Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

Phần 40

2.3.1.1.2. Nói về pháp thí

(Kinh) Nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhân, phát Bồ Tát tâm giả, trì ư thử kinh, nãi chí tứ cú kệ đẳng, thọ trì, độc tụng, vị nhân diễn thuyết, kỳ phước thắng bỉ.

(經) 若有善男子、善女人，發菩薩心者，持於此經，乃至四句偈等，受持讀誦，為人演說，其福勝彼。

(Kinh: Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân phát tâm Bồ Tát, trì kinh này, thậm chí một bài kệ bốn câu v.v… thọ trì, đọc tụng, vì người khác diễn nói, phước ấy hơn phước người trước) .

Cổ bản và Đại Tạng Kinh đời Tống đều ghi là “phát Bồ Tát tâm giả”, bản lưu thông sửa Bồ Tát thành Bồ Đề, hãy nên vâng theo cổ bản. Vì sao vậy? Kinh dạy “chẳng thể độ mình, mà muốn độ người khác trước, chính là Bồ Tát phát tâm”. Nói là Lưu Thông, [chính là] chú trọng nơi pháp thí, lợi ích chúng sanh. Vì thế nói là “phát Bồ Tát tâm” để nêu rõ ý lưu thông. Hãy nên biết “Bồ Đề tâm” hàm nghĩa rất rộng, không chỉ là một chuyện pháp thí! Ở đây, do sắp chỉ dạy cách lưu thông, cho đặc biệt nêu ra “phát Bồ Tát tâm” để nói, hoàn toàn hô ứng với câu “vị nhân diễn thuyết” (vì người khác diễn nói) trong đoạn sau đó.

“Tứ cú kệ đẳng”: Đẳng (等, vân vân) là như nửa bài kệ, hoặc một câu. [Trong cách tính kính thước của một một văn bản thời cổ Ấn Độ], cứ bốn câu [bất luận dài hay ngắn, có vần hay không vần] là một Kệ, hai câu là nửa kệ. Trong kinh thường nói “bán kệ tức khả chứng đạo” (do nửa bài kệ liền có thể chứng đạo) . Như kinh văn đối với nửa bài kệ “bất thủ ư tướng, Như Như bất động” (chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động) trong phần sau, nếu có thể tin, nhận, phụng hành, sẽ tiến thẳng đến chỗ có của báu, huống hồ toàn bộ bài kệ, huống hồ toàn thể bản kinh!

Chữ Trì trong “trì ư thử kinh” có nghĩa là “vâng giữ”, có ý nghĩa khác biệt với “thọ trì” trong câu sau đó. Câu “thọ trì” là tự lợi, câu “diễn thuyết” là lợi tha. Đúng như pháp mà thọ trì, sẽ có thể ngộ nhập Vô Sanh. Bố thí mà chẳng trụ tướng, phước đã hơn hẳn người trước. Huống hồ lại vì người khác diễn nói kinh này, hành pháp thí chẳng trụ tướng ư? Kinh này vừa mở đầu liền nói “độ vô biên chúng sanh nhập Vô Dư Niết Bàn”, nay vì người khác diễn nói kinh này, tức là dùng pháp Vô Dư Niết Bàn để bố thí, há bố thí bảy báu của người kia có thể sánh bằng ư? Phần mở đầu kinh lại nói “bố thí chẳng trụ tướng”, thì nghe nói “chẳng trụ tướng” như vậy, sự bố thí ấy há chỉ là dùng bảy báu đầy ắp vô lượng số thế giới để bố thí mà thôi! Nói chung, hoằng dương kinh này chính là tiếp nối hưng thịnh dòng giống Phật, chúng sanh đạt được lợi ích chẳng thể nghĩ bàn! Phước ấy vượt trội [phước đức của] tài thí cần đợi nói nữa ư? Ý chỉ của kinh là coi trọng lưu thông pháp bảo vô thượng; do vậy, tiếp theo đó chỉ chuyên dựa theo diễn nói để luận. Lại còn nói rõ diễn nói như thế nào, [khiến cho thính chúng] sẽ tự hiểu rõ thọ trì như thế nào. Nói một bên chính là gồm thâu cả hai bên vậy.

2.3.1.2. Chỉ bày phương cách lưu thông

2.3.1.2.1. Trực chỉ bản tánh

(Kinh) Vân hà vị nhân diễn thuyết? Bất thủ ư tướng, Như Như bất động.

(經) 云何為人演說？不取於相，如如不動。

(Kinh: Vì người khác diễn nói như thế nào? Chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động) .

“Vân hà vị nhân diễn thuyết” (Vì người khác diễn nói như thế nào) là lời hỏi; trong ấy, chứa đựng hai nghĩa:

- Một là hỏi người diễn nói phải nên làm như thế nào?

- Hai là hỏi hãy nên diễn thuyết ý nghĩa của kinh như thế nào?

Hai câu “bất thủ ư tướng, Như Như bất động” chính là khai thị khuôn phép phải nên tuân thủ cho cả hai điều [thắc mắc] ấy. Lấy “thuyết” để nói, phải nên đối với các tướng năng thuyết (người có thể nói), sở thuyết (pháp được nói), và người nghe nói đều chớ nên chấp giữ. Đó gọi là “dĩ bất sanh diệt tâm thuyết Thật Tướng pháp” (dùng tâm chẳng sanh diệt để nói pháp Thật Tướng) . Kinh này chính là pháp Thật Tướng; vì thế, người nói phải nên dùng cái tâm chẳng sanh diệt để nói. Cái tâm chẳng sanh diệt chính là bản tánh, nó được diễn tả là “Như Như bất động”. Ý nói: Diễn nói Bát Nhã rất sâu, hãy nên tam luân thể không. Lại còn hãy nên xứng tánh mà nói, chỉ thẳng nguồn tâm, sẽ có thể khiến cho người nghe từ ngay Văn Tự Bát Nhã mà khởi Quán Chiếu Bát Nhã, ngộ Thật Tướng Bát Nhã. Trong lời ấy, hàm nghĩa: Chớ nên nói xằng bậy, mà cũng chớ nên nói nông cạn!

Lấy chuyện diễn nói kinh này để luận, nghĩa thú trong kinh này quá sâu, quá rộng. Trong phần trước đã nói “nhất thiết chư Phật giai tùng thử kinh xuất” (hết thảy chư Phật đều từ kinh này mà ra), tức là những điều được nói trong kinh này đều là pháp để thành Phật! Có thể biết độ sâu của kinh này! Lại nói “pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của chư Phật đều từ kinh này mà ra”, tức là hết thảy Phật pháp chẳng thể ra ngoài những điều được nói trong kinh này! Có thể biết mức rộng của kinh này. Vậy thì muốn vì người khác diễn nói, nếu chẳng nắm được phương cách cốt lõi trọng yếu, không chỉ là chẳng thể đảm đương sự to lớn, mà còn là tán loạn, chẳng quy hướng được, người nghe khó thể đạt được lợi ích nơi pháp! Vì thế, chỉ dạy chỗ cốt lõi trọng yếu trong ý nghĩa của kinh bằng hai câu sau đó, có thể thấy hai câu kệ ấy chính là ý chỉ trọng yếu của kinh này, mà cũng là ý chỉ chánh yếu của hết thảy Phật pháp. Tánh, tu, sự, lý được nói trong ngàn kinh vạn luận đã được gồm thâu trọn hết trong hai câu kệ ấy!

Nếu hiểu sâu hơn nữa, [sẽ thấy] bề ngoài là khai thị diễn nói như thế nào, cốt tủy bên trong là khai thị thọ trì như thế nào? Vì sao nói như vậy? Bởi diễn thuyết như thế, ắt là trước đó đã có thể thọ trì như thế! Nếu không, há có thể diễn nói ư? Hơn nữa, vì người khác diễn nói chính là vì muốn cho họ thọ trì như thế, sẽ lãnh hội như thế. Nhìn từ đó, hai câu kinh văn “bất thủ ư tướng, Như Như bất động” uẩn tàng ý nghĩa sâu rộng cũng đã rõ lắm rồi! Nay tôi sẽ theo từng tầng mà mổ xẻ!

Trước hết, hãy nên biết: Hai câu ấy chính là lời quy kết của cả bản kinh, mà cũng là lời nêu tỏ [ý nghĩa chánh yếu] của cả bản kinh. Thế nào là quy kết? Bộ kinh này từ đầu đến đuôi, những điều đã nói chẳng ngoài ý nghĩa “không giữ lấy”. Vừa nhìn là đã biết ngay, chẳng cần đợi phải dẫn chứng, cũng chẳng cần phải dẫn chứng thật cặn kẽ! Còn như các câu “nghĩa Như của các pháp, chẳng thật, chẳng hư, hết thảy các pháp đều là Phật pháp, pháp ấy bình đẳng…” đều là nghĩa Như Như. “Chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu” chính là nghĩa bất động. Nay bất quá dùng hai câu này để kết thúc ý nghĩa của cả bản kinh; do vậy, nói [hai câu ấy] là lời quy kết.

Như vậy thì sao lại gọi là “lời nêu tỏ”? Những điều được nói trong toàn bộ kinh này, tuy đều [nhằm diễn tả] nghĩa này, nhưng được thấy rải rác. Nếu học nhân chưa thể dung hội, quán thông, sẽ [giống hệt như người] nhìn biển cả mà than dài, chẳng biết tiến nhập từ chỗ nào? Vì thế, bèn nêu tỏ rằng: Điểm trọng yếu trong cả bản kinh này chẳng ngoài tám chữ “chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động”! Người học sẽ từ đó mà tiến nhập. Sau đó, người nghe đều có thể có cái trọng yếu cốt lõi để noi theo, chẳng đến nỗi ngó trước, trông sau, tản mạn chẳng có chỗ quy về vậy! Đó gọi là “lời nêu tỏ”.

Tiếp đó, hãy nên biết: Hai câu này đều nhằm nói lên công phu tu tập, mà cũng đều nhằm nói về hiệu quả thành tựu. Bởi lẽ, ắt phải là có thể “chẳng giữ lấy” thì mới có thể bất động. Nhưng cũng ắt phải có thể quán bất động thì mới có thể chẳng giữ lấy. Đó gọi “làm nhân quả cho lẫn nhau”. Nếu chỉ cho rằng “chẳng giữ lấy” là công phu tu tập thì ý nghĩa của kinh sẽ bị lệch lạc, chẳng toàn vẹn! Nay hãy theo thứ tự của kinh văn để nói.

Nói tới “tướng” thì tướng là gì? Tướng được nói trong kinh rất ư là nhiều. Tướng lục trần như sắc, thanh v.v… Tướng Lục Độ: Bố thí v.v… Thân tướng, tướng cõi Phật, tướng trang nghiêm, tướng phước đức, tướng chúng sanh, tướng hóa độ chúng sanh, tướng Bồ Đề, tướng phát tâm, tướng thượng cầu, tướng hạ hóa, tướng nhân, tướng quả v.v… đếm chẳng thể xiết. Nói chung, hễ nói một pháp, sẽ có tướng của nó. Nay nói khái quát rằng: Phàm đối với tất cả tướng, hết thảy đều chẳng giữ lấy! Hãy nên biết: Nói một chữ Tướng thì pháp và phi pháp đều thâu nhiếp trong ấy. Vì thế, nói “chẳng giữ lấy tướng” sẽ xuyên suốt ý chẳng đoạn diệt tướng. Vì sao vậy? Đoạn diệt là tướng Không, cũng chẳng có gì bị giữ lấy. Hãy nên lãnh hội như thế. Đó gọi là do một mặt này, phải nên thấy được mặt kia. Hễ đọc kinh Phật, điều thứ nhất là phải biết lý này. Nếu chẳng lãnh hội câu “bất thủ ư tướng” (chẳng giữ lấy tướng) như thế, sẽ chẳng ứng hợp với câu “Như Như bất động” sau đó.

Vì sao vậy? Không và Hữu là hai bên, hễ có một chút thiên lệch, sẽ chẳng phải là Như Như! Vì lẽ nào vậy? Hễ thiên vị bèn có giữ lấy, hễ giữ lấy là đã bị động. Nói chung, bất luận giữ lấy điều gì, hễ giữ lấy thì tâm động. Hễ giữ lấy bèn chấp tướng, chẳng phải là tánh Như Như. Kinh Viên Giác dạy: “Chủng chủng thủ xả, giai thị luân hồi” (Các thứ lấy, bỏ, đều là luân hồi) . Luân hồi tức là cái tâm sanh diệt. Nếu có điều gì bị chấp giữ, ắt sẽ có cái bị xả. Vì sao lấy, bỏ? Do phân biệt, chấp trước! Phân biệt, chấp trước thì gọi là “tâm sanh diệt”. Do đó, nói “các thứ lấy, bỏ, đều là luân hồi” giống như nói “các thứ lấy bỏ là do đều có tâm sanh diệt phân biệt, chấp trước”. Vậy thì nếu có thể chẳng giữ lấy, ngay lập tức sẽ lìa cái tâm sanh diệt, sẽ ngay lập tức thấy tánh bất sanh bất diệt. Do đó, nói: “Bất thủ ư tướng, Như Như bất động”.

Như Như bất động là tánh bất sanh, bất diệt. “Chẳng giữ lấy” chính là lời chân thật diễn tả vô trụ. Vô Trụ là lời diễn tả chân thật của bất động. Vì sao vậy? “Nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ” (Nếu tâm có trụ thì chẳng phải là trụ) . Nói “phi trụ” là nói rõ nó động. Nếu “tâm có trụ tức chẳng phải là trụ”, giống như nói “hễ có giữ lấy thì là tâm động”. Vì thế, ắt phải chẳng giữ lấy điều gì thì sau đó mới chẳng bị động. Như Như là tên gọi khác của Chân Như, đều là nói về bản tánh. Nhưng lập ra hai danh xưng, vì Chân Như là nói về cái sẵn có, còn Như Như là nói về chứng đắc. Bởi lẽ, khi chứng tánh, ngoài Trí chẳng có Lý, ngoài Lý chẳng có Trí. Trí và Lý ngầm hợp, được gọi là Trí Như, Lý Như, nên nói là Như Như. Như Như có nghĩa là Năng lẫn Sở đều cùng mất. Do chẳng có năng chứng (chủ thể có thể chứng), chẳng có sở chứng (pháp được chứng), bèn vượt khỏi căn trần, linh quang riêng chiếu; do vậy, Tịch Chiếu đồng thời. Do khi Tịch thì Chiếu, khi Chiếu thì Tịch, cho nên vô tướng, vô bất tướng. Do tướng và bất tướng đều chẳng có, cho nên là bất sanh bất diệt. Do nó bất sanh bất diệt, nên là Như Như bất động. Nay đã chẳng giữ lấy tướng sanh diệt, cho nên tánh Như Như bất sanh bất diệt hiện tiền. Vì thế nói “bất thủ ư tướng, Như Như bất động” (chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động) .

Kinh Viên Giác dạy: “Nhất thiết chư chúng sanh, vô thỉ huyễn vô minh, giai tùng chư Như Lai, Viên Giác tâm kiến lập. Do như hư không hoa, y không nhi hữu tướng. Không hoa nhược phục diệt, hư không bổn bất động” (Hết thảy các chúng sanh, vô minh vô thỉ huyễn, đều từ các Như Lai, tâm Viên Giác thành lập, như hoa đốm trên không, nương hư không có tướng. Nếu hoa đốm lại diệt, hư không vốn bất động) . Cái tâm Viên Giác của các đức Như là nói tới bản tánh mà Phật và chúng sanh cùng sẵn có. Nơi chúng sanh thì gọi là Như Lai Tạng. Như vậy thì câu này nói về cả thánh lẫn phàm, chẳng phải chỉ riêng nói theo phía Phật (nếu [người đọc hiểu câu ấy] chỉ nói về Phật, thì câu ấy sẽ không suông sẻ được) . Ví như hoa đốm trên hư không, nương vào hư không mà có tướng. Ví như chúng sanh từ vô thỉ đến nay, do bất giác, nương vào tánh vốn sẵn Không Tịch, mà huyễn hiện thành tướng vô minh. Do vậy, có thể biết: Vô minh bất quá là huyễn tướng duyên khởi trong bản tánh, ví như hoa đốm trên hư không. Trong hư không vốn chẳng có hoa đốm, tức là “trong tánh vốn chẳng có vô minh” cũng đã rõ rồi. Nếu hoa đốm trên hư không diệt mất, hư không vốn bất động. Ví như nếu vô minh diệt, tánh vốn bất động. “Vốn bất động” là nói ngay trong khi vô minh hiện hữu, tánh ấy vốn chưa từng động. Hãy nên biết: Thông thường nói “tâm động” thì chính là vô minh động. Do vậy, càng có thể hiểu rõ lý “chỉ cần có thể chẳng giữ lấy tướng, thì bản tánh Như Như bất động sẽ ngay lập tức hiện ra”. Lại cũng biết “lấy, bỏ” chính là do vô minh, nhưng vô minh vốn là huyễn tướng. Vậy thì chẳng giữ lấy tướng, sẽ ngay lập tức là Như Như bất động. Do chẳng có “lấy, bỏ”, vô minh đã bị trừ khử! Vì thế, người học phải nên ngay trong lúc “chẳng giữ lấy” liền vô trụ, đau đáu đổ công dốc sức. Nếu không, dẫu muốn chẳng giữ lấy, cũng chẳng thể được!

Đối với hai chữ Như Như, có vị giải thích chữ Như thứ nhất là tương tự, hoặc tương xứng, chữ Như kế tiếp là Chân Như. Ý nói: “Chẳng giữ lấy tướng thì mới tương xứng hoặc tương tự với Chân Như bản tánh mà tâm chẳng động”. Giải thích kiểu ấy chẳng thỏa đáng! Sách Đại Thừa Nghĩa Chương đã giảng rõ “Như Như còn gọi là Chân Như”. Hơn nữa, danh từ Như Như thường thấy trong các kinh Đại Thừa, phần nhiều là nói về cảnh giới của Phật, sao có thể nói là “tương tự” hoặc “tương xứng” cho được? Nếu muốn tách ra để giải thích, chữ Như thứ nhất có thể giải thích là “khế hợp”. Khế hợp Chân Như, đó gọi là Trí và Lý ngầm hợp. Hãy nên biết: Nếu [hiểu chữ Như thứ nhất] là “tương tự” hoặc “tương xứng” thì Thể là Thể, Trí là Trí, tướng Năng Sở rành rành, sao có thể nói “chẳng giữ lấy tướng” cho được? Vì thế, cách giải thích ấy thoạt nhìn thì chỉ cảm thấy nông cạn, nhưng suy xét kỹ, [rõ ràng là] hết sức chẳng phù hợp! Vì thế nói là “chẳng thỏa đáng!”

Phật nói “ly huyễn tức giác” (lìa huyễn liền giác), chữ Giác chính là nói tánh Như Như bất động. Chữ Tức là nói “ngay lập tức chính là”, có thể thấy: Chỉ sợ chẳng thể chẳng giữ lấy! Nếu có thể chẳng giữ lấy, ngay lập tức sẽ hiện thành. Nay giải thích “chẳng giữ lấy tướng” là tương tự với tánh, rõ ràng là trái nghịch lời Phật, muôn phần chẳng thể nghe theo!

Tôi vừa mới nói “người học hãy nên đối với hai chữ Bất Thủ (chẳng giữ lấy), thống thiết vận dụng công phu”, như vậy thì thế nào mới có thể chẳng giữ lấy? Quyết chớ nên xem thường tầng này, ắt phải nên suy xét kỹ lưỡng! Hãy nên biết: Chẳng giữ lấy tướng chính là lìa tướng. Kinh Viên Giác dạy: “Nhất thiết Bồ Tát, cập Mạt thế chúng sanh, ưng đương viễn ly nhất thiết huyễn hóa hư vọng cảnh giới, do kiên chấp trì viễn ly tâm cố. Tâm như huyễn giả, diệc phục viễn ly. Ly viễn ly huyễn, diệc phục viễn ly. Đắc vô sở ly, tức trừ chư huyễn” (Hết thảy Bồ Tát và chúng sanh đời Mạt, hãy nên xa lìa hết thảy cảnh giới huyễn hóa, hư vọng, do chấp trì chắc chắn tâm viễn ly. Cái tâm như huyễn cũng lại xa lìa. Lìa ‘xa lìa huyễn’, cũng lại xa lìa. Đạt được không có gì để lìa, tức là trừ các huyễn) . Xét kỹ ý nghĩa của đoạn kinh này, có thể thấy công phu “lìa tướng” hoàn toàn do kiên trì. Kiên trì là nói đến cưỡng chế. Tầng công phu này thật sự chẳng thể thiếu! Nếu không, tập khí “giữ lấy tướng” từ vô thỉ đến nay sao có thể trừ được?

Nhưng càng phải nên suy xét kỹ lưỡng, như thế nào thì mới có thể kiên trì chẳng giữ lấy? Muốn biết như thế nào thì mới có thể kiên trì chẳng giữ lấy, hãy nên trước hết biết chúng sanh vì sao giữ lấy? Chẳng có chi khác! Do có tâm phân biệt chấp trước “ta, người, chúng sanh, thọ giả”. Lại hãy nên biết: Tướng “tứ tướng” thật sự chẳng ngoài một ngã tướng, mà cội gốc của ngã tướng quả thật phát sanh từ ngã kiến. Càng phải nên suy xét cặn kẽ: Kiên trì chẳng giữ lấy cố nhiên đủ để trừ ngã kiến, nhưng chỉ có thể hàng phục, chẳng thể đoạn! Vì sao vậy? Do vô minh chưa phá. Hơn nữa, do vô minh, ngã kiến chưa đoạn, cũng rất đủ để phá hoại sự kiên trì. Như vậy thì chẳng dụng công nơi lìa vô minh, ngã kiến, sẽ chẳng thể được! Làm thế nào để có thể lìa? Chính là như trong phần trước đã dẫn kinh Viên Giác rằng “tri huyễn tức ly, bất tác phương tiện” (biết huyễn liền lìa, chẳng tạo phương tiện) . Hai chữ Tri Huyễn trong lời ấy chính là phương tiện mầu nhiệm nhất để lìa vô minh, chẳng cần phải tìm phương tiện khác!

Như vậy thì làm thế nào để có thể biết đó là huyễn? Kinh Lăng Nghiêm khai thị rõ ràng nhất. Kinh dạy: “Như Lai bổn khởi nhân địa, tối sơ phát tâm, tiên dĩ trực tâm chánh niệm Chân Như, thỉ năng viễn ly chư huyễn” (Nhân địa khởi đầu của Như Lai, trong lúc phát tâm ban đầu, trước hết là dùng trực tâm để chánh niệm Chân Như thì mới có thể xa lìa các huyễn) . “Chánh niệm” tức là giác chiếu, tức là phải thẳng thừng giác chiếu bản tánh Chân Như thì mới có thể biết nó là huyễn. Do vậy, có thể thấy: Trước hết, ắt phải ngộ bản tánh Như Như bất động thì mới có thể chẳng giữ lấy tướng. Đấy là lý do trước đó đã nói hai câu kinh văn “bất thủ ư tướng, Như Như bất động”, làm nhân quả cho nhau, phải nên dụng công lẫn nhau, chớ nên chỉ cho rằng câu “bất thủ” là công phu tu tập, câu Như Như là hiệu quả thành tựu!

Nói cách khác, không chỉ hãy nên hướng về “chẳng giữ lấy” để kiên trì, mà còn phải hướng về Như Như để giác chiếu. Hơn nữa, giác chiếu là tiền phương tiện của kiên trì; tức là muốn kiên trì chẳng giữ lấy, ắt trước hết phải nên tu giác chiếu. Nếu không, vô minh chưa đoạn, há có thể kiên trì? Do đó, kinh Viên Giác nói: “Nhất thiết Bồ Tát cập mạt thế chúng sanh, tiên đoạn vô thỉ luân hồi căn bản” (hết thảy Bồ Tát và chúng sanh đời Mạt, trước hết hãy đoạn căn bản luân hồi từ vô thỉ) . Căn bản của luân hồi chính là vô minh, ngã kiến. Như vậy thì đoạn như thế nào? Trước đó đã chẳng dẫn kinh Viên Giác đấy ư? “Nhất thiết Như Lai bổn khởi nhân địa, giai y viên chiếu thanh tịnh giác tướng, vĩnh đoạn vô minh, phương thành Phật đạo” (Hết thảy Như Lai khởi đầu tu nhân đều nương theo giác tướng thanh tịnh viên chiếu để vĩnh viễn đoạn vô minh thì mới thành Phật đạo) . Điều này có cùng ý nghĩa với đoạn kinh Lăng Nghiêm đã dẫn “tiên dĩ trực tâm chánh niệm Chân Như” (trước hết nên dùng trực tâm để chánh niệm Chân Như) .

Ví như thoạt đầu do vô tri, lầm coi bạn ác là kẻ tâm phúc, nay đã biết hắn ác, muốn đoạn giao với hắn, nhưng do có mối quan hệ lâu ngày, chưa thể cắt đứt ngay được, phải trước hết gây bất hòa với hắn, sau đó mới có thể đoạn tuyệt! Ở đây cũng giống như thế. Từ vô thỉ tới nay, lầm nhận vô minh huyễn thức là chân tâm, quan hệ chặt chẽ, lâu dài! Nay đã hoàn toàn vỡ lẽ, đại ngộ nó là sai trái, nếu chẳng liền nhanh chóng quay đầu, nhận biết chuẩn xác tự tánh thanh tịnh, mau chóng tiếp cận, tức là vẫn xen lộn với vô minh. Vì thế, giác tướng viên chiếu chính là trực tâm chánh niệm Chân Như, sẽ là tiếp cận chân tâm, mà tiếp cận chân tâm thì sẽ bất hòa với vô minh. Như thế thì mới mong vĩnh viễn đoạn vô minh được!

Do vậy, công phu khẩn yếu hoàn toàn thuộc trong hai chữ Viên Chiếu. Viên Chiếu là gì? Ngay trong lúc như thế ấy, nhất tâm trạm tịch, vằng vặc phân minh. Đó gọi là Chiếu. “Viên” là chẳng dốc sức, chẳng phải là không dốc sức, chẳng chìm, chẳng nổi, sáng ngời như vầng trăng tròn riêng chiếu. Khi ấy, một niệm chưa dấy lên, thanh tịnh khôn sánh, trọn khắp cái Thể thanh lương. Đó là diện mục vốn sẵn có. Mới học thì chẳng có định lực. Trong một sát na, niệm sau lại dấy lên. Chỉ cần dấy khởi giác chiếu, sẽ giống như cái cân, đầu này nâng lên thì đầu kia hạ xuống, lại thanh tịnh. Chú trọng sao cho miên mật, chẳng gián đoạn, khiến cho nó liên tục. Lâu ngày, sẽ có thể nhập Định. Còn như toàn thể Như Như bất động, há dễ gì liền có thể cấp tốc hiển lộ trọn vẹn ư? Nhưng dụng công như thế, sẽ tùy thuận tiến nhập. Hai câu trong kinh này chính là ý nghĩa đó. Không chỉ nên kiên trì hướng đến “chẳng giữ lấy”, mà còn phải hướng đến Như Như để giác chiếu. Khẩn yếu lắm đấy!

Nay lại dẫn kinh Viên Giác để chứng minh ý nghĩa “bản tánh giác chiếu có thể trừ vô minh”. Kinh dạy: “Ư vô sanh trung, vọng kiến sanh diệt” (Trong vô sanh, hư vọng thấy sanh diệt) . Đấy là nói tự tánh vốn sẵn bất sanh. Vốn sẵn bất sanh chính là vốn sẵn bất động. Sanh diệt tức là nói đến vô minh, ý nói: Trong tự tánh, vốn chẳng có vô minh. Nói “có vô minh” là do vọng kiến. Như thế thì nay biết bản tánh thanh tịnh giác chiếu; đó là chánh kiến. Tà, chánh chẳng cùng tồn tại. Chánh kiến hưng khởi, vọng kiến sẽ trừ. Vì thế, kinh ấy lại nói: “Như Lai nhân địa tu Viên Giác giả, tri thị không hoa, tức vô luân chuyển, diệc vô thân tâm thọ bỉ sanh tử. Phi tác cố vô, bản tánh vô cố” (Nơi nhân địa, Như Lai tu Viên Giác, biết là hoa đốm trên không, liền chẳng có luân chuyển, cũng chẳng có thân tâm nhận chịu sanh tử. Do chẳng làm, nên không có, vì bản tánh chẳng có) . Sanh tử chính là sanh diệt. Đấy là nói tự tánh vốn bất sanh, cho nên cũng bất diệt. Vì thế nói “bản tánh chẳng có”, cũng chính là chẳng có thân tâm để tiếp nhận sanh tử, do bản tánh vốn chẳng có sanh diệt, trọn chẳng phải là tạo tác khiến cho chẳng có. Do vậy, hãy nên phát tâm giác chiếu “tánh vốn chẳng sanh”.

Vì thế nói “nhân địa tu Viên Giác”, “nhân địa” là nói về lúc phát tâm tu hành. Chữ Tu là nói đến giác chiếu. Viên Giác là nói “tánh vốn chẳng sanh”. Tu như thế, sẽ biết hết thảy huyễn tướng sanh diệt, đều là hoa đốm trên hư không, Có tức là chẳng phải Có. Đã biết như thế, sẽ chẳng bị chuyển. Chẳng chuyển tức là bất động. Do vậy nói “tri thị không hoa, tức vô luân chuyển” (biết là hoa đốm trên hư không sẽ chẳng bị luân chuyển) . Hai câu ấy có cùng nghĩa với “tri huyễn tức ly” (biết huyễn liền lìa) . Đã biết huyễn liền lìa, cho nên cũng chẳng có thân tâm để tiếp nhận sanh tử, tức là pháp tánh Như Như. Nhìn gộp chung các phần kinh văn đã dẫn trên đây, sẽ có thể hiểu rõ: Trực tiếp hướng đến chỗ “vốn bất sanh” để giác chiếu chính là diệu pháp để trừ vô minh vậy!

Thế nào là “chỗ vốn bất sanh”? Tức là khi chưa dấy niệm, bèn giác chiếu. Niệm còn chưa dấy lên, sao gọi là tướng? Sao lại có giữ lấy? Nếu thật sự có thể [giác chiếu] miên mật, chẳng gián đoạn như thế, sẽ tự nắm chắc “chẳng giữ lấy”. Nói chung, một mặt hướng về chỗ bất động, nhiếp tâm giác chiếu nhằm thành tựu “chẳng giữ lấy”. Mặt khác thì khi gặp duyên, bèn kiên trì “chẳng giữ lấy” hòng viên mãn sự bất động ấy, ngõ hầu tánh thể Như Như có chỗ tiến nhập. Kinh Lăng Nghiêm cũng nói giống như vậy, như nói: “Chư tu hành nhân, bất năng đắc thành Vô Thượng Bồ Đề, nãi chí biệt thành Thanh Văn, Duyên Giác, cập ma quyến thuộc, giai do bất tri nhị chủng căn bản, thác loạn tu tập. Vân hà nhị chủng? Nhất giả, vô thỉ sanh tử căn bản, tắc nhữ kim giả, dữ chư chúng sanh, dụng phan duyên tâm vi tự tánh giả. Nhị giả, vô thỉ Bồ Đề Niết Bàn, nguyên thanh tịnh thể, tắc nhữ kim giả, thức tinh nguyên minh, năng sanh chư duyên. Duyên sở di giả, do chư chúng sanh khiển thử bổn minh, tuy chung nhật hành, nhi bất tự giác, uổng nhập chư thú” (Những người tu hành chẳng thể được thành Vô Thượng Bồ Đề, cho đến chẳng thành Thanh Văn, Duyên Giác, mà thành quyến thuộc ma, đều do chẳng biết hai loại căn bản, lầm loạn tu tập. Thế nào là hai loại? Một là căn bản sanh tử từ vô thỉ, cho nên ông và các chúng sanh dùng cái tâm phan duyên, ngỡ là tự tánh. Hai là Bồ Đề Niết Bàn từ vô thỉ vốn là cái thể thanh tịnh, nhưng nay ông do thức tinh nguyên minh có thể sanh ra các duyên, nhưng [cái thức ấy] chẳng thể nhận biết chân tánh, là do các chúng sanh đã đánh mất sự sáng suốt sẵn có, cho nên tuy suốt ngày vận dụng [tác dụng của chân tánh] mà chẳng tự hiểu biết, oan uổng vào trong các đường) .

Ở đây nói cái tâm phan duyên, tức là cái tâm bất giác vọng động. Từ “nguyên minh tịnh thể” cho đến “duyên sở di giả” chính là nói tới bản tánh Như Như bất động. Kinh ấy lại dạy: “Vân hà nhữ kim dĩ động vi thân, dĩ động vi cảnh. Tùng thỉ kịp chung, niệm niệm sanh diệt, di thất chân tánh, điên đảo hành sự, tánh tâm thất chân, nhận vật vi kỷ, luân hồi thị trung, tự thủ lưu chuyển” (Cớ sao nay ông lấy động làm thân, lấy động làm cảnh? Từ đầu cho đến cuối, sanh diệt trong mỗi niệm, bỏ sót mất chân tánh, xử sự điên đảo, tánh tâm mất lẽ thật, ngỡ vật là chính mình, luân hồi trong ấy, tự giữ lấy sự lưu chuyển) . Đoạn này nói càng rõ ràng: Tức là khi sơ phát tâm, hãy nên phân biệt chân vọng, hướng thẳng về chỗ vốn bất động để giác chiếu, chẳng đến nỗi bỏ sót sự sáng suốt sẵn có, oan uổng vào trong các đường, tự giữ lấy sự lưu chuyển.

Hãy nên biết: Giác chiếu như thế cũng cần phải nhiếp tâm. Nhiếp tâm cũng chẳng phải là vô niệm, mà cũng chẳng phải là rốt ráo vô tướng, hay chẳng giữ lấy, nhưng phàm phu chẳng nhờ vào đấy, sẽ chẳng có chỗ để thực hiện [tu tập]. Đó gọi là pháp môn “dùng huyễn trừ huyễn”. Do pháp này tuy cũng là huyễn, nhưng tùy thuận Chân Như. Do cái tâm tu nhân chẳng giống những cách “động niệm, giữ lấy tướng” khác, cho nên đạt được cái quả khác biệt rất lớn! Hơn nữa, pháp này bất quá là phương tiện để khởi đầu thực hiện, tuy là pháp môn tùy thuận Chân Như, nhưng năng chiếu và sở chiếu cũng sẽ thuận theo từng bước [tu tập] mà trừ sạch. Đó gọi là “có giác, có chiếu thì đều gọi là chướng ngại”. Vì thế, ắt phải lìa rồi lại lìa, đạt đến “không có gì để lìa” thì mới trừ các huyễn. Hãy nên biết như thế!

Nói chung, “Như Như bất động” chính là nghĩa bất sanh. “Chẳng giữ lấy tướng” tức là nghĩa vô trụ. Trước hết, cần phải giác chiếu “vốn bất sanh” thì mới có thể vô trụ. Còn như “chẳng trụ vào đâu” bèn chứng Vô Sanh, dụng công lẫn nhau; đó là môn trọng yếu. Hơn nữa, dụng công như thế, sẽ quán triệt cho tới cùng. Từ lúc mới khởi sự tu tập, cho đến [đạt tới các địa vị] Trụ, Hạnh, Hồi Hướng, Địa, Đẳng Giác, Diệu Giác, đều chẳng ngoài điều này. Vì thế nói: “Ly nhất thiết chư tướng, tắc danh chư Phật” (Lìa hết thảy các tướng thì gọi là chư Phật), “nhất thiết chư Phật tùng thử kinh xuất” (hết thảy chư Phật từ kinh này mà ra) . Trên đây đã đặc biệt dẫn hai kinh Lăng Nghiêm và Viên Giác để chứng minh nghĩa ấy, cũng đủ thấy pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề đều từ kinh này mà ra!

Tiến hơn bước nữa! Kinh này lấy “vô trụ phá ngã” làm ý chỉ trọng yếu. Có thể thấy toàn bộ bản kinh đều nhằm nói rõ nghĩa “muốn phá vô minh, hãy đừng nên giữ lấy tướng”. Nửa bộ sau nói “các pháp nhất như”, nói “hết thảy đều đúng” v.v… chính là diễn tả rõ rệt nghĩa “Như Như bất động”, hòng khiến cho [người nghe] thông đạt pháp vô ngã, mà nói là “thông đạt” thì trước hết dạy khai tri kiến của Phật. Từ đấy trở đi, lại giảng thông suốt nghĩa “duyên sanh tánh Không”. Khoa này đã dùng hai câu “bất thủ ư tướng” (chẳng giữ lấy tướng) để khai thị người học hãy nên giác chiếu bản tánh Như Như bất động. Khoa sau lại khai thị dùng quán pháp duyên sanh, phù hợp khít khao với nửa bộ sau thuộc phần Chánh Tông: Trước là nêu rõ Như Như, sau là nói “có cùng một nghĩa thú với duyên sanh”. Đó chính là chỉ ra ý chỉ trọng yếu của cả bộ kinh thuộc nửa bộ sau.

Người diễn thuyết nếu chẳng thông đạt ý nghĩa trong nửa bộ sau, sẽ chẳng nắm được yếu lãnh của nửa bộ đầu. Người thọ trì mà nếu chẳng biết nhập quán như nửa bộ sau đã nói, cũng lại chẳng nắm được yếu lãnh (cương lãnh chủ yếu)! Đấy là ý chỉ sâu xa của đức Thế Tôn, hãy nên tột bậc thấu hiểu. Cho đến khoa này, lại dạy giác chiếu bản tánh, khoa sau dạy quán pháp duyên sanh, càng thiện xảo hơn nữa, càng then chốt hơn nữa. Đấy chính là Phật tri, Phật kiến, học nhân phải gấp nên thông đạt như thế. Bởi lẽ, phàm phu toàn thể là vô minh. Tuy nói là “giác chiếu bản tánh”, nhưng diện mục của bản tánh ẩn kín đã lâu, không gì chẳng phải là vô minh đen kịt mà thôi! Vậy thì làm thế nào đây? Nay khai thị rằng: “Hãy nên trước hết quán các pháp duyên sanh để làm phương tiện”. Vì thế, khoa sau bèn kết luận rằng “ưng tác như thị quán”, ý nói: Phải nên quán như thế. Vì sao vậy? Quán các pháp duyên sanh tức là quán tướng Không của các pháp. Nếu khi tướng đã là Không, há còn giữ lấy ư? Sẽ là Như Như bất động, há chẳng đáng gọi là “thiện xảo” ư? Cũng chẳng đáng gọi là “then chốt” ư? Nghĩa này sẽ được đàm luận cặn kẽ trong khoa sau.

Chữ Diễn trong “diễn thuyết” có thâm ý trong ấy. “Diễn” là diễn dịch (演繹), ý nói: Nghĩa lý trong kinh u huyền sâu thẳm, người nói kinh bèn vạch trần chỗ vi tế, nêu tỏ chỗ ẩn tàng, trích dẫn rộng rãi để tuyên dương, cốt sao nghĩa lý được nêu bày cặn kẽ, thông suốt, thì mới chẳng uổng công nói vậy. Nói hết thảy các kinh thì đều phải nên tuân theo khuôn phép ấy.

Phần 41

2.3.1.2.12. Quán pháp duyên sanh

(Kinh) Hà dĩ cố? Nhất thiết hữu vi pháp, như mộng, huyễn, bào, ảnh, như lộ, diệc như điện, ưng tác như thị quán.

(經) 何以故？一切有為法，如夢幻泡影，如露亦如電，應作如是觀。

(Kinh: Vì sao vậy? Hết thảy pháp hữu vi, như mộng, huyễn, bọt, bóng, như sương cũng như chớp, hãy nên quán như thế) .

“Hà dĩ cố?” là hỏi nguyên do “chẳng giữ lấy tướng”, nguyên do có hai nghĩa như sau:

1) Vì sao chẳng giữ lấy? Ba câu đầu của bài kệ trên đã đủ để giải đáp.

2) Làm thế nào để có thể chẳng giữ lấy? Cần phải dùng trọn bài kệ thì mới đủ để giải đáp, nhưng chú trọng vào câu thứ tư. Nay tôi giả lập một cuộc vấn đáp để nói rõ.

Hỏi: Vì sao mà chẳng giữ lấy? Đáp: Do hết thảy sự tướng hữu vi đều là duyên tụ tập bèn sanh, duyên tán thì diệt. Biến hóa vô thường, nắm bắt chẳng được, giống như mộng, huyễn, bọt nước, hình bóng, sương, tia chớp vậy, tợ hồ là có, nhưng thật sự chẳng có!

Hỏi: Vậy thì làm thế nào để có thể chẳng giữ lấy? Đáp: Hãy nên đối với hết thảy pháp hữu vi, coi chúng như mộng, huyễn, bọt nước, hình bóng, sương, tia chớp, biết bản thể của chúng chính là Không, chẳng sanh tham chấp, sẽ có thể chẳng giữ lấy!

Do những điều vừa nói trên đây, ý chỉ chánh yếu của khoa này đã rõ rồi, nay tôi sẽ lại nói cặn kẽ. Hãy nên biết Như Như bất động là tánh chân thật, cũng được gọi là “pháp vô vi bất sanh bất diệt”. Phần trước đã nói: “Nhất thiết hiền thánh giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt” (Hết thảy hiền thánh đều do pháp vô vi mà có sai biệt) . Nay chẳng dạy quán chân tánh Như Như bất động của pháp vô vi, mà dạy quán huyễn tướng duyên sanh chẳng thật của pháp hữu vi là vì sao? Đó là do đức Thế Tôn biết rõ căn bệnh của phàm phu, đặc biệt khéo mở ra phương tiện. Trong ấy, có hai nghĩa trọng yếu:

1) Sở dĩ phàm phu là phàm phu, chẳng có gì khác! Trái nghịch giác, xuôi theo trần lao, hướng ra ngoài rong ruổi tìm cầu. Vì sao hướng ra ngoài rong ruổi tìm cầu? Chẳng có gì khác! Do phân biệt huyễn tướng, tham chấp huyễn tướng đó thôi! Cớ sao phân biệt tham chấp? Chẳng có gì khác! Lầm tưởng hết thảy các pháp hữu vi là chân thật. Do bởi lẽ đó, càng mê càng sâu, chẳng chịu quay đầu, vĩnh viễn bị luân chuyển. Vì thế, nay bước đầu nhập môn, bèn dạy trước hết hãy quán sâu xa hết thảy pháp hữu vi như mộng, như huyễn, như bọt nước, như hình bóng, như sương, như tia chớp, không gì chẳng là hư giả, hết thảy đều là Không, rốt cuộc chẳng đạt được gì! Cái đạt được chỉ duy nhất là mùi vị đắng cay mà thôi! Hơn nữa, cái khổ ấy vô cùng, có nói cũng chẳng nói được! Đó gọi là “vạn ban tương bất khứ, duy hữu nghiệp tùy thân” (muôn thứ chẳng mang được, chỉ có nghiệp theo thân) . Nếu có thể thường quán như thế, hiểu rõ lý “đều là Không”, ngõ hầu chẳng còn bị lường gạt nữa, để có thể tâm ý kiên quyết hồi quang phản chiếu! Đó là lý do muốn quán chân tánh vô vi, trước hết phải nên quán huyễn tướng của hữu vi. Đấy là nghĩa trọng yếu thứ nhất, ắt phải nên hiểu rõ!

2) Tánh quang của hết thảy phàm phu đã sớm bị vô minh ẩn lấp, giống như vầng mặt trời sáng rực, trọn bị mây đen che phủ, ánh sáng hoàn toàn tăm tối, chẳng thấy vầng thái dương nữa. Ở đây cũng giống như thế, vọng niệm lăng xăng, chưa từng tạm dừng. Nay muốn quán, mà năng quán (cái tâm quán) và sở quán (đối tượng được quán) không gì chẳng phải là vô minh, vọng thức, sao có thể quán thấy bản tánh cho được? Điều này chẳng khác gì mây đen đầy trời, chẳng thấy ánh sáng mặt trời, nhìn tới, nhìn lui, không gì chẳng là tướng tối tăm, rối ren; đấy là một đạo lý. Vì thế, kinh Viên Giác nói: “Dĩ luân hồi tâm, sanh luân hồi kiến, nhập ư Như Lai đại tịch diệt hải, chung bất năng chí” (Dùng cái tâm luân hồi để sanh kiến chấp luân hồi, vào trong biển đại tịch diệt của Như Lai, trọn chẳng thể đến được) .

“Luân hồi” có nghĩa là sanh diệt. “Tịch” là chẳng có âm thanh, ý nói: Chân Như chẳng thể dùng ngôn từ để diễn tả. “Diệt” là vô hình, tức là Chân Như chẳng thể dùng hình tướng để hiển lộ được! Theo chiều dọc tột cùng ba đời, theo chiều ngang trọn khắp mười phương, cho nên nói là Đại. Thể trọn đủ vạn đức, Dụng bao gồm vạn hữu, bèn nói là Hải (biển) . “Như Lai đại tịch diệt hải” chính là bản tánh Như Như bất động. Phàm phu đáng thương toàn là cái tâm sanh diệt, dẫu phát tâm tác quán, vẫn là cái thấy sanh diệt. Nay muốn dùng cái tâm sanh diệt và cái thấy sanh diệt ấy để quán tánh hải viên giác bất sanh diệt, sẽ là hoàn toàn trái ngược. Vì thế nói “bất năng chí”. “Bất năng chí” là nói muốn đi về phương Bắc mà bánh xe lại xoay về phía Nam!

Như vậy thì người tu Viên Giác muốn giác chiếu tánh Như Như bất động, há chẳng phải là trọn chẳng có chỗ thực hiện ư? Nay đức Thế Tôn đại từ bèn bảo rằng: “Đừng lo, có diệu pháp”. Pháp ấy như thế nào? Hãy nên quán các pháp là duyên sanh, sẽ tự có chỗ tiến nhập. Ý ấy chẳng khác nói: Thoạt đầu, chẳng cần cưỡng ép dứt bặt vọng niệm. Tuy muốn dứt, cũng chẳng thể được! Nhưng hãy nên hướng về hết thảy pháp hữu vi có tạo tác, có đối đãi để quan sát nó biến hóa, vô thường, giống như mộng, huyễn, bọt nước, hình bóng, sương, tia chớp, khiến cho cái tâm hiểu rõ: Hết thảy các pháp bất quá khi duyên tụ hội bèn hiện hữu, phát sanh huyễn tướng, thật ra, sanh chính là vô sanh. Từ đấy có thể biết: Bề ngoài tuy là muôn hình tượng la liệt, nhưng rốt cuộc bên trong chẳng có chi hết! Bất cứ lúc nào, bất cứ chỗ nào, hãy nên quán sát, giác chiếu như thế, sẽ có công đức chẳng thể nghĩ bàn!

Công đức chẳng thể nghĩ bàn là gì? Hãy nên biết: Quán lý “các pháp duyên sanh”, nếu lãnh hội “bản thể của hết thảy các pháp là Không”, sẽ có thể khế nhập tướng Không của các pháp. Tướng Không do tự tánh hiển lộ. Vì sao vậy? Tướng Hữu thì các pháp sai biệt muôn ngàn, tướng Không thì các pháp nhất như. Các pháp nhất như chính là do tánh quang hiển hiện. Tánh quang hiển hiện tức là vô minh đã “minh” (sáng suốt) . Tuy vô minh chưa chắc đã nhanh chóng đoạn sạch, chưa chắc đã nhanh chóng ngầm hợp với Như Như bất động, nhưng Trí và Lý đã ngầm hợp, thật sự dựa vào điều này. Vì sao vậy? Vọng niệm từ ngày nay trở đi mỏng dần. Đối cảnh, gặp duyên, chẳng dễ bị chúng xoay chuyển. Do vậy nói rằng: Quán các pháp duyên sanh, chẳng khác quán tướng Không của các pháp. Quán tướng Không của các pháp chẳng khác quán Như Như bất động. Nói cách khác, quán pháp hữu vi sanh diệt như mộng, như huyễn, sẽ bất tri, bất giác dẫn nhập pháp vô vi bất sanh bất diệt, công đức há có thể nghĩ bàn ư? Đây là nghĩa trọng yếu thứ hai, chúng ta phải nên hiểu rõ vậy!

Gộp chung hai nghĩa trọng yếu trên đây, có thể thấy quán như thế ví như dùng cần trục [để nâng vật nặng], bốn lạng đánh bạt ngàn cân, chẳng tốn sức mảy may. Nhẹ nhàng, khéo léo, vén mây mù mà thấy trời xanh, thật sự là phương tiện thiện xảo! Bất Huệ kể từ khi học Phật tới nay, hai mươi năm trước, tuy tu đủ loại pháp, đủ loại tác quán, chẳng hề có tiến bộ mảy may! Một hôm, đối với bốn câu kệ này, bỗng có chút ngộ, nương theo đấy để tu Quán, thoạt đầu cũng dường như “tức”, dường như lìa, dường như hiểu rõ, có lúc mờ mịt, chưa thành khối được, trọn chẳng có công hiệu cho lắm. Kế đó, ngộ ra phải nên trong hết thảy các cảnh duyên mà cực lực tác ý quán sát, dẫu chuyện cực nhỏ, hoặc cực thuận lòng, hoặc lúc tột bậc trái ý, đều dùng đạo lý “như mộng, như huyễn” v.v… để ấn chứng. Ngay cả tu trì Phật pháp, cũng dùng đạo lý “như mộng, như huyễn” v.v… để ấn chứng. Đi, đứng, nằm, ngồi, chẳng lìa lý này. [Hành trì] thật lâu như thế, tuy công phu “chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động” còn nông cạn, nhưng thật sự kể từ khi tác quán như thế, cái tâm dần dần cảm thấy rỗng rang, đối với hết thảy các cảnh tướng, đã dần dần có thể bất động. Khi xem kinh, tầm mắt cảm thấy thông thoáng. Khi niệm Phật, cũng cảm thấy là thực tiễn. Nay tôi xin các vị hãy thử xem, ắt sẽ có thọ dụng. Hãy nên biết: Phàm phu lè tè sát đất muốn hồi quang phản chiếu mà bỏ cách này, sẽ không có chỗ nào để thực hiện, xin hãy trân trọng!

Nay tôi tổng hợp ý nghĩa của khoa này và khoa trên đây để diễn nói: Đoạn trước nói “Như Như bất động” là nói tánh thể viên mãn hiển hiện. Luận đến rốt ráo, cần phải đạt tới địa vị Phật, thì mới có thể thực hiện viên mãn. Từ Sơ Trụ trở lên, bất quá là hiện từng phần. Vì thế bảo là Phần Chứng Giác. Nếu là người thuộc Tín vị (các địa vị thuộc Thập Tín), chỉ có thể phảng phất. Đó được gọi là Tương Tự Giác. Vì thế, người xưa có người giải thích chữ Như đầu tiên (tức chữ Như thứ nhất trong Như Như bất động) là “tương tự”. Nhưng ý nghĩa của câu kinh “Như Như bất động” là sơ phát tâm cho đến rốt ráo quán triệt đến tận cùng. Vì thế, chớ nên ngây ngốc giải thích [chữ Như thứ nhất] là “tương tự”. Hãy nên giải thích là Chân Như, thì sẽ có thể nhiếp trọn hết thảy. Bất luận tương tự mà hiện, hay phần chứng mà hiện, cho tới viên mãn hiển hiện, đều do “chẳng giữ lấy tướng” mà có. Vì thế, chữ Tướng, hay chữ Bất Thủ, ý nghĩa cũng đều là bao gồm sâu rộng, quán triệt đến tận cùng! Tướng thì chẳng luận Không, Hữu, cũng như “đôi bên cùng có”, “đôi bên cùng không”, đều được thâu nhiếp trong ấy. Tổng tướng thì là ngã chấp và pháp chấp. Đối với các tướng ấy, hết thảy chẳng chấp, chính là “chẳng giữ lấy”. Hơn nữa, ngay cả “chẳng giữ lấy” cũng lại chẳng giữ lấy! Tức là ngay cả Lìa cũng lìa, đạt được “không có gì để lìa”, tức là trừ các huyễn. Như vậy thì tánh thể Như Như bất động sẽ hoàn toàn phô bày!

Nhưng phương pháp để thực hiện thì cần phải giác chiếu khi chưa khởi tâm động niệm, tức là quán bản tánh của Như Như bất động. Đấy chính là ý nghĩa dùng bất sanh bất diệt làm cái gốc để tu nhân trong kinh Lăng Nghiêm. Đó cũng gọi là ý nghĩa “nương vào tánh vốn Tịch để tu Chỉ, sau đó sẽ đắc Định. Nương vào tánh vốn Chiếu để tu Quán, sau đó sẽ đắc Huệ”. Nếu chẳng biết thực hiện từ chỗ này, sẽ là tu tập lầm loạn, tu mù luyện đui, ví như nấu cát thành cơm, vĩnh viễn chẳng thể thành! Tuy sơ học hoàn toàn là vô minh, quán chẳng thấy được, nhưng ắt phải nên hiểu sâu lý này, siêng năng chiếu trọn. Như phần trước đã nói “niệm trước đã diệt, niệm sau chưa sanh, chính ngay trong lúc đó, nhất tâm trạm tịch rành rẽ, rõ ràng”, đó gọi là Chiếu. “Viên” là chẳng phải dốc sức, chẳng phải không dốc sức, chẳng chìm, chẳng nổi. Đây chính là một tia huệ quang, là phương tiện tối sơ để biết huyễn liền lìa. Mặt khác lại vâng theo bài kệ này, quán hết thảy các pháp đều như mộng, huyễn, bọt nước, hình bóng, sương, tia chớp, duyên sanh chính là Không. Đấy lại càng là phương tiện nhất trong các phương tiện, đó gọi là “biết huyễn” vậy. Tốt nhất là hai thứ cùng kiêm tu!

Do hai cách ấy, giúp lẫn nhau thành tựu. Bởi lẽ, giác chiếu bản tánh chính là dụng công nơi cội nguồn. Quán hết thảy các pháp chính là dụng công nơi cảnh duyên. Lại nữa, phép Quán trước phần nhiều có nghĩa là tu Định, phép Quán sau phần nhiều có nghĩa là tu Huệ. Định cố nhiên có thể sanh ra Huệ, nhưng nếu chẳng khai Huệ trước thì Định cũng chẳng thể thành. Vì thế, trong hỗ trợ, duyên sanh quán càng trọng yếu hơn. Do quán tưởng duyên sanh, sẽ có thể dẫn nhập Như Như bất động. Nghĩa ấy trong phần trước đã nói tường tận rồi!

Hãy thử nghĩ câu “ưng tác như thị quán” (hãy nên quán như thế), có ý nghĩa “hết sức chẳng thể không làm điều này”, khẩn thiết dường nào? Chữ Tác khẩn yếu, hàm ý phải nên mười phần tác ý để quán vậy! Đức Phật nói kinh này vốn vì hàng phàm phu phát đại tâm mà nói. Hai câu kệ này chính là chỉ dạy hàng phàm phu đại tâm chỗ thực hiện để dụng công. Vì thế, hai phép Quán trước và sau cần phải chú trọng miên mật, thay đổi nhau mà hành. Hành lâu ngày, ắt sẽ có chỗ đạt được!

Hai chữ Như Thị cố nhiên là nói “như mộng, như huyễn” v.v… trong phần kinh văn trước đó. Cần phải biết: Như mộng, như huyễn chính là nói tướng của pháp vốn Không, cũng chính là nói “tánh của các pháp nhất như”. Có thể thấy nói “như thị” quả thật chứa đựng ý vị “nhất như, đều là”. Do vậy, quán các pháp duyên sanh, sẽ liền có thể khế nhập Như Như bất động. Như vậy thì thực hiện phép Quán này, sẽ có thể tiến lên đến cùng, thấy thấu triệt bản tánh. Do đó nói “ưng tác như thị quán” (hãy nên nói như thế), sẽ giống như nói “quán hết thảy các pháp như mộng, như huyễn”, tức quán [các pháp hữu vi] đều nhất như, đều chính là. Vì vậy, hãy nên quán. [Đức Phật đã] ra rả khai thị, há có nên xem thường, đọc lướt qua ư?

“Pháp hữu vi” chẳng phải chỉ là pháp thế gian, mà Phật pháp cũng được bao gồm trong ấy. Vì thế nói “nhất thiết” (hết thảy) . Kinh Viên Giác dạy: “Sanh tử, Niết Bàn do như tạc mộng. Vô khởi, vô diệt, vô lai, vô khứ. Kỳ sở chứng giả, vô đắc, vô thất, vô thủ, vô xả. Kỳ năng chứng giả, vô tác, vô chỉ, vô nhậm, vô diệt. Ư thử chứng trung, vô năng, vô sở, tất cánh vô chứng, diệc vô chứng giả, nhất thiết pháp tánh, bình đẳng vô hoại” (Sanh tử, Niết Bàn giống như giấc mộng hôm qua. Chẳng khởi, chẳng diệt, chẳng đến, chẳng đi. Cái được chứng thì chẳng được, chẳng mất, chẳng lấy, chẳng bỏ. Cái có thể chứng thì chẳng làm, chẳng dứt, chẳng tùy ý, chẳng diệt. Trong sự chứng ấy, chẳng có Năng, chẳng có Sở, rốt ráo chẳng chứng, cũng không có người chứng, tánh của hết thảy các pháp bình đẳng, chẳng hoại) . Trong ấy, xem hết thảy giống như mộng, huyễn rỗng không. Đó được gọi là “tướng Không của các pháp”, tức là ý nghĩa “chẳng giữ lấy tướng”, cũng chính là chỉ dạy “quán hết thảy như mộng, huyễn mà rỗng không, sẽ khế nhập Như Như bất động”. Vì thế, kết lại rằng: “Nhất thiết pháp tánh, bình đẳng bất hoại” (Tánh của hết thảy các pháp bình đẳng bất hoại) . Bình đẳng chính là Như Như, “bất hoại” tức là bất động. Vì thế, đoạn kinh Viên Giác vừa mới được trích dẫn ấy chính là lời chú giải cho hai câu kệ trong kinh này.

Nói chung, bất luận nhiễm pháp hay tịnh pháp, hễ đã có pháp ấy, bèn có đối đãi. Đã thành đối đãi, sẽ là hữu vi, sẽ có sanh diệt. Vì thế, đều là như mộng, như huyễn, nhưng muốn chứng pháp vô vi dứt bặt đối đãi, mà chẳng khởi tu từ pháp hữu vi đối đãi, sẽ chẳng thể được! Vì bỏ pháp này, sẽ chẳng còn có chỗ để thực hiện được! Không chỉ quán duyên sanh là pháp hữu vi; ngay cả giác chiếu bản tánh cũng là pháp hữu vi. Vì sao vậy? Giác chiếu tức là quán. Đã có năng quán (chủ thể có thể quán) và sở quán (đối tượng bị quán), liền trở thành đối đãi. Do có đối đãi, liền có tướng, liền rơi vào hữu vi. Những điều được nói trong kinh này đều là pháp vô vi. Lại còn nói rõ ràng: “Nhất thiết hiền thánh giai dĩ vô vi pháp nhi hữu sai biệt” (Hết thảy hiền thánh đều do pháp vô vi mà có sai biệt) . Nay khi khai thị, diễn nói, thọ trì, bèn dạy hãy nên quán pháp hữu vi. Đấy là điểm then chốt lớn nhất trong ý chỉ của kinh, cũng chính là then chốt khẩn yếu trong học Phật. Hãy nên biết “vô vi” chính là nói “vô sở tác vi” (không có gì được thực hiện, [hiểu theo nghĩa] dẫu làm mà chẳng chấp, chứ chẳng phải là hoàn toàn không làm gì!) Nếu không làm gì cả, sao có thể trừ vọng? Sao có thể chứng chân? Sao có thể chuyển phàm? Sao có thể thành thánh? Vì thế, pháp vô vi cần phải thực hiện từ pháp hữu vi; do đó nói “ưng tác” (hãy nên làm) . Chữ Tác hữu lực, đó là nghĩa trọng yếu thứ nhất phải nên hiểu rõ. Do vậy, pháp vô vi là mục đích, nhờ vào pháp hữu vi để làm đường nẻo.

Nếu chỉ công nhận vô vi, coi thường, vứt bỏ hữu vi, thì chính là tự tuyệt. Nếu chấp hữu vi, chẳng biết vô vi, lại là tự vạch giới hạn. Trường hợp trước gọi là “chấp tánh phế tu”. Trường hợp sau là “chấp Sự mê muội Lý”. Đó là nghĩa trọng yếu thứ hai phải nên hiểu rõ.

Tu pháp hữu vi mà chẳng chấp; đó là “vô vi”. Trừ điều này ra, chẳng có gì khác gọi là “pháp vô vi”. Do vậy, phần mở đầu kinh này liền nói “thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ” phát xuất từ “hãy nên độ trọn hết chúng sanh”. “Chẳng trụ nơi pháp” hãy nên phát xuất từ hành bố thí. Từ đó trở đi, chỉ thú của kinh không gì chẳng là như thế. “Độ chúng sanh, hành bố thí” là pháp hữu vi. “Chẳng diệt độ, chẳng trụ pháp” là pháp vô vi. Cách làm như thế, chính là dính dáng Hữu mà chẳng trụ Hữu, quán Không mà chẳng trụ Không. Dẫu suốt ngày hành Lục Độ vạn hạnh, suốt ngày giảng kinh, thuyết pháp, mà thật sự là suốt ngày Niết Bàn!

Do vậy có thể biết: Chẳng giữ lấy pháp, hãy nên thực hiện từ chẳng giữ lấy phi pháp. “Tức phi” hãy nên thực hiện từ “thị danh”. “Chẳng chấp trước” hãy nên thực hiện từ “chẳng đoạn diệt”. Vô thật hãy nên thực hiện từ vô hư. Cho tới “chẳng thánh, chẳng phàm”, liền từ “có thánh, có phàm” mà thấy. “Chẳng một, chẳng khác” liền thấy từ “một, khác”. Chẳng đến, chẳng đi thấy từ đến, đi. Đó gọi là các pháp nhất như, là pháp bình đẳng. Cho tới bất sanh bất diệt sẽ từ sanh diệt mà thấy. Nghĩa này chính là “tuy sanh diệt nhưng thật sự chẳng sanh diệt, tuy chẳng sanh diệt mà thị hiện có sanh diệt”. Đó gọi là “chẳng trụ sanh tử, chẳng trụ Niết Bàn”. Ý chỉ Vô Trụ do vậy được rốt ráo viên mãn!

Nhưng điều then chốt ở quán pháp duyên sanh như mộng, như huyễn, hiểu rõ chúng đều là Không; do vậy, vô trụ. Vì thế, phương tiện trọng yếu nhất của người học là phải nên quán như thế. Quán như thế, tức là chẳng phế hữu vi, chẳng trở ngại vô vi. Tự nhiên mà như vậy, giá và chiếu đồng thời. Từ Trung mà khế nhập biển tánh viên giác Như Như bất động! Một bộ kinh điển rất sâu, quy vào bốn câu kệ tột bậc bình đạm, tột bậc thân thiết. Hết thảy chúng sanh, bất luận lợi căn hay độn căn, đều có thể tùy thuận mà vào. Đó gọi là diệu pháp vô thượng quá sâu, trăm ngàn vạn kiếp khó gặp gỡ. Đó được gọi là “nghĩa chân thật”.

Điều này cùng với các chuyện mặc áo, ăn cơm v.v… được trần thuật trong Tự Phần có cùng một nghĩa vị, đều là chỉ dạy “đạo chẳng xa người”, ở ngay trong cuộc sống thường nhật. Cần phải trong cuộc sống thường nhật, nhìn thấu suốt, nắm chắc. Thành Phật, thành Bồ Tát, sẽ ở ngay trong ấy. Tất cả các hạnh nguyện tự độ, độ người khác v.v... cho đến các chuyện như lễ Phật, tụng kinh, hãy nên coi như việc thường ngày, dẫu khốn đốn, bất an vẫn chẳng lìa, dẫu [tận tụy] thực hiện, lại như không làm chuyện gì, ngõ hầu gần với đạo! Do đó, nắm được bốn câu kệ ấy thì không chỉ nắm vững toàn bộ bản kinh, nắm được hết thảy Phật pháp, mà thành Phật, thành Bồ Tát cũng nắm được. Đó gọi là “hết thảy chư Phật và pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề của chư Phật đều từ kinh này mà ra”. Nay mới biết chư Phật và Phật pháp đều từ quán hết thảy các pháp hữu vi như mộng, huyễn, bọt nước, hình bóng, sương, chớp v.v… như thế mà ra vậy!

Chúng ta may mắn đội ân Phật, được truyền trao diệu pháp này, chỉ có cách nương theo pháp này, thọ trì như thế, diễn nói như thế, khiến cho hết thảy chúng sanh đều nên quán như thế, đều chứng đắc Vô Sanh, thì mới hòng báo đáp đôi chút ân của đức Bổn Sư vậy. Tới đây, đã nói xong phần ý chỉ trọng yếu, còn như các thí dụ mộng, huyễn v.v… ý nghĩa hết sức tinh vi, hết sức vi tế, hết sức mầu nhiệm. Do vậy, quán điều này sẽ có thể chứng đạo. Nay tôi sẽ nói tỉ mỉ [các thí dụ ấy].

Trong kinh Phật, có nói rất nhiều thí dụ về pháp hữu vi. Ngoài các thí dụ như mộng, huyễn v.v…, còn có thành Càn Thát Bà, trăng trong nước, cây và cọc, dây thừng và con rắn, hoa đốm trên hư không, sừng thỏ, lông rùa v.v… Ý chỉ chánh yếu không gì chẳng nhằm phô bày lý “vạn pháp đều là Không” để cảnh cáo phàm phu đừng tưởng lầm đó là thật, nhằm phá phân biệt, chấp trước, dẫn họ thoát khỏi chốn mê. Trong bản dịch kinh Kim Cang đời Ngụy, có nêu ra chín thí dụ, tức là “nhất thiết hữu vi pháp, như tinh, ế, đăng, huyễn, lộ, bào, mộng, điện, vân, ưng tác như thị quán” (hết thảy các pháp hữu vi, như tinh tú, che lấp, đèn, huyễn, sương, bọt nước, mộng, tia chớp, mây, hãy nên quán như thế) . Bản dịch đời Tần nói ước lược thành sáu, tuy ít nhiều khác biệt, nhưng Lý là một!

Trong sáu thí dụ, thí dụ về mộng là Tổng. Huyễn, bọt nước, hình bóng, sương, chớp là Biệt, đều nhằm nói rõ “như mộng”. Kẻ căn tánh tốt đẹp, vừa nghe thí dụ về mộng, đã có thể hiểu rõ bản thể của pháp duyên sanh chính là Không. Do sợ có kẻ chưa liễu giải, nên lại nói năm thí dụ như huyễn v.v… Nếu hiểu rõ năm thí dụ, sẽ có thể vỡ lẽ “vạn sự đều quy vào một giấc mộng”. Nói đến mộng thì đó là một pháp duyên sanh. Cổ nhân nói “nhật hữu sở tư, dạ hình chư mộng” (ngày suy nghĩ gì, đêm nằm mộng đó) . Những điều suy nghĩ chính là duyên của nằm mộng, cũng có giấc mộng trọn chẳng suy nghĩ thì thế tục nói là “thác triệu” (托兆, điềm báo trong mộng) . Thác triệu cũng là duyên để nhập mộng. Vì thế, mộng là pháp duyên sanh.

Hễ có duyên, ắt có nhân. Cái nhân của nằm mộng là gì? Chính là ý thức (còn gọi là vọng tâm) . Nếu chẳng có cái nhân ấy, duyên cũng chẳng thể nào gặp được! Vì thế nói “bậc chí nhân chẳng nằm mộng”, bởi người có đạo, tuy vọng tâm có thể chưa đoạn, nhưng ắt đã có thể hàng phục. Vì thế, ít mộng. Do vậy có thể biết: “Nhất thiết giai duy tâm sở tạo” (hết thảy chỉ do tâm tạo) .

Đáng thương phàm phu khi mộng cố nhiên là vọng tâm, dẫu ngay trong lúc được gọi là “tỉnh”, vẫn toàn là vọng tâm. Bởi lẽ, nói là “tỉnh”, nhưng vẫn là mộng như cũ! Vì sao vậy? Do trước nay cứ mê, chưa giác. Nếu đã giác, quyết chẳng đến nỗi chỉ biết bi, hoan, ly, hợp, được, mất, cùng quẫn, hanh thông trong mộng là giả, nhưng lại cho rằng bi, hoan, ly, hợp, được, mất, cùng quẫn, hanh thông lúc tỉnh là thật. Cần phải biết: Cái tâm trong khi tỉnh và cái tâm trong lúc mộng đều hư vọng, chẳng thật! Do vậy, khi tỉnh thì đủ loại cảnh ngộ, hoặc do mưu tính mà thành, hoặc là chuyện ngoài ý muốn, đều có cùng lý do với [đủ loại cảnh ngộ mà người nằm mộng sẽ thấy] khi nhập mộng do ban ngày suy nghĩ, hoặc do thần linh thác triệu! Nhưng nháy mắt đều là Không, trọn chẳng có gì để đạt được, cũng lại trọn chẳng có mảy may sai khác! Há chẳng phải là khi mộng chính là lúc tỉnh ư? Do đó cảnh cáo rằng “như mộng”! Nếu cứ mê luyến, so đo, phân biệt, chấp trước vào đấy, chẳng xả, đúng là “kẻ si nói mớ” vậy. Do vậy bảo: “Trước nay, chúng sanh bất giác”. Nay nói “như mộng” chính là kêu gào họ hãy mau chóng tỉnh giấc! Hoặc nói: Lý như mộng là nói về pháp thế gian, đúng là chẳng lừa gạt! Nhưng Vĩnh Minh Diên Thọ thiền sư nói “đại tác mộng trung Phật sự” (thực hiện Phật sự lớn lao trong mộng), vì sao cũng có thể quán Phật pháp như mộng? Ở đây, có bốn nghĩa trọng yếu, chớ nên không biết. Nói theo phía phàm phu thì có hai nghĩa:

1) Quán Phật pháp như mộng có nghĩa là “chớ nên chấp trước”. Phật pháp trọng tại phá ngã. Nếu có chấp trước, sao có thể phá ngã cho được? Vì thế, phải nên triệt để trừ khử [chấp trước]. Phật pháp còn chẳng thể chấp, huống hồ pháp thế gian ư?

2) Học Phật là để chứng tánh. Nếu chẳng chứng tánh, sẽ chẳng thể siêu phàm nhập thánh. Nhưng tánh thể không tịch; vì thế, hết thảy công phu tu tập, ắt phải nên quy vào “chẳng có gì để đạt được”, thì mới tương ứng tánh không tịch. Quán Phật pháp như mộng, nhằm dạy siêng tu Phật sự, nhưng quy vào “trọn chẳng thể đạt được”, ngõ hầu Năng lẫn Sở cùng mất, trí và lý ngầm hợp!

Nói theo phía Phật, Bồ Tát, nghĩa này cũng có hai điều:

1) Phật, Bồ Tát đều là người đã giác, thực hiện Phật sự lớn lao để rộng độ chúng sanh, mà có thể như chẳng hề thực hiện chuyện ấy, coi như nằm mộng, coi Niết Bàn như giấc mộng hôm qua. Do vậy, chẳng trụ Niết Bàn, thực hiện Phật sự lớn lao. Coi sanh tử như giấc mộng hôm qua, cho nên chẳng trụ trong sanh tử, mà thường ở trong Định.

2) Bồ Tát thực hiện Phật sự, tự giác, giác tha. Còn như địa vị Phật đã giác rốt ráo, nhưng vẫn làm Phật sự, do vô tận chúng sanh vẫn còn đang trong mộng. Do lòng Bi đồng thể, chẳng tự cho là rốt ráo. Vì thế, thường hành Bồ Tát đạo, hiện thân trong chúng sanh chưa tỉnh giấc mộng lớn để làm Phật sự. Do vậy, tổ Vĩnh Minh nói “đại tác mộng trung Phật sự” (làm Phật sự lớn lao trong mộng) .

Gộp chung cả bốn nghĩa trên đây, có thể biết đại giác là thấy sanh tử và Niết Bàn vốn chẳng thể được, cho nên nói: “Sanh tử, Niết Bàn, giống như giấc mộng hôm qua”. Ý nói: Trụ trong sanh tử, cố nhiên là nằm mộng. Trụ trong Niết Bàn cũng là nằm mộng, ắt chẳng trụ vào đâu, đó là đại giác. Do vậy, nếu trụ trong pháp đã tu, trụ vào pháp được nói, trụ trong pháp đã đạt được, đều là nằm mộng mà thôi! Vì thế, chỉ thú của kinh này là “trụ trong vô trụ”. Do đó nói: “Ưng vô sở trụ nhi hành bố thí, ưng ly tướng phát Bồ Đề tâm” (Hãy nên chẳng trụ vào đâu để hành bố thí, hãy nên lìa tướng để phát Bồ Đề tâm) .

Nói chung, quán hết thảy các pháp dù nhiễm hay tịnh đều như mộng, ý nói: Thông đạt hết thảy các pháp hữu vi vốn chẳng thể được, nhất tâm thanh tịnh, có gì để có thể đạt được? Nếu có cái để có thể đạt được, tức chẳng phải là thanh tịnh. Vì thế, hãy nên quán hết thảy các pháp hữu vi như mộng. Đức Thế Tôn thuyết pháp bốn mươi chín năm, nhưng nói “chẳng có pháp để có thể nói”. Lại nói: “Ta đối với pháp A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, chẳng có chút pháp để có thể được!” Quả địa giác là như thế. Tu hành nơi nhân địa, ắt cũng phải nên như thế. Kinh Lăng Nghiêm nói: “Ưng đương thẩm quán nhân địa phát tâm, dữ quả địa giác, vi đồng, vi dị. Nhược ư nhân địa, dĩ sanh diệt tâm vi bổn tu nhân, nhi cầu Phật thừa bất sanh, bất diệt, vô hữu thị xứ” (Hãy nên xét kỹ sự phát tâm nơi tu nhân, cùng với sự giác ngộ nơi quả địa là đồng, hay là khác. Nếu trong địa vị tu nhân mà dùng cái tâm sanh diệt làm cái gốc để tu nhân, hòng cầu Phật thừa chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng có lẽ ấy) . Hễ có cái để có thể đạt được, đấy chính là tâm sanh diệt. Quán nó như mộng, trọn chẳng thể được, bất sanh, bất diệt! Hãy nên biết: Mộng chính là pháp hữu vi. Nếu biết đó là mộng, trọn chẳng thể được, nhưng chẳng mê, chẳng chấp, pháp hữu vi liền thành pháp vô vi!

Chữ Như rất có ý vị. Đối với kẻ chưa giác, hãy nên quán “nói là tỉnh thì vẫn là mộng y như cũ”, bèn có thể giải thoát hết thảy, xa lìa điên đảo. Người đã giác thì hãy nên quán “nói là giác thì cũng giống như mộng”, lại nào có trở ngại hiện nhập Hoa Tư, du hý tam muội ư? Nói chung, sáu thí dụ đều là quán triệt đến cùng. [Các thí dụ ấy] không chỉ là vì phàm phu mà nói! Nếu Nhị Thừa biết “độ chúng sanh như mộng, trọn chẳng thể được”, sẽ chẳng đến nỗi trầm trệ trong không tịch. Một loại Bồ Tát nếu biết “thượng cầu, hạ hóa như mộng, trọn chẳng thể được”, sẽ có thể thành Phật. Vì thế, quán như mộng chính là tấm gương báu chiếu tan ngã chấp và pháp chấp, là chiếc thuyền từ để vào biển đại tịch diệt.

Do những điều đã nói trên đây, có thể biết: Hết thảy các pháp hữu vi đều dựa vào cái tâm để làm nhân, nhờ vào sự làm duyên. Nhân duyên hội hợp, sanh ra cái quả. Ngoại trừ nhân quả, hết thảy đều chẳng có, nhưng cái được gọi là quả, lại trở thành nhân. Nói là nhân, lại chuốc lấy quả. Nói đến bản thân nhân quả, thì cũng lại trọn mảy may chẳng có hình thể nhất định. Vì thế nói “bản thể chính là Không”. Ví như nằm mộng, chẳng phải là sự tướng nghiễm nhiên, tức là Có mà chẳng phải là Có. Do vậy nói “pháp sanh bởi nhân duyên” tức Giả, tức Không. Vì thế, nói thí dụ về mộng là đã đủ để hiểu thấu triệt hết thảy.

Nhưng do chúng sanh lạc đường đã lâu, thường ngày chưa từng chẳng biết chuyện đời như mộng, hễ gặp cảnh giới thuận hay nghịch trước mắt, vẫn cứ mê chấp, chẳng buông xuống được! Lại còn nói: “Chuyện quá khứ đúng là như mộng. Nếu là cảnh ngộ hiện tiền, đích thân trải qua, chẳng nói là sự thật há có được chăng?” Vì thế, lại bảo rằng: Cảnh thuận nghịch tuy đích thân từng trải, thật ra đều là như huyễn. “Huyễn” là huyễn thuật như kinh Phật đã nói, đời này gọi diễn tuồng, tức là như nói: Ông có thấy huyễn thuật của huyễn nhân hay chăng? Huyễn hiện đủ loại động, thực vật bay lặn, há chẳng phải là nghiễm nhiên giống như thật ư? Lại như người diễn tuồng, khi bôi son trát phấn lên sân khấu, tà, chánh, hiền, ngu, bi, hoan, được, mất, thần tình sống động có thể khiến cho mọi người cười toe, hoặc rơi lệ! Ông cũng cho đó là thật ư? Có nên do buồn, vui vô cớ mà bỗng dưng giống như thân mình hứng chịu, bèn chấp đó là sự thật ư? Hãy nên biết: Người sống trên đời cũng lại giống như thế. Hết thảy gặp gỡ, không gì chẳng do vọng thức, nghiệp duyên biến hiện đó thôi!

Thế gian chính là một rạp hát! Hết thảy chúng sanh chính là đủ loại vai diễn trên sân khấu. Ngay trong lúc trống chiêng rộn rã, hết sức náo nhiệt, người có trí huệ sẽ tự cảnh tỉnh, nháy mắt liền xuống sân khấu. Trong thời khắc ấy, sắm vai tuồng tại đây, bất quá là do nghiệp lực lôi kéo, cần phải hiểu đó chỉ là một đoạn duyên pháp mà thôi, há có nên coi là thật? Ví như hát tuồng, đã diễn một vai trong vở tuồng xong, ắt có túc nhân thì mới hiện cái quả ấy. Cố nhiên chẳng thể không dụng tâm diễn xướng, chớ nên lầm lẫn đó là mục đích hoài bão, trọn chẳng nên chấp trước nhân vật do mình sắm vai trong vở tuồng rồi coi đó là chính mình. Mục đích của diễn tuồng là gì? Chính là danh dự và tiền bạc. Làm người cũng thế. Đời này làm một cá nhân, bất quá tạm sung vào một vai diễn trong vở tuồng ấy mà thôi! Đóng tuồng mà còn chớ nên chấp vai diễn, coi là đó chính mình. Chúng ta há có nên lầm tưởng vai diễn do mình tạm lãnh [trong vở tuồng nhân sinh nơi thế gian này] là chính mình ư? Hãy nên biết: Nhân quả khó trốn, nhân quả đáng sợ, đã tạm sung vào vai diễn ấy, tự nhiên chẳng thể không dụng tâm diễn xuất để tránh khỏi hiểu lầm mục đích, nhưng chớ nên chỉ coi danh lợi là mục đích, cần phải nhận chuẩn của báu vốn có trong nhà của chính mình, coi đó là mục đích. Của báu trong nhà là gì? Chính là tự tánh Tam Bảo.

Ắt phải nên giác ngộ rành rẽ, tuy đóng vở tuồng giả ấy, chớ nên hiểu lầm nhân quả, khiến cho tự tánh bị liên lụy, chẳng nên lầm tưởng tuồng giả là thật, mê muội mất tự tánh. Do vậy, chính ngay trong lúc tiếng nhạc, tiếng hát vang lừng, đại chúng dồn mắt xem, hãy nên tự giác, tự ngộ, vở tuồng hư huyễn này chẳng phải là bộ mặt sẵn có của ta, thề sẽ hồi phục cái ban đầu, ngõ hầu khi chiêng trống bặt tiếng, gió cuốn, mây tan, sẽ chẳng đến nỗi áo não, bi thương, tay chân quờ quạng! Vì thế, hãy nên quán như huyễn vậy!

Đức Thế Tôn đại từ do lo chúng sanh chấp mê chẳng tỉnh, cho rằng hết thảy hết thảy người và vật như huyễn quả đúng là chẳng hư dối, chẳng sai, nhưng nghĩ tới thân thể và thế giới, rốt cuộc khó buông xuống. Do vậy, trong tâm ý của họ, chỉ có thể lãnh hội chuyện đời như huyễn, nhưng vẫn thừa nhận thế giới to lớn và sắc thân quý báu là thật sự có. Vì thế, chẳng thể buông xuống nổi! Do vậy, lại bảo rằng “như bào, như ảnh” (như bọt nước, như hình bóng) . “Như bào” là sánh ví thế giới, “như ảnh” ví như sắc thân. Vì sao vậy? Cái gọi là “bọt nước” chính là nước bị gió lùa, va chạm lẫn nhau mà thành. Thế giới do hết thảy chúng sanh từ trong biển tánh, nổi gió vô minh, tạo cộng nghiệp ấy mà kết thành. Vì thế, dùng bọt nước để sánh ví. Nói là “ảnh” tức là do có mặt trời, mặt trăng, hay đèn chiếu sáng mà hiện ra. Sắc thân do tánh quang biến hiện, cho nên dùng ảnh để sánh ví. Cõi đời này, thân này đã cùng là duyên sanh như bọt nước, như hình bóng, có thể thấy rằng thân và cõi đời cũng hư vọng như bọt nước, hình bóng, há có nên mê chấp là chân thật ư?

Kinh Lăng Nghiêm giảng nghĩa này rõ ràng nhất, kinh nói: “Nhận ngộ trung mê, hối muội vi không. Không hối muội trung, kết ám vi sắc. Sắc tạp vọng tưởng, tưởng tướng vi thân” (Do mê đối với sự nhận biết giác ngộ, coi sự tối tăm là hư không. Trong hư không tối tăm ấy, kết sự tối tăm thành sắc. Sắc xen tạp vọng tưởng, coi cái tướng do vọng tưởng kết thành ấy là thân) . Đoạn kinh văn này nói giác tánh viên minh, không gì lớn ra ngoài được, không gì nhỏ mà chẳng gồm trong. Vốn chẳng có gì để gọi là “hư không” hay “thế giới”, hoặc sắc thân! Hoàn toàn do giác tánh của chúng sanh bị chướng lấp, đến nỗi [giác tánh] vốn sẵn viên minh mà trở thành tối tăm. “Tối tăm” là nói tướng mờ mịt, rối ren. Do đã chẳng ngộ, bèn ngược ngạo ngỡ tối tăm là hư không. Vì thế nói “hối muội vi không”. Đó là do mê muội trong sự nhận ngộ mà ra. “Mê muội trong nhận ngộ” tức là tự cho rằng chính mình đã ngộ, chứ thật ra vẫn mê y hệt như cũ. Vì sao vậy? Do tưởng tối tăm là hư không. Hư không đã tối tăm, lại cấu kết sự tăm tối ấy thành sắc, cho nên nói: “Không hối muội trung, kết ám vi sắc” (Trong hư không tăm tối ấy, kết các thứ tối tăm thành sắc) . “Sắc” là Tứ Đại đất, nước, lửa, gió, chính là nói sắc tướng của thế giới và hết thảy hữu tình, vô tình. Trước hết, do cho rằng tối tăm là hư không, lại cho rằng tối tăm kết thành thế giới, lại cho rằng cái do sắc và vọng tưởng xen tạp hợp thành chính là tấm thân quý báu. Do vậy nói: “Sắc tạp vọng tưởng, tưởng tướng vi thân” (Sắc xen tạp vọng tưởng, coi cái tướng vọng tưởng ấy là thân) . Chữ Nhận trong câu đầu tiên xuyên suốt đến hết đoạn kinh văn. Hai chữ “vọng tưởng” cũng thông cả trước lẫn sau.

Vì sao tưởng lầm? Do có vọng tưởng. Vọng tưởng là tên gọi khác của Thức. Thọ, Tưởng, Hành, Thức là tâm sở (các thuộc tánh của tâm) . Vì thế, nói đến vọng tưởng ở đây, chính là nói đến bốn uẩn Thọ, Tưởng, Hành, Thức trong Ngũ Uẩn. Chữ Tướng trong “tưởng tướng vi thân” chính là chữ Sắc trong đoạn kinh văn trước đó. “Tưởng” tức là vọng tưởng. Thân của hết thảy chúng sanh, không gì chẳng do Ngũ Uẩn giả hợp. Vì thế nói “sắc tạp vọng tưởng, tưởng tướng vi thân”, chính là nói sắc tướng Tứ Đại cùng với vọng tưởng Thọ, Tưởng, Hành, Thức xen tạp, hợp thành huyễn thân này. Đoạn kinh văn này đã khai thị minh bạch: Hư không, thế giới, sắc thân, hoàn toàn do vọng tưởng tối tăm, rối ren của chúng sanh biến hiện. Vọng tưởng vốn chẳng chân thật, sanh diệt trong từng sát na. Đối với thân và thế giới biến hiện ấy, há có thể [chấp là] chân thật được ư?

Ai nấy đều biết bọt nước tột bậc mong manh, dễ hoại diệt nhất, trọn chẳng biết thế giới cũng giống như thế. Đừng bảo giang sơn ngàn đời! Dẫu toàn bộ thế giới chưa hoại diệt ngay, nhưng đồi, hang, núi, gò, ruộng dâu, biển xanh, luôn dấy lên biến hóa, đủ chứng tỏ thành hoại luôn xảy ra. Những năm nay, xảy ra khá nhiều chuyện, đó vốn là sự thường xảy ra, chẳng phải là nói lý tưởng vậy!

Hơn nữa, kinh Lăng Nghiêm còn dạy: “Không sanh đại giác trung, như hải nhất âu phát, hữu lậu vi trần quốc, giai y không sở sanh, âu diệt không bổn vô, huống phục chư tam hữu” (Hư không sanh trong đại giác, như cái bọt sóng nổi trên mặt biển. Cõi hữu lậu nhiều như vi trần đều nương vào hư không mà sanh. Bọt sóng diệt mất thì hư không vốn chẳng có, huống hồ ba cõi ư?) “Hữu lậu vi trần quốc”: “Hữu lậu” là nói nó ắt hoại. “Vi trần” là nói nhỏ nhặt cùng cực. “Tam hữu” tức là tam giới. Đoạn kinh văn này nhằm nói hư không tối tăm ở trong biển đại Viên Giác như một bọt sóng trên mặt biển. “Âu” (漚) tức là bọt sóng, còn vi trần quốc độ giống như vật nương vào bọt biển. Khi bọt sóng diệt mất, hư không tối tăm còn chẳng có, huống hồ tam giới ư? Hết thảy người học hãy nên thường quán chiếu lý này. Cái hư không mà ta nhận biết còn là tướng tối tăm mờ mịt, còn nhỏ tí như bọt nước, huống hồ thế giới, huống hồ tấm thân này, há đáng kể ư? Há có nên vứt bỏ biển tánh viên minh chân thật chứa trọn hư không để nhận lấy một cái bọt nước mong manh, vô thường thành hoại phập phều ư?

Còn như ảnh, so với hình thì dường như có, xét thật ra thì chẳng có. Thân này cũng thế, hư vọng hiện hữu, xét đến sự thật thì chẳng có. Ví như bóng người trong gương, do soi vào bèn hiện ra. Béo, còm, cao, thấp, mảy may chẳng sai. Thân này cũng thế, do tâm tạo nghiệp, theo nghiệp mà hiện, thọ, yểu, đẹp, xấu, nhân quả khó trốn. Nam Nhạc Huệ Tư đại sư nói: “Tịnh tâm như gương, phàm, thánh như hình tượng”. Đấy là nói thân có thể thấy, do tịnh tâm vốn trọn đủ tánh Thấy, giống như hình tượng có thể thấy là do gương sáng vốn sẵn có tánh Chiếu. Há có nên vì nó có thể thấy mà tưởng lầm là thật sự có ư? Hơn nữa, trong tánh Thấy của tịnh tâm, vốn chẳng có thân này. Bất quá là hình bóng được phát hiện bởi tánh Thấy, cũng giống như trong tánh Chiếu của gương sáng, vốn chẳng có hình tượng ấy, bất quá là hình bóng được phát hiện bởi tánh Chiếu. Những điều vừa nói trên đây, vẫn là đem huyễn thân so với tịnh tâm, hòng nói rõ: Đó là hình bóng được hiện bởi tịnh tâm. Nếu dựa theo bản thể của huyễn thân để nói, cũng lại giống như hình bóng. Vì sao vậy? Do ngoài Ngũ Uẩn ra, trọn chẳng thể được! Hơn nữa, Sắc trong Ngũ Uẩn chính là Tứ Đại. Tứ Đại đã là như bọt nước nổi, vậy thì bốn uẩn Thọ, Tưởng, Hành, Thức lại không gì chẳng phải là hư vọng (gọi là “vọng tưởng”, cho nên là hư vọng) . Như vậy thì bản thân Ngũ Uẩn đã là trọn chẳng thể được, huống hồ huyễn thân do Ngũ Uẩn giả hợp! Có thể biết là nó dường như có, mà thật ra là không! “Trọn chẳng thể được” là nói cái Có chính là chẳng phải Có, đúng như hình bóng vậy, chỉ lường gạt mắt người đó thôi, chứ thật ra nó vốn là Không!

Cái mà hết thảy phàm phu chấp trước nhất, cho là có thật, chính là thức tâm, thế giới, và thân mình. Nay mỗi mỗi đều phá mối Hoặc ấy, bèn bảo: “Thức tâm như huyễn” (Trong phần trước đã nói thế gian là rạp hát, hết thảy chúng sanh đều đóng một vai trong rạp hát ấy, không gì chẳng do thức tâm nghiệp duyên biến hiện, cho nên nói là “như huyễn”) . Thế giới như bọt nước, thân này như bóng. Thân, tâm, thế giới còn hư vọng chẳng thật, thì tướng của hết thảy các pháp hữu vi có thể suy ra mà biết. Nhưng chúng sanh trên đường mê, tuy biết thân, tâm, thế giới chẳng thật, vẫn cứ quẩn quanh, biếng nhác, coi thường, chẳng thể siêng năng quán như mộng, như huyễn, như bọt, như bóng. Do vậy, lại cảnh sách rằng “như lộ, như điện” (như sương, như chớp) . Sương thì mặt trời vừa mọc liền bốc hơi, chẳng tồn tại mấy chốc. Chớp thì vừa sanh liền diệt, qua mất trong sát na. Đó gọi là “sanh mạng tại hô hấp gian” (sanh mạng trong khoảng thở ra, hít vào)! Hãy nên càng thêm dụng công như cứu đầu bị cháy! Gộp chung năm thí dụ như huyễn v.v… để xem, chính là quán vạn sự như mộng, có chính là chẳng có! Vì thế nói “quán năm thứ như huyễn v.v… là Biệt, quán như mộng là Tổng”.

Quán sáu thí dụ ấy, tuy là quán tướng Không của các pháp, tức là quán tánh Như Như, do tánh và tướng vốn sẵn dung thông. Vì thế, quán duyên sanh liền có thể khế nhập Như Như bất động. Do vậy, pháp tánh vô vi, từ quán tướng của pháp hữu vi như mộng, huyễn mà thực hiện, sẽ chẳng chấp vào hai bên, phù hợp Trung Đạo. Nghĩa này đã được nói tường tận trong phần trước. Nay lại dùng tam tánh và tam vô tánh để nói sáu thí dụ, tùy ý lấy một thí dụ nào, cũng đều có thể nêu rõ lý tam tánh và tam vô tánh. Nay tôi dựa theo tổng dụ “như mộng” để nói, các thí dụ kia có thể phỏng theo đó mà biết.

Tam tánh, tam vô tánh thấy trong kinh Lăng Già và các kinh luận Pháp Tướng Tông; đấy là ý nghĩa tinh yếu của Tướng Tông. Đức Phật nói pháp tướng vốn để nói rõ điều này. Nếu chẳng biết chú trọng, chỉ hướng đến chỗ vụn vặt để mổ xẻ, tuy phân tích hết thảy các pháp tướng tột bậc tường tận, chẳng khỏi vào biển đếm cát, đánh mất điều trọng yếu. Hãy nên biết nghĩa “tam tánh, tam vô tánh”, người học Tánh Tông cũng nên thông hiểu, do nghĩa này xuyên suốt tướng và tánh. Nếu biết nghĩa này, duyên khởi tánh Không càng có thể thấu triệt, tu trì quán hạnh càng dễ đắc lực. Bởi “quán như mộng” vừa nói trên đây vẫn là ý chỉ chánh yếu của tổng quán, nếu dựa trên lý “tam tánh, tam vô tánh” để quán, sẽ càng tiến nhập vi tế hơn!

Tam tánh là gì? Một là Biến Kế Chấp Tánh (parikalpita svabhāva), hai là Y Tha Khởi Tánh (parataṇtra svabhāva), ba là Viên Thành Thật Tánh (pariniṣpanna svabhāva) .

1) Biến Kế Chấp là chấp trước, so đo thông thường, tức là phân biệt, chấp trước, phan duyên, vô minh, vọng tâm, vọng tưởng v.v… như Tánh Tông thường nói. Tánh Tông cũng gọi điều này là Phân Biệt Tánh. Đấy là vọng tưởng, cớ sao gọi là tánh? Ngụ ý nêu rõ: Tuy hiểu rõ nó là vô minh vọng tưởng, nhưng do chân tâm biến hiện, chẳng lìa tánh chân thật mà riêng có. Tướng Tông gọi nó là Biến Kế Chấp Tánh tức là chỉ ước theo địa vị phàm phu để nói. Tánh Tông gọi là Phân Biệt Tánh, tức là xét theo cả phàm lẫn thánh để nói. Nơi địa vị thánh, gọi là Phân Biệt Tánh, nhằm nói rõ: Nó ứng duyên thị hiện, thuyết pháp đối ứng căn cơ, chẳng sai chạy mảy may nào! Dường như có phân biệt là do xét theo cái nhìn của phàm phu mà nói như vậy, chẳng phải là địa vị thánh vẫn dấy lên phân biệt. Hãy nên biết như thế!

2) Y Tha Khởi Tánh tức là duyên khởi, duyên sanh, hoặc tánh

khởi được nói trong Tánh Tông. Đây chính là tướng dụng do bản tánh tùy duyên hiện khởi, Tướng và Dụng vốn chẳng lìa tánh thể. Nếu chẳng có tánh thể, sẽ chẳng có Tướng và Dụng. Do vậy gọi là Y Tha Khởi Tánh. Y (依) là thuận theo. Tha (他) là nói đến duyên.

3) Viên Thành Thật Tánh: Viên (圓) là viên mãn. Thành (成) là vốn sẵn đủ. Chữ Viên Thành là nói theo Thể, nhằm nêu rõ: Nó vốn viên mãn, trọn đủ, chẳng phải là pháp tạo tác, mà cũng kiêm nói về Tướng và Dụng, tức Tướng và Dụng là cái sẵn có trong Thể, là tịnh đức viên mãn. Thật (實) là chân thật. Đó chính là pháp giới, Chân Như, Như Như, chân tâm, Thật Tướng, Viên Giác, tự tánh thanh tịnh tâm v.v… được nói trong Tánh Tông, vô lượng danh xưng. Tánh Tông cũng gọi nó là Chân Thật Tánh.

Tam vô tánh là gì? Một là tướng vô tánh, hai là sanh vô tánh, ba là thắng nghĩa vô tánh. Chữ Vô rất linh hoạt, có ý nghĩa của chữ Phi (chẳng phải), và cũng có ý nghĩa là Không, tức là chẳng thể chấp trước.

1) Tướng vô tánh: Đối với hết thảy sự vật, chúng sanh hư vọng so đo có ngã, có pháp để chấp trước; đó gọi là Biến Kế Chấp. Trọn chẳng biết ngã tướng và pháp tướng bị chấp trước bởi Biến Kế Chấp hoàn toàn do nhận thức lầm lẫn. Ví như tưởng dây thừng là con rắn, không chỉ là tướng rắn chẳng thật, ngay cả tướng của dây thừng lại có bao giờ là chân thật? Vì thế nói là “tướng vô tánh”, ý nói: Tướng hư vọng, chẳng phải là tánh chân thật. Hãy nên thấu hiểu: Trong tánh vốn chẳng có tướng, hãy nên chẳng chấp tướng, hãy rỗng không nó, thì sẽ là tánh.

2) Sanh vô tánh: “Sanh” là duyên sanh. Bởi lẽ, hết thảy các pháp chỉ nương vào nhân duyên mà tụ hội, là tướng giả hiện mà sanh khởi. Đó gọi là Y Tha Khởi (nương vào các duyên khác mà dấy lên) . Như vậy thì do đã là duyên sanh, có thể thấy hết thảy các pháp vốn chẳng có thật thể. Thể chỉ là tánh thanh tịnh. Ngay như sự sanh khởi của dây thừng cũng do nhân duyên tập hợp mà có. Dây thừng chẳng phải là thật thể, Thể của nó là gai. Vì thế nói là Sanh Vô Tánh, tức là pháp duyên sanh, vốn chẳng phải là chân tánh. Hãy nên thấu hiểu: Pháp duyên sanh tuy dùng tánh làm Thể, nhưng trong tánh thể chẳng có duyên sanh ấy. Chớ nên chấp duyên sanh, hãy rỗng không nó. Đó chính là tánh.

3) Thắng nghĩa vô tánh là tánh Chân Như, tức là bản thể của hết thảy các pháp, được gọi là Đệ Nhất Nghĩa, cũng gọi là Thắng Nghĩa. Tánh ấy chân thật, chúng sanh vốn sẵn có, vốn sẵn viên mãn, tức là Viên Thành Thật. Nhưng Thắng Nghĩa cũng là danh tự, như gai cũng là giả danh. Vì thế nói “Thắng Nghĩa vô tánh”, tức Thắng Nghĩa là cũng là danh tự, ngôn thuyết, nhưng chẳng phải là tánh. Hãy nên thấu hiểu: Trong tánh chân thật, vốn chẳng có danh tự Thắng Nghĩa, hãy nên ngay cả Thắng Nghĩa cũng chẳng chấp trước mà rỗng không; đấy là tánh chân thật.

Tánh Tông đặt tên [tam vô tánh] hơi khác. Tướng vô tánh được gọi là Vô Tướng Tánh, tức là chẳng chấp tướng mới là chân tánh. Sanh vô tánh được gọi là Vô Sanh Tánh, ý nói chẳng chấp duyên sanh thì mới là chân tánh. Thắng nghĩa vô tánh được gọi là Vô Tánh Tánh, ý nói tánh cũng chẳng chấp trước thì mới là chân tánh. Nghĩa này chính là để hiển thị tướng đã lìa tánh, nhưng nó chẳng có Thể. Tánh cũng chẳng lìa tướng mà riêng tồn tại. Nghĩa lý càng viên. Vì thế, Vô Tánh Tánh còn gọi là Vô Chân Tánh, tức là ngay cả cái thấy chân thật cũng chẳng tồn tại; đấy là tánh chân thật. Lại còn gọi là Vô Vô Tánh. Chữ Vô thứ hai có nghĩa là Không Vô (ngay cả Không cũng là chẳng có), ý nói “chẳng chấp trước Không Vô”. Đấy chính là tánh chân thật. Trên đây đã giải thích đại lược danh nghĩa xong. Tôi sẽ dựa theo thí dụ như mộng để nói rõ lý “tam tánh, tam vô tánh”.

Đức Phật nói “tam tánh, tam vô tánh” là để chỉ rõ “tánh, tướng viên dung”. Những người có trí, ắt phải nên hiểu rõ lý “tam tánh, tam vô tánh” xuyên suốt tánh, tướng, thì mới có thể Không lẫn Hữu đều chẳng chấp, khế hợp Trung Đạo. Kinh này dạy quán hết thảy các pháp hữu vi như mộng. Do quán như thế, sẽ có thể hiểu thấu suốt lý “tam tánh, tam vô tánh”. Nói cách khác, nếu hiểu tam tánh, tam vô tánh, thì mới có thể triệt để hiểu rõ hết thảy các pháp hữu vi như mộng. Do vậy, hãy hợp chung nghĩa “như mộng” và nghĩa “tam tánh, tam vô tánh” để diễn nói, ngõ hầu đối với hai nghĩa ấy đều có thể thấu triệt. Còn như năm thí dụ “như huyễn” v.v... vốn là nói dùng các nghĩa như đèn sáng, như mộng; vì thế, tuy chỉ dựa theo như mộng để nói, nhưng nghĩa đã trọn!

Hãy nên biết trong tâm thanh tịnh vốn sẵn lìa tướng, đó gọi là tánh chân thật. Ví như nếu tâm thanh tịnh, thì sẽ chẳng có tướng mộng, chỉ do chân tánh mà tùy duyên hiện khởi thân tâm (đấy gọi là “vọng tâm”, tức là Thức) . Các tướng như thế giới v.v… được gọi là Y Tha Khởi Tánh, chẳng khác khi ngủ, tùy duyên mà hiện cảnh tướng trong mộng. Kẻ phàm phu do chẳng hiểu hết thảy các pháp hữu vi chỉ là tướng hư huyễn duyên sanh, sanh vốn vô sanh, đến nỗi so đo, chấp trước, ngỡ hư là thật. Đó gọi là Biến Kế Chấp Tánh. Đúng là như kẻ ngu si do chẳng biết mộng là tướng duyên sanh hư huyễn, có chính là chẳng phải có, bèn chấp mộng cảnh là chân thật. Vì thế, nếu biết cảnh tướng trong mộng đều do nhất tâm biến hiện, có chính là chẳng có, hãy nên biết vô tướng tánh cũng lại giống như thế!

Phàm hết thảy các pháp không gì chẳng do tâm tạo, cho nên gọi là “hữu vi”. Vậy thì pháp hữu vi đã đều do tâm tạo, có thể thấy tâm tánh chính là cái Thể chân thật. Hết thảy các pháp hữu vi bất quá nương vào tâm để gởi sự, là tướng do tùy duyên mà hiện khởi. Do vậy, phàm tất cả tướng đều là hư vọng, há có nên chấp là thật ư? Nếu chấp vào đó, chính là mê tướng mà mờ mịt tánh. Vì sao vậy? Do tánh vốn vô tướng.

Nếu biết tâm vốn chẳng có mộng, chỉ do vọng tưởng huân khởi. Nhưng vọng tưởng vốn hư huyễn; do vậy, từ giấc mộng được huân khởi ấy, có chính là chẳng phải có. Hãy nên biết: Vô sanh tánh cũng lại giống như thế. Hết thảy các pháp hữu vi đã là sanh tướng do duyên tụ hội mà giả hiện, có thể thấy trong tánh thể vốn đã vô sanh. Do vậy, chớ nên chấp trước hết thảy các pháp hữu vi là thật, tức là trong tâm cũng chẳng thể tồn tại tướng hư dối duyên sanh. Nếu vẫn giữ nó, thì vẫn là mê muội tánh y hệt. Vì sao vậy? Do tánh chẳng phải là duyên sanh!

Nếu biết cái tâm khi mộng và tâm khi tỉnh, trọn chẳng phải là hai tâm, chỉ do ngủ nghê mà gọi là “mộng tâm”, chứ thật ra, chẳng phải là ngoài mộng tâm mà riêng có một cái tâm tỉnh táo. Hãy nên biết: Vô Tánh Tánh cũng giống như thế. Vọng tâm và chân tâm vốn chẳng hai, chỉ do vô minh, bất giác mà gọi là vọng tâm. Nếu vô minh mà minh, từ bất giác mà giác, thì vọng tâm sẽ chính là chân tâm. Giống như nếu chẳng nằm ngủ, cái tâm khi mộng vốn là cái tâm khi tỉnh. Vì thế, người tu hành chớ nên ở ngoài vọng tâm, riêng chấp có một chân tâm. Nói cách khác, chính là chớ nên diệt Sắc để làm rõ Không, diệt tướng để thấy tánh. Nếu làm như thế, vẫn là mê muội đối với tánh. Vì sao vậy? Chẳng chấp vào tánh, bèn có tánh chân thật. Vì lẽ nào vậy? Nếu có chấp giữ, sẽ là ngã tướng, ngã kiến, sẽ chẳng phải là tự tánh thanh tịnh tâm.

Đối với những điều đã nói trên đây, tôi dùng nghĩa “như mộng” để luận định “tam tánh, tam vô tánh”, thì [người đọc] sẽ triệt để hiểu rõ nghĩa “tam tánh, tam vô tánh”; do vậy, cũng có thể hiểu rõ triệt để nghĩa “như mộng”. Nhìn chung nghĩa “tam tánh, tam vô tánh” vừa được nói trên đây, có thể biết công phu khẩn yếu chỉ là chẳng khởi Biến Kế Chấp, thì Y Tha Khởi sẽ là Viên Thành Thật. Vì sao vậy? Đối với tánh và tướng đều chẳng so đo, chấp trước, dẫu các hiện tướng la liệt, tâm cố nhiên vô tướng. Tuy thị hiện vào sanh tử, nhưng tánh vốn vô sanh. So đo chính là phân biệt; đó được gọi là thức thứ sáu. Chấp trước là nói đến thức thứ bảy. Đấy chính là vô minh bất giác, đó chính là ngã kiến.

Vì thế, ý chỉ chủ yếu duy nhất của bản kinh này là Vô Trụ để phá ngã. Xét gộp chung nghĩa “như mộng” đã nói trên đây, có thể biết “quán như mộng” xuyên suốt từ đầu đến đuôi, chính là từ thô mà vào tế, từ cạn đến sâu, từ mới tu cho đến rốt ráo. Hết thảy các hạnh môn đều chẳng ra ngoài pháp Quán này; bởi lẽ, nói một chữ Mộng để sánh ví vô minh bất giác. Lại nói một chữ Như để sánh ví vô minh bất giác tợ hồ có, mà thật sự vô, tánh vốn chẳng có [vô minh, bất giác]! Tinh vi tột bậc, đích xác tột bậc! Không chỉ là như thế! “Như mộng” là tợ hồ nằm mộng. Tợ hồ nằm mộng nhằm chỉ rõ hết thảy pháp hữu vi “có chính là chẳng có”. Quán “có chính là chẳng có” cũng tỏ rõ hết thảy pháp hữu vi đều là “chẳng có mà có”. Quán “có chính là chẳng có”, chớ nên chấp Hữu. Quán “chẳng có mà có”, chớ nên chấp Không. Vì thế, nói “như mộng” không chỉ là dạy quán Hữu như mộng, mà còn là dạy hãy quán hết thảy Không và Hữu đều như mộng. Nếu có thể đối với hết thảy pháp hữu vi đều “có chính là chẳng có”, ngại gì trong hết thảy pháp hữu vi “chẳng có mà có”! Đấy gọi là “đại tác mộng trung Phật sự” (thực hiện Phật sự lớn lao trong mộng) . Người học vừa mới thực hiện, bèn tu môn diệu quán viên đốn này, đã chẳng chấp thật, mà cũng chẳng chấp hư, lại còn chẳng chấp Vô. Tức là như kinh này nói “vô ngã tướng, vô pháp tướng, mà cũng vô phi pháp tướng”, Không đến rốt ráo! Do vậy, tuy dính dáng Hữu, nhưng chẳng trụ Hữu. Tuy hành Không, mà chẳng trụ Không. Do vậy, có thể từ trong ấy mà khế nhập Thật Tướng “vô tướng, vô bất tướng” tức là Như Như bất động.

Do chẳng trụ, bèn dính dáng Hữu mà hành Không, đó được gọi là Quán từ ngay nơi Chỉ. Hành Không mà dính dáng Hữu, đó được gọi là Chỉ từ ngay nơi Quán. Do vậy, quán như thế, chính là Chỉ và Quán cùng vận dụng, sẽ có thể Định và Huệ cân bằng, sẽ là chứng như thế, sẽ có thể thông đạt Tịch mà thường Chiếu, Chiếu mà thường Tịch, Tịch và Chiếu đồng thời. Do vậy nói: “Hết thảy chư Phật từ kinh này mà ra”.

Nói chung, một bộ Kim Cang Bát Nhã, diệu chỉ Vô Trụ hoàn toàn ở chỗ “chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động”. Muốn đạt tới “chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động” thì hoàn toàn là “hết thảy các pháp hữu vi như mộng, huyễn, bọt, bóng, như sương, cũng như chớp, hãy nên quán như vậy”. Hết thảy người học hãy nên từ chỗ này mà quán, tùy thuận mà nhập. Phép Quán này chính là kim cang huệ kiếm, không gì cứng rắn chẳng phá nát, không vô minh phiền não nào chẳng phá trừ. Vì thế, hãy nên diễn nói như thế, thọ trì như thế, vĩnh viễn lưu thông đại pháp vô thượng hòng tiếp nối hưng thịnh dòng dõi Phật này!

2.3.2. Kết lại phần Lưu Thông

(Kinh) Phật thuyết thị kinh dĩ, trưởng lão Tu Bồ Đề, cập chư tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, nhất thiết thế gian, thiên, nhân, A Tu La, văn Phật sở thuyết, giai đại hoan hỷ, tín thọ phụng hành.

(經) 佛說是經已。長者須菩提，及諸比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷，一切世間、天、人、阿修羅，聞佛所說，皆大歡喜。信受奉行。

(Kinh: Đức Phật nói kinh này xong, trưởng lão Tu Bồ Đề và các tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, hết thảy thế gian, trời, người, A Tu La nghe lời Phật dạy đều hết sức hoan hỷ, tin nhận, phụng hành) .

“Phật thuyết thị kinh dĩ” (Đức Phật nói kinh này xong), ý nói: Kinh điển rất sâu đã được nói rốt ráo, không nghĩa nào chẳng phô rõ. Chữ Dĩ (已) hoàn toàn hô ứng với “hoan hỷ phụng hành” trong câu sau đó, nhằm hiển thị ý nghĩa “căn cơ và giáo pháp phù hợp khít khao, đại chúng đều có thể nghe pháp ấy, hành theo”. Lại còn tỏ rõ [đại chúng nghe xong] tin nhận, phụng trì, truyền thừa vĩnh viễn chẳng tận, hàm ý: Tuy nói là Dĩ (xong xuôi), nhưng quả thật chưa hề thôi dứt vậy!

Trưởng lão là bậc đương cơ, cho nên được kể tên đầu tiên. Kế đó, liệt kê tứ chúng, đều là đệ tử Phật môn. Tỳ kheo (Bhikṣu, nghĩa là khất sĩ, bố ma v.v…) và tỳ kheo ni (Bhikṣuṇī) là hai chúng xuất gia. Còn có Sa di (Śrāmaṇera) chưa thọ Cụ Túc Giới (sa di có nghĩa là Tức Từ (息 慈), [tức là] dứt ác, hành lòng Từ. Lại còn dịch là Cần Sách (勤策), tức siêng năng, tinh tấn) . Sa di ni (Śrāmaṇerī) cũng được thâu nhiếp trong ấy. Ưu bà tắc (Upāsaka), Ưu bà di (Upāsikā) được phương này dịch là Thanh Tín Sĩ, Thanh Tín Nữ, cũng dịch là Cận Sự Nam, Cận Sự Nữ, ý nói: Thanh tịnh tam nghiệp, tín phụng đạo pháp, kham thân cận Tam Bảo, thừa sự cúng dường, chính là hai chúng tại gia. Người tại gia muốn nhập Phật môn, trước hết cần phải thỉnh tỳ kheo trao truyền Tam Quy. Nếu chẳng có tỳ kheo, có thể thỉnh tỳ kheo ni. Đấy là chánh thức vào cửa Tam Bảo, có thể gọi là đệ tử Phật. Kế đó, thọ Ngũ Giới, liền gọi là ưu bà tắc, ưu bà di. Nếu chưa thọ Ngũ Giới, chẳng kham lãnh danh xưng ấy.

Tiến hơn nữa, có thể thọ Bồ Tát Giới. Bồ Tát Giới có loại khắp vì người xuất gia và tại gia mà cùng nói, như kinh Phạm Võng nói mười giới trọng, bốn mươi tám giới khinh. Có giới chuyên vì hai chúng tại gia mà nói, như kinh Ưu Bà Tắc Giới Kinh nói sáu giới trọng, hai mươi tám giới khinh. Nếu là người tại gia, hãy tự suy xét [chính mình] có thể mỗi mỗi đều [vâng giữ giới luật] như người xuất gia, bèn có thể thọ giống như người xuất gia. Nếu không, chẳng thà thọ sáu giới trọng và hai mươi tám giới khinh. Vì thọ giới thì phải nên phụng trì. Nếu thọ mà chẳng trì, chuốc tội chẳng nhỏ! Ắt phải nên suy xét cặn kẽ rồi mới thọ. Sau khi đã thọ giới Bồ Tát, bèn xưng là Bồ Tát Giới ưu bà tắc, ưu bà di. Nếu chưa chánh thức thọ Tam Quy, chỉ gọi là tín sĩ, tín nữ, không gọi là đệ tử Phật hoặc ưu bà tắc, ưu bà di. Ưu bà tắc, ưu bà di đều có thể giảng kinh, thuyết pháp, làm pháp sư, chỉ có điều chẳng thể làm quy giới sư (vị thầy truyền Tam Quy, Ngũ Giới), do chính mình chưa thọ Cụ Túc Giới. Tam Quy Y tức là giới. Hiện thời, có kẻ hướng về thiện tri thức tại gia thỉnh cầu quy y, thọ giới, đó là sai lầm! Hãy nên biết thỉnh cầu quy y là thỉnh cầu truyền Tam Quy Y Giới. Chuyện này chỉ có thể hướng về thiện tri thức xuất gia mà thỉnh cầu. Nếu hướng về tại gia thiện tri thức thỉnh cầu giảng kinh, thuyết pháp, làm đệ tử của vị ấy, nương vào vị ấy làm thầy, thì cố nhiên không gì chẳng thể được! Nếu chí nguyện chân thành, kham đáng giáo hóa, thiện tri thức cũng chớ nên một mực cự tuyệt quyết liệt. Bất luận chỗ tụ hội hoặc nơi đường lộ, hai chúng tại gia hãy nên kính nhường người xuất gia đi trước. Dẫu xuất gia hay tại gia, đều cùng là Phật tử, nhưng nói theo thứ tự, tỳ kheo ví như trưởng tử, kế đó là tỳ kheo ni, sa di, sa di ni, ưu bà tắc, ưu bà di, chẳng thể lẫn lộn!

Hãy nên biết: Xuất gia là cắt bỏ ân ái, xa lìa trần tục, đã được xếp vào loại Trụ Trì Tam Bảo, há hai chúng tại gia thân đang lăn lộn, quẩn quanh trong ngũ dục có thể sánh bằng? Vì thế, phải nên tôn trọng, dẫu vị tăng phá giới cũng chớ nên coi thường. Vì sao vậy? Hãy nên biết: Giới xuất gia rườm rà, nghiêm ngặt. Giới Cụ Túc của tỳ kheo có hai trăm năm mươi điều, giới Cụ Túc của tỳ kheo ni hơn ba trăm bảy mươi điều, chẳng chú ý đôi chút, là đã vi phạm. Hai chữ “phụng trì” há dễ dàng ư? Ngay như sa di, sa di ni cũng thọ mười giới, so với người tại gia đã nhiều gấp bội, há có nên dễ ngươi chê gièm, đàm tiếu? Nếu thật sự biết người [xuất gia nào] ngôn hạnh mâu thuẫn, hoặc chẳng giữ thanh quy, bèn kính nhi viễn chi là được rồi! Đó là tuân theo chế định của đức Phật, chính là điều được gọi là “mặc tẫn” (默擯) . “Mặc” (im lặng) là chẳng rêu rao lỗi của người ấy. “Tẫn” có nghĩa là không thân thiết, xa lánh. Ngay như hai chúng tại gia mà ngôn hạnh mâu thuẫn thì cũng nên như thế. Đó chính là bổn phận phải nên giữ của người tu hành, chớ nên sơ sót!

Tóm lại, nếu muốn cho Phật pháp hưng thịnh, trong chúng tại gia lẫn xuất gia, ắt đều phải có bậc đạo cao đức trọng, được mọi người khâm phục làm lãnh tụ. Lại còn phải có một nền chánh trị sáng suốt, người chủ yếu trong chánh phủ cũng phải nên tín phụng Tam Bảo, cùng nhau duy trì, bảo vệ, chỉnh đốn thì mới có thể thực hiện được. Nương theo chế định của đức Phật, người xuất gia nếu trái nghịch Phật pháp liền giao cho bậc lãnh tụ đại đức trong Tăng chúng vâng theo luật nhà Phật trị phạt. Nếu phạm phép nước, cũng cần phải được bậc lãnh tụ đại đức đồng ý; trước hết, buộc người ấy hoàn tục. Sau đó mới có thể nương theo pháp luật thế gian để trị. Nhất là khi cho thế phát, phải nghiêm ngặt chọn lựa người đủ tư cách. Đấy chính là đạo “gốc chánh, nguồn trong” vậy!

Sa Bà là một đại thiên thế giới, trong ấy có mười vạn vạn tứ thiên hạ, mười vạn vạn Lục Dục Thiên v.v… Huống hồ, khi đức Phật thuyết pháp, từ mười phương vô lượng số thế giới, các vị Bồ Tát, trời, rồng đến dự pháp hội rất ư đông đảo! Vì thế nói là “nhất thiết thế gian” (hết thảy thế gian) . Hễ nói đến trời và Tu La, tức là bao gồm cả tám bộ. Chữ Nhân (人) ở đây chỉ chung những người ở ngoài tứ chúng. [Chánh kinh] chẳng nhắc tới Bồ Tát là do có hai nghĩa:

1) Đây là hội thứ chín trong pháp hội Đại Bát Nhã, trong hội trước đã liệt kê Bồ Tát. Do vậy, nay lược đi.

2) Kinh này vì người phát Đại Thừa, tối thượng thừa mà nói. Có thể thấy người dự hội đều là bậc Bồ Tát Ma Ha Tát phát Vô Thượng Bồ Đề tâm. Do vậy, chẳng liệt kê riêng.

“Giai đại hoan hỷ” (Đều hết sức hoan hỷ): Nghe đại pháp này, tâm khai ý giải, đó là “hoan hỷ”. Lại còn biết tin nhận, phụng hành; đó là gánh vác Như Lai, sẽ đắc Bồ Đề, có hy vọng thành Phật, chẳng giống như Tiểu Thừa. Vì thế, đại hoan hỷ! Đại chúng trong pháp hội không ai chẳng như thế. Vì thế, “giai đại hoan hỷ”.

“Tín” (信) tức là tín tâm chẳng trái nghịch. “Thọ” (受) là giải, tức hiểu sâu xa nghĩa thú. Do có lòng tin chẳng trái nghịch, tin hiểu mà tiếp nhận, cho nên phụng hành. “Phụng” (奉) là tuân phụng, tức là tuân theo nghĩa thú được nói trong kinh. Chữ Hành (行) là nói kiêm tự lợi và lợi tha, ý nói: Chính mình tuân phụng mà hành trì, lại còn rộng lưu truyền kinh này, vì người khác diễn nói, khiến cho hết thảy chúng sanh không ai chẳng đại hoan hỷ. Tín thọ như thế, phụng hành như thế đấy, cốt sao nước huệ chảy mãi, pháp mạch vĩnh viễn thông suốt, lưu truyền trải kiếp số như vi trần không trệ ngại, phổ cập muôn loài chẳng sót, trọn khắp pháp giới, tột cùng vị lai. Chỗ có kinh này chính là chỗ đức Phật thuyết pháp. Phần trước đã nói “đức Phật nói kinh này xong”, bất quá là ước theo sự tướng nhất thời để nói đó thôi. Ý của người kết tập là hết thảy đại chúng đều y giáo phụng hành, Phật chủng vĩnh viễn chẳng dứt. Tức là đức Thế Tôn nói kinh này vĩnh viễn chẳng có lúc nào chấm dứt. Không chỉ người kết tập kinh có hoằng nguyện ấy, lũ chúng ta ngày nay, kẻ nói, người nghe, phát khởi pháp hội này, duy trì pháp hội này, không ai đều chẳng hoan hỷ to lớn, tin nhận, phụng hành, cùng trọn đủ nguyện ấy! Có nguyện ấy thì mới là thật sự tin nhận, thật sự phụng hành, thật sự hoan hỷ. Đấy chính là chỗ chúng ta báo ân Phật. Bất Huệ tự thẹn đối với kinh sâu này chưa thể trọn hết sức diễn nói, bất quá chỉ là một giọt nước trong biển cả. Nhưng một giọt nước ấy đã trọn đủ vị của toàn bộ biển cả. Kính mong các vị thiện tri thức sẽ từ thật tín mà tiến nhập tịnh tín, từ hữu vi mà chứng vô vi, dùng hạnh nguyện này trang nghiêm cõi Phật, hóa độ hữu tình, sẽ có thể thành Phật ngay trong thân này, há chỉ chắc chắn sanh về Tây mà thôi ư?