Khai Thị Pháp Ngữ Hòa Thượng Thích Thiện Huệ

VTA 20.7.24

Tâm Luận

Phật pháp nhận "vạn pháp duy tâm", ngoài tâm không một pháp (tâm ngoại vô nhất pháp), tất cả đều do tâm thành (nhất thiết duy tâm tạo). Nhưng tâm khá phức tạp để hiểu, nhất là đối với chúng sinh những kẻ đã lạc lõng bao đời trong mê trận của vọng tâm khi đánh mất chân tâm. Họ như người mù bẩm sinh khi nghe giải thích về mầu trắng, thay vì dùng nhãn thức để nhận diện nhưng vì khiếm thị, họ theo thói quen dùng sự xúc chạm nên không sao nhận chân được mầu trắng ngoài sự cảm thọ về mầu.

Chúng sinh cũng vậy do khiếm thị huệ nhãn, họ quen dùng nhãn thức bệnh hoạn nhận diện chân tâm, khiến chân tâm thành bệnh phân biệt thủ xả động loạn. Vì vậy chư Phật bất đắc dĩ phải dùng phương tiện giảng nói theo thức phân biệt của chúng sinh tâm bệnh.

Đức Phật nói y trí đừng y thức, y nơi nghĩa đừng y vào câu cú sẽ hiểu đúng thật, mọi sự giảng giải qua âm thanh và chữ viết đều thuộc ngón tay hóa pháp không phải là trăng nên người học cần mượn thức để hiển trí, mượn câu để nhập nghĩa.

Tâm là bản.

Đạo Phật nhận tâm là gốc sinh ra mọi pháp từ lý đến sự, nên gọi tâm là bản. Theo thế đế thì có hai tâm là chân và vọng, theo chân đế thì chỉ có nhất tâm, và nhất tâm thì chẳng có hai biên là chân và vọng mới thực sự là bản (nguồn gốc).

Để rõ nghĩa hơn ta cần phân tích về nghĩa bản. Vọng tâm là bản nguồn gốc của thân tâm và thế giới hư huyễn, nhưng đã là hư huyễn tất không thật có vì thế bản của vọng tâm cũng hư huyễn không thật. Bản của vọng đã không thật thì bản của chân đối nghịch với vọng cũng không thật nên cả hai bản chân vọng của thế đế đều không thật.

Đã có vọng tất có chân, nếu không vọng thì cũng không chân, không chân không vọng, chưa từng chân cũng chưa từng vọng mới chân thực là chân. Đối với đạo Phật bản tâm chân thật vốn thanh tịnh bất động. Thanh tịnh nên chưa từng nhiễm, bất động nên chưa từng sinh diệt chân vọng. Hơn nữa vọng thì không hề có sinh và diệt, vì vậy làm thế nào sinh và diệt được cái không thật có, thế nên sinh diệt của vọng chỉ là chuyện huyễn hoặc hoang tưởng.

Do cả phàm lẫn Thánh cùng mọi thế giới đều từ tâm thành nên tâm được gọi là bản (gốc). Tâm đã là gốc và nền tảng của mọi thế giới hạnh phúc hay khổ đau, nên yếu tố để tránh khổ được lạc cho đến giải thoát đều nương vào sự điều chỉnh tâm, thường được gọi là điều ngự hay điều phục tâm mà thành tựu.

Thật đại thừa gọi tâm là bản, là nền tảng của vạn pháp, bởi lẽ mọi pháp mê ngộ cùng các thân tâm thế giới nhiễm hay tịnh, bất luận pháp nào cũng không ra ngoài tâm được. Khi mê muội bản tâm, hiện tượng "chúng sinh" sẽ xuất hiện, do sự nhận thức cái "mê mất chân tâm ấy" là thật tâm, y như kẻ mộng nhận mộng làm thật. Tâm mê này gọi là vọng tâm, chúng sinh ôm giữ vọng tâm chấp cho là tự tâm, nên mê mất chân tâm "nhất thật", vọng tâm dùng thức phân biệt nhận thấy các pháp luôn có tính nhị biên đối đãi như có vui có buồn, có được có mất, nên sinh vọng tưởng thủ xả, vọng hành thiện ác tạo nên vọng thọ khổ lạc, cứ thế mà tạo vô biên vọng nghiệp, sinh diệt khôn cùng.

Thật Bồ tát tu nhất thừa thật pháp, khởi trí bất nhị chứng trung đạo nhất thật, lìa vọng thức nhị biên. Vọng thức diệt, vọng tưởng, vọng hành và vọng thọ cũng diệt theo, do vậy vọng tâm tự diệt, chân tâm tự hiện, tượng như người mơ chợt tỉnh, mộng tan thật hiện.

Đối với thật đại thừa mọi sự tu chứng đều thuộc trạng thái "quy hồi bản tâm" trở về nguồn gốc. Cũng theo tinh thần "quy bản" đó, Thiền tông chủ trương "trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật" mê ngộ đều nơi tâm, mê thất bản tâm thì là chúng sinh trôi lăn trong tam giới, lục đạo với đủ mọi thân tướng, giác ngộ bản tâm thì là Phật, thường trụ trong cảnh thường trụ bất động, mấu chốt tu hành không ở nơi đâu ngoài ở ngay tự tâm. Phàm nhận ra bản tâm tự tính thì trở về với bản lai thanh tịnh, Thiền tông gọi bản tâm là bản lai diện mục (khuôn mặt thật xưa nay).

Mê thất bản tâm thì muôn kiếp thay hình đổi dạng lạc lõng trong chốn huyễn hóa hư ảo, nghèo cùng trí huệ và bần cùng an lạc, kinh Pháp Hoa gọi trạng thái này là cùng tử, khi cùng tử trở về quê cha trưởng giả thì giải thoát kiếp bần cùng, hàm nghĩa chúng sinh quy bản thì không còn là chúng sinh nữa mà là Pháp vương tử. Tâm mê thì biến hóa đổi thay vô cùng, song bản tâm luôn thường trụ bất biến.

Tóm lại khi mê thất bản tâm tức bội giác hợp trần thì có chúng sinh và thế giới sinh tử, khi giác ngộ bản tâm tức bội trần hợp giác thì Phật và niết bàn xưa nay "vốn là" tự hiển hiện, mà không cần phải làm bất kì điều gì để thành tựu, như người tỉnh mộng mọi thứ thật tự hiện bày. Phật hay chúng sinh chỉ do một tâm thành, nên nói tâm là bản, nói cách khác vọng tâm là chúng sinh, chân tâm là Phật. Nếu chúng sinh chỉ là vọng huyễn không thật có nơi chân tâm, tất nhiên Phật cũng không thực có nơi chân tâm. Phật đối lập với chúng sinh là Hóa Phật nên cả chúng sinh lẫn hóa Phật đều không thật có nơi bản tâm. Và bản tâm vốn không Phật không chúng sinh mới là viên giác, mới là thật Phật. Do không mê giác, nên thanh tịnh bất động, vì vậy bản tâm thật Phật được gọi là thanh tịnh pháp thân Phật. Trong kinh thường nói Phật tức tâm, tâm tức Phật (tức tâm tức Phật), đó là chỉ cho chân thân thanh tịnh Phật.

Duy tâm - Tinh thần và vật chất.

Do vọng thức nên chúng sinh chấp thật thân tâm và thế giới hư huyễn của vọng tâm, phân biệt sắc và tâm là 2 pháp khác biệt, y như người mơ nghĩ rằng mộng tâm và mộng cảnh là 2 thứ thuộc tinh thần và vật chất hoàn toàn khác biệt. Tỉnh ra mới biết sắc tâm cả hai đều là sản phẩm của mộng, nói nôm na là "duy mộng sắc tâm".

Do lầm lẫn tâm với ý thức nên nhiều người bác bỏ lý "duy tâm tịnh độ" vì cho rằng như vậy tịnh độ chỉ riêng có trong ý thức tưởng tượng mà không thực sự tồn tại như mọi thế giới sắc chất.

Đã biết mọi pháp bao quát cả sự lẫn lý đều do các tính vọng của vọng tâm như vọng thức, vọng tưởng và vọng hành tạo thành, và gây nên vọng thọ. Lại từ vọng thọ năng sinh các vọng thức, tưởng, hành, cứ thế xoay vần tương tác tương tạo, khiến vọng không bao giờ dứt.

Để dứt trừ vọng tâm cần phải hàng phục tâm đó như đức Phật chỉ dạy trong kinh Kim cương. Hàng phục tâm hay còn gọi là điều ngự tâm, chư Phật là bậc điều ngự được tâm nên có danh xưng là điều ngự sư.

Điều ngự hay hàng phục tâm.

Điều ngự tâm chẳng qua là lìa bỏ vọng tâm quay về với chân tâm, một lối tu hành chuyển tám thức thành tứ trí.

Khi phân biệt chân tâm với vọng tâm thì đó là dùng thức phân biệt giảng nói cho tâm thức của chúng sinh hiểu được. Nhưng có thể tạo hiểu lầm là chân tâm đối lập với vọng tâm, kỳ thật trên mặt chân đế thì chân tâm thực sự không hề có vọng tâm làm đối lập để phân biệt, chân tâm là toàn thể, đâu đâu cũng là chân tâm, nên cũng chẳng có danh từ chân tâm cho đến hình dáng chân tâm, Lục tổ gọi cảnh giới đó là "bản lai vô nhất vật", do không một vật nên có vọng đâu để trừ, có chân đâu để cầu. Huyền Giác đại sư trong Chứng đạo ca nói "bất cầu chân bất đoạn vọng, liễu tri nhị pháp không vô tướng", chẳng cầu chân chẳng trừ vọng, rõ biết hai pháp không vô tướng. Và như thế mới thật sự là tuy hàng phục tâm mà vẫn bất động. Do vậy khi thật chứng chân tâm bản giác gọi là vô chứng, bởi chân tâm xưa nay chẳng có vọng để trừ, cũng chẳng có chân để chứng. Chẳng vọng chẳng chân nên thanh tịnh, không chứng cũng không trừ nên bất động. Thanh tịnh bất động là bản tâm.

Do tâm chúng sinh thuộc ô nhiễm nên thân tâm và cảnh giới chúng sinh đều ô nhiễm, đã ô nhiễm tất vô minh và khổ đau. Lại do vô minh không hiểu mọi đau khổ đều do nhiễm tâm gây ra, thay vì sám hối thay tâm đổi tính, điều phục nhiễm tâm thì khổ diệt lạc sinh, chúng sinh lại ôm giữ mối họa là tâm ô nhiễm tiếp tục vì chúng mà cầu trời khấn Phật mong sao cho tâm nhiễm được họa diệt phúc sinh, u mê như vậy cũng do vì mê tín cho rằng mọi họa phúc đều do Phật trời chủ động, chung quy cũng do không tin hiểu chút gì về giáo pháp "tất cả do tâm tạo".

Nhất thiết duy tâm tạo.

Tâm không những là nền tảng của mọi pháp tinh thần như hạnh phúc và khổ đau, mà cũng là nền tảng của mọi thế giới vật chất như thiên đường hay địa ngục. Thậm chí cho đến cảnh giới giải thoát hay đọa lạc đều do tâm quyết định. Mọi pháp đều do tâm sinh và hiện hữu nơi tâm, nên tâm được ví như mặt đất nâng đỡ gìn giữ muôn vật. (kinh Tâm địa quán).

Vọng tâm của tám thức là mẹ sinh ra nhị báo bất tịnh động loạn. Chân tâm của bốn trí năng sinh nhị báo thanh tịnh trang nghiêm, vì vậy kinh Hoa nghiêm nói "tất cả đều do tâm tạo", kinh Pháp cú nói "tâm là chủ các pháp và tạo nên muôn pháp". Mọi pháp từ thân tâm đến thế giới đều do tâm tạo tất nhiên tịnh độ cũng không ngoại lệ, nên nói "duy tâm tịnh độ".

Mọi tôn giáo cũng phần nào nhìn nhận tất cả do tâm tạo nên đều có và tôn trọng pháp sám hối. Sám hối là do nhận ra nhiễm tâm gây nên mọi khổ đau và hứa nguyện không bao giờ tái phạm tức hành sử các nhiễm pháp đó nữa, nhờ vậy đau khổ sẽ không tái diễn trong tương lai. Và như thế pháp sám hối đã thừa nhận tâm đóng vai trò quyết định về hạnh phúc và khổ đau.

Cũng chính vì lý do này đức Phật nhắc nhở chúng sinh "biển khổ mênh mông, quay đầu là bến", chúng sinh cứ theo hướng vô minh không cầu tâm chỉ cầu quỷ thần nên nhiễm tâm không đổi, mà quỷ thần vô lực, đau khổ vẫn bám theo muôn đời nên nói là biển khổ mênh mông. Nếu nhận ra tâm chủ, tâm tạo tác nên hồi tâm cải tính, tức bỏ nhiễm tâm để quay về chân tâm thì đó là bến bờ an lạc. An lạc chính là chân tâm thanh tịnh vô nhiễm, như đức Phật dạy "không hạnh phúc nào sánh bằng sự thanh tịnh an tĩnh của tâm hồn".

Ngoài tâm ra không có cảm thọ an lạc, ngoài tâm ra không có thân tâm và thế giới an lạc. Như vậy mọi lý tính và sự tướng an lạc đều do tâm thành và hiện hữu nương trên nền tảng của tâm, đây là lý do để kết luận "duy tâm tịnh độ".

Duy tâm tịnh độ.

Như vậy phải hiểu rằng duy tâm tịnh độ có nghĩa tịnh độ chỉ do tâm thành và chỉ có nơi tâm. Ngoài tâm không có tịnh độ, hết thảy chúng sinh do tâm vốn bất tịnh nên không thấy tịnh độ, không cảm nhận và không đến được, chỉ hàng Thánh chúng và Bồ tát do tâm thanh tịnh nên thấy và đạt được tịnh độ. Không chúng sinh nào bén mảng đến cõi tịnh được, đơn giản chỉ vì tâm không đủ tịnh. Thiện pháp không kiên cố thì tính thanh tịnh yếu kém, tịnh tâm kém thì đến hạ phẩm còn không thấy nổi nói gì đến sinh về, vì vậy kinh A Di Đà nói "không thể dùng chút nhân duyên phúc đức mà sinh về cõi tịnh".

Khi trưởng giả tử Bảo tích thưa hỏi làm thế nào để được tịnh độ, đức Phật đã trả lời "muốn được tịnh độ chỉ cần thanh tịnh tâm, tùy theo sự thanh tịnh của tâm ít nhiều mà cõi ấy tịnh nhiều hay ít". Lời dạy của đức Phật đã hiển bày giáo nghĩa duy tâm tịnh độ.

Cả chín phẩm tịnh độ đều do tâm thành. Tâm tịnh cấp phẩm nào thì được sinh phẩm ấy. Để được tịnh độ, để vào tịnh độ đều nhờ vào yếu tố thanh tịnh tâm.

Phàm nhân bỏ bê tâm tịnh chỉ dùng môi lưỡi niệm âm thanh suông mà tin rằng sẽ vãng sinh cõi Phật, quả là không biết gì đến nhân quả.

Niệm Phật và vãng sinh.

Phần đông người tu tịnh độ tin vào pháp niệm Phật vãng sinh hơn là điều ngự hay thanh tịnh tâm để vãng sinh. Nhưng do đâu đức Phật chỉ dạy niệm Phật để được vãng sinh?

Do tâm phàm ô nhiễm khó xả, thanh tịnh khó tu, nên đức Phật phương tiện chỉ dạy niệm Phật sẽ được sinh tịnh độ với điều kiện nhất tâm bất loạn.

Thế nào là nhất tâm bất loạn?

Phàm phu tâm loạn, Phật tâm bất động. Pháp niệm Phật lấy phàm tâm là năng niệm, Phật tâm là sở niệm, dùng tâm loạn niệm tâm bất động loạn, niệm cho đến bao giờ năng sở thành một, tâm loạn (phàm) và tâm bất loạn (Phật) hợp nhất, tâm loạn bị bất động hóa bởi tâm bất loạn, nên chỉ còn một tâm không động loạn (Phật), tâm ấy chính là tâm thanh tịnh của chư Phật, điều này đồng với nhiễm tâm của hành gỉa đã được chuyển hóa thành thanh tịnh tâm, chuyển tám thức thành bốn trí. Đó là ý nghĩa của việc nương nhờ tha lực của Phật để điều phục tâm nhiễm, nhưng cần lưu ý nếu tâm nhiễm không nương theo tâm tịnh thì kết quả sẽ ngược lại tâm tịnh bị nhiễm hóa, đó là khi nhiễm tâm cầu tịnh tâm phục vụ cho các nhu cầu của nó thay vì phục vụ cho tịnh tâm. Khi nhiễm tâm phục vụ cho tịnh tâm, đó là đang tự thanh tịnh và khi đã thanh tịnh sẽ hội đủ điều kiện sinh về cõi Phật.

Khi tâm hoàn toàn thanh tịnh bất loạn bấy giờ tâm ấy sẽ thành tựu nhị báo trang nghiêm, thân tâm và cõi tịnh đồng thuộc thượng phẩm. Như vậy tịnh độ hoàn toàn là duy tâm thành và duy tâm sinh, nói chung là duy tâm tịnh độ.

Cảnh giới của nhất tâm bất loạn.

Khi nói nhất tâm bất loạn dù chỉ một niệm cũng đủ vãng sinh, tất nhiên cảnh giới của nhất tâm bất loạn chính là thanh tịnh độ. Nhưng vì sao?

Khi nhiễm tâm được Phật tâm tịnh hóa thì gọi là nhất tâm bất loạn, bấy giờ tâm hành gỉa chính là tâm Phật không động loạn, không còn Phật và tôi, cũng không tịnh độ để sinh, chỉ có đại bi tâm phổ độ chúng sinh và tâm này chính là thường tịnh quang độ, cõi cao nhất của tịnh độ hay còn gọi là chân tịnh độ, hoặc tự thọ dụng tịnh độ. Ta và thanh tịnh tâm đã là một thì còn tịnh độ nào để sinh về nữa? Gọi đây là vô sinh vãng sinh.

Vô sinh vãng sinh.

Bồ tát tu nhất thật pháp, tức bất nhị pháp môn, nhập trung đạo nghĩa, chân vọng song vong, giác ngộ bản tâm xưa nay thanh tịnh, không sinh không diệt, tịch diệt an lạc, đó là cảnh giới tịnh độ cao tột sẵn có của bản tâm, một khi đã sẵn có tất nhiên làm gì có chuyện sinh về, nên giả gọi là sinh mà thật chưa từng sinh (vô sinh mà sinh) như khi tỉnh mộng trở về cảnh thật, sự về cảnh thật đó thực sự không hề có trở về, vì nếu có trở về thì hóa ra mộng là thật ư? Không sinh mà sinh, gọi là vô sinh vãng sinh. Vãng sinh mà không hề chết kia sinh đây mới thực sự vãng sinh, chẳng hề diệt cũng chẳng hề sinh, vô sinh vô diệt mà sinh, gọi là vô sinh vãng sinh và đây là cảnh giới viên giác. Vô sinh vãng sinh là nghĩa vãng sinh của thật pháp, là quy hồi bản tâm bản lai thanh tịnh mà nhất thiết chư Phật và chúng sinh đều sẵn có bình đẳng. Thế nên nói "duy tâm tịnh độ".

Vì sao chết mới vãng sinh tịnh độ?

Cũng giống như tín đồ mọi tôn giáo chỉ lên thiên đường sau khi chết, những người tu niệm Phật pháp môn sau khi mạng chung mới vãng sinh, vì sao như vậy?

Kiếp sống của mỗi người chỉ là một sự hiện hành của một giai đoạn thuộc chuỗi nhân duyên có chung một nghiệp, khi nhân duyên đó hết hay nghiệp ấy tận thì mạng sống tận, gọi là chết, vì sinh mạng chúng sinh chính là nghiệp họ đang mang. Chết chỉ để bắt đầu cho chuỗi nhân duyên mới, nghiệp mới hiện thành tức sinh mạng mới ra đời, tạo nên một kiếp sống mới. Chuỗi duyên nghiệp trùng trùng bất tận lập thành vô lượng kiếp sinh tử.

Người tu tịnh nghiệp đồng với chuyển hắc (ác) nghiệp thành bạch (thiện) nghiệp, khi công phu chuyển nghiệp thành tựu, hắc nghiệp tận thì sinh mạng của hắc nghiệp lâm chung, nhường chỗ cho bạch nghiệp hiện hành thành kiếp sống mới thanh tịnh an lạc hơn gọi là sinh thiên hay vãng sinh cõi tịnh. Người sinh về cõi trời cũng giống vậy, ngay cả kẻ xuống địa ngục cũng chỉ xuống được sau cái chết, khi nghiệp hiện tại kết thúc nhường chỗ cho nghiệp địa ngục hiện hành.

Điều này minh chứng tâm là gốc sinh ra mọi thế giới và hình hài. Tâm sao thì cảnh giới vậy, tâm thiện thì thân tâm đoan chính, cảnh giới trang nghiêm, tâm ác thì thân tâm hung dữ, cảnh giới bất ổn. Vì vậy kẻ ác không thấy được cõi trời, người thiện không đến được địa ngục. Cũng vậy tâm phàm không thấy và đến được cõi tịnh, tâm Phật tức bản tâm nhiếp hết mọi tâm nên tự tại ra vào mọi cõi cứu độ quần sinh.

Mỗi khi đổi kiếp là đổi cả hình hài lẫn thế giới, không phải ta lúc nào cũng mang cùng bộ mặt trong mọi kiếp, chủng tử thiện ác phúc họa trong tàng thức sẽ tạo diện mạo tâm lý và thế giới mới cho chúng sinh.

Nếu chúng ta mang hình hài cũ tức nghiệp báo cũ tất sẽ không sinh tịnh độ hay cõi trời được, phải bỏ sạch những thứ cũ đó và thay vào bằng mọi nghiệp mới để thân tâm và thế giới mới thành hình, vì vậy thánh chúng và thiên thần là dân cư ở các thế giới phúc báo nói trên luôn có hình hài trang nghiêm hảo tướng (các tướng hảo không thể thấy được ở đám dân cư chen chúc dưới địa ngục), nếu không phải vậy thì trên các cõi phúc ấy dân cư đa phần là già nua lụm khụm, hốc hác xanh xao bệnh hoạn vì toàn là già bệnh rồi chết mới sinh về cõi tịnh, cõi trời. Vậy hóa ra người tu hành thiện pháp nên chết non để được làm thiểu số xinh đẹp trẻ trung ở tịnh độ hay cõi trời?.

Do đó vì sao người vãng sinh cõi tịnh hay cõi trời, thậm chí sinh ba ác đạo cũng phải chờ đến sau khi chết. Nhưng sự vãng sinh này là trên phương diện hữu của nhị biên, tức có ta, có nghiệp thiện ác và cõi của hai nghiệp này, vì vậy Phật pháp chỉ coi các sự sinh này là phương tiện mà không hề là cứu cánh giải thoát, bao giờ đạt đến sự vãng sinh mà không hề có chết đây sinh kia, gọi là vô sinh vãng sinh mới thật giải thoát. Hành giả tu tịnh cần liễu tri điều này.

Tịnh độ phi duy tâm.

Những người phản bác "duy tâm tịnh độ" vì họ lập luận rằng như thế tịnh độ chỉ có trong trí tưởng tượng của ý thức, mà không nhận ra rằng do bác bỏ duy tâm tịnh độ chỉ tin vào "duy cầu hay duy niệm tịnh độ" đã khiến tịnh độ mãi mãi chỉ là ước mơ trong tâm ý họ mà không bao giờ thành sự thật. Và nếu họ cho tịnh độ là thế giới sắc chất như cõi Ta bà, thì dân cư trên ấy cũng có sắc thân như chúng sinh Ta bà, và như thế thì làm gì có chuyện ý sinh thân, cũng như lầu các, y phục, ẩm thực đều thành tựu theo ý sinh như kinh điển miêu tả, mà mọi thứ phải tạo dựng xây cất bằng vật chất, và chắc hẳn trong vũ trụ có một tinh cầu mang tên "tịnh độ" lẫn lộn trong các vì sao?, và như vậy có thể đến đó bằng phi thuyền mà không cần đến tu tập? Nếu như thế cõi tịnh đó không thể là cõi Phật mà chỉ là cõi huyễn thuộc "sinh trụ dị diệt". Thế thì tịnh độ không duy tâm đó của họ rõ ràng không phải chỉ là cõi hư vọng trong tưởng tượng mơ hồ đó sao?.

Do đâu mà phần đông người học Phật không hiểu đúng với chính pháp? Và tuyệt đại đa số chúng sinh không biết gì đến Phật pháp? Chẳng qua là vì khi đã gọi là chúng sinh đều do họ bị bệnh tâm mê mới khiến ra nông nỗi. Làm thế nào chẩn đoán được căn bệnh nan y này?

Tâm mê và Tôi.

Tôi sinh ra từ đâu, chết về đâu, vì sao có tôi hiện hữu, vì sao có hạnh phúc lẫn khổ đau, tình yêu lẫn hận thù, sống để làm gì, chịu khổ hay hưởng phúc và khi nào tôi chết?… Tôi mù tịt trước các vấn đề của chính tôi, hoàn toàn mày mò dựa vào sự may rủi trong các hoàn cảnh của sự sống, không biết ngày mai ra sao, vì vậy tôi biết rằng tâm tôi và tôi đều mê muội, và tâm là tôi, tôi cũng là tâm, nhưng thật là điên rồ và bất hạnh khi tôi lại là tâm mê.

Tâm mê từ đâu sinh và sinh từ bao giờ? Nếu hiểu rõ từ khi nào mê và vì sao mê thì làm gì có chuyện mê, do chẳng biết thứ gì về mê nên mới thật sự mê.

Và đã thật sự mê thì tôi làm thế nào hiểu được giác là gì. Tôi hoàn toàn mê muội mọi thứ về tôi, tôi thắc mắc khôn nguôi do đâu tôi hiện hữu cùng với vô số nghiệp khổ lạc, tôi cũng không hề làm chủ được tôi, tất cả mọi si mê này đều do tâm mê là tâm của tôi. Tôi và tâm mê gắn liền như tâm mộng với người mơ. Nếu nhận chân điều này tôi có khả năng thức tỉnh (giác). Vì sao?

Phật pháp cho rằng trong trường hợp mê tất sẽ có giác, vì vậy phát tâm giác thay tâm mê. Khi nhận ra tôi với tâm và mê là ba thứ không sai biệt, chính xác hơn chỉ là một, bấy giờ mới sinh tâm quan sát nguyên do, tâm khách quan tìm hiểu về tính mê này là một phần của tâm giác, tạo nên sự giác khởi đầu gọi là thủy giác. Thường vận hành tâm giác tựa như ánh sáng ban mai xua tan đi bóng đêm, khiến mê tan giác hiện. Tôi của tâm mê là chúng sinh, tôi của tâm giác gọi là Phật.

Khi sơ phát tâm thì tôi là một phần của Phật, như hài nhi là một phần của người trưởng thành, trải qua tháng ngày nuôi dưỡng bằng tâm giác, sơ phát tâm kiên cố trưởng thành cho đến viên mãn, bấy giờ tôi của tâm giác là toàn phần của Phật, như hài nhi trở nên người trưởng thành toàn phần. Và khi giác ngộ hoàn toàn thì cái tôi chúng sinh và tâm mê kia tự thành mây khói không còn dấu vết, như người thức giấc, mộng tàn tan biến, mộng và tỉnh thực sự không hề là hai cảnh giới đối lập, mê và giác cũng vậy.

Phật và chúng sinh, mê và giác chỉ khác ở tâm, Muốn giác ngộ thành Phật chỉ cần phát tâm. Trong kinh Hoa Thủ đức Phật dạy "A Dật Đa thấy có bò biết có sữa, thấy không có bò biết không có sữa, cũng vậy, thấy phát tâm biết có thành Phật, thấy không phát tâm biết không có thành Phật".

Tâm cần phát là tâm bồ đề bao quát hai phương diện trí huệ thượng cầu Phật đạo và từ bi hạ hóa chúng sinh. Tâm này là bản thể của chư Phật và nhất thiết chúng sinh nên gọi là bản tâm.

Người trí tuệ lần lượt nhận ra tôi là thứ bệnh mê cần được trị dứt trừ khỏi mê, và thuốc trị mê chính là phát tâm giác. Người mê nặng thường chăm sóc cho bệnh mê, họ phục vụ mọi thứ cho cái "tôi mê", họ cầu nguyện thờ phụng đức Phật mong sao cho tôi mê này được Phật gia hộ và cho đó là sự tu hành chân chính mà quên rằng đó là nghiệp của ma làm bệnh mê thêm kiên cố. Đức Phật muốn chúng sinh bỏ tâm mê bằng sự phát tâm mà không hề muốn bảo hộ cái tâm mê ấy đâu mà cầu với xin.

Kinh Viên Giác chỉ dạy pháp viên giác chính là pháp tri huyễn, khi tri huyễn thì huyễn tự lìa, đó là giác huyễn, huyễn nghĩa là mê. Mê đã là huyễn vậy làm thế nào diệt được thứ không có thật, chỉ có thể diệt bằng cách nhận ra sự mê huyễn, tức nhận ra bệnh mê nơi ta thì mê sẽ tự lìa mà không cần diệt, mê đã tự diệt thì giác tự thành. Mê diệt tận, giác hoàn toàn, khi ấy mới vỡ lẽ mê giác đều là huyễn nên thật chẳng có mê để diệt, giác để chứng, gọi đây là viên giác. Đức Phật bảo ngài Phổ Hiền "huyễn diệt giác viên mãn, giác tâm bất động cố" khi huyễn diệt thì giác hiện viên mãn, giác tâm vốn bất động.

Viên giác là thật thể, là tự tính của nhất thiết chư Phật và chúng sinh và chính là chân tâm bản giác. Giác tâm bất động, khi mê không giảm, khi giác không tăng, vì vậy hễ hết mê thì tự giác. Do đó khi giác ngộ đức Phật đã thốt lên rằng "hết thảy chúng sinh đều có trí huệ công đức y như Phật", Lục tổ Huệ Năng khi đắc pháp cũng nói "nào ngờ tự tính vốn sẵn thanh tịnh" .

Tâm nhận ra mê chính là tâm giác. Nay người tu học không nhận ra mê, nên dùng tâm mê tu học đủ pháp khiến các pháp bị mê hóa, kinh Viên giác phán rằng "chưa ra khỏi luân hồi (sống trong mê) luận bàn pháp viên giác thì viên giác ấy là viên giác luân hồi". Quả nhiên như vậy, ngày nay thiên hạ dùng tâm mê tu học và giảng giải tính không nên tính không bị mê hóa, nên không chỉ có khi học và giảng, ngoài ra không mất dạng trong mọi ứng xử, do vậy họ vẫn chủ trương kết duyên với hóa Phật qua năng sở bằng các pháp hữu vi như tạo tượng cúng dường cầu nguyện, vì không nhận ra tính không tịch giữa năng và sở, để thấy ta và Phật bản thể không khác. Họ lại bài xích việc kết duyên với chúng sinh vì hiềm chúng sinh phiền não và vô phúc, họ vẫn không nhận ra tính không tịch giữa họ cùng chúng sinh và Phật vốn không sai khác. Phàm phát tâm thì kết duyên với Phật hay chúng sinh đều bình đẳng, nhưng do lập trường không phát tâm nên thấy có sai biệt, như vậy rõ ràng là học tính không nhưng vẫn mê, kiến thức tính không nặng sở tri chướng của họ không đủ tỉnh táo giúp họ nhận diện mê. Kinh Viên Giác dạy "phi tác cố vô, bản tính vô cố" có nghĩa bản tính vốn Không, mà không cần làm gì để thành Không, như người mê quán Không lúc buồn và không cần quán khi vui. Không như thế là Không mê.

Tóm lại cũng do mê man hồ đồ không hiểu chút nào về nghĩa "bản" của tâm, không nhận ra tôi bị bệnh mê, không biết rằng phát tâm giác là phương thuốc duy nhất trị dứt bệnh mê. Nếu không phát tâm thì chẳng có giáo pháp thậm thâm nào trị được bệnh mê, vì tâm mê có năng lực mê hóa hết mọi giáo pháp.

ĐT 14.2.22