Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Nghĩa

“Như” là nghĩa Như của các pháp. “Thị”: Hết thảy đều là phải. Trong phần trước đã chẳng nói rồi đó sao? Trong nửa bộ đầu, không có chỗ nào đáp “như thị”, những chỗ đáp “như thị” trong nửa bộ sau đều biểu thị ý nghĩa tinh vi. Như trong phần nói về Ngũ Nhãn, đối với mỗi loại đều đáp tương xứng “như thị”. Đó là nói rõ “nhục nhãn chẳng nhất định là nhục nhãn” cho đến “Phật nhãn không nhất định là Phật nhãn”. Nói chung, năm không nhất định là năm, mà một chẳng nhất định là một, chẳng thể chấp nhất! Đấy được gọi là “các pháp nhất như, hết thảy đều là phải”, có ý hiển thị: “Chỉ có Như thì hết thảy đều là phải. Nếu không, thì đều chẳng phải”. Do vậy, đối với mỗi câu đáp đều nói “như thị”. Kế đó [đức Phật] hỏi “có phải là cát hay không?”, [trưởng lão] cũng đáp là “như thị”, nhằm nói rõ: Như Lai nói là cát, chính là dùng nghĩa Như để nói Thị, chẳng giống như phàm phu nói Thị. Lại hỏi về phước đức nhân duyên, cũng đáp là “như thị”. Đấy là nói rõ pháp nào cũng đều là duyên sanh, thấu hiểu duyên sanh tánh Không, thì pháp nào cũng đều là Như, pháp nào cũng đều là phải! Vì thế, kế tiếp đó nói: “Thử nhân dĩ thị nhân duyên, đắc phước thậm đa” (Người ấy do bởi nhân duyên ấy, được phước rất nhiều) . Ý nói: Chỉ do duyên sanh thì mới có nhiều phước đức để có thể đạt được! Cũng vì chỉ là duyên sanh, hãy nên chẳng chấp vào tướng duyên sanh, mà hội quy vào tánh nhất như, tức tuy các pháp đều là duyên sanh, nhưng pháp nào cũng đều là Phật pháp. Ngoài ra, đều chẳng đáp “như thị”. Tới chỗ này, lại đáp là “như thị”, cũng có ý nghĩa giống như trên, nhưng nói hai lượt, nhằm khiến cho người ta sẽ coi trọng hai chữ Như Thị. Ắt là phải có thể Như thì sau đấy mới là Thị.

Ở đây có ý nói: Ba mươi hai tướng cũng là một trong các pháp. Các pháp đều là Chân Như, há ba mươi hai tướng chẳng phải là Chân Như ư? Nhưng ắt phải nên hiểu được nghĩa Như thì mới Thị. Vì sao vậy? Nếu lãnh hội tánh và tướng như một, đã chẳng diệt tướng, mà cũng chẳng chấp tướng. Vậy thì quán Ứng Thân ba mươi hai tướng chính là quán Pháp Thân Như Lai vậy. Nếu trái nghịch nghĩa Như, ắt sẽ chấp tướng để quán tánh. Nếu không, bèn diệt tướng để quán tánh, tức là chẳng có một thứ gì là đúng! “Như thị, như thị, dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai” (Đúng như thế, đúng như vậy, dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai), hãy nên đọc thành một câu. Nói chung là nương theo nghĩa Như, dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai thì là đúng. Ý của trưởng lão là nói Quán và Kiến khác nhau. Khi trong tâm quán ba mươi hai tướng, vốn là tướng “vô tướng”. Như Lai hiện ba mươi hai tướng cũng là “tướng chính là phi tướng”. Nay hiểu rõ tướng vô tướng để tác quán, tức là đã chẳng giữ lấy tướng, mà cũng chẳng diệt tướng, chính là phù hợp với nghĩa Thật Tướng “vô tướng, vô bất tướng”. Vì thế nói “như thị, như thị, dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai”, với dụng ý nêu rõ: Đã là nhất như, quán tướng chính là quán tánh vậy!

Ý nghĩa trong lời đáp của trưởng lão quả thật rất sâu, đúng là rất viên mãn, đúng là tương ứng với ý chỉ của Phật. Nhưng trong phần kinh văn kế tiếp, Như Lai lại càng đả phá để trừ khử cho sạch. Vì ý nghĩa như trưởng lão đã nói cố nhiên là đúng, nhưng trong đó còn có lý vi tế, chẳng thể không nhận rõ, biện định rõ ràng. Nếu không, ắt sẽ đến nỗi mơ hồ, mông lung, chưa thấy bảo là thấy, ngỡ cái xương hình yên ngựa của con lừa là xương cằm của cha . Nghĩa ấy thật sự có mối quan hệ khẩn yếu, quả thật dễ khiến cho người học lẫn lộn nhất! Do đó, Phật và trưởng lão, một hỏi, một đáp, nhằm hiển lộ ý chỉ sâu xa, tinh vi, ẩn tàng ấy, khiến cho người học chẳng đến nỗi lầm tưởng vậy!

2.2.2.2.2.2.2.1.2.2. Riêng trừ khử tình chấp

Chia thành hai đoạn:

1) Trừ khử “chấp giữ tướng” để nói rõ “chẳng một”.

2) Trừ khử “diệt tướng” hòng nói rõ “chẳng khác”.

2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.1. Trừ khử chấp giữ tướng để nói rõ “chẳng một”

2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.1.1. Phá giải để chỉ bày sự trừ khử

(Kinh) Phật ngôn: “Tu Bồ Đề! Nhược dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai giả, Chuyển Luân Thánh Vương tắc thị Như Lai”. Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Như ngã giải Phật sở thuyết nghĩa, bất ưng dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai”.

(經) 佛言：須菩提！若以三十二相觀如來者，轉輪聖王則是如來。須菩提白佛言：世尊！如我解佛所說義，不應以三十二相觀如來。

(Kinh: Phật nói: “Tu Bồ Đề! Nếu dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai thì Chuyển Luân Thánh Vương sẽ là Như Lai”, Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Như con hiểu nghĩa do đức Phật đã nói, chớ nên dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai”) .

Ý đức Phật là: Ông nói “đúng như thế, đúng như vậy, dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai”, thoạt nghe thì rất đúng, nhưng nếu chưa nhận rõ cội nguồn, quả thật là sợ rằng sẽ “dường như đúng mà sai be bét”. Vì sao vậy? Ba mươi hai tướng há chỉ Như Lai hiện tướng ấy ư? Chuyển Luân Thánh Vương cũng có đủ, nhưng tướng của Luân Vương do phước nghiệp mà có, chẳng giống Như Lai do từ Pháp Thân hiển hiện. Nay nếu luông tuồng nói “đúng như thế, đúng như vậy, dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai” như vậy thì Luân Vương cũng là Như Lai mất rồi! Há chẳng phải là sai lầm to tát ư? Hãy nên biết: Lời Phật cố nhiên là nói về tướng được quán, nhưng ý Ngài thật sự nói về người có thể quán. Do Luân Vương là kẻ nghiệp thức chưa rỗng không, nhưng vì phước nghiệp, nên cũng có ba mươi hai tướng, đủ thấy các tướng đều là hư vọng, chẳng đáng để trông cậy. Nhưng nếu người quán nghiệp thức đã không, há chỉ quán ba mươi hai tướng của Luân Vương chẳng bị che lấp, dẫu quán sắc thân Ngũ Uẩn của chúng sanh, vẫn có thể thấy rõ Pháp Thân mà chẳng thấy có Ngũ Uẩn. Nếu chẳng phải vậy, dẫu đối diện Như Lai, vẫn chỉ là quán tướng, chẳng thể quán thấy Pháp Thân!

Đức Phật nói như thế, chính vì thoạt đầu [hành nhân] phát tâm tu Quán, vô minh chưa phá mảy may, nên mới vướng trong nghiệp thức. Nếu nghe “nhất như, giai thị” là nói về pháp bình đẳng, chẳng suy xét khả năng của chính mình, cứ ngỡ quán tướng chính là quán tánh, chẳng biết cái được quán chính là nghiệp thức, chẳng phải là tánh. Hết thảy người học hãy nên khám nghiệm cặn kẽ như thế ở chỗ này.

Khám nghiệm như thế nào?

1) Hạng phàm phu lè tè sát đất từ vô thỉ tới nay, tánh và tướng từ lâu đã chẳng phải là một. Vì sao chẳng phải là một? Do giữ lấy tướng. Vì sao giữ lấy tướng? Do vì nghiệp thức. Do đó, ắt phải rỗng không hết sạch các tướng, tiêu diệt trọn hết tình thức thì mới đủ để nói “tánh và tướng như một”.

2) Đức Phật nói nghĩa Như, chính là dạy [hành nhân] hãy thấu hiểu, nhận thức Nhất Chân pháp giới, trừ bỏ phân biệt, chấp trước hòng vô ngã. Vì thế, hãy nên tự thẩm định: [Chính mình] có phân biệt hay không? Có chấp trước hay không? Nếu có phân biệt, chấp trước vi tế, sẽ là nghiệp thức, sao có thể quán tướng chính là quán tánh cho được?

Nói chung, “nhất như bình đẳng” chỉ có chư Phật mới có thể rốt ráo. Ắt phải chẳng chấp thật, lại còn tướng hư giả cũng diệt mất, mãi cho đến khi một niệm chẳng sanh, ngay cả “chẳng sanh” cũng không có, thì mới là như một, chẳng khác. Vì thế nói “các pháp như một” tức là chỉ thấy tánh của chúng như nhau, chẳng thấy tướng của các pháp. Không chỉ là như thế, dẫu cần phải là “nhất như, bình đẳng”, nhưng cũng chẳng có cái gì gọi là “nhất như, bình đẳng”, mà thật sự nhất như, thật sự bình đẳng. Há kẻ nghiệp thức chưa rỗng không có nên lầm lạc tự phụ? Nay nói “dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai”, rõ ràng là có năng quán (người quán) và sở quán (đối tượng được quán), sẽ là phân biệt, chấp trước, nghiệp thức rành rành, bèn nói “như thị” như thế đó. Trọn chẳng biết đã sớm chẳng phải là Như, chẳng có mảy may là Thị! Hành nhân xưa nay bao nhiêu kẻ thô niệm vừa dứt đôi chút, liền bảo đã chứng tam muội! Tập khí còn nguyên đó, vội nói “tùy ý thong dong”. Đều là ngỡ lẫn lộn là viên dung, hiếm có kẻ nào chẳng đọa lạc! Xem đoạn kinh văn này, đúng là một nhát kim đau nhói đâm vào thóp vậy!

Điều đức Thế Tôn phá trừ, trưởng lão vốn đã hiểu rõ. Vì thế, hễ có được cơ duyên liền chuyển. Những lời Ngài đáp trước đó, cũng do biết rõ mười mươi căn bệnh của chúng sanh. Do vậy, từ ngữ [trong lời đáp] hàm hồ, đợi đức Thế Tôn quở trách, phá trừ, khiến cho hết thảy chúng sanh đều tự khám phá, chẳng đến nỗi lẫn lộn, phiếm lạm vậy!

Hễ [chánh kinh] nêu ra câu “Tu Bồ Đề bạch Phật” đều mang ý nghĩa trịnh trọng; ở đây cũng thế. [Nêu ra câu ấy] với dụng ý khiến cho học nhân chẳng thể xem nhẹ, xem lướt qua lần phá giải này! “Giải sở thuyết nghĩa” (Hiểu nghĩa đã nói) là nghe biết Luân Vương cũng cùng có tướng ấy, [tức là] tướng chẳng đủ để làm căn cứ, liền hiểu “các pháp nhất như” phải diệt sạch các tướng rồi mới được. Trưởng lão hiểu như thế, chính là để khiến cho người học hãy nên hiểu như thế. “Bất ưng” (Chẳng nên) ngụ ý nói rõ: Chẳng phải là tuyệt đối không thể! Nếu tình thức của người ấy đã rỗng không, tức là hữu tướng cũng giống hệt như vô tướng, vô tướng nào ngại hữu tướng. Nếu không, hễ có chút tình thức, chắc chắn sẽ lầm loạn, phiếm lạm! Do vậy bảo là “bất ưng”. Lời này chính là thống thiết răn dạy người học vậy!

Nói chung, đức Phật nói “nhất như, bình đẳng”, nhằm dạy “một” hay “khác” đều chớ nên chấp. Nay dùng tướng để quán tánh, rõ ràng là chấp nhất, há còn nói là “nhất như” được ư?

Chuyển Luân Thánh Vương dùng Thập Thiện để giáo hóa cõi đời, chẳng dùng đến binh lực mà oai thế khuất phục bốn phương, là người có phước đức bậc nhất trong nhân loại, tự nhiên có thất bảo xuất hiện, tùy ý tự tại! Món báu thứ nhất là Luân Bảo. Vua ngự trên cái bánh xe ấy, tuần hành bốn phương, do vậy được gọi là Chuyển Luân Thánh Vương. Luân có bốn loại là vàng, bạc, đồng, sắt. Có được kim luân thì gọi là Kim Luân Vương, làm vua bốn đại châu. Ngân Luân Vương làm vua ba châu Đông, Tây, Nam. Đồng Luân Vương làm vua hai châu Đông và Nam. Thiết Luân Vương làm vua một châu, tức Nam Diêm Phù Đề. Do sức phước đức nên [Luân Vương] có đủ ba mươi hai tướng, nhưng thiếu thanh tịnh, chẳng rõ ràng [như tướng của đức Phật], do các tướng ấy từ phước nghiệp hữu lậu mà thành, chẳng giống như do vô lậu Pháp Thân hiện ra!

2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.1.2. Nói kệ để kết lại

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn nhi thuyết kệ ngôn: “Nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhân hành tà đạo, bất năng kiến Như Lai”.

(經) 爾時，世尊而說偈言：若以色見我，以音聲求我，是人行邪道，不能見如來。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn bèn nói kệ rằng: “Nếu dùng sắc thấy ta, dùng âm thanh cầu ta, người ấy hành tà đạo, chẳng thể thấy Như Lai”) .

“Nhĩ thời” (Lúc bấy giờ) chính là lúc phá giải vừa mới xong. Nêu ra hai chữ ấy chính là dạy học nhân phải nên đồng thời thấu hiểu khoa trên đây, vì những điều được nói trong bài kệ chính là nguyên do phá giải vậy. Chữ Sắc chỉ chung hết thảy sắc tướng, ba mươi hai tướng cũng được bao gồm trong ấy. Hai chữ Ngã là nói về Như Lai, tức là nói đến tánh. “Âm thanh” bao gồm âm thanh thuyết pháp trong ấy, tức là nói chớ nên chấp giữ “nhất như, bình đẳng” như đã nói trên đây, hướng vào văn tự âm thanh để cầu! “Kiến sắc” (thấy sắc) tức là Nhãn Thức, “văn thanh” (nghe tiếng) tức là Nhĩ Thức. Nêu ra hai thức để khái quát các thức khác. Nói chung, thấy, nghe, hay, biết, tuy bản thể của chúng là tánh, nhưng chúng sanh từ vô thỉ đến nay đã biến chúng thành Thức. Nay nếu dùng sắc để thấy, dùng âm thanh để cầu, hiển nhiên là nghiệp thức nắm quyền hành xử, chấp trước cảnh tướng lục trần. Muốn dùng đó để thấy Pháp Thân, dùng đó để cầu Pháp Thân, rõ ràng là vọng kiến, rõ ràng là hướng ra phía ngoài truy cầu. Tri kiến đã hết sức bất chánh, mà còn muốn thấy Pháp Thân Như Lai ư? Vì thế, chê trách rằng: “Thị nhân hành tà đạo, bất năng kiến Như Lai” (Người ấy hành tà đạo, chẳng thể thấy Như Lai) . Do tánh Chân Như chẳng phải là cảnh giới của nghiệp thức phân biệt, chấp trước. Kết lại ý nghĩa “muốn quán nhất như, mà chẳng hết sạch tình thức thì sẽ chẳng thể!”

Chắc có kẻ nói: Kinh Phật thường dạy mọi người quán tướng hảo của Phật, là vì lẽ nào? Cần phải biết: Đấy là phương tiện. Nói “phương tiện” tức là chứa đựng hai ý nghĩa:

1) Chúng sanh chỗ nào cũng đều chấp trước. Vì thế, khiến cho họ bỏ nhiễm quán tịnh thì đây là phương tiện thứ nhất.

2) Đã biết quán tịnh, lại khiến cho họ tiến đến rốt ráo như những điều được nói ở đây; đấy là phương tiện thứ hai vậy.

Bởi lẽ, từng bước dẫn mọi người tiến nhập thù thắng, thì gọi là “phương tiện”. Do vậy, trong Thập Lục Quán Kinh, điều trọng yếu nhất là mấy câu “thị tâm thị Phật, thị tâm tác Phật” (tâm này là Phật, tâm này làm Phật) . Hiểu hết thảy duy tâm, sẽ biết tuy quán tướng hảo, nhưng chẳng chấp đó là thật. Đấy là trừ khử tình thức phân biệt, chấp trước. Do vậy, người niệm Phật tuy quán thấy Phật Di Đà hiện tiền, Cực Lạc hiện tiền, cũng chớ nên chấp là vì lẽ này! Vì sao vậy? Vì tướng do tâm tạo. Cái tâm tự tánh thanh tịnh vốn vô tướng, vô bất tướng, tướng và bất tướng lại càng chẳng cần bận tâm! Chớ nên không biết lý này! Hãy nên biết: Để ý nơi đó, sẽ là phân biệt, chấp trước!

Trên đây đã trừ khử tướng đến chỗ tột bậc, mà cũng chính là tổng kết của nửa bộ sau từ phần “chẳng có pháp để phát tâm” cho tới chỗ này. Bởi lẽ, khi phát tâm, liền có thể chẳng chấp giữ pháp Bồ Đề. Vì hễ có đôi chút chấp giữ, sẽ là chấp sắc tướng, sẽ là hướng ra ngoài rong ruổi tìm cầu, sẽ chẳng phải là chánh tri chánh kiến. Đó là pháp chấp và ngã chấp, sẽ trái nghịch tánh không tịch, há có thể thấy Như Lai được ư? Vì thế, dạy Bồ Tát thông đạt pháp vô ngã là vì lẽ này. Nếu không, sẽ là tu mù, luyện đui, đi theo tà đạo, muốn nấu cát thành cơm, vĩnh viễn chẳng thể đạt tới mục đích. Do tu hành chính là lấy “thấy Như Lai” làm mục đích. Vì thế, phải nên thông đạt.

Nhưng trừ khử tướng chỉ là chớ nên chấp giữ mà thôi. Nếu hiểu lầm là “diệt tướng” thì lại hết sức sai lầm! Do vậy, bèn có kinh văn thuộc khoa tiếp theo! Dưới đây là khoa “trừ khử Diệt Tướng để nêu rõ chẳng khác”. Nay tôi trước hết sẽ nói ý nghĩa trọng yếu trong ấy. Trong nửa bộ sau, khoa này không chỉ nặng vạn cân, mà các điều đã nói từ phần mở đầu kinh như “chẳng nên giữ lấy pháp, chẳng nên giữ lấy phi pháp, chẳng phải phi pháp”, và đã nói “tức phi”, lại nói “thị danh”, mãi cho tới chỗ này mới nói rõ nguyên do. Vì thế, trong toàn thể bộ kinh, [khoa này] cùng với khoa trên đây, tức khoa “nói rõ chẳng một” chính là chỗ then chốt khẩn yếu nhất. Ví như ngàn núi muôn hang, ngoằn ngoèo uốn lượn, chạy tới nơi đây, cùng xoay vòng bao bọc, kết tròn lại, khiến cho vô số ngọn, rặng chập chùng, không gì chẳng được dính dáng mà thành hữu tình, hữu thế! Cần phải biết: Nửa bộ đầu nhằm nói với người mới mong phát tâm. Do vậy, dạy họ “Không lẫn Hữu đều chẳng chấp” để phù hợp Trung Đạo. Phàm nói các chỗ “tức phi, thị danh”, ngữ khí phần lớn đều kiêm cả hai bên. Đã chẳng thể chấp Hữu, lại chẳng thể chấp Không. Nói là “thị danh” hàm nghĩa: Có danh tướng tuy là giả, nhưng chưa từng chẳng phải [là diễn tả hoặc khơi gợi người nghe lãnh hội thực chất]!

Cho tới nửa bộ sau là nói với người phát đại tâm, tu đại hạnh, lại còn có thể chẳng chấp giữ tướng của hết thảy các pháp, nhưng lại sợ họ riêng chấp giữ tướng của pháp Bồ Đề, sẽ trọn gây hệ lụy cho không tịch, trọn chẳng thể chứng tánh, nhưng cái chấp này tột bậc vi tế, khó trừ nhất! Vì thế, những điều được nói trong nửa bộ sau đều là thống thiết trừ khử chấp trước vào bên Hữu, tuy có lúc “tức phi” và “thị danh” cùng nói, nhưng ngữ khí phần nhiều thiên trọng “tức phi”, ngụ ý: Pháp tướng “tuy là” (tuy diễn tả chân pháp), nhưng rốt cuộc [danh tướng ấy] là giả danh. Do là giả danh, cho nên có nghĩa là “tức phi”. Ắt phải đợi trừ khử sao cho mảy trần chẳng nhiễm, chẳng vướng mắc tơ tóc gì, sau đấy mới lại quay đầu lại, nói “chớ nên chấp Không”. Vì thế bảo “có ý nghĩa nặng vạn cân”. Đấy chính là như ý nghĩa trong nhà Thiền nói “bách xích can đầu, cánh tấn nhất bộ” (đầu sào trăm thước, lại tiến thêm một bước nữa) . Lại nói: “Hoàn yếu phiên cá cân đẩu” (Còn phải tung mình lộn nhào) . “Lộn nhào” chính là xoay đầu lại. Hơn nữa, nửa bộ đầu nói “chớ nên chấp Không”, chỉ nói đó là lẽ đương nhiên. Nếu ở đây chẳng có câu “ư pháp, bất thuyết đoạn diệt tướng” (nơi pháp, chẳng nói tướng đoạn diệt) để chỉ bảo, không chỉ là lý ấy chưa rõ, mà cũng chẳng có chỗ quy kết, tinh thần của cả bản kinh cũng không kết tụ được! Do đó nói “khoa này và khoa trước đó là chỗ then chốt trọng yếu của cả bản kinh”, vì đây là chỗ quy kết của các nghĩa đã nói từ đầu kinh cho tới đây. Tuy nhiên, nửa bộ sau từ phần mở đầu trở đi, chuyên trừ khử chấp Hữu. Khoa trước tuy có phần tổng quy kết “trừ Hữu”, chứa đựng ý nghĩa u thâm, nhưng Lý vốn nhất quán, còn dễ nói rõ. Chỉ có khoa này, bỗng nhiên “xoay bánh lái”, nhãn quang nhìn bốn phía, ngữ khí lẫn tinh thần đều chuyên chú nơi nửa bộ trước. Vì thế, trong một câu bao hàm nhiều nghĩa. Đúng là như “trắc khán thành phong, hoành khán thành lãnh, diện diện giai phóng quang minh, giai thành dị thái” (nhìn nghiêng thành ngọn, nhìn ngang thành rặng, mặt nào cũng đều tỏa sáng, đều có vẻ rực rỡ khác nhau), chẳng biết nói từ đâu. Nay muốn nói rõ đạo lý nơi mỗi mặt, trước hết hãy nên nói ý chỉ to lớn. Đã hiểu rõ ý chỉ to lớn rồi, sẽ dễ hiểu rõ mỗi mặt hơn!

Hãy nên biết: Tánh là Thể của hết thảy các pháp. Tướng là mặt ngoài. Bởi lẽ, tu hành vốn là để chứng tánh. Do vậy, chớ nên chấp tướng bề ngoài. Đấy chính là lý nhất định, nhưng có bề trong thì cũng cần có bề ngoài. Nếu chỉ có chủ thể, trọn chẳng có biểu hiện, chủ thể cũng tồn tại trơ trọi, chẳng có tác dụng. Do vậy, tu hành muốn chứng tánh thì chớ nên chấp giữ tướng, mà cũng chớ nên đoạn diệt tướng. Đây cũng là lý nhất định. Ví như xây nhà, kèo, cột là cái sườn chánh, là Thể. Cửa cái, cửa sổ, cánh cửa, vách, cho đến gạch, ngói, tro, đá v.v… là mặt ngoài, là tướng. Tự nhiên cần phải chú trọng cột, kèo trước hết, nếu chỉ biết chấp giữ các tướng bên ngoài, chẳng biết chú trọng cái Thể chủ yếu, sao có thể được? Nhưng nếu chỉ có cột, kèo chánh yếu, trọn chẳng có cửa cái, cửa sổ, cánh cửa, tường vách, há còn có thể gọi là “nhà” ư? Cất nhà là như vậy, tu hành cũng thế. Xem thí dụ này, sẽ có thể hiểu rõ lý “chớ nên chấp tướng, mà cũng chớ nên phế tướng”. Đó là tông chỉ quan trọng nhất để đức Phật nói khoa này!

2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.2. Trừ khử “diệt tướng” để nói rõ “chẳng khác”

2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.2.1. Nêu bày sự răn nhắc.

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhữ mạc tác thị niệm, Như Lai bất dĩ cụ túc tướng cố, đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Tu Bồ Đề! Mạc tác thị niệm: Như Lai bất dĩ cụ túc tướng cố, đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經) 須菩提！汝若作是念，如來不以具足相故，得阿耨多羅三藐三菩提。須菩提！莫作是念：如來不以具足相故，得阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Ông đừng nghĩ thế này: Như Lai chẳng do tướng trọn đủ mà đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề. Tu Bồ Đề! Đừng nghĩ thế này: Như Lai chẳng do tướng trọn đủ mà đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) .

Như đã nói trên đây, có thể biết khoa “trừ khử diệt tướng” này có ý nghĩa rộng sâu; nhưng không chỉ là rộng sâu, mà còn ẩn chứa nhiều nghĩa, đầu mối lại nhiều, tột bậc chẳng dễ nói. Đã nói là chẳng dễ, có thể biết là khó lãnh hội, nhưng đã là chỗ then chốt trọng yếu, trọn chẳng thể không cẩn thận lãnh hội! Ngay cả như trong phần nêu bày sự răn nhắc thiết tha, vừa mở đầu đã lạ lùng! Vì sao nói “Như Lai chẳng dùng tướng trọn đủ để đắc Vô Thượng Bồ Đề” vậy? Hãy nên biết: Bề ngoài nói “tướng trọn đủ”, nhưng thật sự ẩn tàng nghĩa “tu phước đức”, do trọn đủ các tướng là vì tu phước đức. Trong kinh Phật, loại cú pháp này rất nhiều; đó gọi là “hỗ tương ảnh hiển” (互相影顯, phản chiếu để làm rõ nghĩa cho nhau) . Nếu dùng văn tự để nói thì giống như nói “đừng nghĩ như thế này, Như Lai chẳng do tu phước đức mà đắc Vô Thượng Bồ Đề”, há chẳng trực tiếp, nhanh chóng, thỏa đáng hơn ư? Nay chẳng nói như thế, lại dùng “trọn đủ tướng” để nói là do có hai tầng thâm ý:

1) Nhằm dẫn khởi phần kinh văn sau đó “chẳng nói tướng đoạn diệt” để đối ứng với “chẳng chấp giữ tướng” trong phần trước, hòng nêu rõ ý nghĩa “chẳng chấp hai bên”. Hơn nữa, phần trên đã nói là Như Lai, phần dưới nói “tướng trọn đủ”, có thể nêu rõ ý nghĩa “tánh tuy vô tướng, nhưng cũng là vô bất tướng”.

2) Nói một tướng trọn đủ, người nghe sẽ có thể lãnh hội trong ấy có bóng dáng của tu phước đức. Nếu nói “tu phước đức”, người nghe chưa chắc đã nghĩ là nói “trọn đủ tướng”. Đó là cách nói thiện xảo! Nói chung, một lời như thế bao gồm cả hai điều, do phần trước đã nói Luân Vương cũng có ba mươi hai tướng, nhưng là do tu phước mà được, [tức là sự chấp trước tướng phước đức] đã bị đả phá, lại sợ người nghe hiểu lầm “chứng tánh chẳng cần tu phước”. Lại do phần trên đã nói “dùng sắc để thấy ta là hành tà đạo”, sợ người nghe hiểu lầm “để thấy Như Lai ắt phải diệt tướng”. Nay lập thuyết như thế, tức là hai loại hiểu lầm đều bị trừ khử, cho nên nói là “thiện xảo”. Chữ Thị trong “nhữ mạc tác thị niệm” (ông đừng nghĩ như thế này) là nói tới ý “chẳng dùng tướng trọn đủ” v.v… trong phần kinh văn tiếp theo đó, chính là vì sợ người ta nghe nói những điều trước đó, sẽ nẩy sanh hiểu lầm, mà nghĩ như thế. Do trưởng lão là bậc đương cơ, đại diện chúng sanh, [đức Phật] chỉ cần hướng về trưởng lão nói, chứ thật ra là dạy bảo trọn khắp hết thảy mọi người.

Câu “đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” ngầm chứa nhiều nghĩa, phải nói theo từng tầng một.

1) A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề nghĩa là Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, nhưng cũng bao hàm ý nghĩa Phật và Như Lai. Vì sao nói là bao gồm nghĩa Như Lai? Như Lai là Pháp Thân bình đẳng, chẳng có cao thấp. Thể dứt bặt đối đãi; cho nên nói là Vô Thượng. Do bình đẳng, nên nói là Chánh Đẳng. Bất giác thì chẳng thể chứng, nên nói là Chánh Giác. Vì sao nói có ý nghĩa chữ Phật [trong ấy]? Phật là giác, cho nên nói là Chánh Giác. Tự giác, giác tha, chẳng hai, chẳng khác, nên nói là Chánh Đẳng. Giác đã viên mãn, đạt tới địa vị rốt ráo, nên nói là Vô Thượng. Vì thế, Vô Thượng Chánh Đẳng Giác có thể nói là “tánh đức Như Lai”, là từ ngữ để gọi chung quả đức Phật. Ở đây, không nói Phật, không nói Như Lai, mà nêu lên tên gọi chung để nói, nhằm hiển thị hai ý nghĩa:

a) Do phần trên đã nói rõ là “tướng trọn đủ”, ẩn chứa ý nghĩa “tu phước đức”, nếu chỉ nói tới phước đức tu nhân để mong quyết đạt được cái quả thì nên dùng Phật để nói. Nếu chỉ xét theo phương diện “tướng tuy chẳng phải là tánh, mà vẫn chẳng lìa tánh”, hãy nên dùng Như Lai để nói. Nay câu trên đây đã chứa đựng cả hai nghĩa ẩn và hiển, do vậy hãy nên dùng danh xưng chung cùng chứa đựng hai phẩm đức “tánh” và “quả” để gọi vậy.

b) Vừa mới nói “đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” chính là để dẫn khởi “phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” trong phần sau, đó là do muốn dựa vào quả chứng để nói rõ nhân tâm (cái tâm tu nhân), hòng nêu rõ lúc vừa mở đầu nửa bộ sau đã nói nghĩa chân thật “thật sự chẳng có pháp phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”. Khi mở đầu, trước hết liền nói nghĩa “chẳng có pháp để phát Bồ Đề”. Kế tiếp nói rõ nghĩa “chẳng có pháp để đắc Bồ Đề”. Một đằng phát, một đằng đắc, đối ứng nhau mà nói. Ở đây cũng là nói đối ứng “một đằng đắc, một đằng phát”, chính là để bổ túc ý nghĩa đã nói lúc mở đầu [nửa bộ sau]. Vì sao bảo là bổ túc? Nhằm nói rõ “pháp” được nói trước đó bao hàm phi pháp. “Chẳng có pháp” được nói trong phần trước chính là chẳng chấp hai bên, pháp và phi pháp đều chẳng có! Như vậy thì mới là phát Bồ Đề. Nếu chỉ hiểu một phía “chẳng giữ lấy pháp”, chưa khỏi rơi vào Không, sao còn có thể nói là “phát Vô Thượng Bồ Đề” được nữa? Ở đây, Đắc và Phát cùng nói, cùng với lúc vừa mở đầu đã cùng nói, phản chiếu lẫn nhau thành ý chỉ trọng yếu để tiến nhập. Do vậy, lại đủ để chứng minh sau chữ Bồ Đề, chẳng có chữ Tâm như trong phần trước đã nói. Tức là trong phần kinh văn ở đây, sau “phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”, há nên chấp [phải thêm vào] một chữ Tâm ư? Đấy chính là do kẻ chẳng hiểu rõ ý chỉ của kinh, luông tuồng thêm vào bừa bãi, há chẳng phải là lầm lẫn to lớn ư?

2) Nói một chữ Đắc cũng có ý nghĩa tinh diệu. Chữ Đắc ấy chính là nói đối ứng khít khao với chữ Quán trong khoa trước. Do đối ứng khít khao với chữ Quán mà nói chữ Đắc, rõ ràng là ý nghĩa “quán thì chớ nên giữ lấy tướng, đắc thì chớ nên phế tướng”. Vì sao vậy? Đạo tu Quán chú trọng nơi kiến tánh. Quán tướng há có thể kiến tánh? Trong nửa bộ đầu, đã nói rõ ràng: “Nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (Nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, sẽ thấy Như Lai) . Vì thế, muốn thấy Như Lai, phải có thể thấy “các tướng chẳng phải là tướng” thì mới được. Nay nói “dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai”, vẫn chưa thể “thấy tướng chính là chẳng phải tướng”, sao có thể thấy Như Lai cho được? Lầm dẫn nghĩa Như, tự cho là đúng, chẳng biết nghĩa Như, tuy chẳng phế tướng, cũng phải nên chẳng giữ lấy tướng thì mới gọi là Như. Nay chấp vào một bên, sao gọi là Như cho được? Hồ đồ hết mức, cho nên [đức Phật] đả phá rằng [kẻ đó] “hành tà đạo, chẳng thể thấy [Như Lai]” nhằm nói rõ tánh và tướng chẳng phải là một!

Khoa này chẳng nói Quán mà nói Đắc, đó là nói xét theo tu nhân để chứng quả. Đó cũng là xét theo tánh và tướng để nói Đắc. Vì sao vậy? Do tánh và tướng chẳng đắc, chẳng gọi là chứng quả. Ý nói: Nếu có thể chẳng chấp tướng, tướng cũng nào có ngăn ngại tánh, cho nên sẽ đắc. Nói chung, tánh là trong, tướng là ngoài. Nói theo trong và ngoài thì tánh và tướng chẳng phải là một. Nếu nói theo “ngoài thì ắt có trong, trong ắt có ngoài, trong ngoài hợp nhất” thì tánh và tướng chẳng khác. Điều này giống như mua nhà, phải nên xem xét kèo cột. Nếu chỉ nhìn tướng bên ngoài, mà bảo “nhìn tướng bề ngoài chính là thấy kèo cột”, há chẳng phải là nói đùa ư? Nhưng nếu chỉ có kèo, cột, mà cửa cái, cửa sổ, cánh cửa, tường vách, nhất loạt chẳng có tướng bề ngoài, thì tuy có được cái nhà ấy, có khác gì chẳng được? Tu hành cũng như vậy. Nói theo quán, ắt chớ nên giữ lấy tướng. Nói theo đắc, ắt phải nên đừng phế tướng. Hiểu rõ thí dụ này, sẽ có thể triệt để hiểu rõ lý “một và khác đều chẳng nên chấp!”. Càng có thể thấy đức Phật thuyết pháp, mỗi lời đều có chừng mực, mỗi chữ đều chứa đựng diệu lý, đúng là sợ người học sơ ý, hời hợt, đối với đạo lý “tánh tướng chẳng một, chẳng khác” cứ nuốt trộng quả táo, chẳng thể lắng lòng cặn kẽ lãnh hội. Nay xem những điều vừa nói trên đây, đức Thế Tôn đã nương theo Hàng Bố trong “tánh tướng viên dung” để vạch ra rành rẽ, phân minh, rõ ràng, rành mạch cho hết thảy người học. Nếu có thể thân thiết lãnh hội, sẽ tự có thể đã chẳng giữ lấy tướng, lại còn chẳng giữ lấy phi tướng. Vừa có Hàng Bố, lại còn có thể Viên Dung. Chuyện nào cũng đều phù hợp Trung Đạo, pháp nào cũng đều chẳng trái nghịch tự tánh.

3) Phải nên biết: Những điều đã nói trên đây cũng có ý nghĩa chiếu rọi lẫn nhau, chớ nên không biết! Vì sao nói vậy? Khoa trước nói về Quán là nói theo phía cái nhân, nhằm dạy rõ “tu nhân thì chớ nên chấp giữ tướng, chớ nên tu phước hữu lậu”. Hãy nên biết: Tu nhân đã chẳng thể giữ lấy tướng, chứng quả sao lại có thể giữ lấy tướng? Chỉ là chẳng phế tướng mà thôi! Khi còn thuộc địa vị tu nhân, chớ nên tu phước hữu lậu, do tu cái nhân vô lậu, sẽ có thể chứng cái quả vô lậu. Khoa này nói “đắc” là nói theo phía quả, nhằm giảng về chứng quả, trọn chẳng phải là phế tướng, cũng chẳng phải là không do tu phước mà có. Hãy nên biết: Chứng quả đã chẳng phải là phế tướng, tu nhân lại há nên phế tướng? Chỉ là chẳng thể chấp giữ mà thôi! Quả chẳng phải là không do tu phước mà có, thì khi còn đang tu nhân, chỉ nên chẳng tu phước hữu lậu, há có phải là dạy tuyệt đối chẳng tu ư? Nhân quả như một, cố nhiên chiếu rọi lẫn nhau để giảng rõ vậy!

4) Khoa trước và khoa này, đôi đằng đối chiếu để xem, lại có ý nghĩa trọng yếu. Trong phần Trường Hàng thuộc khoa trước, có ý nói: Luân Vương cũng có ba mươi hai tướng mà chẳng phải là Như Lai, nhằm nói rõ ý nghĩa “tu phước mà chẳng tu huệ, sẽ không thể đắc quả Vô Thượng Bồ Đề”. Khoa này răn nhắc đừng khởi ý niệm “chẳng tu phước mà đắc quả Bồ Đề”, nhằm nói rõ ý nghĩa “tu huệ mà chẳng tu phước, cũng chẳng thể đắc quả Vô Thượng Bồ Đề”. Trong bốn câu kệ thuộc khoa trên, quở trách “dùng sắc và âm thanh để thấy Như Lai là hành tà đạo”, nhằm nêu rõ ý nghĩa “kiến tánh chớ nên giữ lấy tướng”. Khoa này răn nhắc đừng nẩy sanh ý niệm “chẳng do tướng trọn đủ mà đắc Bồ Đề”, nhằm nói rõ ý nghĩa “kiến tánh trọn chẳng phải là phế tướng”. Từ điều thứ nhất đến điều thứ tư, gộp lại để xem, đã đem [các ý nghĩa] “lý, tánh, sự, tu” cùng với “tánh tướng chẳng một, chẳng khác” vừa là Hàng Bố, vừa là nhân nhân quả quả Viên Dung, nói tới chỗ vi tế, chặt chẽ tột bậc, trọn vẹn tột bậc, nhưng các ý nghĩa được chứa đựng vẫn chẳng phải chỉ là như thế!

5) Khoa trước nói Quán, khoa này nói Niệm. Quán và Niệm có cùng một nghĩa. Gộp hai khoa lại để nói, có ý nói rõ: Tướng và phi tướng, phước và phi phước, hai bên đều chẳng chấp, đó là chánh quán, là chánh niệm. Nếu chỉ giữ lấy một bên, tức chẳng phải là chánh quán, chánh niệm. Vì sao vậy? Do chẳng khế hợp Trung Đạo. Vì thế, khoa trước đã quở trách “giữ lấy tướng chính là hành tà đạo”. Khoa này thì lại đối với chuyện giữ lấy phi tướng bèn răn nhắc thiết tha “đừng nghĩ như thế”.

6) Ba mươi hai tướng là Ứng Thân. Ứng Thân sanh diệt vô thường. Do thuận tiện nói rõ ý nghĩa “tánh và tướng chẳng phải là một”, khoa trên do trừ khử chuyện giữ lấy tướng, bèn nêu ra ba mươi hai tướng để nói. “Tướng trọn đủ” tức là như trong phần trên đã nói là “cụ túc chư tướng”, chính là Báo Thân. Nhưng xét theo tướng để nói, thì gọi là Báo Thân. Nói theo tánh thì gọi là Báo Đắc Pháp Thân, tức là nói theo nghĩa “tánh và tướng chẳng khác”. Vì vậy, ở đây trừ khử “diệt tướng”, lại nêu ra tướng trọn đủ để nói. Hãy nên biết: Nói như thế cũng là chiếu rọi lẫn nhau để nêu tỏ ý nghĩa! Vì sao vậy? Ba mươi hai tướng chớ nên giữ lấy, thì có thể biết: Tướng trọn đủ cũng chớ nên giữ lấy. Tướng trọn đủ chớ nên diệt, thì có thể biết là ba mươi hai tướng cũng chớ nên diệt. Tách ra để nói chỉ nhằm dễ dàng hiển thị ý nghĩa “chẳng một, chẳng khác” đó thôi!

7) Trong phần “chẳng dùng tướng trọn đủ để đắc Bồ Đề” lại còn chứa đựng ý nghĩa tinh vi. Hãy nên biết: Thành tựu tướng trọn đủ là do phước huệ song tu mà có, không chỉ là tu phước mà thôi! Thế nào là song tu? Khi tu phước thì liền biết chẳng chấp tướng. Biết “chẳng chấp tướng” sẽ là huệ. Do vậy, có thể thành tựu tướng trọn đủ, đắc Vô Thượng Bồ Đề. Điều này hoàn toàn khác hẳn đường lối của Luân Vương, vì phước nghiệp của Luân Vương được gọi là hữu lậu, chẳng có chi khác, do tu phước chấp tướng mà ra. Do vậy, chỉ có thể thành tựu ba mươi hai tướng, chỉ có thể đắc cái quả Luân Vương. Do vậy, có thể biết: Ở đây tuy nói là “chẳng diệt tướng”, thật ra, đã kèm thêm ý nghĩa “chẳng giữ lấy tướng” trong ấy. Đó là vì nó chẳng khác tánh. Tầng ý nghĩa này chính là ý nghĩa tinh diệu của khoa này. Do vậy, nêu ra tướng trọn đủ để nói rõ “chẳng khác”, tông chỉ ở chỗ này! Vì sao vậy? “Chẳng khác” tức là nhất như, ắt là tướng và phi tướng hai bên đều chẳng giữ lấy, mới gọi là “nhất như”. Như đối với những điều được nói trong khoa trước, nếu chỉ biết một phía “chẳng giữ lấy phi tướng”, sao có thể gọi là “nhất như” được ư?

Gộp chung lại các nghĩa đã nói, sẽ có thể hiểu rõ ý nghĩa của khoa này. Không gì chẳng vì sợ người nghe do nghe nói “trừ khử tướng” trong phần trước, sẽ lệch về phía Không, hiểu lầm là tuyệt đối vô tướng, sẽ mâu thuẫn với Thật Tướng “vô tướng, vô bất tướng”, sẽ chẳng phải là nghĩa Như của các pháp, chẳng phải là pháp bình đẳng, sẽ chẳng đắc quả Vô Thượng Bồ Đề, chẳng thấy Như Lai vậy! Vì thế, thiết tha răn nhắc đừng nghĩ như thế! Nếu nghĩ như thế, chính là tà kiến, chẳng phải là chánh kiến. Luận theo đạo lý, luận theo ngữ khí, chỉ một câu “mạc tác thị niệm” (đừng nghĩ như thế) này, ý nghĩa đã trọn. Nay lại nói ngay hai câu “Như Lai bất dĩ cụ túc tướng” (Như Lai chẳng do tướng trọn đủ), lại còn lặp lại để nêu rõ, khiến cho mọi người biết chú trọng hai câu ấy chính là ý nghĩa trọng yếu, chẳng thể xem nhẹ được! Vì thế “mạc tác thị niệm” cần phải đọc liền một hơi với hai câu kế đó. Nếu đọc ngắt ra, sẽ cảm thấy hai câu sau bị trùng lặp!

Tôi từng thấy một bản khắc đầu đời Thanh, lầm lẫn ngắt câu từ chữ Niệm, lại e ngại hai câu sau trùng lặp, bèn bỏ đi chữ Bất, thành ra “Như Lai dĩ cụ túc tướng cố, đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” (Như Lai do tướng trọn đủ mà đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề) sai lầm to! Cần phải biết: Có chữ Bất, hàm nghĩa: Tuy chẳng nên giữ lấy tướng, mà cũng chớ nên phế tướng! Ngữ khí song chiếu cả hai bên, viên dung hoạt bát chi bằng! Nếu bỏ đi chữ Bất, ngữ khí sẽ là chấp lấy một bên “giữ lấy tướng”, vướng mắc, trì độn, khác biệt một trời một vực! Đại Trí Độ Luận nói: “Bát Nhã như đống lửa lớn, bốn phía đều chẳng thể chạm”. Há có thể có thể đặt một câu trì độn ư? Thử xem văn tự trong kinh này, trọn chẳng có một chữ nào nói thừa thãi. Luận theo mặt văn tự, cũng là bút pháp thần kỳ tuyệt diệu! Chẳng do tài dịch thuật của La Thập đại sư, sẽ chẳng thể hay khéo đến như thế. Đem bản dịch của Ngài so với các bản dịch khác, sẽ tự biết. Loại khắc bản đầu đời Thanh ấy, may mà chẳng có ai phỏng theo! Nếu không, trong bản lưu thông hiện thời, lại có nhiều thêm một điều độc hại!

2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.2.2. Kết lại phần hiển thị chánh nghĩa

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhữ nhược tác thị niệm, phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề giả, thuyết chư pháp đoạn diệt, mạc tác thị niệm, hà dĩ cố? Phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề giả, ư pháp bất thuyết đoạn diệt tướng.

(經) 須菩提！汝若作是念，發阿耨多羅三藐三菩提者，說諸法斷滅。莫作是念，何以故？發阿耨多羅三藐三菩提者，於法不說斷滅相。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu ông nghĩ thế này “phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, nói các pháp đoạn diệt”, đừng nghĩ như vậy. Vì sao vậy? Phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, đối với pháp, chẳng nói tướng đoạn diệt) .

Kinh nghĩa trong khoa này hết sức khúc chiết, tinh tế, hãy nên lắng lòng lãnh hội. Trong bản lưu thông, sau chữ Bồ Đề luôn có chữ Tâm, chứ bản chép tay của người đời Đường đều chẳng có. Chữ Tâm được thêm vào khoảng thời Ngũ Đại, chớ nên thêm vào!

Khoa này chính là để nói rõ nguyên do có khoa “nêu bày, thống thiết răn nhắc” trên đây. Từ “nhữ nhược tác thị niệm” (nếu ông nghĩ như thế này) cho tới “thuyết chư pháp đoạn diệt” (nói các pháp đoạn diệt) là một đoạn, nhằm nói rõ nguyên do “tác thị niệm” trong kinh văn thuộc phần trước. Một đoạn từ “hà dĩ cố” trở đi nhằm nói rõ nguyên do “mạc tác thị niệm” (đừng nghĩ như thế) trong kinh văn thuộc phần trên. Chánh nghĩa trong khoa trước đến chỗ này mới được hiển lộ. Vì thế, đặt tựa đề cho khoa này là “kết hiển chánh nghĩa” (kết lại bằng cách hiển lộ chánh nghĩa) . “Nhữ nhược tác thị niệm” tức là nói [nếu ông] nghĩ “Như Lai chẳng dùng tướng trọn đủ để đắc Vô Thượng Bồ Đề”.

Chữ Pháp trong “thuyết chư pháp” tiếp nối sát ngay “cụ túc tướng” (tướng trọn đủ), bởi tướng trọn đủ là do tu phước mà thành. Tu phước bằng cách nào? Chính là rộng hành các pháp Lục Độ. Do vậy, nếu nói “chẳng do tướng trọn đủ”, sẽ chẳng khác gì nói “không cần tu pháp Lục Độ”, há chẳng phải là nói thành ra “các pháp đoạn diệt” ư? Vì thế, [đức Phật nói hễ nghĩ như thế sẽ] chính là “thuyết chư pháp đoạn diệt” (nói các pháp đoạn diệt) . Trong ấy, lại có một câu “phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề” nhằm nói gì vậy? Hãy nên biết: Khi vừa mở đầu nửa bộ sau, đức Thế Tôn đã từng nói “chẳng có pháp để phát Bồ Đề”, rất sợ kẻ chẳng thể hiểu sâu xa nghĩa này, nghe xong lại nói “ta đối với A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, thậm chí chẳng có chút pháp để đắc”. Như do khoa trên đã nói “nếu dùng sắc để thấy ta thì là hành tà đạo, chẳng thể thấy Như Lai”, [kẻ đó] ắt sẽ hiểu lầm bảo: “Đối với nghĩa ‘chẳng có pháp để phát Bồ Đề’ trong phần trước, ta đã biết rồi. Đắc Bồ Đề đã là chẳng có chút pháp nào, lại còn khai thị rõ ràng là ‘dùng sắc để thấy thì là tà đạo’, mà sắc là tướng, có thể thấy là Như Lai đắc Vô Thượng Bồ Đề, hoàn toàn chẳng liên quan gì với tướng trọn đủ!” Đó là nguồn gốc của ý niệm “do chẳng dùng tướng trọn đủ nên đắc Bồ Đề”. Nếu nghĩ như thế, bèn có niệm thứ hai rằng: “Tướng trọn đủ là do hành pháp Lục Độ, siêng tu phước đức mà ra. Đó gọi là ‘trăm kiếp tu tướng hảo’. Nay đắc Bồ Đề, đã rõ ràng là chẳng liên quan với tướng trọn đủ. Lại còn khai thị rõ ràng ‘đắc Bồ Đề thì chẳng có chút pháp nào’. Có thể thấy: Phát Bồ Đề, cũng ắt chớ nên có chút pháp nào! Chỉ nên nhất định tu sao cho tiến nhập tánh không tịch mà thôi! Phàm các pháp Lục Độ được gọi là tu phước đức, tướng hảo, toàn thể chẳng màng tới! Đó là lý do khai thị ‘chẳng có pháp để phát Bồ Đề’ vậy!”

Nếu hành nhân hiểu lầm như thế, sẽ hoàn toàn trái nghịch ý chỉ của Phật, đi vào đường tà, ắt rồi sẽ chẳng tu một pháp nào cả! Vì sao vậy? Do nói thành các pháp đoạn diệt, há còn có thể nói là “phát Vô Thượng Bồ Đề” nữa ư? Vì thế, răn nhắc đừng nghĩ như thế!

Do vậy, có thể biết: Đức Phật nói khoa này chính là nói rõ nguyên do vì sao [người ấy] nghĩ như thế. Nhưng đức Phật đang trong lúc trừ khử chấp tướng, bỗng quay ngoắt lại, nói ra khoa lớn “trừ khử diệt tướng” này, chính là để nói rõ nghĩa chân thật của “chẳng có pháp để phát Bồ Đề” đã nói trong phần trước. Mức quan hệ trọng yếu của khoa này cũng đã rõ ràng rồi! Vì thế, tôi vừa mới nói: Ý nghĩa [trong khoa này] khúc chiết, tinh tế, hãy nên lắng lòng lãnh hội. Phàm nói lý đến chỗ tinh vi, sâu xa, rất cần phải biện định tỉ mỉ. Nếu không, ắt sẽ là “sai chỉ hào ly, sai lầm ngàn dặm”, đi vào tà đạo mà chẳng tự biết, nguy hiểm tột bậc! Đó là lý do học Phật thì phải nên mở mang viên giải, lấy chuyện thân cận thiện tri thức làm nhiệm vụ cấp bách vậy!

Từ “hà dĩ cố” (vì sao vậy) trở đi, nói rõ nguyên do “bất ưng tác thị niệm” (chớ nên nghĩ thế này), có nghĩa là nói: Trong phần trước đã nói “chẳng có pháp để phát Bồ Đề” chính là nói “chớ nên giữ ý niệm rằng đây là Vô Thượng Bồ Đề” [nói như vậy] nhằm trừ căn bệnh chấp giữ pháp tướng, chứ có bao giờ nói đoạn diệt pháp tướng! Vì thế nói “phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề giả, ư pháp bất thuyết đoạn diệt tướng” (phát A Nậu Đa La Tam Miệu, Tam Bồ Đề, đối với các pháp, chẳng nói tướng đoạn diệt) . Trong phần trước, khi nói “chẳng có pháp để phát Bồ Đề”, đã nói rõ ràng: Phát A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, chỉ nên sanh khởi ý niệm “hãy nên tận hết trách nhiệm độ sanh”, dẫu tận mà vẫn giống như chưa tận, há có phải là nói đoạn diệt các pháp! Sau đó, lại nói: “Nhược Bồ Tát tác thị ngôn: Ngã ưng diệt độ vô lượng chúng sanh, tắc bất danh Bồ Tát” (Nếu Bồ Tát nói như thế này “ta hãy nên diệt độ vô lượng chúng sanh” thì chẳng gọi là Bồ Tát), cũng chính là nói: Chớ nên có cái tâm cho rằng “ta có thể trọn hết trách nhiệm”. Há có phải là nói đoạn diệt các pháp ư? Phật đắc Bồ Đề, chẳng có chút pháp để có thể đắc, tức là tuy nói “đắc”, nhưng chẳng nghĩ có cái để đạt được, vẫn chẳng phải là đoạn diệt các pháp.

Chứng Pháp Thân, đắc Bồ Đề, ắt phải là phước huệ song tu. Do phước huệ song tu, bèn có thể bi trí trọn đủ; sao có thể nói là “tuyệt đối chẳng liên quan đến tướng trọn đủ” cho được? Hiểu lầm như thế, sai lầm quá to! Hãy nên biết: Đức Thế Tôn đại từ, do từ trước tới nay cực lực trừ khử tướng, chỉ sợ kẻ mơ hồ chưa thể hiểu sâu, khó tránh chẳng khỏi hiểu lầm như thế. Do vậy, Ngài khẩn thiết răn nhắc bảo ban. Bảo ban, răn dạy như thế, không chỉ nhằm xiển minh nghĩa chân thật “chẳng có pháp để phát Bồ Đề”, lại còn nhằm khai thị người học muốn chứng Pháp Thân bình đẳng, và nghĩa Như của các pháp, phải dứt sạch cuồng tâm, nhất niệm chẳng sanh thì mới được! Vì sao vậy? Do động niệm liền có phân biệt, chấp trước. Do vậy bảo “mạc tác thị niệm”. Vì thế, bèn nói: Sau chữ Bồ Đề ở đây, vàn muôn chớ nên thêm một chữ Tâm, hiển nhiên có thể thấy rõ!

Nói chung, đối với các nghĩa đã nói từ lúc mở đầu kinh cho tới nay, nếu không có kinh văn thuộc hai khoa lớn “trừ khử tình chấp” ấy, sẽ khó thể triệt để lãnh hội, mà cũng chẳng có cách nào diễn nói. Hãy nên biết: Đủ thứ đạo lý “hai bên đều trừ” được diễn nói từ đầu kinh tới đây, đều được nhiếp thủ trong các nghĩa được diễn tả bởi hai khoa lớn ở chỗ này. Vì thế, hai khoa lớn này chính là then chốt quan trọng nhất trong cả bản kinh, do ý nghĩa của chúng có thể xuyên suốt toàn bộ bản kinh vậy!

Như trong nửa bộ trước, vừa mở đầu liền nói “diệt độ vô lượng vô số vô biên chúng sanh, thật sự chẳng có chúng sanh được diệt độ”, tức là nói: Độ trọn hết chúng sanh, nhưng chẳng chấp tướng, chẳng phải là nói “một chúng sanh cũng chẳng độ”; [nếu hiểu là “một chúng sanh cũng chẳng độ”], sẽ là tướng đoạn diệt! Lại nói “đối với pháp, chớ nên trụ vào đâu để hành bố thí”, tức là nói khi hành bố thí, chớ nên trụ tướng, trọn chẳng phải là không hành bố thí, trở thành tướng đoạn diệt! Nói “hãy nên hàng phục như thế”, tức là hai bên “đoạn diệt” và “chấp trước” đều phải hàng phục, chẳng phải là hàng phục một bên. Nói “chỉ nên đúng như lời dạy mà trụ”, chính là hàng phục cả hai bên, chẳng trụ vào hai bên. Chẳng trụ vào đâu như thế, sẽ tự có thể đạt được cái đáng nên trụ, mà cũng chính là trụ đúng như lời dạy! Vì thế nói “nếu tâm có trụ, sẽ chẳng phải là trụ”. Do đó, đức Thế Tôn thị hiện tướng trần lao giống như phàm phu, tức là biểu thị “chẳng chấp tướng trọn đủ và ba mươi hai tướng”, mà lại “chẳng đoạn diệt tướng”. Đó gọi là “nhất như”, đó gọi là “bình đẳng”. Do vậy, kinh này có vô biên công đức, nếu có thể tín tâm chẳng trái nghịch, [người như vậy] sẽ có thể gánh vác Như Lai, tăng phước diệt tội, sẽ đắc Bồ Đề. Nghĩa này rất sâu, ắt cần phải hiểu sâu xa. Nếu không, chẳng kinh sợ thì sẽ hồ nghi, mơ hồ, mờ mịt mà thành cuồng loạn vậy!

Không chỉ là như thế. Phần trước nói “thông đạt vô ngã pháp”, tức là không chỉ nên thông đạt lý “chẳng giữ lấy pháp tướng”, mà còn nên thông đạt lý “chẳng diệt pháp tướng”. Vì sao vậy? Nếu giữ lấy pháp tướng, tức là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả. Nếu giữ lấy tướng phi pháp, cũng lại chính là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả! Ắt phải là đối với hết thảy các pháp tướng, đã chẳng giữ lấy, lại chẳng diệt, bèn có thể chứng đắc pháp tánh bình đẳng nhất như mà vô ngã. Đó là thật sự có thể thông đạt. Vì thế, có hai khoa lớn này, toàn thể bộ kinh dung hợp thành một khối, nghĩa lý uẩn tàng đều được tuyên thuyết. Vì thế, khoa sau dùng “tri nhất thiết pháp vô ngã, đắc thành ư Nhẫn” (biết hết thảy các pháp vô ngã, được thành tựu Nhẫn) để viên mãn kết thúc.

Trong kinh văn thuộc khoa lớn giảng giải “chẳng một, chẳng khác” này, lại còn có một ý nghĩa cực trọng yếu. Nghĩa ấy như thế nào? Chính là nói “chẳng đoạn, chẳng thường”. Tức là khoa “chẳng một” nhằm nói “chẳng phải thường”. Ứng Hóa Thân ba mươi hai tướng tùy thời hiển hiện, sanh diệt chẳng thường. Do chẳng thường, nên cùng với tánh thường trụ chẳng phải là một, nói rõ khoa “chẳng khác” nhằm nói “chẳng đoạn”. Tướng trọn đủ chính là Báo Đắc Pháp Thân, cho nên chẳng đoạn. Do nó chẳng đoạn, nên chẳng khác với tánh thường trụ! Tuy nhiên, đấy vẫn là dựa theo nghĩa tùy nghi để nói. Nếu nói theo liễu nghĩa rốt ráo, thì Pháp, Báo, Ứng ba thân đều là chẳng thường, chẳng đoạn. Trong kinh văn thuộc hai khoa lớn này, nói rõ ràng là Như Lai, tức là nói theo Pháp Thân. Nói rõ ràng là “cụ túc tướng” (tướng trọn đủ) là nói theo Báo Thân. Nói rõ ràng ba mươi hai tướng là nói theo Ứng Thân. Phàm cùng nói cả ba thân nhằm chỉ rõ: Chớ nên giữ lấy tướng, chớ nên diệt tướng. Bởi lẽ, do nó chẳng thường; vì thế, chớ nên giữ lấy. Do nó chẳng đoạn; vì thế, chớ nên diệt. Có thể thấy ý chỉ của kinh rõ ràng hiển thị ý nghĩa “tam thân chẳng thường, chẳng đoạn”, há có thể bỏ sót mà chẳng nhắc tới ư? Nghĩa này cũng chính là nghĩa trọng yếu trong Bát Nhã, chẳng thể không nói rõ! Vì sao vậy? Hiểu nghĩa “chẳng thường, chẳng đoạn” thì nhờ đó nghĩa “chẳng một, chẳng khác” càng sáng tỏ. Nếu đã hiểu rõ nghĩa “chẳng một, chẳng khác” sẽ là kiến viên, tri chánh! Nhưng nghĩa này rất khó hiểu rõ, trong các kinh luận Đại Thừa, tuy đã nói nhiều lượt, nhưng nói tường tận nhất, không gì hơn kinh Kim Quang Minh bản mười quyển. Nay tôi sẽ trích dẫn để nói, chắc là các vị cũng muốn nghe!

Kinh ấy dạy: “Y thử Pháp Thân, bất khả tư nghị ma ha tam muội, nhi đắc hiển hiện. Y thử Pháp Thân, đắc hiện nhất thiết đại trí. Thị cố, nhị thân y ư tam muội, y ư trí huệ, nhi đắc hiển hiện” (Nương vào Pháp Thân ấy, ma ha tam muội chẳng thể nghĩ bàn bèn được hiển hiện. Nương vào Pháp Thân ấy, được hiện hết thảy đại trí. Vì vậy, hai thân ấy nương vào tam muội, nương vào trí huệ, mà được hiển hiện) . Ma ha là lớn. Tam muội là Định. Đại Định (Ma ha tam muội) là so với đại trí mà nói. Đại trí tức là đại huệ. Định huệ từ Pháp Thân tuyệt đối hiển hiện, nên đều nói là Đại. Đều nói là Đại nhằm chỉ rõ Định và Huệ cân bằng. Chỉ rõ Định Huệ cân bằng nhằm hiển thị Tịch Chiếu đồng thời. Định Huệ là nói theo công phu tu tập, Tịch Chiếu là nói theo tánh sẵn đủ. Khi tịch bèn chiếu, khi chiếu bèn tịch, ngôn ngữ và tâm suy nghĩ chẳng bén mảng được; đó gọi là “lìa danh, tuyệt tướng”. Do vậy nói là “chẳng thể nghĩ bàn”. Câu này xuyên suốt “đại trí”.

“Nhị thân” tức là Báo Thân và Ứng Thân. Đó là nói Pháp Thân tánh thể vốn sẵn lìa danh, tuyệt tướng, tịch chiếu đồng thời, nhưng chẳng tu sẽ không chứng. Nhưng nếu chẳng có tánh thể vốn sẵn trọn đủ, công phu tu tập Định Huệ cũng chẳng thể hiển hiện được! Do đó nói: “Nương vào Pháp Thân ấy, mà được hiện đại định, đại trí”. Đó là nghĩa bề ngoài. Điều cốt tủy là khai thị ắt cần phải lìa danh, tuyệt tướng, nương vào bổn tịch để tu Định, nương theo bổn chiếu để tu Huệ. Công phu tu tập Định Huệ viên mãn cân bằng, sẽ có thể tịch chiếu đồng thời. Đó là chứng đắc Pháp Thân. Cho tới khi đã chứng đắc Pháp Thân, tướng của hai thân Báo và Ứng liền hiển hiện. Vì thế nói “do vậy hai thân nương vào tam muội và trí huệ mà được hiển hiện”. Xem ý nghĩa của đoạn kinh ấy, có thể biết: Ắt phải lìa danh tuyệt tướng để tu Định, Huệ thì mới có thể chứng tánh Pháp Thân, nhưng vẫn chẳng đoạn diệt tướng Báo Thân và Ứng Thân. Đối với Báo Thân và Ứng Thân, kinh ấy dịch thành danh từ hơi khác. Đối với cái thường gọi là Báo Thân, kinh ấy (kinh Kim Quang Minh) dịch là Ứng Thân. Cái thường được gọi là Ứng Thân thì kinh ấy dịch là Hóa Thân. Trong hết thảy các kinh luận và trước thuật của cổ đức, thường gặp các danh từ khác biệt như thế, kẻ sơ học thường cho là khổ! Nhưng nếu xem kỹ ý chỉ của kinh, sẽ biết [những từ ngữ ấy] nói đến điều gì, sẽ thông hiểu, cũng bất tất chẳng phải sợ khó khăn!

Kinh ấy lại dạy: “Như thị Pháp Thân tam muội trí huệ, quá nhất thiết tướng, bất trước ư tướng, bất khả phân biệt, phi thường, phi đoạn, thị danh Trung Đạo” (Pháp Thân tam muội trí huệ như thế, vượt ngoài hết thảy các tướng, chẳng chấp các tướng, chẳng thể phân biệt, chẳng thường, chẳng đoạn, đó gọi là Trung Đạo) . Đó là nói rõ Pháp Thân chẳng thường, chẳng đoạn. “Pháp Thân tam muội, trí huệ” là Định Huệ đầy đủ trọn vẹn, đó là Pháp Thân; chẳng phải là ngoài điều đó mà riêng có Pháp Thân. Bởi lẽ, tam muội và trí huệ đều nhằm nói tới Pháp Thân, chớ nên hiểu lầm Pháp Thân, tam muội, trí huệ là ba sự kiện. Xét theo những điều như “nương vào Pháp Thân” v.v… được nói trong bản kinh vừa dẫn trên đây, sẽ có thể hiểu rành rành. Vì sao vậy? Trước nay đều nói là Báo Thân và Ứng Thân từ Pháp Thân mà hiện, nhưng kinh ấy lại nói hai thân ấy đều nương vào tam muội và trí huệ mà hiện, đủ chứng tỏ tam muội và trí huệ chính là Pháp Thân! Vì thế, bản tánh của phàm phu chỉ được gọi là Phật Tánh, có lúc gọi là Tại Triền Pháp Thân, hoặc Tại Chướng Pháp Thân, chẳng hề gọi đơn độc là Pháp Thân, chính là vì nó chẳng có Định Huệ. Hoặc tuy là có, nhưng chẳng đầy đủ. Chưa chứng Nhất Chân pháp giới, sẽ chẳng thể Tịch Chiếu đồng thời, há có thể gọi là Pháp Thân ư? Như vậy thì đã tu Định Huệ trọn đủ thì mới gọi là Pháp Thân, có thể thấy Pháp Thân chẳng ngoài Định Huệ trọn đủ.

Bốn câu từ “quá nhất thiết tướng” (vượt ngoài hết thảy các tướng) trở đi, nêu ra ý nghĩa tinh vi tột bậc. “Quá” (過) là vượt qua. “Quá nhất thiết tướng” giống như nói “vượt khỏi các tướng”. Đã nói “vượt khỏi hết thảy các tướng”, lại nói “chẳng chấp nơi tướng” là sao? Câu “quá nhất thiết tướng” là nói nó vô tướng. Tánh thể to lớn không gì vượt ra ngoài được, cũng không gì nhỏ nhặt chẳng gồm trong, vượt khỏi hết thảy các biểu hiện đối đãi, cho nên là vô tướng.

Câu “bất trước ư tướng” (chẳng chấp vào tướng) nhằm nói nó vô bất tướng. Do vô bất tướng, bèn có “chẳng chấp” để có thể nói. Bởi lẽ, tánh tuy chẳng phải là tướng, nhưng hết thảy các tướng đều từ tánh hiện. Tuy từ tánh hiện, mà tánh vẫn vượt ra ngoài tướng, cho nên chẳng chấp. Hai câu này soi sáng ý nghĩa lẫn nhau. Do nó vượt thoát, nên chẳng chấp. Do chẳng chấp, nên biết là vượt thoát! Gộp chung ý nghĩa của hai câu này, chính là hiển lộ “tánh tướng chẳng một” vậy. Vì sao vậy? Tánh tuy tùy duyên hiện tướng, mà vẫn vượt ra ngoài chẳng chấp. Nói “chẳng chấp” tức là nói “pháp vốn sẵn như thế”, dùng gì để thấy? Tướng đều là sanh diệt vô thường, mà tánh thường trụ tự nhiên, chẳng do tùy duyên hiện tướng mà bị tướng sanh diệt ấy ngăn trở. Có thể biết nó vốn sẵn chẳng chấp. Vì vậy, tánh và tướng chẳng phải một. Hai câu này cũng là nói rõ Pháp Thân và hai thân Báo Ứng chẳng phải là một!

Câu “bất khả phân biệt” (chẳng thể phân biệt) nhằm hiển thị tánh và tướng chẳng khác, cũng tức là nói Pháp Thân và hai thân Báo, Ứng chẳng khác. Vì sao chẳng thể phân biệt mà chẳng khác? Kinh ấy đã giảng nghĩa đó rõ ràng như sau: “Tuy hữu phân biệt, Thể vô phân biệt. Tuy hữu tam số, nhi phi tam thể” (Tuy có [các tướng] phân biệt, mà Thể chẳng phân biệt. Tuy có số lượng là ba, nhưng chẳng phải là ba cái Thể) . Đó là nói hai thân Báo và Ứng, chỉ có tướng mà chẳng có Thể, Thể chỉ là Pháp Thân đó thôi! Do vậy, tuy có số lượng là ba, nhưng Thể chẳng ba. Tướng tuy có khác biệt, nhưng Thể chẳng khác biệt. Vì thế, nói “chẳng thể phân biệt” chính là nói theo Thể, nhưng đó cũng là một câu nói mang ý nghĩa đôi, do luôn luôn hiện tướng phân biệt, bèn có “chẳng thể phân biệt” để có thể nói. Do vậy, câu “chẳng thể phân biệt” một mặt cố nhiên là nêu rõ cái Thể ấy chẳng có khác, mà một mặt lại nêu rõ: Nó hiện tướng chẳng ngơi! Do vậy, có thể biết giới hạn của “chẳng một, chẳng khác” vậy! Bởi lẽ, do tánh dung thông tướng, sẽ là chẳng khác. Tánh và tướng đối ứng nhau nêu ra, cho nên chẳng phải là một!

“Chẳng thường, chẳng đoạn” chính là nối tiếp ngay ba câu ấy mà có. Luôn luôn hiển hiện, Thể tuy chẳng khác, nhưng Dụng có tướng sai biệt. Cho nên nói “chẳng thường”. Nhưng tướng tuy chẳng thường, mà tánh Pháp Thân vẫn luôn vượt ngoài hết thảy các tướng, chẳng chấp vào tướng, cho nên nói là “chẳng đoạn”.

Chắc là có người hỏi: “Trước nay nói Pháp Thân thường trụ. Do nó thường trụ, bèn gọi là Pháp Thân. Vì thế, nói Pháp Thân chẳng đoạn, nghĩa này dễ hiểu. Pháp Thân tuy hiện các tướng Báo, Ứng, nay nói là ‘chẳng thường’, cũng là nói theo tướng. Như vậy thì vì sao nói Pháp Thân chẳng thường? Nghĩa này rốt cuộc khó hiểu rõ được!” Đáp: Pháp Thân thường trụ là chỉ xét riêng theo Pháp Thân để nói, chỉ là chứng đắc cái Thể bất sanh bất diệt của Pháp Thân thường trụ mà thôi! Nếu đã trụ vào Thể, nhưng chẳng hiện tướng, sẽ chẳng thể cùng chúng sanh tiếp cận, lợi ích chúng sanh bằng cách nào đây? Do vậy, chư Phật, chư đại Bồ Tát vì lợi ích hết thảy chúng sanh, luôn hiện tướng Báo Thân, Ứng Hóa Thân v.v… sanh diệt, nhưng chẳng trụ chấp Pháp Thân. Tức là có Pháp Thân thường trụ, nhưng chẳng nói là Trụ, cho nên bảo Pháp Thân chẳng thường. Tuy chẳng trụ, nhưng do trụ trong Đại Định, nên bất kể tướng được hiện sanh diệt hừng hực, mà Pháp Thân thường trụ vẫn an nhiên. Đó gọi là “vượt ngoài hết thảy các tướng, chẳng chấp vào tướng” quả thật là vì lẽ này!

Cho nên lại nói “Pháp Thân chẳng đoạn”. Hãy nên biết: Pháp Thân chẳng thường, chính là nói “chẳng trụ Niết Bàn”. Pháp Thân chẳng đoạn, chính là nói “chẳng trụ sanh tử”. Hai bên đều chẳng trụ, nên nói là Trung Đạo. Pháp Thân hai bên đều chẳng trụ, là nói chẳng chấp vào Pháp Thân, mà cũng chẳng trụ vào các thân Báo, Ứng v.v… Đấy chính là cảnh giới Tịch Chiếu đồng thời. Chẳng do công phu Định Huệ tu đến mức cân bằng viên mãn, sẽ chẳng thể đạt tới cảnh giới này. Kinh này vừa mở đầu liền dạy “phát đại nguyện, hành đại hạnh, trừ ngã chấp” là vì lẽ này. Do ngã chấp chưa hóa giải, ắt sẽ phân biệt, chấp trước. Hễ có đôi chút phân biệt, chấp trước, sẽ chẳng thể hai bên đều chẳng trụ, há lại có thể Định Huệ cân bằng ư? Tức là cảnh giới Tịch Chiếu sao có thể đạt tới cho được?

Kinh ấy (kinh Kim Quang Minh) lại dạy: “Hóa Thân giả, hằng chuyển pháp luân, xứ xứ tùy duyên, phương tiện tương tục, bất đoạn tuyệt cố, thị cố thuyết thường. Phi thị bổn cố, cụ túc đại dụng bất hiển hiện cố, thuyết vi vô thường” (Hóa Thân luôn chuyển pháp luân, tùy duyên [mà chuyển pháp luân] khắp mọi nơi, phương tiện liên tục. Do chẳng đoạn tuyệt, nên nói là Thường. Do chẳng phải là Bổn, trọn đủ tác dụng to lớn, nhưng chẳng hiển hiện, nên nói là vô thường) . Kinh ấy dịch Ứng Thân là Hóa Thân, ở đây là nói rõ Ứng Thân chẳng thường, chẳng đoạn. Do vậy, nói Thường cũng giống như nói “chẳng đoạn”. Do Ứng Thân tùy duyên, luôn hiện không ngừng, nên nói là “chẳng đoạn”. “Vô thường” là giống như nói “chẳng thường”. “Phi thị Bổn” (Chẳng phải là Bổn), ý nói Ứng Thân chẳng phải là cái Thể của bản tánh, Báo Thân và Ứng Thân đều là Tướng, Dụng do bản tánh hiển hiện. Vì thế, chẳng phải là Bổn. Dụng do Bổn hiển, chẳng do Dụng mà hiển! Hai thân Báo và Ứng đã là Dụng, chẳng thể lại hiển Dụng. Vì thế nói “cụ túc đại dụng bất hiển hiện” (trọn đủ tác dụng to lớn, nhưng chẳng hiển hiện) câu này chính là nói Báo và Ứng là tướng. Tướng là pháp sanh diệt, cho nên nói là “chẳng phải thường”.

Kinh ấy lại nói: “Ứng Thân giả, tùng vô thỉ lai, tương tục bất đoạn, nhất thiết chư Phật bất cộng chi pháp, năng nhiếp trì cố, chúng sanh vô tận, Dụng diệc vô tận. Thị cố, thuyết thường. Phi thị Bổn cố, dĩ cụ túc Dụng bất hiển hiện cố, thuyết vi vô thường” (Ứng Thân từ vô thỉ đến nay liên tục chẳng dứt, có thể nhiếp trì pháp bất cộng của hết thảy chư Phật. Chúng sanh vô tận, Dụng cũng vô tận. Vì thế, nói là Thường. Do chẳng phải là Bổn, do Dụng trọn đủ chẳng hiển hiện, bèn nói là vô thường) . Điều này cho thấy Báo Thân chẳng thường, chẳng đoạn. Kinh ấy dịch Báo Thân là Ứng Thân. Pháp bất cộng như Thập Lực, Tứ Vô Úy v.v… chỉ riêng chư Phật có. Bồ Tát cũng chẳng trọn đủ, nên nói là Bất Cộng. “Nhiếp trì” bao hàm hai nghĩa:

1) Pháp bất cộng ấy chính là trí dụng của Báo Thân, nhiếp trì Báo Thân. Đó là một nghĩa.

2) Báo Thân trọn đủ trí dụng ấy, bèn có thể nhiếp trì chúng sanh. Đó là hai nghĩa.

Vì thế nói tiếp: “Chúng sanh vô tận, Dụng cũng vô tận”. Gộp chung các nghĩa đã trích dẫn từ kinh ấy để xét, “chẳng một, chẳng khác” là do có ba nghĩa:

1) Pháp Thân là Thể, các thân như Báo, Ứng v.v… là Dụng. Cho nên [ba thân] chẳng phải là một. Nếu dùng Thể để gồm thâu Dụng, [ba thân] sẽ chẳng thể phân biệt. Do vậy, chẳng khác. Đấy là một nghĩa.

2) Pháp Thân chẳng phải thường, là thường mà chẳng thường. Hai thân kia chẳng đoạn, mà là đoạn nhưng chẳng đoạn. Do vậy, Pháp Thân chẳng thường, chính là hai thân chẳng đoạn. Đấy là nguyên do tánh và tướng chẳng khác. Pháp Thân chẳng đoạn là rốt ráo chẳng đoạn. Hai thân chẳng thường là rốt ráo chẳng thường. Do vậy, Pháp Thân chẳng đoạn chính là hai thân chẳng thường. Đó là nguyên do khiến tánh và tướng chẳng phải là một. Vì sao nói vậy? “Pháp Thân chẳng thường” là nói theo sự liên tục hiện tướng. Kinh nói “chẳng thể phân biệt” là nói rõ sự liên tục hiện tướng, mà Thể chỉ là Pháp Thân. Liên tục hiện tướng, cho nên nói là “chẳng thường”. Thể chỉ là Pháp Thân, cho nên nói “thường mà chẳng thường”. “Pháp Thân chẳng đoạn” là nói theo bản thể thường trụ. Kinh nói “quá nhất thiết tướng, bất trước ư tướng” (vượt hết thảy các tướng, chẳng chấp tướng) chính là nói tới bản thể thường trụ ấy. Do bản thể thường trụ, cho nên tuy hiện tướng mà có thể vượt thoát, chẳng chấp! Do bản thể thường trụ, cho nên nói là “chẳng đoạn”. Hiện tướng mà lại vượt thoát, chẳng chấp, nên nói “chẳng đoạn” là “rốt ráo chẳng đoạn”. Nhưng hai thân chẳng phải vậy. Hai thân chẳng thường là nói theo phương diện chúng chẳng phải là bản thể. Kinh nói “phi thị Bổn cố” (do chẳng phải là Bổn) . Đã chẳng phải là bản thể, cho nên nói “chẳng thường là rốt ráo chẳng thường”. Do đó nói “Pháp Thân chẳng đoạn, chính là hai thân chẳng thường”, do vậy, tánh và tướng chẳng phải là một! Vì sao vậy? Một đằng là bản thể thường trụ, một đằng chẳng phải là bản thể. “Hai thân chẳng đoạn” là nói theo phương diện liên tục hiện tướng. Kinh nói “tương tục bất đoạn” (liên tục chẳng dứt) . Đã là hiển hiện liên tục, cho nên nói “chẳng đoạn”. Vì thế nói “Pháp Thân chẳng thường, chính là hai thân chẳng đoạn”. Bởi lẽ, tánh và tướng chẳng khác. Vì sao vậy? Tướng là nói theo sự liên tục hiện tướng. Đấy lại là một nghĩa “chẳng một, chẳng khác” vậy!

3) Hơn nữa, tam thân được gọi là “chẳng thường, chẳng đoạn”; đó là “chẳng khác”. Nhưng do Pháp Thân chẳng thường, chẳng đoạn, mà hai thân chẳng thường chẳng đoạn, cho nên chẳng phải là một. Đấy lại là một nghĩa “chẳng khác, chẳng một” nữa!

Nói chung, nói là “một” thì có đủ loại “một”. Nói “khác” thì có đủ loại “khác”. Lại còn trong “một” có “khác”, trong “khác” có “một”. Vì thế nói “một” hay nói “khác”, đều chẳng phải, mà nói “chẳng một”, nói “chẳng khác” cũng sai luôn! Nói “một”, nói “khác” đều là đúng, mà nói “chẳng một, chẳng khác” cũng đúng luôn! Như thế thì “chẳng phải là có thể nói, chẳng phải là không thể nói”. Hễ chấp thì đều là sai, chẳng chấp thì đều là đúng. Hãy nên thấy như thế, hãy nên biết như thế! Thấy như thế là viên kiến, biết như thế chính là chánh tri.

Hoặc nói: Nhìn từ các đoạn kinh trích dẫn trên đây, có thể thấy Báo Thân và Ứng Thân đều là tướng sanh diệt, cùng chẳng phải là Bổn. Vì sao kinh này dựa theo Ứng Thân để nói “chẳng phải một”, xét theo Báo Thân để nói “chẳng khác” vậy? Cần phải biết: Ứng Hóa Thân liên tục chính là sau khi đã chứng Pháp Thân thì phương tiện mới tùy duyên mà hiện. Hơn nữa, Luân Vương cũng có, nhưng tánh thể của Pháp Thân là thường trụ, bất biến. Đấy là “chẳng một” rõ ràng nhất. Vì thế, xét theo ba mươi hai tướng ứng hóa để nói rõ “chẳng một”.

Còn như Báo Thân đồng thời thành tựu với Pháp Thân. Do vậy, kinh này nói “dĩ cụ túc tướng cố, đắc Vô Thượng Bồ Đề” (do tướng trọn đủ bèn đắc Vô Thượng Bồ Đề), chính là nói rõ thành tựu tướng trọn đủ, tức là chứng đắc Vô Thượng Bồ Đề. Hãy nên chú ý chữ Cố (故) . Hơn nữa, như kinh Kim Quang Minh giảng về nghĩa Báo Thân như sau: “Ứng Thân giả, tùng vô thỉ lai, tương tục bất đoạn” (Ứng Thân (tức Báo Thân) từ vô thỉ đến nay liên tục chẳng dứt) . Câu “tương tục bất đoạn” thì Báo và Ứng cùng có. Điều này cho thấy chúng và Pháp Thân chẳng phải là một. Câu “tùng vô thỉ lai” (từ vô thỉ đến nay) chỉ riêng Báo Thân có, tức là nói nó cùng Pháp Thân chẳng khác. Hãy nên biết: Có thể nói Pháp Thân là vô thỉ, Báo Thân là cần phải sau khi đã hết sạch vô minh thì mới chứng đắc. Nay nói từ vô thỉ đến nay là vì sao? Nghĩa này hết sức tinh vi, cần phải phân tích tỉ mỉ thì mới rõ rệt được!

Do Báo Thân có hai loại danh xưng, một là Tự Thọ Dụng Báo Thân, hai là Tha Thọ Dụng Báo Thân. Kinh này nói “tướng trọn đủ”, kinh Kim Quang Minh nói “tương tục bất đoạn, viết chúng sanh vô tận, Dụng diệc vô tận” (liên tục không ngừng, bảo là chúng sanh vô tận, Dụng cũng vô tận) đều là nói theo khía cạnh Tha Thọ Dụng. Nhưng ắt phải hiểu nghĩa Tự Thọ Dụng thì mới hiểu nghĩa của Tha Thọ Dụng.

Nay trước hết nói về Tự Thọ Dụng. Tự Thọ Dụng Báo Thân chẳng phải chi khác, chính là nói đến viên trí nội chứng thuộc về tự lợi, giả gọi là Thân đó thôi! Trí ấy cố nhiên do công phu tu tập mà hiện, nhưng thật ra, tánh thể vốn sẵn có. Nếu chẳng phải là sẵn có, dẫu tu cũng chẳng hiện. Ví như dùi nước, chẳng thể sanh ra lửa, nấu cát sao có thể thành cơm? Như vậy thì do tánh thể vô thỉ, trí này cũng lại vô thỉ. Do đó,

Tự Thọ Dụng Báo Thân là vô thỉ.

Lại nói theo Tha Thọ Dụng. Tự Thọ Dụng và Tha Thọ Dụng, tuy có hai danh xưng, nhưng thật ra là một. Bởi lẽ, xét theo viên trí nội chứng nơi tự lợi thì gọi là Tự Thọ Dụng. Nói theo tác dụng to lớn hiện tướng lợi tha thì gọi là Tha Thọ Dụng. Đã nói là viên trí, ắt có đại dụng. Nếu chẳng có đại dụng, sao gọi là viên trí? Một trong, một ngoài, giống như có hai thứ; nhưng trong ngoài hợp nhất, bèn gọi là Thân. Vì thế, tuy là hai mà thật sự là một. Hơn nữa, trí là thứ mà tánh sẵn có, Dụng cũng chẳng bao giờ không phải là tánh sẵn có! Vì thế, Tha Thọ Dụng Báo Thân cũng là vô thỉ. Tổng hợp các nghĩa trên đây, Báo Thân và Pháp Thân chẳng khác, nghĩa này hiển nhiên. Do vậy, xét theo Báo Thân trọn đủ các tướng để nói “chẳng khác”. Nếu luận định khít khao theo sự thật, ngay cả Ứng Hóa Thân cũng có thể nói là “vô thỉ”. Vì sao nói vậy? Ứng Hóa Thân là tu đủ loại pháp, thông đạt chuyện thuộc Tục Đế, công hạnh viên mãn, đắc đại tự tại. Vì thế, có thể tùy thuận ý của chúng sanh, hiện đủ loại thân. Nhưng vì sao thông đạt mọi sự thuộc Tục Đế? Do trí thông đạt Chân Đế. Có thể thấy Sự nhiếp thuộc trí. Vì vậy, do Báo Thân vô thỉ, Ứng Thân cũng lại là vô thỉ. Như thế vì sao chỉ lấy Ứng Thân để minh thị “chẳng một”? Do Báo Thân và Pháp Thân là thân, còn Ứng Thân so ra là sơ! Thế nào là thân thiết? Tha Thọ Dụng là tướng dụng được hiển hiện, là bề ngoài. Tự Thọ Dụng là trí huệ vốn sẵn có, là bên trong. Nhưng tướng dụng hiện tức là trí huệ hiện. Trí huệ vốn sẵn có, tức là trọn đủ nơi Lý Thể. Hơn nữa, Lý và Trí nhất như, cũng chẳng thể chia tách thành năng cụ (cái có thể trọn đủ) và sở cụ (cái được trọn đủ), năng hiện (cái có thể hiện) và sở hiện (cái được hiện ra) sai khác. Vì thế, bất luận Tự hay Tha Thọ Dụng, Thật và Lý Thể ngầm hợp thành một, cho nên là thân thiết. Do thân thiết nên chẳng khác. Thế nào là sơ? Ứng Hóa Thân tuy cũng trọn đủ Lý và Trí, cũng chẳng có phân biệt năng cụ và sở cụ, năng hiện, sở hiện v.v…, nhưng chuyên thuộc tướng hiện ra bên ngoài, cho nên là sơ. Do sơ, nên chẳng phải là một.

Thử xem những điều kinh Kim Quang Minh đã dạy, liền có thể hiểu rõ. Đó là nói về nghĩa Báo Thân. Đã bảo là “vô thỉ”, lại nói “nhiếp trì pháp bất cộng”. Nêu ra “nội trì” (cái được nhiếp trì bên trong) để nói, chính là nói đối với Pháp Thân thì là thân thiết. Nói về nghĩa ứng hóa thì tùy duyên phương tiện [hiện thân] khắp chốn. Nêu ra “ngoại tùy” (sự tùy duyên được biểu hiện ra hình tướng bên ngoài) để nói, chính là nói rõ [Ứng Thân] so với Pháp Thân là sơ. Nói chung, đã hiểu nghĩa “chẳng thường, chẳng đoạn”, thì sẽ hiểu triệt để nghĩa “chẳng một, chẳng khác”. Tức là ý nghĩa “các pháp nhất như, pháp ấy là bình đẳng” cũng đều triệt để. Vì sao vậy? Ba thân đều do “chẳng thường, chẳng đoạn” mà chẳng khác, cho nên là nhất như. Nhưng “chẳng thường, chẳng đoạn” đều lại bất đồng mà chẳng phải là một. Do đó, tuy là nhất như mà chẳng ngại có các pháp. Hơn nữa, trong “một” có “khác”, trong “khác” có “một”. Vì thế, sai biệt là sự sai biệt hiện ra trong bình đẳng; bình đẳng là sự bình đẳng hiện ra trong sai biệt, trọn chẳng cách biệt, mà cũng chẳng lẫn lộn. Hàng Bố chẳng trở ngại Viên Dung, Viên Dung chẳng trở ngại Hàng Bố. Đó gọi là Viên Trung. Giá, Chiếu đồng thời, tồn tại và mất đi tự tại, há chỉ là “hai bên đều chẳng chấp” ư? Then chốt của công phu tu tập chỉ ở chỗ “chẳng chấp tướng, chẳng diệt tướng”, nhưng lấy tánh làm cốt lõi. Đợi đến khi đã chứng tánh thể không tịch, do sức huân tập, cũng sẽ chẳng lấy, chẳng diệt, tùy cơ ứng duyên, đại dụng vô tận, há chỉ là tướng chẳng trụ, mà tánh cũng chẳng trụ. Ngay cả bất trụ cũng chẳng trụ! Nhưng điều cốt lõi trong Đại Viên Kính Trí là an nhiên! Đó gọi là “dùng chẳng có ta, người… để tu hết thảy thiện pháp, ắt đắc Vô Thượng Bồ Đề”. Đó gọi là Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật; do đó, truyền tâm ấn của Phật. Thông đạt lý này để niệm Phật, sẽ đắc lý nhất tâm, ắt sanh về Thường Tịch Quang Tịnh Độ, nguyện các vị hãy cùng gắng sức!

2.2.2.2.2.2.2.1.3. Ước theo “chẳng thọ lãnh phước đức” để kết lại vô ngã

Chữ Ước (約) trong phần Khoa Phán này hàm ý: Hết thảy đều vô ngã, nay bất quá dựa theo một pháp “chẳng thọ lãnh phước đức” để nói rõ ý nghĩa ấy. Như đối với Lý “vô thánh, vô phàm, chẳng một, chẳng khác” trên đây, cũng là pháp nào cũng đều như thế. Nhưng dựa theo “độ sanh” và “tánh, tướng” để nói, so ra dễ lãnh hội hơn. Chữ Ước giống như thường nói là Tựu (就) . Nội điển (kinh sách nhà Phật) bỏ chữ Tựu, dùng chữ Ước, vì nghĩa của chữ Tựu còn nông cạn bề ngoài, chữ Ước có ý nghĩa tinh thâm. Bởi Ước có nghĩa là “ước lược”, nói rõ chỉ đành nêu ra một chuyện này để tượng trưng, chưa phải là mỗi mỗi đều nói cặn kẽ được!

Ước lại có nghĩa là “bó buộc”, như cái lưới có Cương (綱, mối lưới chính), nắm lấy cái mối chính ấy, toàn bộ cái lưới đều bị thâu tóm, nêu rõ: Tuy chỉ nói một chuyện này, nhưng đã đạt được cương lãnh, những điều khác có thể suy luận tương tự.

Ước lại có nghĩa là “yếu ước” (những điều ước định quan trọng), ví như khế ước, dẫu lâu ngày chẳng quên. Dùng nghĩa này để hiển thị nghĩa được giảng tột bậc khế hợp, có thể nêu ra làm tin mà chẳng sai lầm. Nếu dùng chữ Tựu, cả ba nghĩa ấy đều chẳng có. Từng có kẻ ngờ vực chữ Ước xa lạ, chẳng phổ biến như chữ Tựu. Nay tôi bèn thừa dịp nói luôn. Phàm là đối với lời lẽ hoặc các câu nói của cổ đức từ thời Đường trở về trước, hậu học chớ nên coi thường mà bàn luận.

Chẳng ước theo chuyện khác, chỉ ước theo chuyện “chẳng thọ lãnh phước đức” để nói, nối tiếp phần kinh văn trước đó. “Tướng trọn đủ” trong phần kinh văn trước đó hàm ẩn nghĩa “tu phước đức”. Đó là nói “đạt được cái quả Vô Thượng, chẳng phế tu phước”. Khoa này tiếp ngay theo nghĩa ấy để nêu rõ: “Tu phước sao có thể phế? Nhưng cần phải chẳng thọ lãnh, chẳng chấp”. Lại còn nói bổ sung rằng: “Chớ nên do nghe chẳng phế tu phước mà lại sanh tham chấp!” Vì thế, ý nghĩa trong khoa trước càng được trọn vẹn, viên mãn trong khoa này. Đó gọi là tuy văn từ chẳng nối tiếp, nhưng ý nghĩa nối tiếp vậy!

Khoa này lại chia thành hai phần:

1) Kết lại vô ngã.

2) Nói rõ chẳng chấp.

Phần thứ nhất lại chia thành hai:

1) Nói rõ vô ngã có công năng thù thắng.

2) Nói rõ do chẳng thọ lãnh.

2.2.2.2.2.2.2.1.3.1. Kết lại vô ngã

2.2.2.2.2.2.2.1.3.1.1. Nói rõ vô ngã có công năng thù thắng

2.2.2.2.2.2.2.1.3.1.1.1. Dẫn sự (dùng thí dụ để thuyết minh)

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược Bồ Tát dĩ mãn Hằng hà sa đẳng thế giới thất bảo bố thí.

(經) 須菩提!若菩薩以滿恆河沙等世界七寶布施。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu Bồ Tát dùng bảy báu đầy ắp các thế giới nhiều như cát sông Hằng để bố thí) .

Bản lưu thông ghi “trì dụng bố thí”, bản của ông Liễu và bản của ngài Huệ Tịnh đều không có chữ “trì dụng”, do “dĩ thất bảo bố thí” đã chứa đựng ý nghĩa “dùng đem bố thí” trong ấy rồi!

Nửa sau bộ kinh đối với chuyện so sánh để hiển thị công năng của kinh, chỉ có một hai chỗ. Nhưng cũng chẳng có ý so sánh để hiển thị [sự

thù thắng], mà bất quá là nhờ vào đó để làm chuyện khác, [tức là]:

1) Nhờ đó để tạo thành một phân đoạn mới.

2) Nhờ vào đó để hiển thị ý nghĩa khác.

Như trong phần này, mượn phước đức do bố thí để hiển thị “do thành tựu chẳng thọ lãnh [phước đức] mà được thành tựu Vô Ngã Nhẫn”. Lại nhờ vào công năng thù thắng để kết thúc nghĩa “Bồ Tát hãy nên thông đạt vô ngã pháp” được nói trong phần kinh văn trước đó. Do vậy, nửa bộ đầu nói “dùng vô số báu để bố thí”, cho đến “dùng vô số mạng để bố thí”, nhưng đều không gọi [người bố thí như vậy] là Bồ Tát, chỉ riêng ở đây gọi [người bố thí] là Bồ Tát để nói, có thể biết là ắt phải có thâm ý. Đọc tiếp đoạn kinh văn sau đó, sẽ có thể vỡ lẽ: Chính là các đoạn kinh văn có tác dụng phản chiếu để làm rõ nghĩa cho nhau. Bởi lẽ, khoa này tuy chỉ nói “dùng của báu để bố thí”, nhưng hàm ý “người ấy đã biết hết thảy các pháp vô ngã”, cho nên gọi là Bồ Tát. Nhưng vì chưa thành tựu Nhẫn, nên chẳng sánh bằng vị Bồ Tát sau đó. Vì sao biết? Thử xem đoạn dưới nói: “Thử Bồ Tát thắng tiền Bồ Đề sở đắc công đức” ([Công đức của] vị Bồ Tát này hơn hẳn công đức của vị Bồ Tát trước đó) .

Trong nửa bộ đầu, bất luận thí của báu, hay thí thân mạng, đều nói khái quát là phước đức, chưa nói công đức, nhưng ở đây nói “tiền Bồ Tát sở đắc công đức”, vị Bồ Tát trên đây dùng bảy báu để bố thí mà gọi là công đức, ắt biết ngay “vị ấy đã biết lìa tướng, tu huệ”, chứ không chỉ biết là người chấp tướng tu phước mà có thể sánh bằng được! Do nói là công đức, do gọi là Bồ Tát, [thế nhưng], hễ có ngã, ắt sẽ chẳng thể lìa tướng, cho nên biết [kinh văn nói như vậy] nhằm chứa đựng ý nghĩa “người ấy đã biết hết thảy các pháp vô ngã”. Huống hồ, trước đó đã nói “nhược Bồ Tát thông đạt vô ngã pháp giả, Như Lai thuyết danh chân thị Bồ Tát” (nếu Bồ Tát thông đạt pháp vô ngã, Như Lai nói người ấy thật sự gọi là Bồ Tát) . Vậy thì [người bố thí bảy báu được nói ở đây] nếu chẳng biết pháp vô ngã, cũng chắc chắn sẽ chẳng được gọi là Bồ Tát! Nói chung, trong phần kinh văn thuộc khoa lớn “ba lượt ước theo chẳng nhận lãnh phước đức [để luận định]” này, mỗi chữ, mỗi câu, mỗi danh xưng, đều chứa đựng ý nghĩa tột bậc tinh vi, chẳng thể xem nhẹ. “Hằng hà sa đẳng thế giới” tức là [số lượng] thế giới nhiều bằng số cát sông Hằng, giống như nói “vô số thế giới”. “Dĩ” (以) là dùng. “Mãn” (滿) là đầy tràn. Ý nói: Dùng bảy báu đầy ắp trong vô số thế giới để bố thí. Khoa này bất quá dẫn một chuyện “bố thí có nhiều phước” để làm căn bản cho phần kinh văn “chẳng tiếp nhận” dưới đây mà thôi!

2.2.2.2.2.2.2.1.3.1.1.2 . So sánh sự thù thắng

(Kinh) Nhược phục hữu nhân, tri nhất thiết pháp vô ngã, đắc thành ư Nhẫn. Thử Bồ Tát thắng tiền Bồ Tát sở đắc công đức.

(經) 若復有人，知一切法無我，得成於忍。此菩薩勝前菩薩所得功德。

(Kinh: Nếu lại có người biết hết thảy các pháp vô ngã, được thành tựu Nhẫn, [công đức của] vị Bồ Tát này hơn hẳn công đức do Bồ Tát trước đó đã đạt được) .

Đối với vị Bồ Tát bố thí của báu trong đoạn trước, [kinh văn] đã hàm ý [vị ấy] “biết pháp vô ngã”. Đối với vị Bồ Tát đắc nhẫn ở đây, cũng hàm ý “dùng của báu để bố thí”. Xem phần kinh văn nói “chẳng tiếp nhận phước đức” sau đó, hiển nhiên có thể thấy là vị Bồ Tát này thực hiện phước đức bố thí rộng lớn. Do đã tạo phước đức to lớn, nhưng chẳng tiếp nhận, cho nên gọi là “đắc thành ư Nhẫn”. Nếu không, từ đâu mà biết là “đắc Nhẫn?” Do vậy, kinh văn trong khoa này và khoa trước chiếu rọi, làm sáng tỏ ý nghĩa lẫn nhau, quyết chẳng nghi ngờ! Đã hiểu rõ nghĩa ấy, sẽ biết ý chỉ của kinh hoàn toàn chẳng phải là không coi trọng phước đức, chỉ là “chẳng chấp, chẳng tiếp nhận” mà thôi! Như thế thì do hai câu “biết hết thảy các pháp vô ngã, được thành tựu nhẫn” ở đây, ý chỉ của kinh cũng là thật sự coi trọng đắc Nhẫn. Tôi từng thấy mấy vị chú thích, do không hiểu rõ “ý nghĩa soi rọi lẫn nhau”, bèn coi câu “thành Nhẫn” như là điều được nói kèm theo. Do vậy, họ bảo vị Bồ Tát trước đó chỉ biết tu phước, còn vị Bồ Tát này do biết pháp vô ngã, cho nên công đức vượt trội vị trước. Đó là lý do “tu phước chẳng sánh bằng tu huệ” v.v… [Giảng như vậy] đã lầm lạc đánh mất ý chỉ của kinh quá to! Vì sao vậy? Nếu hiểu ý như thế thì trước đó răn nhắc “đừng nghĩ rằng chẳng do tu phước đức mà đắc Bồ Đề” là nói về điều gì vậy? (cũng như khoa “ư pháp bất thuyết đoạn diệt tướng” (đối với pháp chẳng nói tướng đoạn diệt) đã nói [ý nghĩa gì vậy?]) . Hết sức lầm lẫn!

Hết thảy các pháp chẳng ngoài cảnh, hạnh, quả. Cảnh chính là Ngũ Uẩn, lục căn, lục trần v.v… Hạnh là Lục Độ, vạn hạnh v.v… Quả là [các địa vị] Trụ, Hạnh, Hồi Hướng, Địa, cho đến Vô Thượng Bồ Đề. Vô ngã là hết thảy các pháp nhiễm tịnh chẳng ra ngoài nhân quả. Nhân quả tức là duyên sanh, duyên sanh Thể không. Do vậy, trong hết thảy các pháp, vốn chẳng có ngã. Hãy nên biết: Nói là ngã, chẳng có chi khác, chính là chúng sanh vô minh bất giác, trong hết thảy các pháp, hư vọng sanh ra cái Thấy phân biệt, chấp trước. Nhưng tánh của hết thảy các pháp vốn sẵn không tịch, há có vật ấy? Do nó vốn là Không; do vậy, hãy nên trừ khử. Hiểu “biết hết thảy các pháp vô ngã” chính là Giải, tức là “lãnh hội tánh của hết thảy các pháp vốn sẵn không tịch”. Bởi lẽ năm chữ “hết thảy các pháp vô ngã” chính là Lý. Một chữ Tri (biết) chính là Trí.

“Đắc thành ư Nhẫn” nghĩa là lý “tánh của hết thảy các pháp vốn sẵn không tịch” cùng với cái trí nhận biết [lý ấy] có thể ngầm khế hợp thành một. Nhẫn (忍) là chấp nhận, khế hợp chẳng gián đoạn, giống như nói “hợp nhất”. Lý trí hợp nhất, cho thấy ngã chấp đã hóa trừ. Công hạnh đến đây, được gọi là “thành”. Thành như thế nào? Do huân tu, cho nên nói là “được thành”. “Được thành” là giống như nói do huân tu bèn đạt được thành tựu. Chẳng do công phu tu ròng đạt mức, sao có thể thành cho được? Do vậy, hai câu này, câu trước là Giải, câu sau là Hạnh. Hợp lại để xem, cho thấy Bồ Tát giải hạnh thành tựu. Lại nữa: Tri trong câu trước là Huệ, Nhẫn trong câu sau là Định. Gộp lại, đó là Định Huệ cân bằng. Do Định Huệ cân bằng, cho nên giải hạnh thành tựu. Vì vậy, đạt được công đức hơn hẳn vị Bồ Tát trước đó, do vị Bồ Tát trước đó, giải, hạnh, định huệ, công hạnh vẫn chưa thể đạt tới “ngầm hợp thành một”. Tức là cái trí hay biết đối với lý “hết thảy pháp vô ngã” vẫn chưa thể đạt tới vững vàng, chẳng dời chuyển được. Do đó, chẳng thể sánh bằng! Chữ Nhẫn có nghĩa là giống như nói “an ổn, chẳng dời đổi” vậy!

Từ trong khoa lớn thứ ba thuộc phần trước, đã nêu bày Bồ Tát nếu thông đạt vô ngã pháp, Như Lai nói vị ấy được gọi là Bồ Tát thật sự, đến tận chỗ này mới kết luận. Có thể biết: Những điều đã nói trên đây đều là vô ngã pháp, nhằm dạy Bồ Tát thông đạt, nhưng công phu phải thực hiện đến mức được thành tựu Nhẫn thì mới là thật sự thông đạt, thật sự là Bồ Tát. Vì sao vậy? “Thông” là thông sáng, tức là nói về Giải. “Đạt” là đạt tới, tức là nói đến Hạnh. Do vậy, nói “thông đạt” tức là giải hạnh trọn đủ. Giải hạnh trọn đủ, nên bảo: Thật sự là Bồ Tát. Do vậy, chớ nên hiểu hai chữ Thông Đạt chỉ là hiểu rõ lý! Cần phải biết: Cố nhiên Giải đứng trước Hạnh, nhưng chẳng đúng pháp thực hành, đích xác có kinh nghiệm, sao có thể thâm giải cho được? Phần trước đã nói: “Hạnh từ Giải mà ra, Giải nhân Hạnh mà thành”. Hai lời ấy chính là lời chân thật diễn tả Thông Đạt vậy. Thông đạt như thế chính là “đắc thành Nhẫn”.

2.2.2.2.2.2.2.1.3.1.2. Nói rõ “do chẳng tiếp nhận [phước đức]”

(Kinh) Tu Bồ Đề! Dĩ chư Bồ Tát bất thọ phước đức cố.

(經) 須菩提！以諸菩薩不受福德故。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Do các Bồ Tát chẳng nhận lấy phước đức) .

Trong bản lưu thông, trước chữ “Tu Bồ Đề” còn có câu “hà dĩ cố?” (vì sao vậy) . Trong các bản của ông Liễu và ngài Huệ Tịnh đều chẳng có [câu ấy]. Ở đây, vốn đã có một chữ Cố (故), tức là đã nêu rõ ý giải thích câu trước đó, cần gì phải thêm “hà dĩ cố” nữa? Tôi thấy có một vài vị chú giải cho rằng khoa này nhằm giải thích nguyên do vì sao trong phần kinh văn trước đó nói công đức [của vị Bồ Tát thọ trì biết pháp vô ngã, thành tựu nhẫn] thù thắng hơn vị Bồ Tát trước đó, [hiểu như vậy] sai lầm to lớn! Phần kinh văn trước đó đã tự nói rõ, công đức [của vị Bồ Tát sau] hơn hẳn [công đức của] vị trước, là do [vị sau] đã thành tựu Nhẫn, cần gì phải giải thích thêm nữa? Hãy nên biết: Ý nghĩa “chẳng tiếp nhận [phước đức]” trong khoa này nhằm giải thích nguyên nhân vì sao thành tựu Nhẫn. Thành tựu Nhẫn thì gọi là Chứng. Khoa này nhằm giải thích rằng: “Vì sao gọi là Chứng? Do chẳng tiếp nhận [phước đức] vậy”. Bởi lẽ, nói “thành Nhẫn” chính là để khai thị người học: Công phu ắt cần phải làm được như thế, thì mới có thể vô ngã. Do đó, cần phải giải thích nguyên do “thành Nhẫn”. Nếu công đức vượt trội người trước, vốn là nói kèm theo, sao lại đặc biệt giải thích thêm cơ chứ? Huống chi kinh văn trong phần trước đã nói rõ rồi!

“Không tiếp nhận” là như thế nào? Kinh văn trong phần sau mới nói rõ nghĩa này. Nay tôi cũng chẳng ngại gì nêu ra ý chỉ chánh yếu. Nói “chẳng tiếp nhận”, chẳng có chi khác! Rộng hành bố thí, Lục Độ, mà như không có chuyện ấy! Chẳng thật sự vong ngã, sẽ chẳng thể làm được điều này! Công hạnh ấy đã đạt tới mức lô hỏa thuần thanh, nên bảo là “đắc thành”. “Chư Bồ Tát” chẳng thật sự chỉ một vị nào, giống như nói “hết thảy Bồ Tát”. “Dĩ” (以) là vì. Ý nói: Phàm là Bồ Tát, do tu phước mà chẳng nhận lấy [phước đức ấy], thì mới là thành Nhẫn nơi vô ngã. Vị Bồ Tát này cũng lại giống như thế, cho nên nói là “thành Nhẫn”. Kinh văn trong phần trước đã nói “công đức”, ở đây nói “bất thọ phước đức” (chẳng nhận lãnh phước đức), chính vì nói rõ: Do chẳng nhận lãnh, cho nên phước đức đã tạo đều trọn thành công đức vô lậu!

Đối với chuyện được dẫn ra trong phần kinh văn trên đây, chẳng nói “dùng bảy báu đầy ắp vô số thế giới để bố thí” mà nói là “dùng [bảy báu trong các thế giới] nhiều như cát sông Hằng” cũng chứa đựng ý nghĩa tinh vi: Nhằm nói rõ “chính mình chẳng tiếp nhận”, cho nên vô số của báu để bố thí ấy khác nào bùn, cát! Nhỏ nhặt quá mức, nào đáng để nói tới! Đấy là nguyên do chẳng tiếp nhận! Nếu thấy [các phước đức ấy] rất nhiều, rất sung mãn, tâm đã bị cảnh chuyển mất rồi! Hễ tâm có cái cảnh ấy, bèn gọi là Thọ (tiếp nhận) . Nay nói “bất thọ”, chính là nói rõ: “Tâm không, cảnh vô!” Hãy suy nghĩ xem, đấy cũng là muốn [hành nhân] hãy [tu tập] diệu quán “chẳng nhận, chẳng chấp”.

2.2.2.2.2.2.2.1.3.2. Nói rõ “chẳng chấp”

2.2.2.2.2.2.2.1.3.2.1. Xin giải thích ý nghĩa ấy

(Kinh) Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn: - Thế Tôn! Vân hà Bồ Tát bất thọ phước đức?

(經) 須菩提白佛言：世尊！云何菩薩不受福德？

(Kinh: Tu Bồ Đề bạch Phật rằng: - Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ Tát chẳng nhận phước đức?)

Trưởng lão thưa hỏi có ba ý nghĩa:

1) Đã tu rồi lại chẳng nhận lấy, thì thoạt đầu ắt phải tu để làm gì? [Hỏi như vậy vì] sợ kẻ chẳng hiểu ý sẽ nẩy sanh hiểu lầm. Đó là một ý thỉnh vấn.

2) Chẳng nhận lấy có phải là “cự tuyệt, chẳng chấp nhận” hay không? Phước đức đưa tới là lý nhân quả nhất định, há có thể cự tuyệt, chẳng tiếp nhận ư? Như thế thì sao lại nói “chẳng tiếp nhận”? Đó là ý thưa hỏi thứ hai.

3) Trong phần trước đã nói “đắc Nhẫn” là do chẳng tiếp nhận [phước đức], vậy thì vì sao có thể chẳng tiếp nhận? Trưởng lão thưa hỏi với dụng ý khiến cho đại chúng hiểu rõ triệt để, đều có thể thông đạt “chẳng tiếp nhận”. Đấy là ý thưa hỏi thứ ba.

Do vậy, đặc biệt nêu ra câu “Tu Bồ Đề bạch Phật ngôn” để [người đọc] sẽ biết tầm trọng yếu của câu hỏi này, đối với lời khai thị trong khoa tiếp theo, sẽ đặc biệt chú ý hòng lãnh hội!

2.2.2.2.2.2.2.1.3.2.2. Giảng rõ “chẳng chấp”

(Kinh) Tu Bồ Đề! Bồ Tát sở tác phước đức, bất ưng tham trước. Thị cố thuyết bất thọ phước đức.

(經) 須菩提！菩薩所作福德，不應貪著。是故說不受福德。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Bồ Tát đối với phước đức đã tạo, chớ nên tham chấp. Do vậy nói là “chẳng nhận lấy phước đức”) .

Câu đầu tiên nói “tác phước đức” (tạo phước đức) nhằm dạy [người nghe] hãy biết: Tuy chẳng nhận lấy, nhưng phải nên thực hiện. Chớ nên do nói “chẳng nhận lấy”, bèn hiểu lầm tu phước đức có thể trì hoãn, [chẳng cần phải thực hiện]. Hãy nên biết “tác phước đức” chính là tu Lục Độ, phát xuất từ tâm đại bi. Chư Phật Như Lai lấy tâm đại bi làm Thể. Do chúng sanh mà dấy lòng đại bi. Do đại bi mà sanh Bồ Đề tâm. Sao có thể nói là “có thể trì hoãn” cho được? Tầng thứ nhất trong ý hỏi đã có thể giải thích xong!

Câu thứ ba nói: Do “bất ưng tham trước” (đừng nên tham chấp), cho nên nói là “bất thọ”, khiến cho [người nghe] biết “bất thọ” chẳng phải là cự tuyệt, không tiếp nhận, mà là đừng tham chấp đó thôi! Không tham chấp thì phước đức có hay không, trọn chẳng bận lòng! Cho thấy: Nếu vì cầu phước đức mà tu Lục Độ, thì gọi là “tham chấp”, chính là lợi ích bản thân, chẳng nhằm lợi ích chúng sanh, chẳng phải là tâm đại bi, chẳng phải là Vô Thượng Bồ Đề! Vì vậy, chớ nên! Biết điều này, tầng thứ hai trong lời hỏi đã được giải đáp. Tạo phước đức, nhưng chẳng chấp Không, đó là đại bi. Chẳng tham chấp là chẳng chấp Hữu, đó là đại trí. Bi lẫn trí trọn đủ, Không và Hữu đều chẳng chấp, thì gọi là Trung Đạo. Hơn nữa, “trước” (著) là “trụ”. “Bất ưng tham trước” chính là “chớ nên trụ vào đâu”! Gộp chung với câu trước đó, tức là “chớ nên trụ vào đâu để hành bố thí”, đúng là phản chiếu những điều đã nói từ đầu kinh. Hơn nữa, tu phước mà chẳng chấp, cũng chính là ý nghĩa “độ tận chúng sanh, mà không có chúng sanh được độ” như đã nói lúc thoạt đầu, đều là nguyên do hàng phục ngã chấp. Tông chỉ của kinh này là “vô trụ, hàng phục ngã”. Vì thế nói “cho tới khi thành tựu, chứng đắc” để kết lại ý “vô trụ, hàng phục ngã”. Tinh thần, nghĩa thú một mực thống nhất, chẳng rối ren mảy may nào!

Như vậy thì phần kinh văn trên đây sao không nói thẳng thừng do Bồ Tát chẳng tham chấp phước đức”, há chẳng phải là trực tiếp, nhanh chóng, thỏa đáng ư? Cớ sao trước là nói “chẳng tiếp nhận” rồi lại dùng “chẳng chấp” để giải thích. Hãy nên biết: Khoa trước nói “chẳng nhận lấy” nhằm khai thị làm thế nào để thành tựu Nhẫn. Bởi “thành Nhẫn” chính là “chẳng nhận lấy”. Đại Trí Độ Luận nói: “Hết thảy chẳng nhận lấy thì gọi là Chánh Thọ”. Chánh Thọ là tam muội, cũng được gọi là Nhẫn. Như thế thì nói “chẳng nhận” chính là lời trọng yếu để cước chú “thành Nhẫn”, há có thể không đặc biệt nêu ra ư? Còn như khoa này nói “chẳng chấp” tức là khai thị làm thế nào để có thể “chẳng nhận”? Nói cách khác, khoa trước nhằm bảo ban cảnh giới “thành tựu, chứng đắc” chính là “hết thảy đều chẳng nhận lấy”. Khoa này lại nói phương pháp để thành tựu, chứng đắc, tức là chẳng ngoài “chớ nên trụ vào đâu để hành bố thí” như phần đầu kinh đã nói. Chứng như thế nào? Tu như thế nào? Chỉ dạy tột bậc thân thiết, tột bậc trọng yếu, then chốt. Do vậy, “chẳng nhận lấy” và “chẳng chấp”, hai đằng đều chẳng thể thiếu được!

Lại còn nên biết: Hành nhân phải “hết thảy đều chớ nên chẳng chấp”. Cho tới khi công phu “chẳng chấp” thuần thục, sẽ thành “chẳng nhận lấy”. Vì thế, “chẳng nhận lấy” cũng chính là “hết thảy đều chẳng nhận lấy”, nay bất quá dựa theo phước đức để giải thích ý nghĩa đó thôi! Bởi lẽ, nhận lấy là do chấp. Sở dĩ chấp là do tham. Sở dĩ tham là do có Ngã, nhưng cái bị tham bởi ngã thì không gì bằng phước. Do vậy, dựa theo phước đức để nói mà thôi! Biết điều này, tầng thứ ba trong ý hỏi cũng được giải đáp rồi!

Nói chung, pháp giới bình đẳng, vốn là hết thảy các pháp vô ngã. Học nhân trước hết hãy nên khai chánh tri này. Đã biết như thế, sẽ hành như thế. Hành như thế nào? Giống như thoạt đầu [kinh dạy] “ưng vô sở trụ hành ư bố thí” (hãy nên chẳng trụ vào đâu để hành bố thí) ; đó chính là “sở tác phước đức, bất ưng tham trước” (đối với phước đức đã làm, chớ nên tham chấp) được nói ở đây. Nói cách khác, đó là rộng tu hết thảy các pháp mà làm như chẳng có chuyện ấy. Lâu ngày công thuần, tâm sẽ như hư không. Tuy hăm hở hành hết thảy các pháp, nhưng chẳng chán, chẳng mệt, quên bẵng như chẳng có gì. Đó gọi là “chẳng nhận lấy”. “Chẳng nhận lấy” là hình dung nhất tâm thanh tịnh, chẳng nhuốm mảy trần. Lại còn tự nhiên là như thế, chẳng phải gượng ép, luôn thường là như thế, chẳng phải là ngẫu nhiên. Tức là bi trí trọn đủ, Định Huệ cân bằng, ngã kiến phân biệt chấp trước tiêu trừ hết sạch. Đạt tới địa vị này, chẳng có gì để gọi tên, bèn nói là “đắc thành ư Nhẫn” (được thành tựu Nhẫn), nhưng đấy vẫn là cảnh giới của Bồ Tát, chẳng phải là của Phật! Do vậy, tiếp theo đó, bèn nói “chư pháp Không tướng” (tướng Không của các pháp) vốn sẵn bất sanh. Còn như “một niệm bất sanh” thì bất sanh cũng chẳng có, tức là tùy thuận mà nhập pháp giới bình đẳng của Như Lai vậy. Nghe ý chỉ trọng yếu này, hãy nên lắng lòng suy ngẫm.

2.2.2.2.2.2.2.2. Nói rõ tướng Không của các pháp để kết lại “các pháp bất sanh”

Kinh văn từ đây trở đi chính là từng chút một hướng về chỗ cội nguồn. Vì thế, bao hàm các ý nghĩa rất rộng, rất sâu, rất vi tế. Nếu chỉ giải thích theo kinh văn trong phần này, bị văn từ bó buộc, ắt chẳng thể nói triệt để được! Lại nghe triệt để như thế nào? Chỉ có cách là trước hết phát huy thấu triệt những ý chỉ trọng yếu được bao hàm [trong các khoa sau], đến khi vào kinh văn của mỗi khoa, sẽ có thể chỉ nói vài lời là xong! Đấy cũng là một loại phương pháp để diễn giảng đạo lý cao sâu vậy.

Trên đây đã nói ngàn lời vạn lẽ, nhưng bằng một lời có thể thâu tóm: “Chỉ là vô trụ mà thôi!” Vô trụ là như thế nào? Đó là nói: “Chẳng trụ vào tướng”. Vì sao chẳng trụ vào tướng? Chính là nói “nếu tâm giữ lấy tướng, sẽ là chấp ta, người, chúng sanh, thọ giả”. Hãy nên biết: Muốn chẳng trụ tướng, ắt phải là tâm chẳng chấp giữ. Không chấp giữ chính là phá ngã, mà phá ngã chính là để chứng Nhất Chân pháp giới bình đẳng nhất như. Một pháp giới ấy chính là Pháp Thân thường trụ bất động, được gọi là Như Lai vậy.

Nói chung, toàn thể ý nghĩa được nói trong kinh chẳng ngoài tám chữ “bất thủ ư tướng, Như Như bất động” (chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động) . Bất quá, cho đến cuối cùng mới nói rõ tám chữ ấy. Do bởi lẽ này, ý nghĩa của kinh văn thuộc khoa lớn “tướng Không của các pháp” đã dung hội chỉ thú của cả bộ kinh để nói triệt để rốt ráo. Đó gọi là “điểm trích quy nguyên” (點滴歸源, từng chút một quy vào cội nguồn) . Do vậy, những điều được nói càng viên, càng diệu!

Ngay như “vô ngã” là điều được cả bộ kinh luôn nói tới, đến đây, vô ngã vốn chẳng có! Vô ngã còn chẳng có, tức là vô trụ cũng chẳng trụ, “chẳng giữ lấy” cũng chẳng giữ lấy! Vì sao vậy? Do hết thảy các pháp vốn bất sanh. Hơn nữa, cũng chẳng có gì bất sanh, vì sao vậy? Do pháp tức là phi pháp, tướng tức là phi tướng. Sau đó, rốt ráo vô ngã. Vô ngã cũng chẳng có.

Do vậy, có thể biết: Các nghĩa “chẳng thánh, chẳng phàm, chẳng một, chẳng khác” được nói trên đây chính là ngay cả thánh phàm cũng chẳng phải là thánh phàm, “một, khác” chẳng phải là “một, khác”, quên bẵng “chẳng nhận lấy” mà gọi là “chẳng nhận lấy”. Vì thế, tuy chẳng có thánh, phàm, mà chẳng trở ngại thành thánh, thành phàm. Tuy thành thánh, thành phàm, vẫn là chẳng thánh, chẳng phàm như cũ. Đối với “một, khác” v.v… không gì chẳng phải là như thế! Tức là cũng chẳng có gì gọi là “hai bên”, không có gì gọi là Chấp, không có gì gọi là Trung. Vì sao vậy? “Một” đã chẳng thể tồn tại, há có hai, lại còn có Biên, còn có Trung ư? Chẳng phải là rốt ráo không có! Dẫu cho vạn hữu lăng xăng, nhưng Hữu chính là Vô. Vì sao vậy? Do vốn bất sanh, tức gọi là Như Như, gọi là “bất động”, gọi là “chẳng giữ lấy”. Do sanh tâm chẳng giữ lấy, tức là đã “giữ lấy” mất rồi! Sanh tâm bất động, cái tâm đã sớm động rồi! Sanh tâm Như Như, còn làm sao có Như Như được nữa? Sanh tâm trừ ngã thì ngã kiến, ngã tướng nghiễm nhiên! Nếu chẳng biết hướng theo đó để tiến thủ, dẫu nhọc nhằn siêng năng tu tập, vẫn là đánh loạn, chằng buộc thêm dây, thêm nhợ mà thôi!

Nói chung, những điều được nói trong khoa lớn này chính là cực lực nêu rõ “chẳng giữ lấy tướng, Như Như bất động” đến chỗ rốt ráo, tức là hướng dẫn người học quán chiếu nơi Bát Nhã sâu xa. Đó là khiến cho hết thảy chúng sanh đạt được chỗ đại tự tại. Kinh văn đúng là nhìn khắp bốn phía, phương diện nào cũng tinh xảo, sống động! Người nghe cũng phải nên mắt nhìn trọn bốn phía, mặt nào cũng thấy thấu tột. Chớ nên chết cứng nơi câu văn, bị văn tự xoay chuyển. Hãy nên lắng đọng tinh thần, rỗng không cái tâm, đối với từng chữ, từng câu, đều hướng đến chỗ “chưa khởi tâm động niệm” để lãnh hội. Nếu dính mắc mảy may tướng phan duyên, hay tướng danh tự, sẽ chẳng có chỗ để tiến nhập!

Tôi vừa mới nói “hãy hướng theo đó để tiến thủ, chớ nên thêm dây buộc nhợ”, nhắc lại để nói rõ hơn! Tựa đề của khoa này nói đến “tướng Không” chứa đựng hai nghĩa “vốn vô tướng” và “chẳng giữ lấy tướng”. Do một khoa lớn này chính là nói về Lý thể, mà cũng chính là nói về công phu tu tập. Hành nhân trước hết hãy nên hiểu rõ “Lý thể vốn vô tướng”; do đó, chớ nên giữ lấy tướng. Hơn nữa, Thể đã là vô tướng. Do đó, tu “chẳng giữ lấy” thì mọi nơi, mọi chốn, đều nên quán chiếu Lý thể “các pháp vốn vô tướng”. Đó gọi là “toàn tu tại tánh, toàn tánh tại tu”.

Như thế thì muốn học hạnh Bát Nhã vô trụ, việc gì phải hạn cuộc khởi tu từ đầu? Có thể thẳng thừng khởi tu từ tướng Không của pháp. Do vậy nói: “Hãy nên hướng theo đó mà tiến thủ”. Hãy nên biết: Đại Thừa Viên Giáo vừa lần lượt theo thứ tự, vừa chẳng theo thứ tự. Vì vậy, Thiền Tông nói: “Trực chỉ hướng thượng”. “Hướng thượng” chính là nói tiến hướng tới cội nguồn. “Trực chỉ” là cắt bỏ cành, lá, liếc mắt đã thấy chắc chắn chỗ nguồn cội, một mình ôm đao tiến thẳng vào. Nếu nhìn lời này (tức “trực chỉ hướng thượng”) một cách ngây ngốc, cứ ngỡ chỉ có pháp môn Khán Thoại Đầu là có thể quán chiếu trực nhập như thế, còn niệm Phật và các pháp môn khác chẳng thể dùng làm công phu quán chiếu cội nguồn, thì sẽ tự đánh mất thiện lợi, lỗi lầm ấy không chi hơn được!

Phàm là kinh liễu nghĩa, chẳng câu nào không triệt để, chẳng pháp nào không thấu triệt từ đầu đến đuôi. Do vậy, nói đến Lý chính là nói tới chỗ tu, lại còn một mực xuyên suốt tới chỗ chứng quả. Tuy nói chia thành bốn phần là Giáo, Lý, Hạnh, Quả, nhưng nếu chấp chặt thành bốn sự kiện, há chẳng phải là ngoài quả riêng có giáo lý, còn có giáo lý gì đáng để nói nữa ư! Do bởi lẽ này, trong kinh liễu nghĩa, lời nào cũng có thể chứng đạo, câu nào cũng đều có thể nhập môn!

Lấy kinh Di Đà để nói, hai câu “chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn” cố nhiên là nói có trước sau: Câu “chấp trì” là thực hiện, câu “nhất tâm” là công hiệu do chấp trì. Nhưng nếu chẳng thể thấu hiểu “dùng nhất tâm để khởi tu”, sẽ trọn chẳng thể thực hiện “chấp trì”. Như vậy thì nhất tâm bất loạn há chỉ có thể coi là công hiệu ư? Dùng kinh này để nói, những câu nói về Lý hoặc tu, không câu nào chẳng xuyên suốt toàn thể bộ kinh, há chỉ riêng một khoa này là như thế ư? Do vậy, tùy ý chọn lấy một câu, đều có thể do đó mà ngộ đạo. Xưa kia, Thiền Tông Lục Tổ do nghe câu “ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm” mà được triệt ngộ. Người đời sau bèn chấp chặt trong cả kinh, chỉ có mỗi câu ấy là tối diệu; đó gọi là “theo sau vết chân của người ta mà bị xoay chuyển” vậy!

Nếu thật sự là người nhạy bén, sẽ biết Đại Thừa do đức Phật nói chính là pháp ấn, sẽ có thể tùy ý chọn lấy một câu dùng để ấn chứng mọi chuyện, mọi pháp. Nói cách khác, mọi chuyện, mọi pháp đều hướng theo pháp ấn ấy để thấu hiểu. Như thế mới là người biết dụng công, sẽ là đi, đứng, nằm, ngồi đều chẳng lìa điều này, dễ đạt được sự thọ dụng chân thật. Huống hồ một khoa lớn này, lời nào cũng đều là nguồn tâm. Sở chứng của Phật chính là chứng điều này. Nếu coi đấy là cảnh giới của Như Lai, chẳng phải là [cảnh giới mà] kẻ sơ học có thể đạt được, chẳng lẽ người học chẳng nên phản chiếu nguồn tâm ư? Đó là sai lầm to lớn, còn phải đợi nói nữa ư?

Phản chiếu nguồn tâm cố nhiên chẳng phải là chuyện dễ dàng! Nhưng chẳng hướng về cội nguồn để quán chiếu, chỉ tìm cành, kiếm lá, làm sao tu tốt đẹp cho được! Có thể quán chiếu nơi cội nguồn để nhập các thứ ấy, hết thảy công phu tu tập đều có thể giải quyết gọn ghẽ. Điều này giống như học tập văn tự, hễ có chút tập khí nơi kinh, tử (經, 子), và tập khí của người thời Tần Hán, hễ dụng công liền hơn hẳn người khác! Tu hành cũng lại giống như thế, hãy nên biết như vậy! Cổ đức nói: “Bất khả cao thôi thánh cảnh, tự sanh ty khuất” (Chớ nên đề cao thánh cảnh để rồi tự mình hèn kém, khuất lấp), quả thật là lời khẩn thiết vậy!

Khoa này chia thành hai phần:

1) Diệt tướng nhập Thể.

2) Kết lại ý “bất sanh”.

Phần thứ nhất lại chia thành ba tiểu đoạn:

1) Ước theo thánh hiệu để nói rõ lìa “đến, đi”.

2) Ước theo vi trần và thế giới để nói rõ lìa “một, nhiều”.

3) Ước theo ngã kiến để nói ngay cả “lìa” cũng lìa.

2.2.2.2.2.2.2.2.1. Diệt tướng nhập Thể

2.2.2.2.2.2.2.2.1.1. Ước theo thánh hiệu để nói rõ lìa “đến, đi”

2.2.2.2.2.2.2.2.1.1.1. Đả phá phàm tình

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược hữu nhân ngôn, Như Lai nhược lai, nhược khứ, nhược tọa, nhược ngọa, thị nhân bất giải ngã sở thuyết nghĩa.

(經) 須菩提！若有人言，如來若來、若去、若坐、若臥，是人不解我所說義。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu có người nói “Như Lai hoặc đến, hoặc đi, hoặc ngồi, hoặc nằm”, người ấy chẳng hiểu nghĩa do ta đã nói) .

Câu “chư pháp Không tướng” (tướng Không của các pháp) chính là pháp ấn Đại Thừa. Các câu “bất lai, bất khứ” (chẳng đến, chẳng đi) v.v… không gì chẳng phải là pháp ấn. “Pháp ấn” tức là hết thảy các pháp đều có thể lấy nghĩa này để ấn chứng, khẳng định. Nay bất quá, ước theo thánh hiệu Như Lai để nói rõ hòng làm mẫu vậy! Cần phải biết: Đến, đi v.v… đều là sự tướng đối đãi. Muốn chứng cái Thể tuyệt đối, ắt phải dứt bặt các tướng đối đãi, rỗng không tướng hư huyễn ấy. Vì sao vậy? Do tánh của hết thảy các pháp vốn chẳng phải là tướng. Đấy là xét theo tánh thể để nói rõ tướng Không sẵn có của các pháp. Nếu ước theo công phu tu tập để nói tướng Không của các pháp thì là [tu tập quán sát sao cho] rỗng không tướng trạng của các pháp, có nghĩa là diệt tướng nhập Thể vậy! Như Lai vốn là danh xưng của tánh đức. Do người ấy chấp trước chữ Lai, cho rằng có Lai (來, đến) ắt có Khứ (去, đi) . Đã có đến, đi, lại liên tưởng ngồi, nằm! Điều này cho thấy: Hễ chấp một tướng, ắt sẽ dẫn đến càng nhiều thứ hơn nữa! Muôn tướng lăng xăng, vĩnh viễn chẳng được thanh tịnh. Dùng đó để chỉ rõ: Đọc kinh, nghe pháp, chẳng thể chấp vào tướng văn tự. Người ấy (người chấp vào tướng văn tự) hoàn toàn ở ngoài cửa, nghe xưng danh hiệu Như Lai, trong tâm nghiễm nhiên dường như có sự đến, đi, cùng với đi, đứng, ngồi, nằm v.v… đủ thứ tướng khác nhau!

Bốn chữ Nhược (若) [trong chánh kinh] hình dung cái tâm xoay chuyển theo tướng, dấy lên, diệt mất chẳng ngừng, phảng phất dường như có trông thấy, trong tâm thêu dệt, bèn thốt ra lời ấy; đó là phàm tình suy lường thánh cảnh, hoàn toàn chẳng liễu giải ý nghĩa của Như Lai. Vì thế nói: “Thị nhân bất giải ngã sở thuyết nghĩa” (Người ấy chẳng hiểu nghĩa do ta đã nói) . Chữ Ngã chỉ Như Lai, ý nói: Chẳng hiểu ý nghĩa được diễn tả bởi hai chữ Như Lai. [Ngã] cũng có thể hiểu là nói về Phật. Pháp do đức Phật nói, không gì chẳng nhằm khiến cho mọi người lìa tướng, chứng tánh, cho tới ngữ ngôn, văn tự [trong các lời Phật dạy], đều chớ nên chấp. Người ấy hoàn toàn chẳng biết tánh, chấp vào danh tự và ngôn thuyết. Do vậy, đối với nghĩa do đức Phật đã nói, chẳng lãnh hội mảy may! Vì thế, [đức Phật] quở: “Chẳng hiểu nghĩa do ta đã nói”. Quở trách người đó chẳng hiểu, chính là vì muốn cho hết thảy mọi người hiểu sâu xa nghĩa thú của tướng Không.

2.2.2.2.2.2.2.2.1.1.2. Giải thích chánh nghĩa

(Kinh) Hà dĩ cố? Như Lai giả, vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ, cố danh Như Lai.

(經) 何以故？如來者，無所從來，亦無所去，故名如來。

(Kinh: Vì sao vậy? Như Lai là chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, cho nên gọi là Như Lai) .

Như Lai tức là Pháp Thân. Pháp Thân thường trụ bất động, không có gì gọi là Đến hay Đi. Pháp Thân trọn khắp hết thảy mọi nơi, cũng chẳng cần đến hay đi! Ở đây, cái bị thấy có “đến, đi”, chính là Ứng Hóa Thân. Thân ấy là pháp duyên sanh, tức là thuận theo cái duyên cơ cảm của chúng sanh mà sanh khởi. Nói cách khác, tức là cái thân thị hiện ấy đều do mắt chúng sanh trông thấy mà nói như vậy; cố nhiên Như Lai chưa hề động. Đó gọi là “duyên sanh”. Vì sao nói như vậy? Hãy thử nghĩ: Phật đã thị hiện, vì sao chúng sanh có kẻ thấy, có kẻ chẳng thấy? Vì sao có khi thấy, có lúc chẳng thấy? Bởi lẽ, thấy hay không, đều tùy thuộc cái tâm của chúng sanh như thế nào! Tâm tịnh thì Phật hiện, bèn gọi là Lai. Tâm nhơ đục, Phật ẩn. Do vậy nói là Khứ. Tâm tịnh hay tâm trược, toàn là do chúng sanh! Vì vậy, Ứng Hóa Thân ẩn hay hiện, cũng hoàn toàn do chúng sanh. Do đó bảo: “Tùy duyên sanh khởi”. Nhưng có duyên thì ắt cũng có nhân, cái nhân là gì vậy? Trong phần trước đã nói là sức thiện căn của lòng Từ và thành tựu hai trí (Căn Bản Trí và Hậu Đắc Trí), cho nên hễ có cảm liền hiện, trọn chẳng phải là khởi tâm tác niệm! Do vậy, tuy là tùy chốn thị hiện, nhưng vẫn như chẳng có chuyện ấy! Pháp Thân bất động, an nhiên, trọn chẳng trụ trong tướng đến, đi; nhưng tuy Pháp Thân bất động, lại luôn thị hiện Ứng Hóa Thân trọn chẳng đoạn tuyệt, mà cũng chẳng trụ trong cái Thể bất động. Đó gọi là “Như Như bất động”.

Hiểu nó tuy Như Như mà là bất động; dẫu bất động mà là Như Như. Do đó, tuy thấy có đến, đi, thật sự chẳng đến, chẳng đi! Tuy chẳng đến, chẳng đi, chẳng trở ngại thấy có đến, đi. Ở đây nói “vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ” (không từ đâu đến, cũng không đi về đâu), chẳng phải là nói “rốt ráo chẳng đến, đi”, mà là nói “đến cũng chẳng có chỗ, đi cũng chẳng có nơi!” Hai chữ Sở (所) rất trọng yếu. “Vô sở” là không có nơi chốn, hình dung [Pháp Thân] vốn trọn khắp hết thảy mọi nơi, há có chỗ đến, chỗ đi ư? Đã là đến, đi, nhưng không có chỗ đến, đi, có thể thấy là tuy đến, đi, nhưng thật sự chưa từng đến, đi! Dẫu chưa từng đến, đi, mà hiện có đến, đi vậy. Có nghĩa là “trụ mà vô trụ, vô trụ mà trụ”. Đó là lìa tướng tột bậc, vì sao vậy? Tướng “đến, đi” và “chẳng đến, đi” đều lìa; cho nên nói là tột bậc!

Nói chung, “đến, đi” là do từ chẳng đến, chẳng đi mà thấy. Chẳng đến, chẳng đi lại do “đến, đi” mà thấy. Không chỉ lìa sạch các tướng “hữu tướng”, mà cũng lìa sạch các tướng “vô tướng”. Bởi lẽ, Chân Như, Thật Tướng, vốn sẵn là như thế. Chân Như: Chẳng thể trừ khử thì gọi là Chân; mà cũng chẳng thể lập thì gọi là Như. Thật Tướng: Tuy vô tướng mà cũng là vô bất tướng. Do vậy, kết lại rằng: “Cố danh Như Lai” (Cho nên gọi là Như Lai) . “Danh” là giả danh. Không chỉ Lai là giả danh, mà Như cũng là giả danh. Vì sao vậy? Chân Như mà nói Lai, tức là nói “chẳng trụ Niết Bàn”. Bởi Thể của Chân Như vốn bất động, nhưng nay nói Lai. Như vậy thì cái gọi là Như chỉ là danh xưng mà thôi, thật sự chẳng trụ vào Chân Như bất động. Đã đến mà lại nói là Như, tức là nói “chẳng trụ sanh tử”, bởi lẽ tướng đến, đi là sanh diệt, mà nay nói là Như. Như vậy thì cái gọi là Lai cũng chỉ là tên gọi mà thôi, thật sự là “đến, đi chẳng trụ trong sanh diệt”. Nói chung, do nói rõ vô ngã đến tột bậc, tùy theo cảm mà ứng, duyên tụ hội bèn hiện, chẳng có mảy may dụng tâm đó thôi! Đó gọi là “một niệm chẳng sanh”. Niệm còn chẳng sanh, tâm có bao giờ động?

Khoa này tuy dựa theo Pháp Thân để giảng nghĩa; thật ra, ý nghĩa “hai thân” (Báo Thân và Ứng Thân) cũng được nói kèm. Người khéo thông đạt sẽ bèn phản quán sắc thân Ngũ Uẩn của chính mình, tuy có đến, đi, nhưng Phật tánh vốn sẵn có thật sự chẳng đến, đi, sẽ đều từ “chẳng đến, chẳng đi” mà khế nhập. Tướng đến, đi ấy há đáng để bận tâm ư? Cho đến khi đã khế nhập tánh thể, sẽ bất luận hiện tướng đến hay đi đều được, cần gì cứ phải bận lòng? Chính là chẳng chấp, chẳng đoạn, giá chiếu đồng thời vậy!

Người niệm Phật càng phải nên thông đạt lý này. Cần phải biết: Phật Di Đà đến tiếp dẫn, nhưng Ngài trọn chưa từng đến! Vãng sanh Tây Phương cũng chưa từng đi, cũng nào trở ngại hiện đến, hiện đi! Vì sao vậy? Chẳng đến, chẳng đi là Lý Thể. Có đến, có đi là sự tướng. Lý, Sự trước nay chẳng hai; tánh, tướng ắt cần phải viên dung. Vì thế, chẳng quản không đến, không đi, chẳng ngại có đến, có đi. Bất kể có đến, có đi, thật ra chẳng đến, chẳng đi. Điều khẩn yếu nhất chính là phải thấu hiểu, cảm nhận đến, đi từ chẳng đến, chẳng đi. Chẳng đến, chẳng đi phải thực hiện ngay trong đến, đi. Đấy là yếu quyết trong niệm Phật cầu sanh. Đạt được yếu quyết ấy, sẽ chắc chắn vãng sanh, lại còn quyết định thấy Phật. Ai nói tu Tịnh Độ chẳng cần học Bát Nhã, lại còn nghi Bát Nhã gây trở ngại cho Tịnh Độ vậy?

Còn có một nghĩa trọng yếu cần phải triệt để liễu giải: Tướng nương vào tánh mà hiện. Tánh do tướng mà được tỏ lộ. Hai thứ tánh và tướng, một ngoài, một trong, chưa hề tách rời! Như thế thì kinh Phật dạy mọi người lìa tướng là vì đâu? Hãy nên biết: Nói “lìa” chẳng phải là nói “đoạn diệt”, chỉ là chớ nên giữ lấy! Hai thứ tánh và tướng đã là một ngoài, một trong, chẳng thể tách rời, như vậy thì chỉ riêng chẳng giữ lấy tướng là vì sao? Hãy nên biết: Đấy là do phàm phu từ vô thỉ tới nay chỉ nhận biết tướng, chạy theo tướng mà chuyển. Do vậy, ta, người, đây, kia, cao, thấp, dày, mỏng, tinh, thô, đẹp, xấu, đủ thứ tướng đối đãi đua nhau ào ạt dấy lên, lôi cành, kéo lá, dắt díu nhau ngày càng nhiều, đến nỗi phân biệt, chấp trước, do vậy ngày càng quá mức. Bởi đó, ngã kiến ngày càng sâu. Các phiền não tam độc tham, sân v.v… do vậy nối tiếp nhau, tăng trưởng, cao sâu hơn, cho đến tạo nghiệp vô cùng, chịu khổ vô biên.

Nay muốn cứu chữa, cần đoạn Tam Độc. Muốn đoạn Tam Độc, cần trừ ngã kiến. Muốn trừ ngã kiến, cần chẳng phân biệt, chấp trước, mà muốn chẳng phân biệt chấp trước, cần phải lìa tướng. Vì thế, “lìa tướng” có nghĩa là trừ ngã kiến phân biệt, chấp trước, chẳng phải là nói “rốt ráo lìa”. Vì thế nói “bất thủ phi pháp tướng” (chẳng giữ lấy tướng phi pháp) . Lại bảo “bất thuyết đoạn diệt tướng” (chẳng nói đoạn diệt tướng), tức là hiển thị nghĩa chân thật của “lìa tướng”, khiến cho [thính chúng] chẳng đến nỗi hiểu lầm! Nói chung, “lìa tướng” là dạy hãy hồi quang phản chiếu hòng chứng tánh. Tánh đã chứng được rồi, cần phải hiện tướng, nhưng cần phải là sau khi đã chứng quả, đừng chìm đắm, vướng mắc trong Không Tịch. Lại cần phải khi tu nhân, dẫu quán Không mà chẳng thiên lệch Không. Đó là lý do dạy “chẳng giữ lấy”, lại dạy “chẳng diệt, chẳng chấp vào hai bên” vậy!

Hơn nữa, Phật lý, Phật thuyết, không gì chẳng viên diệu. Tuy chỉ nói “chẳng giữ lấy tướng”, nhưng thật ra đã thông với tánh. Vì sao nói vậy? Hễ có cái để giữ lấy, sẽ trở thành tướng, chẳng phải là tánh. Vì thế, Nhị Thừa lệch về bên tánh, đức Phật bèn quở trách là “trầm không trệ tịch, chẳng thể kiến tánh”. Nói “trầm”, nói “trệ” là hình dung tướng chấp giữ. Tướng trầm trệ hiện, tánh chẳng trầm trệ bị ẩn mất. Vì thế nói là “chưa kiến tánh”. Do vậy, câu “chẳng giữ lấy tướng” quán triệt cả hai bên, hãy nên lãnh hội như vậy!

Cho đến chỗ này, chẳng nói “có đến, đi”, mà cũng chẳng nói “không có đến, đi”, mà nói là “vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ” (chẳng từ đâu đến, mà cũng chẳng đi về đâu) . Song chiếu hai bên, càng là viên dung. Vì sao vậy? Nếu nói chắc chắn “có đến, đi”, sẽ lệch vào bên tướng. Nếu nói chắc chắn “chẳng có đến, đi”, sẽ lệch vào bên phi tướng. Nay nói song chiếu cả hai bên như thế, chính là hiển thị nghĩa “tánh tướng cùng dung hội”. Tánh tướng cùng dung hội, đó là bình đẳng nhất như. Lại như danh xưng Như Lai, tuy dùng để gọi Pháp Thân, thật ra đã chứa đựng cả hai thân (Báo và Ứng) . Nếu không, chữ Lai chẳng tương ứng. Do vậy, từ danh xưng ấy, đã hiển lộ trọn vẹn ý nghĩa “tuy có con số là ba [thân], nhưng chẳng có ba Thể!” Trước đó, dựa theo chữ Như để nói rõ ý nghĩa, thông với các pháp, bèn nói “nghĩa Như của các pháp”. Nay ước theo chữ Lai để giảng nghĩa, bèn thông với “chẳng đến, chẳng đi” mà bảo “vô sở tùng lai, diệc vô sở khứ”. Đấy đều là đức Thế Tôn rát miệng, buốt lòng dạy bảo người học: Đối với hết thảy các pháp do đức Phật đã nói, hãy đều nên liễu giải như thế, sẽ có thể thông đạt “tánh tướng nhất như, pháp giới bình đẳng!”

Vì sao vậy? Nếu liễu giải “tuy chẳng đến, chẳng đi, mà hiện có đến, đi”, sẽ có thể biết Pháp Thân thường hiện các thân Báo, Ứng v.v… nhưng chẳng đoạn tuyệt. Do vậy, khi tu nhân, chớ nên đoạn diệt tướng. Nếu liễu giải “tuy hiện có đến, đi, mà thật ra chưa từng đến, đi”, sẽ có thể biết các thân Báo, Hóa v.v… chẳng thể lìa Pháp Thân mà riêng có! Do vậy, khi tu nhân, chớ nên chấp trước tướng! Liễu giải điều này, thì các nghĩa trước đó như “chớ nên giữ lấy pháp, chớ nên giữ lấy phi pháp, tức phi, thị danh” v.v… đều có thể triệt để hiểu rõ. Ý nghĩa “nhược kiến chư tướng phi tướng, tắc kiến Như Lai” (nếu thấy các tướng chẳng phải là tướng, sẽ thấy Như Lai) cũng do đó mà thông đạt. Bởi lẽ, Như mà Lai, tức là nói “chẳng diệt tướng”. Lai mà Như tức là nói “chẳng chấp tướng”. Nếu thấy chư tướng chẳng phải là tướng, có nghĩa là “từ ngay các tướng mà thấy chúng chẳng phải là tướng”, sẽ chẳng chấp, chẳng diệt, bèn tương ứng với nghĩa Như Lai. Do vậy, có thể thấy Như Lai.

Lại nữa, Như mà Lai tức là khi chẳng chấp, liền chẳng diệt. Lai mà Như thì là lúc chẳng diệt, vẫn chẳng chấp. Do vậy, “chẳng trụ Niết Bàn, chẳng trụ sanh tử” là đồng thời, mà chẳng trụ vào một điều gì. Vì thế, hành nhân hãy nên sanh tâm “chẳng trụ vào đâu”. Nếu tâm có trụ, sẽ chẳng phải là trụ. Nếu có thể liễu giải mà thông đạt như thế, thì dù tánh, hay tướng, hết thảy phân biệt, hết thảy chấp trước tự nhiên tiêu trừ, tự nhiên vô niệm, tự nhiên chẳng có vướng mắc, điên đảo. Vì thế nói “hành thâm Bát Nhã Ba La Mật Đa thời, năng độ nhất thiết khổ” (khi hành sâu Bát Nhã Ba La Mật, có thể vượt thoát hết thảy các khổ) . Hết thảy các hành nhân, nếu lãnh hội ý nghĩa trong khoa này, hãy nên quán hết thảy các tướng đối đãi chẳng thể lìa khỏi tánh dứt bặt đối đãi mà riêng có được! Nhưng tánh dứt bặt đối đãi cũng chưa từng lìa tướng đối đãi để riêng tồn tại, sẽ liền trong hết thảy sự tướng đối đãi thường ngày, tuy chẳng ngại tùy duyên mà hành, nhưng chớ nên chuyển theo duyên! Có nghĩa là: Hễ có duyên bèn ứng xong, gặp dịp thì thuận tiện thực hiện xong, chẳng bị dây dưa! Duyên đáng nên kết thì cũng chẳng ngại mà kết, nhưng đừng nắm níu. Nếu có thể như vậy thì trong mười hai thời, siêng năng quán chiếu, khám nghiệm miên mật, định vững cái tâm, đặt chân vững vàng, sẽ tự chẳng bị tướng trói buộc, diệt mất tướng mà nhập Thể. Đấy là bước công phu đầu tiên của người học, chính là tùy thuận Chân Như. Đó là trực chỉ hướng thượng!

Nói “diệt mất tướng” thì “diệt mất” (mẫn, 泯) có nghĩa là dung hội, chẳng phải là đoạn diệt, tức là “chẳng chấp, chẳng đoạn”. Nói là Nhập Thể tức là khế nhập tánh thể. Dung hội thì sẽ khế nhập, chẳng phải là có riêng một cái Thể nào khác! Vì sao vậy? Do tánh thể vốn chẳng phải vô tướng, vô bất tướng. Đó gọi là “tướng Không của các pháp”. Không là Đệ Nhất Nghĩa Không, tức là Không mà bất không, bất không mà không! Đó gọi là chỉ rỗng không tướng của nó, chẳng hoại các pháp. Nếu có thể như vậy, sẽ mặc cho vạn tướng lăng xăng, sẽ tự chẳng bị dao động. Những điều vừa nói trên đây đều là phương tiện để khởi tu từ tướng Không của các pháp. Có sâu, có cạn, pháp ấy chẳng một, nhưng vẫn nhất quán. Ngay như nói là “cạn” thì cũng là chẳng cạn, chẳng sâu! Chớ nên do nghe điều này là nông cạn bèn coi thường! Tùy thuộc người hữu duyên thuận theo ý mình mà chấp nhận, tu hành, sẽ có thọ dụng to lớn, quyết chớ nên chê bai!

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2. Ước theo vi trần và thế giới để nói rõ “lìa một, nhiều”

Chia thành hai phần:

1) Nói rõ “vi trần chẳng nhiều”.

2) Nói rõ “thế giới chẳng một”.

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2.1. Nói rõ “vi trần chẳng nhiều”

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2.1.1. Hỏi vi trần có nhiều hay không?

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhân, dĩ tam thiên đại thiên thế giới toái vi vi trần. Ư ý vân hà? Thị vi trần chúng, ninh vi đa phủ?

(經) 須菩提！若善男子、善女人，以三千大千世界碎為微塵。於意云何？是微塵眾，寧為多不？

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân đem tam thiên đại thiên thế giới đập nát thành vi trần. Ý ông nghĩ sao? Các hạt vi trần ấy há có nhiều hay chăng?)

“Vi trần thế giới” tuy đã được nói trong phần trước, nhưng đối với kinh văn thuộc khoa này, hãy chú trọng hai chữ “toái, hợp” (vỡ nát, hợp lại) . Do nó có thể vỡ nát và hợp lại, đủ chứng tỏ tướng vi trần hay thế giới đều là duyên sanh, bản thể chính là Không. Nhưng trong pháp tánh, vốn chẳng có các tướng khác biệt như thế! Vì thế, tuy chẳng đoạn diệt, nhưng chẳng thể chấp trước! Bởi trước đó, tuy đã nhiều lượt nói “tức phi”, “thị danh”, nhưng chỉ đều là nói theo lẽ đương nhiên “tướng chẳng phải là tánh”. Nay ước theo vi trần và thế giới để nói rõ chúng có thể vỡ nát hay hợp lại, tức là triệt để nêu ra nguyên do. Đã hiểu rõ nghĩa này thì đối với hết thảy các chỗ nói “tức phi, thị danh”, sẽ đều có thể suy luận tương tự! Đem tam thiên đại thiên thế giới nghiền nát thành vi trần, bằng một lời này đã cảnh tỉnh phàm phu ngu si đừng chấp thế giới là thật sự có. Vì sao vậy? Do thế giới to như vậy mà có thể vỡ nát, đủ chứng tỏ thế giới là tướng hư huyễn, há thật sự có ư? Nếu thật sự là có, há có thể nghiền nát ư? Nói là “nghiền nát”, chính là nói rõ thế giới là tướng tập hợp của vô số vi trần. Ngoài vi trần ra, chẳng còn thế giới. Người phát Bồ Đề tâm hãy nên quán như thế, quán chiếu thế giới không gì chẳng là vi trần, chớ nên chấp nó có thật, chẳng phải là thật sự đập nát ra. Ở đây nói “thiện nam tử, thiện nữ nhân” tức là nói về người phát Bồ Đề tâm vậy.

“Ư ý vân hà?” (Ý ông nghĩ sao) là từ ngữ để thăm dò, kiểm nghiệm kiến địa. Nếu biết vi trần rất nhiều, do thế giới vỡ nát ra, thì thế giới là giả hữu cũng đã rõ rồi! Nhưng nếu chấp có rất nhiều, lại là lầm lẫn ngỡ vi trần là thật sự có. Hãy nên biết: Thế giới và vi trần, tuy lớn nhỏ khác biệt, nhưng đều là chẳng thật như nhau! Đức Phật nói nghiền nát thế giới thành vi trần, vốn là muốn phá kiến chấp “thế giới có thật” của con người. Nếu chẳng hiểu rõ “vi trần chẳng thật”, thì sẽ trọn chẳng hiểu rõ triệt để “thế giới chẳng thật”! Bổn ý của đức Thế Tôn là muốn khiến cho mọi người triệt để liễu giải tất cả thế gian, lớn như thế giới, nhỏ như vi trần, không gì chẳng đều là hư vọng. Bản thể của chúng chính là Không, chớ nên chấp trước, đừng nên tham luyến! Vì thế, cần phải thăm dò, kiểm nghiệm kiến địa [của thính chúng] như thế nào. Chữ Toái (碎) ở đây, cùng chữ Hợp (合) trong đoạn sau, cũng như chữ Chúng (眾) trong đoạn này cùng với chữ Nhất trong kinh văn thuộc phần sau, đối ứng xa xa với nhau. Đó là các chữ trọng yếu trong kinh văn [thuộc hai khoa này], chính là vì muốn cho mọi người lãnh hội nghĩa chân thật ở đây!

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2.1.2. Nói rõ “nhiều” chính là “chẳng nhiều”

(Kinh) Thậm đa, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Nhược thị vi trần chúng

thật hữu giả, Phật tắc bất thuyết thị vi trần chúng.

(經) 甚多，世尊！何以故？若是微塵眾實有者，佛則不說是微塵眾。

(Kinh: Bạch Thế Tôn, rất nhiều. Vì sao vậy? Nếu các vi trần là thật sự có, Phật sẽ chẳng nói là các vi trần) .

Trong bản lưu thông, trước “thậm đa” (rất nhiều) có câu “Tu Bồ Đề ngôn”, cổ bản không có. Đáp “rất nhiều” là ước theo tướng hư huyễn của vi trần mà nói, lại còn biểu thị đã có thể liễu giải thế giới chẳng có thật. Một thế giới bất quá là do nhiều vi trần [hợp lại] mà thôi, há thật sự có thế giới ư? Lại có thể biểu thị: Có thể liễu giải vi trần cũng chẳng có thật. Từ “hà dĩ cố” trở đi, giải thích rõ ý này. Có nghĩa là đức Thế Tôn trên đây đã nói “thế giới vỡ nát thành vi trần”, nhưng khi thăm dò, kiểm nghiệm kiến địa, Ngài nói là “vi trần chúng”, đặc biệt thêm vào một chữ Chúng. “Chúng” có nghĩa là “tập hợp”. Như vậy thì vi trần cũng là huyễn tướng tập hợp cũng đã rõ lắm rồi, tức là [vi trần] có khác gì thế giới là huyễn tướng do tập hợp mà thành! Có thể biết nó cũng chẳng phải là thật sự có. Vì thế, thưa: “Nhược thị vi trần chúng thật hữu, Phật tắc bất thuyết thị vi trần chúng” (Nếu các vi trần ấy là thật sự có, Phật sẽ chẳng nói là các vi trần) . Do vậy có thể thấy lời đáp “rất nhiều” chính là để hiển thị [thế giới] là huyễn tướng tập hợp. Do đó, bảo: Đáp “rất nhiều” là dựa theo tướng hư huyễn để nói.

Cần phải biết: Thế giới vỡ nát thành vi trần, số lượng nhiều lắm, ai mà chẳng biết, cần gì phải hỏi? Đủ thấy ý của lời hỏi chú trọng tại chữ Chúng. Ý ấy phù hợp khít khao với cách nhìn thấu suốt của trưởng lão, đó gọi là “tâm tâm tương ấn”. Do vậy, Ngài là bậc đương cơ trong hội Bát Nhã. Vì thế, Ngài có thể thay Phật dạy các vị Bồ Tát. Cổ đức khám nghiệm người học, thường cố ý lập ra nghi trận cũng do ý này. Vì sao vi trần cũng là tướng tập hợp? Bởi lẽ, một hạt cực vi trần có thể tách thành bảy hạt lân hư trần (paramāṇu) . “Hư” (虛) là rỗng không. Lân Hư (隣虛) giống như hiện thời nói “bằng zero”. Do vậy, vi trần là huyễn tướng tập hợp, trọn chẳng phải là thật sự có. Sao trưởng lão không nêu ngay nghĩa này để nói cho nhanh, lại cứ phải hiển thị [ý nghĩa] “chẳng thật sự có” nơi chữ Chúng, vì sao vậy? Ở đây có hai thâm ý:

1) Do đức Phật đã nói như thế, cho nên dựa theo đó để minh thị ý nghĩa. Nương theo lời Phật để nói rõ ý nghĩa, cho nên dạy bảo người đọc kinh, nghe pháp, [phải nhận biết]: Phàm đối với những lời đức Phật dạy, chữ nào cũng có ý nghĩa tinh vi. Hãy nên lắng nghe, chớ nên coi thường một chữ nào!

2) Ngoại đạo thời đức Phật thường phân tích sự vật thế gian theo từng tầng một, phân tích cho đến mức không thể chia chẻ được nữa, mà vẫn chấp là thật sự có. Đúng như các hóa học gia hiện thời phân tích các vật trong thế giới thành bao nhiêu nguyên tố (elements) . Thoạt đầu, chẳng thể chia nhỏ hơn, lâu sau lại có thể chia nhỏ hơn. Dốc sức phân tích, lâu ngày càng tinh vi, đến mức nói tới nguyên tử, điện tử, nhưng vẫn chấp chúng là có thật y như cũ! Nhị Thừa chẳng phải vậy, họ biết vi trần có thể tách thành lân hư, biết hết thảy đều là Không. Nhưng ắt phải đợi phân tích thì mới tin là Không, chẳng sánh bằng Đại Thừa có thể Thể Không Quán. Nay trưởng lão muốn nói rõ “vi trần chẳng thật”, chẳng dẫn dụng cách nói Lân Hư Trần, mà dựa ngay vào chữ Chúng do đức Phật đã nói để hiển thị ý nghĩa, chỉ rõ “phàm là vật do tập hợp mà thành, biết ngay nó là Không, chớ nên chấp là thật!” Do đó, Phật đạo khác xa ngoại đạo. Hơn nữa, quán lý liền biết, há đợi phân tích ư? Do vậy, Đại Thừa vượt xa Nhị Thừa! Từ “sở dĩ giả hà” trở đi chính là minh thị ý nghĩa này!

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2.1.3. Giải thích nguyên do

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Phật thuyết vi trần chúng, tắc phi vi trần chúng, thị danh vi trần chúng.

(經) 所以者何？佛說微塵眾，則非微塵眾，是名微塵眾。

(Kinh: Vì lẽ nào vậy? Đức Phật nói các vi trần tức chẳng phải là các vi trần, bèn gọi là các vi trần) .

Ý nghĩa của khoa này là: Đức Phật đã nói “vi trần chúng”, có thể biết vi trần là pháp duyên sanh. Bản thể của pháp duyên sanh chính là Không, chỉ là tướng hư huyễn mà thôi. Đó là nguyên do vì sao các vi trần đều chẳng phải là có thật. “Tắc phi” tức là ước theo pháp tánh nhất như để nói rõ “[vi trần] vốn là Không”. “Thị danh” là xét theo pháp tướng duyên sanh, nói rõ “không gì chẳng phải là giả danh”. Nói “Phật thuyết” chính nhằm hiển thị giác trí chiếu thấu suốt, pháp tánh vốn không, pháp tướng đều là huyễn, cần gì phải đợi phân tích nữa ư? Nói chung, vỡ rồi tụ lại, gọi đó là Hợp; hợp rồi sẽ tan, bèn gọi là Toái. Vốn là huyễn tướng hình thành đối đãi. Do vậy, trong khi Có sẽ chính là lúc Không. Nhỏ như vi trần, có thể hợp lại, hay nát ra, Có tức là Không. Như vậy thì cái lớn như thế giới có thể [suy ra] mà biết! Vì thế, sau đó lại ước theo cái lớn mà nói. Bởi lẽ, trước đó đức Phật nói “thế giới có thể vỡ nát thành vi trần”, lại nêu ra vi trần để hỏi đại chúng, chính là vì muốn cho mọi người do nhỏ mà ngộ lớn, vì vi trần vốn là Không, sẽ có thể suy luận tương tự để hiểu rõ thế giới cũng đều là Không.

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2.2. Nói rõ “thế giới chẳng phải là một”

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.1. Nói rõ chẳng phải thế giới mà gọi là thế giới

(Kinh) Thế Tôn! Như Lai sở thuyết tam thiên đại thiên thế giới, tắc phi thế giới, thị danh thế giới.

(經) 世尊！如來所說三千大千世界，則非世界，是名世界。

(Kinh: Bạch Thế Tôn! Như Lai nói tam thiên đại thiên thế giới, tức chẳng phải thế giới thì gọi là thế giới) .

Khoa này do tiếp nối ý hỏi của khoa trước mà có. Trước đó, đã nói thế giới chẳng phải là thế giới, mà là vi trần. Trưởng lão lại giải thích: Vi trần chẳng phải là vi trần, mà là Không. Như vậy thì có thể biết “thế giới là Không” Vì thế nói “tức chẳng phải thế giới, thì gọi là thế giới”. Nguyên do được nói tường tận trong khoa sau.

Trong khoa này, chẳng nói “Phật thuyết” mà nói là “Như Lai thuyết”, có thâm ý đấy nhé! Bởi lẽ, tam thiên đại thiên thế giới được gọi là “cảnh giáo hóa của Ứng Thân”, do cảnh ấy chính là chỗ nương tựa của hết thảy chúng sanh. Pháp Thân Như Lai vì lợi ích hết thảy chúng sanh, bèn tùy thuận duyên của chúng sanh mà hiển hiện Ứng Thân để giáo hóa; nhưng chẳng trụ chấp cảnh ấy. Vì sao vậy? Như Lai Pháp Thân trọn khắp pháp giới. Pháp giới bằng với hư không, há có cái được gọi là “tam thiên đại thiên thế giới” ư? Vì thế, nêu ra Như Lai, nói thế giới chẳng thật, mà gọi là [thế giới], chính vì để khai thị chúng sanh “phải nên quán thế giới chẳng thật, nó được gọi tên là như thế, nhưng chẳng chấp”. Chẳng chấp thế giới thì hết thảy sẽ chẳng chấp. Chẳng chấp như thế, sẽ có thể khiến cho Pháp Thân sẵn có thoát khỏi chướng. Đó chính là thâm ý chẳng bảo “Phật nói” mà nói là “Như Lai nói”.

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.2. Giải thích một tức là “chẳng phải một”

(Kinh) Hà dĩ cố? Nhược thế giới thật hữu, tắc thị nhất hợp tướng. Như Lai thuyết nhất hợp tướng, tắc phi nhất hợp tướng, thị danh nhất hợp tướng.

(經) 何以故？若世界實有，則是一合相。如來說一合相，則非一合相，是名一合相。

(Kinh: Vì sao vậy? Nếu thế giới có thật thì là một hợp tướng. Như Lai nói nhất hợp tướng, tức chẳng phải là nhất hợp tướng, thì gọi là nhất hợp tướng) .

Bản lưu thông ghi “nhược thế giới hữu thật giả” (nếu thế giới có thật thì…) bản chép của ông Liễu không có chữ Giả (者) . Bản của ngài Huệ Tịnh ghi “nhược thế giới hữu thật”. “Hữu thật” là thật sự có, ý nghĩa vốn chẳng khác [“thật hữu”]! Nay theo bản của ông Liễu, do bản giảo chánh nhất nhất đều tuân theo bản chép của ông Liễu. “Nhất hợp” là “hợp lại thành một”, giống như nay nói “toàn thể”. Bởi lẽ, kẻ chấp trước tướng tuy nghe nói thế giới có thể nát thành vi trần, có thể vẫn cho rằng: “Tuy chẳng phải là thật sự có, nhưng khi nó chưa nát, do có hình tướng hợp thành một, cố nhiên rõ ràng là tồn tại! Vì sao vậy? Thế giới vốn là tên gọi chung. Đã đặt ra tên gọi chung, đó là nhất hợp tướng vậy”. Để ngăn ngừa sự chấp trước ấy, trưởng lão triệt để phá trừ. Có nghĩa là: Vừa mới nói “tắc phi thế giới, thị danh thế giới” (tức chẳng phải thế giới thì gọi là thế giới) là vì lẽ nào vậy? Do hễ thuộc về danh tướng, không gì chẳng là hư vọng, cho nên nói là “tắc phi”. “Tắc phi” là nói thế giới chỉ là giả danh, chẳng có thật. Không chỉ do nó có thể vỡ nát mà biết là chẳng có thật, ngay cả lúc chưa nát, cũng chẳng phải là thật sự có. Vì sao? Một ngàn lần tứ châu (bốn đại bộ châu, tức một thế giới), gọi là một tiểu thiên thế giới. Một ngàn lần tiểu thiên, gọi là trung thiên thế giới. Một ngàn lần trung thiên, gọi là đại thiên thế giới. Có thể thấy danh tướng “thế giới” vốn chẳng phải là một phạm vi nhất định. Không chỉ cái đã hợp lại có thể nát ra, mà ngay cả “hợp” cũng có thể hợp lại [thành một cái lớn hơn như một ngàn tiểu thiên thế giới hợp thành một trung thiên thế giới], sao có thể chấp nhất định có một nhất hợp tướng cho được? Vì thế nói “tắc phi nhất hợp tướng, thị danh nhất hợp tướng” (tức chẳng phải là nhất hợp tướng, mà gọi là nhất hợp tướng) . Tức là nó bất quá là giả danh, vốn sẵn chẳng thật, hàm ý: Ắt phải là có thật thì mới là nhất hợp tướng. Nay “nhất hợp tướng” đã là chẳng nhất định, ước theo danh tướng thế giới để quán, sẽ có thể chứng tỏ nó chẳng có thật, cần gì phải đợi thế giới nát thành vi trần, vi trần nát rồi mới là Không ư? Tức là bản thể của thế giới chính là Không, hết sức rành rành!

2.2.2.2.2.2.2.2.1.2.2.3. Chỉ rõ “vốn lìa ngôn thuyết”

(Kinh) Tu Bồ Đề! Nhất hợp tướng giả, tắc thị bất khả thuyết, đản phàm phu chi nhân tham trước kỳ sự.

(經) 須菩提！一合相者，則是不可說。但凡夫之人，貪著其事。

(Kinh: Tu Bồ Đề! Nhất hợp tướng chính là chẳng thể nói, chỉ do kẻ phàm phu tham đắm chuyện ấy) .

Đọc khoa “chẳng nhiều” trên đây, có thể biết danh xưng Hợp là do có thể nát rồi mới có. Hơn nữa, biết cái “nát” vẫn có thể bị nát, tức ý nghĩa “các pháp tánh Không” đã rõ rồi. Đọc khoa “chẳng một” cũng biết danh xưng Toái là đã hợp rồi mới có. Lại còn biết Hợp còn có thể hợp nữa, tức nghĩa “các pháp duyên sanh” đã rõ rồi! Gộp chung lại để xem, [sẽ biết] tuy là tánh Không mà chẳng ngại duyên khởi. Do là duyên khởi, cho nên biết tánh của nó là Không. Như vậy thì cái gọi là “nhất hợp tướng” là một, nhưng không nhất định là một, hợp chẳng nhất định hợp. Do đó nói: “Nhất hợp tướng là chẳng thể nói”. “Chẳng thể nói” là do thế giới có thể nát, vi trần cũng có thể nát. Có thể thấy vi trần chẳng khác thế giới. Nếu nói thế giới thật sự là nhất hợp, há chẳng phải vi trần cũng thật sự là nhất hợp ư? Nhưng nói “thế giới chẳng phải là thế giới”, đó là vi trần [hợp thành]. Hơn nữa, vi trần chẳng phải là vi trần, vì vốn là Không. Do vậy, có thể biết nhất hợp tướng của thế giới cũng lại vốn là Không, há chẳng phải là “một chính là chẳng phải một, hợp chính là chẳng hợp” ư? Đấy là dựa theo tướng để nói rõ “chẳng thể nói nhất định chẳng phải là nhất hợp, hoặc nói nhất định thật sự là nhất hợp được”, cho nên bảo là “chẳng thể nói”.

Tu hành vốn là vì chứng tánh. Như trên đây đã nói “một tức là chẳng phải một, hợp chính là chẳng phải hợp”; đó là dựa theo sự tướng đối đãi để nói như thế. Nói theo tự tánh thanh tịnh, sẽ đều chẳng có các chuyện ấy! Vì sao vậy? Tánh là dứt bặt đối đãi, chẳng phải là đối đãi, do vốn lìa tướng danh tự, lìa tướng ngôn thuyết. Đấy là dựa theo tánh để nói rõ “tánh chẳng phải là sự tướng, vốn lìa ngôn thuyết”, cho nên chẳng thể nói!

“Phàm” là phàm tình, mê nơi sự tướng, thì gọi là phàm tình. Do vậy nói “phàm phu chi nhân tham trước kỳ sự” (kẻ phàm phu tham đắm chuyện ấy) . “Kỳ sự” (Chuyện ấy) chỉ chung hết thảy các sự tướng, nhất hợp tướng cũng được bao gồm trong ấy. Ý nói: Họ hướng ra ngoài rong ruổi tìm cầu, trái nghịch giác, xuôi theo trần lao. Nhưng nói “phàm tình” nhằm nêu rõ: Đấy chẳng phải là chánh tri. Do hướng ra ngoài rong ruổi tìm cầu, cho nên đối với sự tướng, dấy lòng tham luyến, sanh chấp trước; nhưng muốn chẳng tham đắm, cần phải hết sạch phàm tình. Muốn hết sạch phàm tình, cần phải khai chánh tri cũng đã rõ lắm rồi!