, mà còn có thâm ý nữa. Đã là con mắt Nhân Không, chẳng thể thấy lý Pháp Không. Có thể thấy là người học đạo có thứ tự cạn hay sâu, chẳng thể mảy may miễn cưỡng được! Nhưng đạo nhãn của trưởng lão ắt phải tới hội [Bát Nhã] thứ chín mới mở, lại có thể thấy thời tiết nhân duyên cũng chẳng thể miễn cưỡng mảy may! Không chỉ là như thế, đức Thế Tôn xuất thế vốn để làm cho chúng sanh chứng trí Bát Nhã, đạt tới bờ Niết Bàn, thế mà Ngài chần chừ đã lâu mới nói Bát Nhã, lại chần chừ lâu ngày mới nói Kim Cang Bát Nhã. Có thể thấy người phát đại bi tâm cũng chẳng thể có tánh nóng vội, do cơ (thời cơ và căn cơ) và giáo ắt phải ứng hợp. Hễ có kiến chấp về huệ nhãn, sẽ chẳng được nghe. Hễ có thể thấy kinh, nghe pháp, ắt phải quét sạch sành sanh thành kiến trước kia. Do hễ có thành kiến, sẽ chướng ngại đạo nhãn vậy!

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3. Khuyên tín giải

Chia làm hai phần:

1) Dựa theo hiện tiền để khuyên.

2) Dựa theo tương lai để khuyên.

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.1. Dựa theo hiện tiền để khuyên

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.1.1. Nói rõ sự thành tựu

(Kinh) Thế Tôn! Nhược phục hữu nhân đắc văn thị kinh, tín tâm thanh tịnh, tắc sanh Thật Tướng. Đương tri thị nhân thành tựu đệ nhất hy hữu công đức.

(經) 世尊！若復有人得聞是經，信心清淨，則生實相。當知是人，成就第一希有功德。

(Kinh: Bạch Thế Tôn! Nếu lại có người được nghe kinh này, tín tâm thanh tịnh bèn sanh Thật Tướng. Hãy nên biết người ấy thành tựu công đức hiếm có bậc nhất) .

Trưởng lão đại từ, tự đạt được pháp lạc, nguyện trọn khắp hết thảy chúng sanh trong hiện tiền và tương lai cùng đắc pháp lạc. Vì thế, Ngài trần thuật cặn kẽ sự thành tựu hy hữu, khiến cho đại chúng nghe xong sẽ phát tâm tín giải. Tuy trong kinh văn chẳng nói rõ khuyên lơn, nhưng ý khuyên lơn ân cần! Đấy chính là tâm Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác nơi đại bi, đại nguyện. “Nhược phục hữu nhân” (Nếu lại có người) tức là mong mỏi sâu xa sẽ có người như thế. “Đắc văn thị kinh” (Được nghe kinh này) hàm ý “chẳng dễ được”, may sao mà được, chớ nên bỏ lỡ dịp được nghe này. “Thanh tịnh” tức là vô tướng. Như trong phần trước, [kinh dạy] “bất trụ lục trần sanh tâm” (chẳng trụ trong lục trần sanh tâm) chính là sanh thanh tịnh tâm, chính nhằm bảo rõ: Hễ trụ trong trần thì là chấp tướng. Có chút chấp tướng thì chẳng thanh tịnh. Đã nói là “chẳng trụ”, lại nói “sanh tâm”. Lại nói rõ: Bảo là “vô tướng” thì tuyệt đối chẳng phải là do đối với Hữu mà nói Vô, mà là Vô tuyệt đối. Tức là bốn câu như “có, không…” đều là Vô, thì mới chân thật diễn nói vô tướng. Nếu nói triệt để, ngay cả cái Vô tuyệt đối ấy cũng là Vô; đó mới là rốt ráo thanh tịnh. Do vậy, dự vào địa vị Sơ Trụ, chỉ chứng đắc tâm thanh tịnh một phần. Vì thế, công hạnh thăng tiến, càng tiến, càng vi tế, trải qua bốn mươi tầng cấp, đạt đến Đẳng Giác, hãy còn một phần vô minh cực vi tế. Nói cách khác, đó là tâm thanh tịnh còn hơi khiếm khuyết. Vì thế nói “Đẳng Giác kiến tánh, do như cách la vọng nguyệt” (Đẳng Giác kiến tánh, ví như ngó mặt trăng qua một lớp the) . Cần phải dùng trí kim cang để trừ khử thì mới trở thành giác rốt ráo, cái tâm thanh tịnh mới hoàn toàn hiển hiện!

Thế nào là tín tâm thanh tịnh? Tức là do tin vào Văn Tự Bát Nhã mà khởi Quán Chiếu Bát Nhã, đạt được nhất tâm thanh tịnh. Vì thế, một câu “tín tâm thanh tịnh” này tuy chỉ nói một chữ Tín, nhưng Giải, Hạnh, và Chứng đều được gồm thâu trong ấy. Nếu chẳng có quán huệ, sao có thể trừ khử tình chấp? Nếu chẳng có trừ khử rồi lại trừ khử, hòng đạt tới cái Vô tuyệt đối, sao tín tâm có thể thanh tịnh cho được? Cái được gọi là “quán huệ” chính là phụng trì Kim Cang Bát Nhã, lìa danh tự và ngôn thuyết, chẳng chấp hết thảy các cảnh giới dù vi tế hay rộng lớn, ngay cả sự mong mỏi cái quả thù thắng cũng chẳng chấp trước! Chỉ thẳng thừng đúng như pháp mà hành, chẳng dấy một niệm! Nếu thật sự có thể đoạn suy tưởng nơi tướng hư vọng (đó chính là cái tâm sanh diệt, cũng tức là niệm), cái tâm thanh tịnh liền hiện một phần. Hiện một phần tức là chứng đắc Pháp Thân một phần, dự vào Sơ Trụ, chuyển phàm thành thánh. Từ đó, dốc sức đạt tới giác rốt ráo, rồi sẽ “sanh diệt đã diệt, tịch diệt hiện tiền”, cái tâm thanh tịnh trong tự tánh sẽ viên mãn hiển hiện, gọi là Diệu Giác, cũng gọi là “thành Phật”, cũng gọi là “nhập Vô Dư Niết Bàn”. Lại có thể thấy “tín vi nhập đạo chi môn” (tín là cửa ngõ để nhập đạo) . Chữ Môn (門) được hiểu theo nghĩa rộng, chẳng phải là chuyên nói tới cửa chính. Cửa vào nhà, cửa vào phòng, đều được bao gồm chẳng sót. Lại còn có thể thấy ba thứ Giải, Hạnh, Chứng đều là tên gọi khác của Tín. Nói cách khác, cái được gọi là Giải, Hạnh, Chứng chẳng phải gì khác, bất quá là tín tâm dần dần tăng trưởng, tỏa sáng, đạt đến rốt ráo kiên cố viên mãn mà thôi! Vì sao vậy? Nói là Giải, là Hạnh, hay là Chứng, ắt phải là tín tâm trọn đủ, sau đấy mới có thể giải trọn, hành trọn, chứng trọn! Nếu tín tâm thiếu khuyết đôi chút, há còn có thể giải, có thể hành, có thể chứng để nói nữa chăng? Vì thế nói “tín là nguồn đạo, mẹ công đức”. Do vậy, đối với Tín, Giải, Hạnh, Chứng được nói trong phần trước, hãy nên quán viên dung, chớ nên ngây ngốc xem chúng thành bốn chuyện! Do vậy, ba khoa “khai giải, tấn tu, thành chứng” trong kinh này đều nói kèm theo Tín, chớ nên chẳng biết lý này!

Thật Tướng là tên gọi khác của tánh thể. Trong đoạn sau, ba câu “Thật Tướng giả, tức thị phi tướng. Thị cố, Như Lai thuyết danh Thật Tướng” (Thật Tướng tức chẳng phải là tướng. Do đó, Như Lai nói là Thật Tướng) chính là tự giải thích ý nghĩa này. Vì sao tánh thể gọi là Thật Tướng, tới phần sau sẽ nói, nay tạm giải thích sơ lược. Tánh vốn sẵn đủ, vô sanh, vô bất sanh. Nay nói Sanh thì có nghĩa là “hiện tiền”. Điều này có cùng ý nghĩa với “sanh thanh tịnh tâm” trong phần trước. Trước kia, do phiền não vấn vít mà [tánh thể] chẳng hiển hiện. Nay do phụng trì Kim Cang Bát Nhã, mây mê tan dần, quang minh dần lộ, giống như vầng trăng sáng ngời mới mọc. Do chẳng thể gọi tên được, giả gọi là Sanh, chính là như Đại Trí Độ Luận nói “vô sanh sanh”. “Vô sanh sanh” tức là vô sanh mà sanh. Luận lại nói: “Các pháp chẳng sanh mà Bát Nhã sanh”. Bởi lẽ, nếu hiểu các pháp chẳng sanh; đó là vô sanh quán trí hiện tiền, tức là vô sanh mà sanh.

Nghĩa này rất sâu, vẫn sợ [người đọc] chưa thể liễu giải, nay lại giải thích thêm rằng: Vô sanh quán trí chính là Bát Nhã. Bát Nhã hay Thật Tướng đều là tên gọi của pháp. Đã là các pháp chẳng sanh mà Bát Nhã sanh, nhưng Bát Nhã cũng là một trong các pháp, sao có thể nói là sanh? Bất quá [nói “Bát Nhã sanh”] là nói vô sanh quán trí hiện tiền đó thôi! Bởi lẽ, pháp vốn vô sanh, giả danh là sanh. Vì thế, bảo là “vô sanh mà sanh”. Đã hiểu rõ nghĩa Sanh của Bát Nhã thì nghĩa Sanh của Thật Tướng cũng có thể hiểu rành. Lại hãy nên biết: Bát Nhã Thật Tướng vốn là tên gọi của pháp, nhưng pháp ấy chẳng phải chi khác, chính là nói đến bản tánh. Do vậy, câu “Thật Tướng sanh” trong kinh này chính là [diễn tả] tánh quang hiển hiện. Còn câu “Bát Nhã sanh” trong Đại Luận (Đại Trí Độ Luận) chính là nói vô sanh quán trí hiện tiền. Tánh vốn vô sanh. Do vậy, nói “vô sanh quán trí” thì giống như nói “tánh trí”. Tánh trí chính là tánh quang.

Nói “quán trí” thì có nghĩa là gì? Chính là nói trí ấy do quán mà hiện. Giống như kinh này nói “tín tâm thanh tịnh”. Tín tâm thanh tịnh là nói cái tâm thanh tịnh, do được thành tựu bởi tín. Kinh dạy “tắc sanh” (liền sanh ra), “tắc” (則) là liền. Tín tâm thanh tịnh, liền sanh Thật Tướng, giống như nói “tín tâm thanh tịnh, Thật Tướng liền hiện tiền”. Do tin vào sự thành tựu ấy mà tâm thanh tịnh. Nhưng tâm thanh tịnh hay Thật Tướng thì cũng đều là bản tánh. Do vậy, tín tâm thanh tịnh chính là Thật Tướng hiện tiền. Đấy chính là hiển thị ý nghĩa “sanh chính là vô sanh”. Hãy nên biết: Nói “thanh tịnh” chính là do các pháp chẳng sanh. Như vậy thì hễ có đôi chút “cái được sanh”, có thể biết là tâm chẳng thanh tịnh. Lại nữa, được gọi là “sanh”, do nó là vô sanh mà sanh, sanh tức là vô sanh! Do tín tâm thanh tịnh chính là Thật Tướng hiện tiền, có thể biết: Thật Tướng hiện tiền cũng lại là do tín tâm thanh tịnh mà thôi! Như vậy thì nói “chứng đắc”, có thể biết đó cũng là giả danh. Thật sự không có gì được chứng, không có gì để đạt được! Không chỉ là như thế, nói “tín tâm thanh tịnh” cũng là do người khác nói như thế. Trong tâm người ấy thoạt đầu chẳng tự cho là do tín mà thành tựu, thoạt đầu chẳng tự cho là tâm đã thanh tịnh. Vì sao vậy? Hễ có một mảy bóng dáng tồn tại, sẽ là pháp tướng, sẽ là chấp giữ, sẽ chẳng phải là các pháp bất sanh, há còn có thể nói là “tín thành tựu tâm thanh tịnh” ư?

Như thế thì cớ sao kinh văn cứ phải nhất định nói một chữ Sanh vậy? Sao chẳng nói vắn gọn là “tín tâm thanh tịnh thì Thật Tướng hiện tiền”, há chẳng trực tiếp, lẹ làng hơn ư? Hãy nên biết: Nói một chữ Sanh lại chứa đựng nhiều ý nghĩa trọng yếu:

1) Nói là Sanh chính là nói rõ: Tín tâm thanh tịnh bèn vượt thoát căn trần, tánh quang chói ngời, chẳng giống như nước tù đọng. Điều này có cùng một ý vị như “sanh tâm thanh tịnh” được nói trong phần trước. Bởi lẽ, nó biểu thị cái được gọi là “thanh tịnh” chính là tịch chiếu đồng thời, chẳng phải chỉ có tịch mà không có chiếu, nhưng nói một chữ Tín lại nhằm biểu thị công hạnh này. Ba chuyện Giải, Hạnh, Chứng như đã nói trong phần trước đều được gộp vào trong ấy.

2) Nói là Sanh, ngụ ý “nó vừa mới hiện tiền”. Do Thật Tướng cần phải hiện từng phần, chẳng phải là ngay lập tức có thể viên mãn. Nếu nói ngay là “Thật Tướng hiện tiền”, sẽ quá mù mờ; vì thế, nói một chữ Sanh, khiến cho mọi người hiểu [sự hiển hiện ấy] giống như vầng trăng mới mọc từ phương Đông vậy.

3) Nói là Sanh lại là nói rõ “vừa mới chuyển phàm thành thánh”, vì Thật Tướng vừa mới hiện tiền, đó là hiện một phần. Nhưng hiện một phần Thật Tướng chính là chứng một phần Pháp Thân, dự vào địa vị Sơ Trụ, tức là bước đầu tiên của địa vị Phần Chứng. Đấy là mới thành địa vị Bồ Tát. Do vậy, nói một chữ Sanh nhằm biểu thị “mới nhập thánh vị” (địa vị thánh nhân) . Vì thế, kế đó bèn nói ngay: “Đương tri thị nhân thành tựu đệ nhất hy hữu công đức” (Hãy nên biết người ấy thành tựu công đức hiếm có bậc nhất).

Trước đó, khi giải thích “hy hữu bậc nhất” đã chẳng nói rồi đó sao? “Tối thượng” chính là vô thượng, “đệ nhất” tức là Chánh Đẳng. Bồ Tát tự độ, độ người khác, ta và người đều bình đẳng. Lại còn cùng vận dụng bi và trí, phước huệ song tu, Định và Huệ giữ cân bằng. Đó đều là công phu tu tập của Bồ Tát, đều có nghĩa là bình đẳng. Chánh Đẳng: Ý nói đã là Chánh Giác, lại còn bình đẳng. Dưới tòa của Phật thì Bồ Tát thuộc địa vị thứ nhất, Tiểu Thừa thuộc địa vị thứ hai. Do vậy, “đệ nhất” là nói tới bậc Bồ Tát chánh đẳng. “Hy hữu” tức là Chánh Giác. Phàm phu mê, chẳng giác; ngoại đạo giác, nhưng chẳng chánh. Vì thế, Chánh Giác là nói tới bậc La Hán của Tiểu Thừa, nói rõ vị này có thể dùng chánh pháp để tự giác. Có thể dùng chánh pháp để tự giác, cho nên nói là “hy hữu”. “Hy hữu” là so với phàm phu và ngoại đạo mà nói. Nếu Bồ Tát không chỉ tự giác, mà còn có thể giác ngộ người khác, thì gọi là Chánh Đẳng. Gọi trọn đủ sẽ là Chánh Đẳng Chánh Giác, cũng tức là đệ nhất hy hữu. Phật thì tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn; cho nên xưng là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, cũng chính là hy hữu đệ nhất tối thượng! Ở đây nói “thành tựu đệ nhất hy hữu công đức”, chẳng nói “tối thượng” là nói rõ đã thành tựu Bồ Tát, tức địa vị Sơ Trụ Bồ Tát. Do Thật Tướng vừa mới sanh; vì vậy, xét theo ý nghĩa của phần kinh văn ở đây, càng đủ để chứng minh “đệ nhất tối thượng hy hữu” trong phần trước phải nên giải thích là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, chẳng thể giải thích theo nghĩa nào khác! Hơn nữa, “đệ nhất” ở đây tuy cũng có thể giải thích là “mới sanh vào địa vị thứ nhất của Bồ Tát”, nhưng [hiểu theo kiểu đó] chẳng thỏa đáng, chẳng nhất quán với “tối thượng đệ nhất hy hữu” trong phần trước, chẳng bằng vẫn giải thích là Chánh Đẳng.

Nói đến “công đức” thì “công” (功) là công phu tu hành, “đức” (德) là tánh đức. Đó là nói vị ấy đã thành thánh, chiếu giác càng sáng suốt hơn. Nói theo “phá trừ tự tha Hoặc” (phá trừ Hoặc của chính mình lẫn người khác) thì công dụng bình đẳng. Đó là thành tựu công hạnh hy hữu bậc nhất. Nói theo sự giác ngộ của chính mình lẫn người khác, tánh đức vừa mới tỏ lộ thì là thành tựu đức hy hữu bậc nhất. Phước đức và công đức giống nhau hay khác nhau? Đáp: Chẳng thể nói nhất định là giống nhau, cũng chẳng thể nói nhất định là khác nhau! Vì sao vậy? Phước đức là chuyên nói theo phước, công đức thì bao gồm cả phước lẫn huệ. Phước đức là nói theo quả báo cảm vời, còn công đức là nói theo Thể và Dụng hiển lộ. Phước đức phần nhiều nói theo hữu vi, còn công đức thường là nói theo vô vi. Do vậy, chẳng thể nói nhất định là giống nhau. Nếu tu công đức mà chấp tướng thì công đức trở thành phước đức. Nếu tu phước đức mà chẳng chấp tướng, phước đức tức là công đức. Do vậy, chẳng thể nói nhất định là khác nhau được!

Những phần so sánh nhằm nêu rõ trước đó đều là nói về phước đức, còn ở đây là nói về công đức. Vì sao? Đáp: Phàm những chỗ so sánh để nêu rõ [trong các phần trước] đều nói về phước đức, chẳng nói về công đức là do có ba nghĩa:

1) Thọ trì, diễn nói kinh này vốn là công đức, chẳng phải là phước đức! Nhưng do dẫn chuyện bố thí chấp tướng để so sánh, nhằm nói cho tiện, cũng chỉ gọi đó là phước đức.

2) Nhằm nói kèm thêm chuyện tu hạnh Vô Trụ, tuy chớ nên chấp tướng, nhưng cũng đừng nên hoại tướng. Vì thế, đều nói là phước đức, nhằm nêu ý nghĩa “tu huệ thì phải nên kiêm tu phước”.

3) Sở dĩ thọ trì, diễn nói kinh này hơn hẳn chấp tướng bố thí, chẳng có chi khác, chính là vì đã thông đạt lý “chẳng chấp tướng”. Vì thế, đều nói là “phước đức” nhằm chỉ rõ ý nghĩa: “Nếu chẳng chấp tướng, phước đức chính là công đức”. Lại cần phải biết: Người dùng bảy báu để thí, hay dùng thân mạng để thí, vốn là người phát đại tâm, tức vốn tu công đức. Nếu không, quyết chẳng thể bố thí như vậy. Nhưng chỉ nói là phước đức, không có chi khác, vốn là vì chẳng thọ trì, diễn nói kinh này, sẽ chẳng thể thông đạt lý “chẳng nên chấp tướng”. Trong ấy lại còn chứa đựng ý nghĩa “nếu chấp tướng, công đức sẽ trở thành phước đức”. Tới chỗ này, vốn chẳng dẫn phước đức chấp tướng để so sánh chính là để nêu rõ “do tín tâm thanh tịnh, bèn thành tựu hy hữu bậc nhất”. Cần phải biết: Do có thể chẳng chấp tướng, bèn có thể thanh tịnh mà đạt được thành tựu như thế. Vì vậy, chẳng thể nói phước đức, chỉ có thể nói là công đức.

Khoa trước là trần thuật chính mình đã có thể hiểu sâu xa. Nếu chẳng hiểu sâu xa, sao biết được kinh điển rất sâu? Nghĩa này đã được bàn cặn kẽ trong phần trước. Nhưng chỉ nói “thâm giải” thì vẫn là nói tổng quát. Khoa sau đến đoạn “tắc danh chư Phật” (thì gọi là chư Phật) mới trần thuật rõ nghĩa thú của sự thâm giải ấy. Nếu chuyên nói theo khoa này, câu “tín tâm thanh tịnh” chính là “hiểu sâu ý nghĩa”, mà cũng là “hiểu sâu nghĩa thú”. “Tắc sanh Thật Tướng” (Thì sanh Thật Tướng): Hãy nên biết người ấy thành tựu công đức hy hữu bậc nhất, chính là nói rõ người ấy hiểu sâu xa nghĩa thú. “Đương tri” nghĩa là hãy nên biết: Sanh Thật Tướng thì là thành tựu. Lại hãy nên biết: Tín tâm thanh tịnh chính là sanh Thật Tướng. Hai chữ “đương tri” tuy nói ở giữa, nhưng ý nghĩa của nó quán xuyến cả hai đầu (trước và sau) . Nói “đương tri” chính vì tự mình đã đắc thâm giải, cho nên khuyên người khác cũng nên thâm giải như vậy.

Vì sao nói “tín tâm thanh tịnh” có nghĩa là “thâm giải”? Do trong đoạn Sanh Tín thuộc phần trước, đức Thế Tôn nói “trì giới, tu phước, năng sanh tín tâm, dĩ thử vi thật” (trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm, coi đấy là thật) . Tiếp đó nói: “Văn thị chương cú, nãi chí nhất niệm sanh tịnh tín” (Nghe chương cú này, cho đến có thể một niệm sanh tịnh tín) . Nhưng trong phần Khai Giải, lại nói “ưng sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh) . Do đó, nay trưởng lão nói “tín tâm thanh tịnh” chính là đối ứng khít khao với phần kinh văn trước đó. Do trưởng lão thấy đức Thế Tôn vừa khởi đầu liền dạy “phát tâm độ chúng sanh, độ vô biên chúng sanh mà thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ”, cho đến “hễ có tướng ta, người, thì chẳng phải là Bồ Tát”. Điều đó có nghĩa là dạy “chớ nên giữ lấy tướng”. Sau đó lại dạy “đừng trụ trong lục trần để bố thí, chẳng trụ trong lục trần để sanh tâm”, không gì chẳng nhằm dạy “đừng giữ lấy tướng” mà thôi! Vì sao chớ nên giữ lấy tướng? Vì sanh tâm thanh tịnh. Nói “một niệm sanh tịnh tín”, tín vì sao tịnh? Do tâm thanh tịnh. Có thể thấy sanh tịnh tín chính là sanh tâm thanh tịnh. Lại có thể thấy cái tâm được thanh tịnh hoàn toàn do tín. Thử xem một câu “nhất niệm sanh tịnh tín”, ngụ ý “đã đạt được một niệm tương ứng”. Thế nào là tương ứng? Chính là một niệm tương ứng với tâm thanh tịnh nơi tự tánh. “Tương ứng” có nghĩa là chứng, nhưng chẳng tu sao có thể chứng? Chẳng hiểu, sao có thể tu? Nhưng [chánh kinh] nhất loạt chẳng nhắc tới Giải, Hạnh, Chứng, chỉ nói “một niệm sanh tịnh tín”, có thể thấy một chữ Tín đã quán triệt đến tận cùng! Tức là dạy mọi người thấu hiểu: Do “có thể thật sự tin tưởng” là nhân, ắt sẽ đạt được cái quả tịnh tín. Nói đơn giản, tín tâm tăng trưởng cho tới mức viên mãn, tâm sẽ thanh tịnh. Nhìn từ điều này, câu “tín tâm thanh tịnh” của trưởng lão chẳng khác nào kết tinh của các nghĩa do đức Thế Tôn đã dạy trước đó. Nếu chẳng hiểu sâu xa các nghĩa ấy, sẽ chẳng thể thốt ra được!

Kinh văn trong phần trước lại nói “nhất niệm sanh tịnh tín”, Như Lai đều thấy, đều biết các chúng sanh ấy đạt được vô lượng phước đức, nhưng từ “ưng sanh thanh tịnh tâm” (hãy nên sanh tâm thanh tịnh) trở đi, lại nói: “Đương tri thị nhân thành tựu tối thượng đệ nhất hy hữu chi pháp” (Hãy nên biết người ấy thành tựu pháp hy hữu tối thượng bậc nhất) . Do đó, nay trưởng lão nói “liền sanh Thật Tướng” và “hãy nên biết người ấy thành tựu công đức hy hữu bậc nhất” cũng chính là đối ứng khít khao với đoạn kinh văn trước đó. Do đức Thế Tôn dạy “đừng nên chấp giữ tướng, hãy nên sanh tâm thanh tịnh”, trưởng lão bèn nói “ắt cần phải xa lìa tướng hư huyễn của căn, trần, thức” thì mới có thể sanh khởi Thật Tướng nơi cái tâm thanh tịnh. Nói “đạt được vô lượng phước đức” là do người ấy thành tựu pháp hy hữu tối thượng bậc nhất. Hy hữu tối thượng bậc nhất thì chỉ có Phật kham xưng. Sau đó, lại đèo thêm một chữ Pháp; trước đó lại bảo là “đương tri” (hãy nên biết), đều là để ngăn ngừa có kẻ hiểu lầm, bèn nói: “Hãy nên biết: Người sanh cái tâm thanh tịnh ấy tuy chưa thành Phật, nhưng đã thành tựu pháp thành Phật”. Pháp ấy như thế nào? Chính là cái gọi là “lìa tướng hư giả của căn, trần, thức để sanh Thật Tướng nơi cái tâm thanh tịnh”. Hãy nên biết người ấy do lòng tin chân thật, bèn có thể lìa hư, hiển thật, một niệm tương ứng, do công đức ấy mà đã thành tựu bậc Bồ Tát hy hữu bậc nhất. Đạt tới địa vị ấy, tức là đã siêu phàm nhập thánh, nên mới có thể thành Phật. Bởi lẽ, ắt phải thành Bồ Tát trước rồi sau đó mới có thể thành Phật (“đương tri” ở chỗ này hoàn toàn tương ứng với “đương tri” trong phần kinh văn trước đó) . Vì thế, ắt thành tựu công đức hy hữu bậc nhất, chính là thành tựu một pháp hy hữu tối thượng bậc nhất. Đấy chẳng phải là chỗ quy thú nơi thâm giải của trưởng lão hay sao? Hơn nữa, do biết “tín tâm thanh tịnh liền sanh Thật Tướng” mà được thành tựu, lại chẳng phải là chỗ hướng đến, quy kết trong sự hiểu nghĩa sâu xa của trưởng lão hay sao?

Xét theo nghĩa thú nơi sự thấu hiểu của trưởng lão trên đây, chúng ta cũng có thể ngộ rằng: Nếu đã chứng tánh, đó là tín tâm thanh tịnh, chúng ta ắt cần phải khai giải: Chẳng có chi khác, cốt sao tín tâm càng thêm sáng rỡ đó thôi! “Ắt phải tấn tu” cũng chẳng có chi khác, cốt sao tín tâm tăng trưởng mà thôi. Bởi lẽ, Tín là chủ chốt. Giải, Hạnh, Chứng trợ lực cho Tín. Lại do điều này mà có thể ngộ Tín là cốt lõi; vì thế nói: “Tín là cửa ngõ để nhập đạo”, hoặc nói “Tín là nguồn đạo, mẹ công đức”. Do vậy, học Phật ắt phải nên giữ trọn tín tâm. Toàn bộ kinh này dùng “sanh tín, khai giải, tấn tu, thành tựu chứng đắc” để giảng nghĩa thú. Do vậy, chúng ta được nghe kinh này, đối với những điều được giảng trong kinh như sanh tín như thế nào, thấu hiểu như thế nào, tu Vô Thượng Bồ Đề là như thế nào, thành tựu nhẫn như thế nào, trước hết đối với mỗi điều, đều do tín mà nhập thì sau đấy mới là tín chân thật, mới có thể khai giải, siêng tu hòng chứng đắc. Trong kinh, chỗ nào cũng nói kèm theo chữ Tín; đó chính là chỗ trọng yếu, chúng ta phải nên lãnh hội như thế đó!

Lại còn có một nghĩa chớ nên chẳng biết. Tín là chánh yếu, ngụ ý dạy hàng sơ phát tâm Bồ Tát hãy dùng tín để nhập môn. Hãy nên biết: “Một chính là hết thảy, hết thảy chính là một”. Kinh Hoa Nghiêm giảng nghĩa ấy. Vì thế, nói theo Tín, Giải, Hạnh, Chứng, nếu lấy Tín làm chủ, hết thảy sẽ đều xuôi theo Tín. Nếu lấy Giải làm chủ, hết thảy lại đều xuôi theo Giải. Những điều khác cứ theo đó mà suy ra. Vì vậy, hễ nghe pháp, hãy nên thấu hiểu sâu xa dụng ý ở chỗ này. Nếu chấp trước danh tự và ngôn thuyết, chết cứng trong câu văn, sẽ là điều đại kỵ trong học Phật, trọn chẳng phải là Phật pháp viên dung vô ngại. Như chữ Tín cố nhiên là khẩn yếu, chữ Giải cũng khẩn yếu. Nói đơn giản, rõ ràng, bốn chuyện Tín, Giải, Hành, Chứng, không chuyện nào chẳng khẩn yếu, nhưng trong bốn chữ ấy, Tín và Giải đặc biệt khẩn yếu nhất, do hai chuyện ấy mật thiết nhất. “Khẩn yếu nhất” là như thế nào? Nếu học nhân có thể thật tín, hiểu sâu, sẽ có thể tu tập chuyên ròng hòng chứng đắc. Nếu không, há có tu chứng gì để đáng nói nữa? Do vậy nói [Tín và Giải] là khẩn yếu nhất. Thế nào là khẩn yếu nhất? Giải do Tín mà có, Tín từ Giải mà sanh. Chữ Tín đứng đầu. Kinh này cũng trước hết nói sanh tín, kế đó nói khai giải. Hơn nữa, chữ Tín xuyên suốt từ đầu tới đuôi. Như trong phần trước đã nói, Giải do Tín mà có, [những điều khác] chẳng cần phải đợi nói nữa! Nhưng nói “Tín từ Giải mà sanh” như trong phần trước đã nói “năng sanh tín tâm, dĩ thử vi thật” (có thể sanh tín tâm, coi đó là thật) đã chứa đựng ý nghĩa “Tín từ Giải mà ra”. Sanh tín bằng cách nào? Do coi đó là thật. Nếu chẳng liễu giải nghĩa chân thật trong kinh, sao có thể coi đó là thật cho được? Hơn nữa, ở đây, khi trưởng lão tự trần thuật nghĩa thú của thâm giải, vừa mở đầu liền nói “tín tâm thanh tịnh, tắc sanh Thật Tướng”, cũng chính là chỉ rõ “nếu chẳng thâm giải, sẽ chẳng biết tín tâm có mối quan hệ to tát dường ấy”. Tức là Tín sanh từ Giải càng rõ rệt hơn! Có thể dẫn khá nhiều các lời khác trong kinh này để chứng minh điều trên đây; ở đây, tôi chẳng trần thuật cặn kẽ!

Phần trước đã nói “thành tựu công đức hy hữu bậc nhất” chính là địa vị Sơ Trụ. Vì sao biết đấy là Sơ Trụ?

Đáp: Có hai điểm:

1) Từ chữ Sanh trong các đoạn trước mà thấy.

2) Có Đại Trí Độ Luận làm chứng. Hãy nên biết: “Thật Tướng hiện tiền” tức là chứng Vô Sanh Nhẫn. Đại Luận (Đại Trí Độ Luận) quyển năm mươi viết: “Đối với Thật Tướng trong các pháp vô sanh diệt mà tin nhận, thông đạt, vô ngại, chẳng lui sụt, thì gọi là Vô Sanh Nhẫn”. Xét ra, câu “thông đạt, vô ngại, tự tại” trong luận chính là ý nghĩa Chứng. Như thế thì “chứng Vô Sanh Nhẫn” là do thông đạt Thật Tướng. Như vậy thì cũng có thể biết: Thật Tướng hiện tiền chính là chứng Vô Sanh Nhẫn. Nhưng địa vị Thật Tướng hiện tiền chính là địa vị chứng Vô Sanh Nhẫn cũng dễ biết! Đối với địa vị chứng Vô Sanh Nhẫn, kinh luận có nhiều thuyết, trong phần trước đã bàn luận rồi, nay chẳng ngại nhắc lại!

Như quyển bảy mươi ba của Đại Luận có chép: “Bậc Bồ Tát đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn thì gọi là A Bệ Bạt Trí”. A Bệ Bạt Trí (Avaivartika) có nghĩa là Bất Thoái, tức Sơ Trụ. Tức là nói Sơ Trụ đắc Vô Sanh Nhẫn. Nhưng kinh Hoa Nghiêm nói Bát Địa chứng Vô Sanh Nhẫn, các kinh như Nhân Vương Hộ Quốc v.v… thì [nói đắc Vô Sanh Nhẫn] là Thất Địa, Bát Địa, Cửu Địa. Các thuyết trên đây tuy khác biệt, nhưng ý nghĩa đều thông. Bởi lẽ, Sơ Trụ là phần chứng, từ Bát Địa trở lên, do đắc vô công dụng đạo (tức là Vô Học) rồi mới viên mãn. Vì thế nói Sơ Trụ đã chứng [Vô Sanh Nhẫn] là nói phần chứng, còn nói Bát Địa trở lên mới chứng thì chính là nói rõ: Họ đã viên chứng. Cần phải biết: Ngay như nói theo viên chứng, nếu chia nhỏ ra, cũng có thứ tự khác biệt. Sở chứng của Bát Địa, Cửu Địa, Thập Địa ví như trăng đêm mười ba, tuy tròn mà chưa tròn trọn vẹn. Sở chứng của Đẳng Giác viên mãn, nhưng vẫn còn thiếu sót đôi chút. Đạt tới Phật địa, mới như trăng hôm rằm, rốt ráo viên mãn. Sơ Trụ phần chứng bất quá là chứng đắc một phần, tức là như trăng thượng huyền, ánh sáng trong trẻo vừa mới sanh mà thôi! Do vậy, “sanh Thật Tướng” được nói trong kinh này chính là nói ánh sáng trong trẻo vừa mới sanh, tức dự vào địa vị Sơ Trụ.

Lại cần phải biết: Trong Đại Trí Độ Luận của ngài Long Thọ có nói “Sơ Trụ liền đắc Vô Sanh Nhẫn” chính là nói Sơ Trụ trong Viên Giáo, chẳng phải là Sơ Trụ của Biệt Giáo. “Viên” có nghĩa là kiến địa viên dung, còn Biệt thì kiến địa bất luận Lý hay Sự dẫu tinh thâm tột bậc, nhưng còn cách biệt. “Cách biệt” có nghĩa là chưa viên dung! Cũng cần phải biết: Kiến địa viên dung là tuy địa vị mới dự vào Sơ Trụ, kiến địa đã bằng Sơ Địa trong Biệt Giáo. Vì thế, Đại Thừa Nghĩa Chương quyển mười hai viết: “Ngài Long Thọ nói từ Sơ Địa trở lên đã đắc Vô Sanh Nhẫn”. Ngài Long Thọ vốn nói là Sơ Trụ, mà sách ấy lại bảo là Sơ Địa, nhằm chỉ rõ: Sơ Trụ như ngài Long Thọ đã nói là Sơ Trụ trong Viên Giáo, bằng với Sơ Địa của Biệt Giáo. Trong Quán Kinh Sớ, Thiên Thai tổ sư cũng nói: “Vô Sanh Nhẫn là Sơ Địa, Sơ Trụ”. Cùng nói Địa và Trụ là vì nói Sơ Địa là nói theo Biệt Giáo, nói Sơ Trụ là nói theo Viên Giáo. Do một lời này, có thể thấy Sơ Địa của Biệt Giáo và Sơ Trụ của Viên Giáo kiến địa bằng nhau! Lại có thể thấy: Kiến địa chẳng viên, ắt phải đạt tới Sơ Địa mới viên. Lại có thể thấy: Nói “chứng một phần Pháp Thân” cũng có sai khác rất lớn. Vì sao vậy? Sơ Trụ trong Biệt Giáo ắt cũng chứng đắc một phần Pháp Thân thì mới có thể dự lên địa vị Sơ Trụ. Như vậy thì tuy cùng chứng đắc một phần Pháp Thân giống như Sơ Trụ trong Viên Giáo, nhưng “một phần” ấy lớn hay nhỏ sẽ khác biệt rất xa. Vì sao vậy? Do kiến địa của Sơ Trụ trong Viên Giáo bằng với Sơ Địa của Biệt Giáo.

Hãy nên biết: Từ Sơ Trụ cho tới Sơ Địa, có ba mươi tầng cấp. Há chẳng phải là một phần chứng đắc của Sơ Trụ trong Viên Giáo to gấp ba mươi lần sở chứng của Sơ Trụ trong Biệt Giáo ư? Do vậy, người thuộc Sơ Trụ trong Viên Giáo tu tới Sơ Địa, trong khoảng giữa có ba mươi tầng cấp, tuy đều cần phải trải qua từng cấp, nhưng trải qua rất nhanh, chẳng thể so sánh với nỗi gian nan trong Biệt Giáo! Như vậy thì người thuộc Biệt Giáo (tức người kiến địa chưa viên) khi từ Thập Tín tu tới Sơ Trụ, ắt khó khăn hơn người thuộc Viên Giáo cũng có thể suy ra được! Chớ nên không biết các đạo lý được nói trên đây. Biết điều này, sẽ càng biết tầm trọng yếu của đại khai viên giải. Đại Thừa Nghĩa Chương và Quán Kinh Sớ cùng cho rằng Sơ Địa trong Biệt Giáo và Sơ Trụ trong Viên Giáo đã chứng Vô Sanh Nhẫn. Hễ chứng Vô Sanh thì tức là chứng Pháp Thân. Sơ Trụ trong Viên Giáo chỉ chứng một phần, cũng biết là Sơ Địa trong Biệt Giáo cũng là chứng một phần. Nói như vậy, há chẳng phải là Sơ Trụ trong Biệt Giáo hoàn toàn chẳng chứng gì ư? Nếu chẳng chứng một phần, sẽ chẳng thể gọi là Sơ Trụ, dung thông nghĩa này như thế nào đây? Hãy nên biết: Một phần của Sơ Địa trong Biệt Giáo hay Sơ Trụ trong Viên Giáo tột bậc quang minh. Sơ Trụ của Biệt Giáo tuy cũng chứng đắc một phần, nhưng vẫn mông lung. Ví như trăng thượng huyền tuy hiện ra mà bị mây che. Vì sao vậy? Do họ chỉ trọn thấy Lý, thấy Sự đều là cách biệt, chẳng dung thông, khiến cho tuy đã thấy tánh mà vẫn cách biệt, tuy chứng mà như chưa chứng. Vì thế, đạt tới Sơ Địa, bèn thấy viên mãn, mới rõ ràng, đáng gọi là “chứng đắc một phần”. Hãy nên biết như vậy thì nghĩa ấy mới viên. Do bởi nghĩa này, Sơ Trụ trong Biệt Giáo tuy nói là “phần chứng”, bất quá kém thù thắng, chỉ là tương tự mà thôi! Hãy nên biết: Nói là Tương Tự là do người ấy chẳng thấy mặt trăng thật sự, mà chỉ thấy bóng trăng. Gọi là Phần Chứng là vì vầng trăng do vị đó thấy chẳng phải là bóng trăng, mà chính là vầng trăng thật sự, cho nên thù thắng [hơn Tương Tự]. Nhưng vầng trăng thật sự vẫn ẩn trong mây đùn, cho nên thua kém. Do cái Thấy tuy chân thật, nhưng vẫn còn mơ hồ, cũng chẳng khác thấy bóng trăng cho mấy! Vì thế, tuy thù thắng mà bảo là “sai kém”. Tuy cách biệt chẳng mấy, nhưng một đằng là tuy thấy tột bậc sáng ngời, vẫn là trăng trong nước, chính là hướng theo phía đối diện mà liếc nhìn gián tiếp. Vì vậy gọi là Tương Tự. Một đằng tuy thấy tột bậc mơ hồ, nhưng là [thấy] vầng trăng thật sự, tức là từ tánh thiên (bầu trời chân tánh) mà trực tiếp nhìn thấy. Bởi đó, tuy kém mà vẫn thù thắng. Hãy nên biết như thế thì mới là thấu triệt nghĩa này!

2.2.2.2.2.1.2.4.1.3.1.2. Nói về Thật Tướng

(Kinh) Thế Tôn! Thị Thật Tướng giả, tắc thị phi tướng. Thị cố, Như Lai thuyết danh Thật Tướng.

(經) 世尊！是實相者，則是非相。是故，如來說名實相。

(Kinh: Bạch Thế Tôn! Thật Tướng ấy chính là chẳng phải tướng. Do vậy, Như Lai nói là Thật Tướng) .

Khoa này nhằm giải thích ý nghĩa Thật Tướng là gì, và vì sao gọi là Thật Tướng? “Thị Thật Tướng giả” giống như nói: Cái được gọi là Thật Tướng ấy chẳng phải là tướng, ngụ ý: Chớ nên hiểu lầm mà nói nó là tướng! Đã gọi là Thật Tướng, lại bảo là “phi tướng” nhằm nêu rõ “nói theo tánh”. Như Lai là danh xưng của tánh đức. “Như Lai thuyết” tức là nói theo tánh. “Danh” là giả danh. Đã chẳng phải là tướng, sao gọi là Thật Tướng? Vì thế, lại giải thích rõ ràng rằng: Chính vì nó chẳng phải là tướng, bèn dựa theo tánh để nói, giả gọi nó là Thật Tướng vậy, hàm ý: Tánh chẳng hư vọng như tướng, nên gọi là Thật Tướng.

Do kinh văn chứa đựng ý nghĩa vô cùng, đành phải xét theo từng tầng để nói: Ở đây, nói nghĩa thứ nhất như trên, hòng thuận tiện nêu rõ ý chỉ đại cương. Nếu chỉ nói như thế, sẽ chẳng triệt để! Vì sao nói vậy? Tánh vốn chẳng phải là tướng, vì sao giả gọi là Thật Tướng vậy? Nghĩa này cần phải chia thành bốn tầng để nói:

1) Chữ Thật (實) có hai nghĩa: Một là nghĩa chất thật (質實) . Hai là nghĩa chân thật. “Chất thật” tức là có vật chất kết lại gây ngăn ngại. Ví như trong cái chén đựng đầy ắp một vật, rất kiên cố, thì là có chất, có ngăn ngại. Vì sao vậy? Do chẳng còn có thể dung nạp vật khác; đó gọi là “chất thật”. Nhưng tánh thể rỗng rang, linh thông, hoàn toàn tương phản với “chất thật”. Rỗng rang thì chẳng thật, linh thông thì vô ngại. Do vậy biết: Thật của Thật Tướng chẳng phải là “chất thật”, mà có nghĩa là “chân thật”. “Chân thật” tức là nói rõ nó chẳng hư vọng. Hư vọng cũng có hai nghĩa: Một, “hư” nghĩa là không có, “vọng” nghĩa là tà. Hai, “hư” nghĩa là giả, “vọng” nghĩa là huyễn. Nghĩa thứ nhất tức là chẳng có, chẳng tốt. Nghĩa kế đó, hàm ý: Không chỉ chẳng phải không tốt, mà còn là chẳng có, tức là ý nghĩa huyễn tướng giả hữu. Trước đó đã nói: “Phàm sở hữu tướng, giai thị hư vọng” (Phàm tất cả các tướng đều là hư vọng) . Nói “hư vọng” là nói theo nghĩa thứ hai, chẳng phải là nghĩa đầu tiên. Nghĩa này hoàn toàn tương phản với nghĩa “chân thật”. Như vậy thì tướng là hư vọng, tánh là chân thật, rõ ràng là vật đối đãi.

Hơn nữa, tánh lại rõ ràng chẳng phải là tướng, vì sao lại gọi là tướng? Cần phải biết: Mỗi chữ, mỗi danh xưng trong kinh Phật, không gì chẳng thiện xảo! Thiện xảo như thế nào? Có thể khiến cho người ta nhờ vào danh từ, ngôn thuyết ấy, có thể từ mặt này mà thấu đạt mặt kia, chẳng đến nỗi chấp chặt một mặt! Cần phải biết: Chính vì tánh vốn chẳng phải tướng, mà lại có thể hiện khởi hết thảy các tướng, tuy không mà chẳng không. Do vậy mà tánh là chân thật. Câu “thị cố, Như Lai thuyết danh Thật Tướng” (do vậy, Như Lại nói là Thật Tướng) trong kinh văn chính là để hiển thị nghĩa này. “Thị cố” nhằm thừa tiếp ý “phi tướng” trong câu trước. Chữ Như Lai là nói về tánh. “Phi tướng” là tánh. “Danh viết Thật Tướng” (Gọi là Thật Tướng) chính là dựa theo tánh để nói thì gọi là “chân thật”, nhằm nêu rõ ý nghĩa “tánh chẳng phải là hư vọng, mà là chân thật”. Lại nữa, xét theo tánh mà gọi là tướng, nhằm nêu rõ ý nghĩa: “Tuy tánh chẳng phải là tướng, nhưng có thể hiện tướng”. Hơn nữa, dùng đoạn kinh văn ấy để xem, cái tên gọi Thật Tướng này lại có thể khiến cho người khác lãnh hội ý nghĩa “tánh thể dứt bặt đối đãi”. Bởi lẽ, nói “tánh và tướng đối đãi” chính là nhìn từ mặt ngoài mà nói như thế. Nếu xét theo thực tế để quan sát sâu xa, [sẽ thấy] lìa khỏi tánh thể của Như Lai, bèn trọn chẳng có tướng để có thể nói! Có thể biết tánh thể là dứt bặt đối đãi. “Như Lai thuyết danh Thật Tướng” trong kinh văn giống như “nói theo Như Lai, gọi nó là Thật Tướng” chính là để chỉ rõ ý nghĩa “chẳng do tánh, sẽ chẳng thể nói đến Thật. Chẳng do tánh, sẽ chẳng thể hiện tướng”. Đó là nguyên do giả gọi nó là Thật Tướng. Đấy là điều thứ nhất.

2) Ý nghĩa trong khoa này chính là cùng với ý nghĩa “nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng chính là thấy Như Lai) trong phần trước soi tỏ lẫn nhau. Bởi lẽ, ý nghĩa trong phần trước nhằm chỉ rõ: Nếu chỉ thấy một mặt Tướng, tức là lệch về Hữu. Nếu chỉ thấy một mặt phi tướng, lại là lệch về Không, đều chẳng thể thấy Như Lai tánh. Vì sao vậy? Tánh là “Không và Hữu đồng thời trọn đủ”. Khởi Tín Luận có nói ý nghĩa “Như Lai Tạng trọn đủ Không và Bất Không”, há chẳng phải là “Không Hữu đồng thời” ư? Vì thế, ắt phải có thể “thấy tướng chính là phi tướng thì mới thấy Như Lai”. Cần phải biết: Phải nên thấy tướng là phi tướng, mà cũng phải nên thấy phi tướng là tướng. Tướng mà phi tướng, Sắc tức là Không. Phi tướng mà là tướng, Không tức là Sắc. Kinh văn trong phần trước đã nói rõ nghĩa “Sắc tức là Không”, ở đây lại nói nghĩa “Không tức là Sắc”, khiến cho mọi người gộp chung phần trước và sau lại để quán, sẽ càng hiểu rõ ý nghĩa “Không và Hữu đồng thời trọn đủ”. Kinh văn thoạt đầu nói “Thật Tướng ấy chính là phi tướng” nhằm nêu rõ “tướng chính là phi tướng”. Lại nói “thị cố, Như Lai thuyết danh Thật Tướng” (do vậy, Như Lai nói là Thật Tướng), “thị cố” nhằm thừa tiếp ý “phi tướng” trong phần trước để nói tiếp “gọi là Thật Tướng”, nhằm chỉ rõ “phi tướng mà là tướng”. Tướng tức phi tướng, phi tướng mà là tướng, chính là nghĩa chân thật của Như Lai Tạng. Do vậy bảo “Như Lai thuyết”. Vì thế, trước là nói “thị Thật Tướng giả, tắc thị phi tướng” (chú trọng chữ Thật) ; sau là nói “thuyết danh Thật Tướng” (nhấn mạnh chữ Thật) . Đấy chính là nguyên do giả gọi tánh là Thật Tướng. Đó là điều thứ hai.

Trong đoạn trước, “thấy tướng tức là phi tướng” có chứa đựng ý nghĩa “phi tướng mà là tướng”, nhưng chẳng nói rõ ra. Vì thế, ở đây nhờ vào chuyện giải thích ý nghĩa “Thật Tướng là gì” mà nói toạc ra để bổ túc. Trước hết nói “tướng tức phi tướng”, sau đó nói “phi tướng mà là tướng” chính là để tiếp nối nhằm bổ túc ý nghĩa “tướng tức phi tướng”. Lại cần phải biết hai nghĩa “tướng tức phi tướng” và “phi tướng mà là tướng” vốn thâu nhiếp lẫn nhau, cùng trọn đủ. Do vậy sau khi nói “tướng tức phi tướng”, dùng hai chữ “thị cố” để tiếp nối hòng nói rõ. Đã nhằm bổ túc ý nghĩa trong phần trước, lại còn nhằm nói rõ ý “hai nghĩa ấy vốn liên quan”.

3) Trong kinh, đức Phật thường nói “tánh thể không tịch” để ngăn ngừa mọi người hiểu lầm cái Không nơi tánh thể là rỗng tuếch, chẳng có gì, [cũng như hiểu lầm] Tịch nơi tánh là cô quạnh. Do vậy, lại gọi tánh thể là Thật Tướng. “Thật” là chân thật có, chẳng phải là rỗng tuếch, không có gì! “Tướng” là hừng hực hiển hiện, chẳng phải là cô quạnh. Ở đây chính là nói rõ nghĩa ấy. Hai chữ “phi tướng” nhằm nói rõ [tánh thể] không tịch. Vì sao vậy? Tướng ấy [mọi thứ] đều chẳng phải, há chẳng không tịch ư? Trọn chẳng biết chính vì tướng ấy “đều chẳng phải”, bèn xét theo Như Lai tánh thể mà gọi nó là Thật Tướng. Gọi tên nó là Thật, nhằm hiển lộ nó là diệu trạm tổng trì, thường hằng bất biến; tuy là Không mà chẳng phải không có gì! Gọi tên nó là Tướng, nhằm hiển lộ “Hồ đến Hồ hiện, Hán đến Hán hiện”, tuy tịch mà thường chiếu. Đấy lại là nguyên do gọi tánh là Thật Tướng. Đó là điều thứ ba.

4) Cổ đức nói nghĩa Thật Tướng là “vô tướng, vô bất tướng”. Thuyết ấy cực diệu, tột bậc đơn giản, rõ ràng. Đối với “vô tướng, vô bất tướng”, phải nên dùng hai nghĩa để nói thì mới là viên mãn:

- Một, tánh thể vốn chẳng phải là tướng, nên nói là “vô tướng”. Tuy chẳng phải là tướng, nhưng hết thảy các tướng đều duyên theo tánh mà khởi, cho nên lại nói là “vô bất tướng” (chẳng phải là không có tướng) .

- Hai, tuy có thể hiện khởi hết thảy các tướng, nhưng vẫn chẳng dính dáng hết thảy các tướng. Cho nên nói là “vô bất tướng”, nhằm nói rõ từ ngay nơi tướng mà lìa tướng vậy. Cố nhiên tánh chẳng phải là tướng, nhưng chẳng tự khởi một niệm “chẳng phải là tướng”, nên nói là “vô bất tướng”. Đấy là nói rõ từ ngay nơi bất tướng mà lìa bất tướng.

Nghĩa sau sâu hơn nghĩa trước, toàn là nói rõ “tánh thể ly niệm” mà thôi. “Vô niệm” là không có gì gọi là “tướng, bất tướng”. Do vậy, niệm đã lìa thì tướng và bất tướng, hết thảy đều lìa. Nhưng do tánh thể vô tướng, tuy gọi là tướng, vẫn chẳng dính dáng gì với nó. Do tánh thể chẳng phải là bất tướng, nên gọi nó là tướng, há có trở ngại chi đâu! Huống chi, tướng có hai nghĩa:

- Một là ngoại tướng, có nghĩa là cảnh tướng (tướng của cảnh giới) .

- Hai là tướng trạng, tức là từ ngữ mô phỏng.

Gọi tánh là tướng, đương nhiên chẳng thể hiểu ngây ngốc là cảnh tướng. Do vậy, từ ngữ Thật Tướng vẫn nhằm nói về tướng trạng chân thật. “Vô tướng, vô bất tướng” chính là tướng trạng chân thật của tánh thể. Do vậy, gọi là Thật Tướng. Giải thích “vô tướng, vô bất tướng” như thế, ý nghĩa cố nhiên là viên mãn. Giải thích Thật Tướng như thế cũng khá thiện xảo. Nhưng câu nói “vô tướng, vô bất tướng” này vốn do cổ đức lãnh ngộ từ kinh văn trong khoa này. Do vậy, “vô tướng, vô bất tướng” đã có đủ cả hai nghĩa như vừa nói trên đây. Kinh văn trong khoa này cũng lại có hai nghĩa:

- Nói theo nghĩa thứ nhất, do tánh thể vốn chẳng phải là tướng, cho nên kinh văn nói: “Thị Thật Tướng giả tắc thị phi tướng” (Thật Tướng ấy chính là chẳng phải tướng) . Tuy chẳng phải là tướng, nhưng hết thảy các tướng đều duyên theo tánh mà khởi. Do vậy, kinh văn nói: “Thị cố, Như Lai thuyết danh Thật Tướng” (Do vậy, Như Lai nói là Thật Tướng) .

- Nói theo nghĩa kế đó, do tướng và bất tướng hết thảy đều lìa, cho nên kinh văn nói: “Thị Thật Tướng giả tắc thị phi tướng”. “Phi” hàm ý “lìa”. Thật Tướng chính là phi tướng, há chẳng phải là tướng và phi tướng đều lìa ư? Tướng và bất tướng đều lìa, tướng trạng chân thật của Như Lai Tạng là như thế đó. Do vậy, kinh văn nói rõ hơn: Do tướng và phi tướng đều lìa, nói theo tánh thể của Như Lai, được gọi là tướng trạng chân thật. Tánh ấy được gọi là nghĩa thứ tư của Thật Tướng.

Đức Phật nói bổn tánh kèm thêm các thứ danh xưng, cho đến hết thảy các pháp, không gì chẳng dùng đủ mọi kiểu nói, đặt ra đủ loại danh từ, nghĩa này rất quan trọng, mà trước nay cũng chẳng có ai nhắc tới, nay tôi vì quý vị nói đại lược.

Hãy nên biết: Đức Phật thuyết pháp vốn là để phá chấp của chúng sanh. Do thiên lệch nên chấp. Do chấp nên càng lệch lạc, thiên vị. Sở dĩ chúng sanh tạo nghiệp, chịu khổ, luân hồi chẳng thôi, sanh tử không ngớt, hoàn toàn là vì lẽ này! Thế gian sở dĩ lắm phiền não, nhiều đấu tranh, thậm chí giết người ngập thành, giết người đầy đồng, cũng không gì chẳng do lẽ này. Đức Thế Tôn xuất hiện để cứu đời, độ khổ. Do vậy, trước hết cần phải phá điều này. Cần phải biết: Sở dĩ chúng sanh thiên vị thành chấp, chẳng có chi khác, do trí huệ ngắn chủn, nông choèn. Chuyện gì cũng chỉ thấy một phía, thành ra pháp gì cũng cứng ngắc. Kiến giải ấy chẳng dễ gì thay đổi, nhưng chẳng biết đó là lệch lạc, chẳng biết đấy là chấp! Do vậy, đức Phật nói như chọc một nhát kim thẳng vào đỉnh đầu: “Vô hữu định pháp” (Chẳng có pháp nhất định) . Dùng lời ấy để phá cái gốc bệnh thiên chấp, nhưng hễ nói một pháp, Ngài ắt dùng đủ loại kiểu nói, đặt ra đủ loại danh từ, chính là để biểu thị pháp ấy chẳng nhất định. Chữ Pháp này nói theo nghĩa rộng, nhiếp chung pháp thế gian và xuất thế gian. Nếu cho rằng chỉ có pháp xuất thế là như vậy, đã trái nghịch ý chỉ của Phật mất rồi!

Lại phải nên biết: Con người cần phải học Phật, học Phật thì cần phải tu Quán, chẳng có gì khác! Do quán chiếu Phật lý viên dung, sẽ có thể chuyển biến tất cả các quan niệm từ trước nay để hóa giải chứng bệnh thiên chấp. Do vậy, học Phật mà chẳng tu Quán, lợi ích cực nhỏ. Vì sao vậy? Ắt phải do tu Quán thì mới thể hiểu rõ lý. Do quán sâu xa, sau đấy mới thấy lý sâu xa. Do quán trọn vẹn, sau đấy sẽ thấy lý trọn vẹn; mà cũng do thấy lý sâu xa, quán càng sâu hơn! Thấy lý đã trọn vẹn, quán càng trọn vẹn. Lần lượt tu tập như thế, trí huệ sẽ lần lượt sáng hơn. Trong lúc bất tri, bất giác, chấp tình dần dần hóa giải, vọng niệm ngầm tiêu. Vì thế diệu dụng của cái gọi là “khiển chấp” (遣執, trừ khử chấp trước) là ở chỗ này, chẳng phải là quyết liệt trừ khử! Nói tới “đoạn niệm” thì diệu dụng cũng ở chỗ này, chẳng phải là cưỡng ép đoạn trừ!

Như vậy thì đối với điều được nói ở đây, cái quả là ở chỗ nào? Hãy nên biết: Đức Phật thuyết pháp, chưa hề nói một câu nào cực đoan. Trước nay, Ngài chưa từng nói một chữ cực đoan nào! Lại còn mỗi khi nói một pháp, ắt dùng đủ loại kiểu nói, ắt lập ra đủ loại danh từ, chẳng có chi khác, chỉ vì muốn cho người nghe pháp ắt phải nhìn mọi mặt thì mới hiểu rõ nghĩa thú trong ấy. Đấy chính là chỗ diệu dụng. Vì sao vậy? Nhờ vào phương tiện ấy để trừ tập khí xấu ác “chỉ thấy một mặt, thiên chấp” trước nay của họ! Những điều kinh này nói càng viên, càng diệu, đúng là kim cang huệ kiếm. Vì sao vậy? Nếu thật sự có thể do quán nhiều mặt mà đạt tới thâm quán, viên quán, sẽ không Hoặc nào chẳng thể phá. Đã cần phải quán mọi mặt thì mới sáng tỏ nghĩa thú, vậy thì chẳng thể không đọc nhiều [kinh sách] Đại Thừa để mở rộng sự hiểu biết. Lại còn chẳng thể không lắng lòng giác chiếu để lãnh hội lẽ tinh vi, Định và Huệ sẽ ở trong đó. Nếu thật sự có thể là như thế, không chỉ tu các thứ công hạnh đều được tự tại thọ dụng, mà còn đối với hết thảy các pháp thế gian, đều được tiến thoái thong dong, mà chuyện chuyển phàm nhập thánh đã được kiến lập trên đó. Vì sao vậy? Định Huệ ngày càng tăng, vọng niệm ngày càng ít. Đấy là điều then chốt khẩn yếu trong nghe pháp, là quyết khiếu mầu nhiệm nhất để nhập Phật, hãy gấp nên chú trọng!

Bỉ nhân tôn kính ý chỉ ấy, hễ nói một nghĩa, ắt cũng nói đủ mọi lối, lật đi lật lại kín kẽ, chẳng ngại chi ly, không gì chẳng vì hy vọng người nghe mở toang lòng dạ, đạt được nhiều phương tiện tác quán đó thôi! Bởi lẽ, bản lai diện mục cố nhiên chẳng phải là dùng ngôn thuyết để diễn tả được, chúng sanh lại còn quên bẵng đã lâu! Nếu chẳng từ trong cái chẳng thể nói năng ấy, lập nhiều phương tiện để nói, sao có thể tu Quán cho được! Trên đây đã nói quán mọi mặt, thâm quán và viên quán càng to lớn. Nếu ngược lại thì chứng bệnh ấy cũng cực lớn. Ngay như đối với hai chữ Tín Giải, thường thấy có kẻ một mực chủ trương: “Chỉ cốt sao vun đắp tín tâm, thật thà niệm Phật là đủ rồi! Hết thảy các kinh điển chẳng được phép đọc tụng. Pháp bảo Đại Thừa càng chất lên gác cao!” Nếu có ai nghiên cứu giáo nghĩa, thích dự pháp hội, liền quở trách là “chẳng thật thà”. Cần phải biết “thật thà niệm Phật” thì cần phải có trình độ. Nghĩa thú của niệm Phật chẳng hiểu mảy may, sao có thể thật thà cho được? Chủ trương thái quá như thế, há chỉ khiến cái trí của người học Phật bị cùn nhụt, mà còn trái nghịch ý chỉ của Phật! Bởi Thập Lục Quán Kinh đã nói rõ “cầu sanh Tịnh Độ thì phải nên đọc tụng Đại Thừa, hiểu Đệ Nhất Nghĩa”. Kế đó, cũng cần phải nghe Đệ Nhất Nghĩa, tâm chẳng kinh động. Do vậy, người nương theo phương pháp ấy (tức chỉ “thật thà niệm Phật, không cần học kinh điển”) mà học, trừ kẻ chẳng thể hăng hái [tiếp tục tu tập, bèn] bỏ dở giữa chừng, sẽ trở thành đâm quàng ngõ rẽ mà chẳng thể tự biết. Đấy là cái lỗi do chẳng biết “tín từ giải mà sanh”. Lại có người tay chẳng rời sách, học rộng, nghe nhiều, một bộ kinh, hoặc toàn thể Đại Tạng, xem đọc không chỉ một lần, nhưng trước nay chưa từng thắp một nén hương, đảnh lễ một lượt, chẳng biết cung kính Tam Bảo, cố nhiên là chẳng nói tới chuyện tu hành. Tức là hạng người miệng nói thao thao, hạ bút vun vút, vẫn là “tợ hồ như đúng, nhưng sai be bét”, lầm pháp, lầm người. Đấy lại là lỗi do chẳng biết “giải từ tín mà ra”. Do có hai hạng người như vậy mà tôi chẳng ngại rườm lời!

Trên đây đã nói đức Thế Tôn thuyết pháp trọn chẳng nói một chữ cực đoan nào v.v… Cần phải biết: Chẳng phải là Phật cố ý như thế, mà là do trí huệ viên mãn dung thông, hễ thốt ra lời, sẽ tự nhiên là như thế. Không chỉ Phật là như vậy, Bồ Tát cũng thế, đại đức, tổ sư ai nấy cũng đều như vậy. Do đó, chúng ta đối với hết thảy kinh luận, hết thảy các câu nói của cổ đức, dẫu chẳng phải là chỗ tột bậc khẩn yếu, cũng chớ nên coi thường lướt qua. “Chớ nên coi thường” tức là thường nhìn đủ mọi khía cạnh, lãnh hội sâu xa. Lại cần phải biết: Đối với kiến địa của Phật, Bồ Tát, lũ phàm phu chúng ta há có thể thấy xằng! Dẫu có thể hiểu sâu xa, vẫn bất quá là thấy một phần trong ngàn vạn phần! Dẫu có thể khéo nói, cũng bất quá nói được một phần trong ngàn vạn phần. Dẫu nói trọn hết một kiếp, vẫn nói chẳng tận. Ngay như đối với nghĩa phải nên biết trong khoa trước, lần trước tôi đã nói thành ba bốn tầng, nhưng trong ấy còn chứa đựng nhiều nghĩa, nay chẳng ngại lại nói mấy thứ để chỉ rõ “nói chẳng cùng tận”!

1) Hãy nên biết: Chẳng thể không nghe kinh này. Vì sao vậy? Người ấy sanh lòng tin chân thật, thành tựu công đức là do được nghe kinh này. Hơn nữa, chẳng thể không nghe kinh này thì nói cách khác là chẳng thể không học Bát Nhã!

2) Hãy nên biết: Tín tâm trọng yếu nhất. Vì sao vậy? Sanh Thật Tướng là do tín tâm thanh tịnh. Do vậy có thể biết: Đối với những điều được nói trước đó, như các câu “trì giới, tu phước, có thể sanh tín tâm đối với chương cú này, coi đấy là thật” phải nên chú ý gấp ba. Nói thật thà, muốn học Bát Nhã, hãy nên sanh lòng tin chân thật. Muốn sanh lòng tin chân thật, trước hết hãy nên trì giới, tu phước.

3) Hãy nên biết: Chuyển phàm thành thánh, chẳng thoái thất Bồ Đề, nếu chẳng lìa tướng để thấy tánh thì sẽ chẳng thể! Câu “thành tựu” nhằm nói địa vị đã dự vào Sơ Trụ, siêu phàm nhập thánh. Gọi là Trụ nhằm nói rõ: Đạt tới địa vị này thì tâm Bồ Đề mới có thể chẳng lui sụt; đấy chính là Tín thành tựu, mà tâm thanh tịnh chính là nói lìa tướng. “Sanh Thật Tướng” là nói kiến tánh. Do vậy, trước hết nói: Phải nên biết Bát Nhã chẳng thể không học. Vì sao vậy? Do chẳng học Bát Nhã, sẽ chẳng thể lìa tướng, thấy tánh. Bởi vậy, kế đó lại nói: Hãy nên biết trước hết là phải nên trì giới, tu phước. Vì sao vậy? Chẳng trì giới, tu phước, sẽ chẳng phải là lòng tin chân thật. Chẳng có lòng tin chân thật, tín tâm sẽ chẳng thể thanh tịnh. Đấy là những điều học nhân hãy nên gấp rút tuân hành. Chẳng hành như thế, sẽ chẳng thể thành tựu; do vậy nói “đương tri” (hãy nên biết) . “Đương tri” là nói: Chớ nên không biết!

Lại suy rộng để nói, nhìn từ nghĩa lý của khoa “trần thuật, tán thán, vui mừng”, nếu chẳng phát đại tâm, chẳng nghe kinh này, cao nhất là chỉ có thể khai huệ nhãn, thành Tứ Quả La Hán. Do hiểu rõ nghĩa “thành tựu” trong khoa này, dùng đó để quán, nếu được nghe kinh này, tín tâm thanh tịnh, thấp nhất là có thể sanh Thật Tướng, thành Sơ Trụ Bồ Tát. Học nhân cũng phải nên biết điều này. Do vậy bèn nói: Có thể thấy nghĩa lý trong kinh thật sự là vô cùng, thật sự là nói chẳng cùng tận! Có thể thấy nghe pháp, ắt phải nên nhìn theo mọi phương diện. Tức là như tôi dùng đủ mọi nghĩa để thuyết minh Thật Tướng, nếu người nghe chỉ coi đó là thuyết minh “vì sao gọi là Thật Tướng?” để lãnh hội, đấy chẳng phải là ý bỉ nhân cặn kẽ nói đi nói lại vậy! Nhưng nếu chỉ hiểu “vì sao tánh được gọi được là Thật Tướng” cũng chẳng hữu ích to lớn cho người nghe. Vì sao nói vậy? Thật Tướng chính là diện mục sẵn có nơi vị chủ nhân ông của mọi người. Chân diện mục vốn sẵn như thế chỉ có chứng mới biết. Như vậy thì làm thế nào để chứng? Chẳng có gì khác! Chỉ có dụng công nơi phản chiếu mà thôi! Không chỉ lúc nghe phải nên phản chiếu, mà ngay trong lúc đêm thanh hoặc ban ngày, lúc đối cảnh tùy duyên, hãy nương theo các nghĩa đã nói trong lần này để quán chiếu sâu xa. Hoặc chỉ nêu lên một nghĩa, hoặc dung hội các nghĩa thì đều có thể. “Đêm thanh, ban ngày” chính là hướng về tự tâm mà quán chiếu. “Đối cảnh tùy duyên” là hướng đến hết thảy các pháp mà quán chiếu. Thật sự có thể như vậy thì thọ dụng vô biên. Hãy nên biết: Đức Phật đối với bản tánh, đặt ra các thứ danh xưng là để cho mọi người nhờ vào cái danh mà thấu hiểu. Nhưng trong các thứ danh xưng, các danh từ “Thật Tướng, chẳng chấp hai bên, Không Hữu đồng thời” so ra dễ lãnh hội hơn. Đó lại chính là một ý nghĩa [vì sao] trưởng lão riêng nêu lên danh xưng [Thật Tướng] này. Bỉ nhân lại dựa theo danh từ ấy mà mở ra đủ loại nghĩa để nói, với dụng ý thuận tiện cho người nghe khi họ dụng công phản chiếu, có thêm phương tiện để lãnh hội, chứ chẳng phải chỉ nhằm giải thích danh nghĩa. Do vậy, cũng biết tầm quan hệ của việc mở ra đủ loại nghĩa để nói.

Khoa này lại có ý nghĩa trọng yếu. Do trưởng lão nói điều ấy, cố nhiên nhằm giải thích rõ các đạo lý như Thật Tướng là như thế nào, vì sao gọi là Thật Tướng v.v… Thật ra là kiêm chỉ dạy phương pháp dụng công. Vì sao biết? Ở đây đã nói rõ tướng và bất tướng đều chẳng lìa, tức là hoàn toàn hô ứng với “ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật” (lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật) được nói trong phần sau. Chữ Ly cần công phu rất lớn. Nếu chẳng có công phu, sao có thể lìa? Sao có thể gọi là Phật cho được? Vì thế, biết điều đang được nói ở đây có bao gồm công phu trong ấy. Hãy nên biết: Nói một chữ Phi sẽ là dứt bặt Bách Phi, cũng chính là bốn câu đều lìa, tức là Có cũng lìa, Không Có cũng lìa, Cũng Có Cũng Không cũng lìa, Chẳng Phải Có Chẳng Phải Không cũng lìa. Do vậy có thể biết: Cổ đức giải thích Thật Tướng là “vô tướng, vô bất tướng”. Một chữ Vô ấy cũng là Vô dứt bặt đối đãi, chẳng phải là đối với Hữu mà nói Vô. Bởi lẽ, tướng và bất tướng vốn là từ ngữ đối đãi. Có đối đãi, sẽ có biến động. Có biến động thì đó là có sanh diệt. Hễ có sanh diệt thì chẳng phải là kiên cố. Nhưng tánh thể đích xác là vạn cổ thường hằng, rốt ráo kiên cố. Kiên cố sẽ chẳng có sanh diệt. Chẳng có sanh diệt thì chẳng có biến động. Chẳng có biến động thì chẳng có đối đãi. Chẳng có đối đãi thì là dứt bặt đối đãi. “Dứt bặt đối đãi” là tướng và bất tướng tuy đều chẳng lìa tâm tánh, mà tâm tánh thì vượt ngoài tướng và bất tướng. Nói chất phác, tướng là Hữu, bất tướng là Vô. Đã vượt ngoài điều ấy, há chẳng phải là vượt ngoài Hữu Vô? Như vậy thì một câu “vô tướng, vô bất tướng” là nói cái Vô tuyệt đối, chẳng phải là lý “đối ứng với Hữu mà nói Vô” đã rõ rành rành rồi! Như vậy thì làm thế nào để có thể Vô tuyệt đối? Chính là bốn câu Hữu Vô đều lìa. Do đó, kinh văn nói: “Thị Thật Tướng giả, tắc thị phi tướng” (Thật Tướng ấy chính là chẳng phải tướng) . Nói một chữ Phi là nói đến công phu tu hành. Nếu người học muốn thấy Thật Tướng, hãy nên tĩnh tâm lãnh hội “hết thảy đều chẳng phải”. Nếu lãnh hội Thật Tướng chính là phi tướng, sẽ lãnh hội: Nếu trong tâm còn có chút bóng dáng tướng và phi tướng, sẽ chẳng phải là Thật Tướng. Do vậy, câu “Thật Tướng chính là phi tướng” dị thường sắc bén, chớ nên chạm chút nào. Hễ chạm vào, sẽ vùi mất huệ mạng. Nói thật thà, đó là dạy người học cần phải từ nơi một chót lông mà khế nhập.

Nay muốn cho các vị có chỗ để thực hiện tu tập, lại nương theo lý này, nói ra một phương tiện. Phương tiện như thế nào vậy? Tức là cần phải chuyên ròng, miên mật quán chiếu lúc chưa khởi tâm động niệm. Nếu một niệm khởi mà lệch sang Hữu, liền quở trách nó “chẳng đúng”. Hoặc lệch sang Vô, cũng quở trách nó “chẳng đúng”. Cho đến ý niệm “cũng Hữu cũng Vô”, hoặc ý niệm “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô”, đều dùng chữ Phi để quở trách, trừ bỏ. Đó là quán môn mầu nhiệm nhất. Hãy nên biết: Ý niệm chẳng dấy lên thì thôi! Nếu dấy lên, ắt sẽ đối với bốn câu ấy bèn có chấp trước. Nay hết thảy đều Phi, chính là đao sắc, búa bén để ly niệm, há chẳng phải là quán môn mầu nhiệm nhất ư? Còn như đối với Lục Độ vạn hạnh trong pháp xuất thế, mỗi mỗi đều như pháp mà tinh tấn tu hành, chưa từng vướng vất mảy may trong lòng. Mỗi mỗi đều tinh tấn, đó là bất hoại, là vô bất tướng. Nếu trong tâm chẳng có chuyện ấy, tức là chẳng chấp, là vô tướng. Nhưng hết thảy pháp thế gian, chuyện đến liền ứng đối, hết chuyện liền thôi. Tuy ứng mà có thể thôi, tuy thôi mà có thể ứng. Đó gọi là “nhấc lên được, buông xuống được”. Bất luận pháp thế gian hay xuất thế gian, hễ có chút thiên vị, đều dùng chữ Phi để trừ bỏ. Như thế thì lâu ngày sẽ thấu hiểu nghĩa thú của “bốn câu đều lìa” mà tiến nhập, sẽ có thể đạt tới “lúc ứng là lúc thôi, lúc thôi là lúc ứng”. Tự nhiên chẳng chấp chặt hai bên, khế hợp Trung Đạo, bốn câu “tướng, bất tướng, Hữu, Vô” đều lìa! Đấy lại là hạnh môn mầu nhiệm nhất!

Kinh dạy rõ ràng: “Thị cố, Như Lai thuyết danh Thật Tướng” (Vì thế, Như Lai nói là Thật Tướng) . Đó là khai thị học nhân “đã là chẳng phải” mà lại “nói”, chỉ nhằm nói rõ “chẳng cần hoại”. Cần phải biết: Tuy nói là “giả danh”, nhưng đối với tánh thể Như Lai, phải nên lìa danh tự và ngôn thuyết để tự chứng. Nhưng lìa danh tự và ngôn thuyết chính là “lìa niệm”. Phương tiện lìa niệm lại không chi hơn cách quán chiếu lúc chưa khởi tâm động niệm. Nếu một niệm dấy lên, liền biết “hết thảy đều chẳng phải” mà trừ bỏ, há chẳng phải là dạy công phu tu tập ư? Hãy nên biết: Từ khoa “tín tâm thanh tịnh sẽ sanh Thật Tướng” trên đây trở đi, chính là trưởng lão đã thấu hiểu nghĩa thú sâu xa. Do vậy, người nghe kinh cũng phải nên thấu hiểu sâu xa như thế.

Đối với bản tánh, đức Thế Tôn đặt ra đủ loại tên gọi, trưởng lão lại riêng nêu danh xưng Thật Tướng để nói, đều nhằm tạo thuận tiện khiến cho học nhân dễ thấu hiểu bản tánh. Do vậy, đối với nghĩa Thật Tướng, phải nên nêu tỏ cho nhiều. Đại Luận nói về Thật Tướng có bốn câu kệ tinh vi nhất, tường tận nhất, đáng phải nên biết nhất, để tiện thường xuyên giác chiếu. Thật Tướng chính là diện mục sẵn có của tánh. Chính vì mê mất bản tánh, cho nên trở thành chúng sanh. Nay muốn chuyển phàm thành thánh, há chẳng chân thành, thiết tha thấu hiểu, cảm nhận ư? Kệ nói: “Nhất thiết thật, nhất thiết phi thật. Cập nhất thiết thật, diệc phi thật. Nhất thiết phi thật, phi bất thật. Thị danh chư pháp chi Thật Tướng” (Hết thảy thật, hết thảy chẳng thật. Và hết thảy thật cũng chẳng thật. Hết thảy chẳng thật, chẳng phải không thật. Đó gọi là Thật Tướng của các pháp) . Do vậy có thể thấy Bồ Tát thuyết pháp thiện xảo. Chẳng nói theo chữ Tướng, mà nói theo chữ Thật. Đó là điều thứ nhất. Chẳng nói theo tánh, mà nói theo các pháp. Đó là điều thứ hai. Cần phải biết: Nói là tướng thì nó là giả danh, bất quá khiến cho mọi người hiểu rõ trạng huống của bản tánh đó thôi. Do vậy, chẳng nói theo tướng; lại nhằm cảnh tỉnh chớ nên chấp chặt vào chữ Tướng. Nếu chấp cứng vào đó, đã là chấp tướng. Xét theo chữ Thật để nói, lại có thâm ý: Con người chấp tướng là do lầm nhận [tướng] là thật. Nếu biết hết thảy các pháp thật ra cũng chẳng phải là thật, chẳng phải thật mà là thật, sẽ biết tướng của hết thảy các pháp tức là phi tướng, phi tướng mà là tướng. Thuyết pháp như thế, há chẳng phải là thiện xảo ư?

Đối với chuyện xét theo pháp để nói [trong bài kệ của Đại Trí Độ Luận], cần dùng ba nghĩa để minh thị:

1) Khiến cho mọi người biết “ngoài tâm chẳng có pháp”. Đức Phật nói hết thảy các pháp chỉ là huyễn tướng, chẳng có thật thể. Thể chỉ là tịnh tâm; do vậy nói “vạn pháp duy tâm”. Lại nói “ngoài tâm chẳng có pháp”. Do vậy, có thể dựa theo các pháp để giảng rõ Thật Tướng. Bởi lẽ, Thật Tướng của các pháp chính là tánh. Dựa theo pháp để nói, chẳng khác dựa theo tánh để nói.

2) Khiến cho mọi người dễ thấu hiểu. Chúng sanh vốn quên gốc đã lâu, nhưng hết thảy các pháp đều được chúng sanh cùng biết, cùng thấy. Chẳng bằng dựa theo các pháp để nói, khiến cho họ do các pháp mà ngộ tâm tánh.

3) Khiến cho mọi người hiểu rõ Nhất Chân pháp giới. Khởi Tín Luận nói: “Do chẳng biết một pháp giới, bất giác niệm dấy lên mà có vô minh, bèn thành chúng sanh”. “Một pháp giới” tức là Nhất Chân pháp giới. Trong mười pháp giới, muôn hình tượng la liệt, nhưng Chân Như là một. Đó chính là ý nghĩa “hết thảy có cùng một Thể”. Nếu biết trạng huống chân thật của hết thảy các pháp, không gì chẳng phải là Không Hữu đồng thời! Trên là từ mười phương chư Phật, dưới cho đến hết thảy chúng sanh, cùng với núi, sông, đại địa, tình và vô tình, không gì chẳng đều lấy tịnh tâm làm Thể đã rõ rành rành! Do Thật Tướng của tịnh tâm vốn là Không Hữu đồng thời; đó gọi là Nhất Chân pháp giới, cũng nói là “chư pháp nhất như” (các pháp giống hệt như nhau) . Cần phải biết: Hết thảy các pháp đều do tâm hiện. Tâm tánh đã là Không Hữu đồng thời; cho nên hết thảy các pháp không gì chẳng là Không Hữu đồng thời. Đó là điều thiện xảo thứ hai.

Ngài Long Thọ tôn ngài Mã Minh làm thầy. Vì thế, Khởi Tín Luận dựa theo các pháp để giảng rõ Chân Như, đúng là y bát tương truyền. “Nhất thiết thật” tức nghiễm nhiên nhìn vào hết thảy các pháp. Từ ngữ này nhằm phá chấp Vô. “Nhất thiết phi thật”: Bản thể của hết thảy các pháp chính là Không; từ ngữ này nhằm phá chấp Hữu. Lại ngừa người nghe chấp là “vừa Hữu vừa Vô”, hoặc “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô”, nên lại nói câu thứ hai và câu thứ ba sau đó. “Cập” có nghĩa là “liên cập” (liên quan với), tức là chẳng thể chỉ xem câu đầu tiên, mà cần phải nối kết với câu thứ hai và câu thứ ba thì mới thấu hiểu. Điều ấy có nghĩa là: Như vừa mới nói hết thảy các pháp thật và chẳng thật, chẳng phải cách biệt, chẳng phải dung thông. Hãy nên biết: Thật tức là chẳng thật, chẳng thật tức là chẳng phải không thật. “Thật chính là chẳng thật” tức là Hữu chính là phi Hữu, Sắc tức là Không vậy. “Chẳng phải thật” tức chẳng phải không thật, đó là chẳng phải Hữu mà là Hữu, Không tức là Sắc vậy. Bốn câu như thế đều trừ, trạng huống chân thật của các pháp là như thế. Trạng huống chân thật của tánh thể là như thế, bèn kết lại rằng: “Đó gọi là Thật Tướng của các pháp”.

Lại còn nói rõ “pháp tánh vốn chẳng thể nói”. Nói là Thật Tướng cũng là giả danh, chẳng thể chấp! Thường có người nghe “bốn câu đều trừ” và “Không Hữu đồng thời”, chẳng khỏi hoài nghi, [vì họ] cho rằng “cũng Hữu cũng Vô”, hay “chẳng phải Hữu chẳng phải Vô”, và “Không Hữu đồng thời” nghĩa vị chẳng sai khác! Vì sao vậy? Họ cho rằng “Không Hữu đồng thời” há chẳng phải là nói Hữu cũng được, mà nói Vô cũng được luôn hay sao? Há lại chẳng phải là “chỉ nói Hữu liền sai, chỉ nói Vô liền trật” ư? Vậy thì sao lại nói “cũng Hữu cũng Vô” hoặc nói “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô” đều là thiên chấp, cần phải trừ bỏ? Người ấy nói như thế, sai lầm mất rồi! Sai lầm to lớn lắm! Do không chỉ chẳng hiểu ngữ ý của “cũng Hữu cũng Vô” và “chẳng phải Hữu chẳng phải Vô”, mà còn chẳng hiểu ngữ ý của “Không Hữu đồng thời” mà ra! Hãy nên biết hai câu “cũng Hữu cũng Vô” và “chẳng phải Hữu chẳng phải Vô” do tiếp nối câu Hữu và câu Vô trước đó mà có, được gọi là “tứ cú” (bốn câu) .

[Kẻ đó cho rằng] dụng ý nói “cũng Hữu cũng Vô” là: “Do người thứ nhất chỉ nói Hữu, người thứ hai chỉ nói Vô, mỗi người lệch về một bên, thật sự là có bệnh! Ta chẳng phải như thế! Ta nói hết thảy các pháp cũng là Hữu, cũng là Vô. Hai bên đã đều là đúng thì căn bệnh lệch về một bên sẽ bị trừ”. [Kẻ lập luận như vậy] trọn chẳng biết đã nói Hữu thì chẳng thể nói Vô; đã nói là Vô thì chẳng thể nói Hữu. Nói “cũng Hữu cũng Vô” thì chính ngay lời ấy mâu thuẫn, huống chi xem thành Hữu là đúng, mà Vô cũng đúng luôn ư? Lời nói đã ba phải như thế thì nghĩa sẽ lại trở thành cách biệt, chẳng dung thông; cho nên phải trừ bỏ [cách nói “cũng Hữu cũng Vô”].

Dụng ý [của kẻ] nói “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô”: “Do những điều người thứ ba nói đúng là có bệnh, ta khác hẳn, ta nói ‘hết thảy các pháp, chẳng phải là Hữu, chẳng phải là Vô’. Đã là hai bên đều trừ, vậy thì căn bệnh chấp trước hai bên của người thứ ba đã trừ”. [Kẻ lập luận như vậy] trọn chẳng biết “chẳng phải Hữu thì sẽ là Vô”, sao lại nói “chẳng phải Vô?” Chẳng phải Vô thì là Hữu, sao lại nói “chẳng phải Hữu?” Há chẳng phải là hý luận ư? Chính là do vì thấy “Hữu là Hữu, Vô là Vô”, [cho nên hai đằng] cách biệt, chẳng dung hội, cũng giống hệt như căn bệnh của người thứ ba. Vì thế, cần phải trừ khử. Lại nữa, kiến địa của người thứ ba đã nói “Hữu Vô đều đúng”, chính là lệch về bên Hữu; mà kiến địa của người thứ tư, chính là nói Hữu Vô đều trật, vẫn y như cũ, chấp vào bên Không! Há chẳng phải đáng nên trừ khử ư? (“Hai đằng cùng đúng” thì cũng giống như Song Chiếu. “Hai đằng cùng sai” thì giống như Song Giá. Nhưng thật ra, vẫn là khác nhau rất nhiều. Do nói Song Chiếu, Song Giá là nói đạt được trung dung, còn nói Song Diệc (tức cũng Hữu cũng Vô), Song Phi (chẳng phải Hữu chẳng phải Vô) thì chỉ là Nhị Biên mà thôi) . Như đối với nghĩa “Không Hữu đồng thời” thì rõ ràng lúc Không chính là lúc Hữu, lúc Hữu chính là lúc Không. Không và Hữu viên dung, đã chẳng phải là hai, thì là chẳng có bên nào. “Bên” (tức bên Hữu, bên Vô) còn chẳng có, sẽ chấp vào đâu? So với “cũng Hữu cũng Vô”, “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô”, nghĩa vị khác biệt một trời một vực, sao lại nói là chẳng khác?

Tiến hơn nữa, nếu chúng sanh biết “Không Hữu đồng thời”, có thể thấy là Không lẫn Hữu đều chẳng thể nói. Nếu biết Không và Hữu còn chẳng thể nói, há còn phân biệt nữa ư? Đó là chính ý nghĩa vi nhiệm khi đức Phật nói “Không Hữu đồng thời”, bởi lẽ đã trừ tình kiến phân biệt của chúng sanh, lại dạy họ lìa danh tự và ngôn thuyết để tự chứng. Do đó, bất luận nói Hữu, hay nói Vô, nói “cũng Hữu cũng Vô”, hay nói “chẳng phải Hữu, chẳng phải Vô”, hết thảy đều trừ bỏ. Trên đây là nói theo nghĩa đối trị. Nếu nói theo nghĩa rốt ráo triệt để, nói “trừ” thì hết thảy đều trừ, nói “chẳng trừ” thì hết thảy đều “chẳng trừ”. Cần phải biết: Hễ nói đến Trừ thì là do chấp nên phải trừ. Nếu chẳng có gì chấp, sẽ chẳng có gì bị trừ! Vì thế, đối với “Không Hữu đồng thời”, cũng chớ nên chấp. Chấp cũng nên trừ! Vì sao nói như vậy? Hãy thử xem Tâm Kinh, trước là nói Sắc chính là Không, Không chính là Sắc. Do nói “Không Hữu đồng thời”, khiến cho mọi người ngộ điều ấy mà được nhập chánh trí Bát Nhã. Nhưng sau đó lại nói “vô trí diệc vô đắc” (chẳng có trí mà cũng chẳng có đắc), tức là ý nghĩa khai thị: Đối với “Không Hữu đồng thời”, cũng chớ nên chấp! Kinh này cũng nói rõ ràng, như nói “Bát Nhã phi Bát Nhã” vậy!

Ngay như khoa này cũng thế. Trước đó là nói “tắc sanh Thật Tướng, thành tựu công đức” (bèn sanh Thật Tướng, thành tựu công đức), nhưng khoa này lại nói “Thật Tướng tắc thị phi tướng, thuyết danh Thật Tướng” (Thật Tướng tức chẳng phải là tướng, bèn nói là Thật Tướng) cũng vì nhằm ngăn ngừa mọi người chấp trước Thật Tướng, cho nên nói “chẳng phải”, nói là “giả danh” để trừ khử vậy! Thật Tướng tức là Không Hữu đồng thời. Hãy nên biết: Vì sao chẳng thể chấp Không Hữu đồng thời? Do có chấp đôi chút, sẽ chấp lệch về bên Hữu, chẳng phải là “Không Hữu đồng thời”. Do vậy, phải nên trừ khử. Nếu nghe tôi nói lời ấy, mà đối với nghĩa thú “Không Hữu đồng thời”, trọn chẳng thấu hiểu quán chiếu, thì lại chấp lệch vào bên Không, sẽ chẳng phải là “Không Hữu đồng thời”, cũng nên trừ bỏ. Hãy nên lãnh hội như thế, hết sức trọng yếu!

Nói chung, nếu tình kiến rỗng không, nói “Không Hữu đồng thời” cũng được, mà nói bốn câu lại cũng chưa hề chẳng được! Nếu chưa được như thế, nói bốn câu cố nhiên là chẳng thể, dẫu nói “Không Hữu đồng thời” cũng chẳng thể được! Hãy chú ý nhé!

Trong nghĩa thứ hai của Thật Tướng như vừa nói trên đây: Khoa này và khoa trước, tức khoa “nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng liền thấy Như Lai), soi tỏ lẫn nhau. Do vậy nói rằng: Cũng có thể thấy trưởng lão đã hiểu sâu xa nghĩa thú, nhưng chỗ thâm giải của trưởng lão chẳng phải chỉ có vậy. Cần phải biết: Tánh có rất nhiều tên gọi khác nhau, nay chẳng nêu ra danh xưng nào khác, chỉ riêng nêu một danh xưng là Thật Tướng để nói, lại là để nói rõ các nghĩa thú trước đó như “thuyết pháp và chẳng thuyết pháp đều chớ nên giữ lấy”, nói “phi pháp, phi phi pháp”, nói “tắc phi, thị danh” v.v… Trên đây, đức Thế Tôn đã nói như thế, đều nhằm dạy chẳng chấp hai bên Không và Hữu để viên dung. Do chấp vào hai bên, sẽ chẳng phải là tánh, mà là tướng. Nếu giữ lấy tướng của pháp, tức là chấp ngã. Nếu giữ lấy tướng của phi pháp, đó cũng chính là chấp ngã. Nay trưởng lão đối với Thật Tướng “Không Hữu đồng thời”, cũng nói “tắc phi, thị danh”, chính là đối ứng khít khao với những điều đức Thế Tôn đã nói trước đó để nêu tỏ hai nghĩa, hòng khiến cho [thính chúng] lãnh hội. Hai nghĩa gì vậy?

1) Tánh vốn là Không Hữu viên dung (“đồng thời” có nghĩa là viên dung), Nếu chấp vào hai bên, sẽ chẳng tương ứng với bản tánh.

2) Không và Hữu viên dung, còn chớ nên chấp. Do có chấp trước đôi chút, sẽ là Không Hữu chẳng viên dung. Huống hồ hai bên càng chớ nên chấp, còn đợi phải nói chi nữa! Ở đây, thâm ý riêng nêu ra Thật Tướng để nói chính là do trưởng lão đã hiểu sâu xa nghĩa thú vậy.

Lại nữa, đối với những điều đã nói trên đây, chữ Phi trong khoa này hàm ý Ly, tức là nói tới công phu tu hành, tức là tương ứng với “ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật” (lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật) trong khoa sau. Hãy nên biết: Đấy chính là xét theo hai khoa khuyên nhủ trong hiện tiền và tương lai, thật sự chẳng có chỗ nào mà không tương ứng. Do những điều được nói trong hai khoa vốn nhằm soi tỏ lẫn nhau. Nghĩa này cho tới phần sau sẽ nói.