Khai Thị Pháp Ngữ Hòa Thượng Thích Thiện Huệ

ĐT 28.2.22

Ứng Cơ

Bồ tát thị hiện độ sinh bằng ứng cơ thuyết pháp, có nghĩa nên dùng pháp nào để độ thì dùng pháp ấy cùng với sắc thân thích hợp, phẩm Phổ môn gọi là nên hiện thân nào để độ thì hiện thân ấy nói pháp.

Ứng cơ hóa thân hay pháp thân.

Như vậy ứng cơ không nhất thiết chỉ dùng một thân và một pháp, có vô lượng chúng sinh nên có vô số căn cơ vì thế cần đến vô biên ứng cơ độ sinh, vì vậy chẳng có thân nào Bồ tát chưa từng hiện, cũng như chưa có pháp nào Bồ tát chưa dùng tới để cứu khổ cứu nạn cho đến cứu độ cứu thoát chúng sinh. Như từ một người hay một con vật cứu ta thoát khỏi hiểm nguy đều mang hình bóng Bồ tát thị hiện cứu khổ nạn, và nếu những người và vật làm ta phát tâm từ bi hoặc nhận ra thế nào là thật Bồ tát thì họ đều mang dáng dấp của hóa thân thị hiện cứu độ chúng sinh.

Nếu đã hiểu Bồ tát thị hiện đủ mọi thân độ sinh, điển hình như 33 ứng tùy hình trong phẩm Phổ môn thì bất kể tướng nào cũng là tướng thị hiện của Bồ tát mà không riêng là tướng nữ nhân cầm tịnh bình cành liễu mà đồ chúng quen thờ phượng, nói cách khác thì thật tướng của Bồ tát là vô tướng, và pháp vô tướng ấy không hề thay đổi với bất kỳ ứng tùy hình nào, đó chính là từ bi tâm độ sinh. Do độ sinh nên mới ứng cơ, nên mọi ứng cơ đều không lìa tâm từ bi, tâm này vô tướng, từ tâm này ứng cơ mà hiện thành mọi tướng hữu lậu. Điều này chứng tỏ chân thật Bồ tát là tâm pháp đại bi tức pháp thân vô tướng. Mọi ứng thân để chỉ bày pháp thân chân thật vô tướng, mọi hóa pháp để hiển bày thật pháp phi âm thanh. Kinh Hoa nghiêm thuyết "sắc thân phi thị Phật, âm thanh diệc phục nhiên" sắc thân không phải là Phật, âm thanh cũng chẳng là pháp. Bởi lẽ này kinh Kim Cương nói "nhược dĩ sắc kiến ngã, dĩ âm thanh cầu ngã, thị nhân hành tà đạo, bất năng kiến Như Lai", nếu dùng sắc thấy ta, dùng âm thanh cầu ta, người ấy hành tà đạo, không thể thấy Như Lai.

Song đại đa số tín đồ đều nhận và tôn thờ tướng của hình tượng là Bồ tát mà sao lãng việc tôn trọng phụng thờ pháp thân từ bi vô tướng chân thật của Bồ tát, trọng giả bỏ chân là bản tính mê muội chấp tướng của chúng sinh. Họ luôn mong được Bồ tát cứu khổ thông qua giúp họ toại nguyện mọi tham dục hữu lậu thế gian. Họ chưa từng muốn là một với Bồ tát để được giải thoát khỏi mọi nhu cầu dục lạc thế gian, cũng như muốn được đầy đủ trí tuệ để quán sát nên hiện thân nào và từ bi để hiện thân ấy nói pháp độ sinh. Nói pháp độ sinh không ngoài nghĩa chỉ dạy cho chúng sinh hiểu rõ thật sự họ với pháp thân Bồ tát là một, nói chính xác là họ vốn sẵn đủ trí huệ từ bi giải thoát như một Bồ tát, chỉ cần họ phát khởi tâm bồ đề thì tâm họ với tâm Bồ tát bất dị nhi tức thị (không khác mà chính là).

Bồ đề tâm là tâm của hàng đại thừa Bồ tát. Bồ đề hàm nghĩa giác ngộ tức giải thoát, tự giác và giác tha là giác hành viên mãn của Bồ tát, để giác tha Bồ tát dùng trí quán của tâm bồ đề quán sát nên dùng thân và pháp nào để độ, và dùng bi hành thị hiện thân và nói pháp ấy để độ sinh. Vì vậy bất kì ai phát tâm bồ đề đều là Bồ đề tát đỏa, nhân duyên lớn nhất với đại Bồ tát chính là cùng Bồ tát bất dị nhi tức thị, đó là phát tâm bồ đề mà đừng ngố ngáo đã bao đời ngỡ là cứ nâng niu chăm sóc lễ bái tôn tượng là nhân duyên lớn với Bồ tát.

Khi nhận sắc tướng của hóa thân là Bồ tát, chúng sinh đã nghiễm nhiên tự nhận mình là chúng sinh trong số vô biên chúng sinh và chỉ có một sắc thân có hình tướng đặc thù được đặt tên là Bồ tát mới là thật Bồ tát, do suy nghĩ ngớ ngẩn đó họ đã mặc nhiên tin chắc rằng chúng sinh và Bồ tát luôn là hai thực thể cá biệt và không thể thành một, thứ gì thuộc Bồ tát ắt không thuộc về ta và hữu tình cũng như những thứ của ta không hề là của Bồ tát, vì vậy ta không thể có bi trí và an lạc của Bồ tát, tuy nhiên nếu nhận tâm bi trí của Bồ tát mới thật là Bồ tát, thì chỉ cần phát tâm bi trí sẽ thấy ta với Bồ tát không hai và do đó ta cũng có đủ bi trí và an lạc của Bồ tát để tự cứu và cứu độ chúng sinh.

Phụng thờ hóa thân hay chân thân.

Như thế có hai xu hướng thờ phụng Bồ tát. Thứ nhất là tin thờ sắc tướng hữu lậu của hóa thân để cầu xin dục lạc hữu lậu, xu hướng này chiếm tuyệt đại đa số tín đồ. Thứ hai tôn kính phụng hành theo pháp thân bi trí của Bồ tát cứu khổ hữu tình để hợp nhất với Bồ tát, xu hướng này họa hoằn chỉ thấy có ở chùa bà Đanh hoặc nơi vùng sâu xa hoang phế vắng bóng người.

Xu hướng phụng thờ tôn tượng hóa thân để cầu xin ngũ dục thường tin rằng Bồ tát ứng cơ để ban bố mọi dục lạc mà chúng sinh khát khao, đó là điểm vĩ đại của Bồ tát mà chúng ta cần thờ phụng để được gia hộ. Những người mê muội này cho gia hộ là sự ban bố đáp ứng mọi thứ cầu xin hữu lậu mà không hề biết gia hộ là điều giúp họ cùng Bồ tát thành một. Không những thế họ còn tự ứng cơ theo lối lợi dưỡng khi chấp nhận cho tín đồ hành mê tín tà mạng để tự lợi và cho đó là phương tiện ứng cơ, tùy thuận chúng sinh, thật là mai mỉa. Đại loại có người xuất gia chấp nhận cho hàng tại gia đốt vàng mã cho đến cúng sao giải hạn, xem săm bói quẻ, coi ngày xấu tốt bằng lý luận vẫn biết đó là tà pháp nhưng nếu cấm thì đồ chúng sẽ bỏ ta mò qua các chùa cho phép và ta sẽ mất dần đồ chúng, thế nên tùy thuận họ thì ta vẫn còn họ và cả hai đều được như ý sống trong tà tín. Hạng không phát tâm giải thoát này trước mắt chỉ thấy lợi mình mà không thấy cái hại lớn của tà trí, tà mạng và tà tín nên đã tự hại lại hại tha khi dẫn dắt đồ chúng vào sâu thẳm trong chốn si mê không còn nhận ra sự gia hộ chân chính của Bồ tát. Hàng xuất gia tà trí này dùng đám đồ chúng mê tín nuôi sống mình, một đời sống tà mạng bất tịnh đã vậy thầy trò này vẫn ngỡ là được Phật bảo hộ và có công đức, thật si mê quá đỗi, vô pháp cứu độ, hạng này không phải đệ tử Phật mà là ngoại đạo trong nhà Như Lai. Thời mạt pháp thứ ngoại đạo này chiếm đa số trong hàng ngũ xuất gia.

Nhận Bồ tát là tướng của tôn tượng sẽ có những vấn đề khiến ta và Bồ tát luôn có khoảng cách vì ta và Bồ tát luôn là hai, cũng vì vậy mà khi xa lúc gần, thoạt thấy thoạt mất, lúc cúng dường lúc không theo hoàn cảnh nơi có tôn tượng hay không, bởi hễ xa tượng là xa Bồ tát, không thấy tượng là hết thấy Bồ tát, không có tượng biết đâu mà cúng dường. Nhưng nếu phát tâm bồ đề khi nhận chân Bồ tát chính là tâm này thì giữa ta và Bồ tát không còn khoảng cách, ta thường thấy những gì Bồ tát thấy và thường hành những việc Bồ tát thường hành, đi đứng nằm ngồi ở bất cứ đâu, bất kể lúc nào cũng không hề tạm xa Bồ tát dù trong sát na, cùng Bồ tát bả thủ đồng hành nắm tay đi cùng trong chốn luân hồi độ chúng sinh mà không hề nhiễm chút não phiền, kinh Hoa nghiêm gọi là "cư trần nhi bất nhiễm trần" ở ngay trong trần lao mà chẳng vướng mảy may trần nào. Trong trường hợp cùng bậc Bồ tát bất thối chuyển làm bạn lữ này, Cổ đức miêu tả "Cư ngũ trần nhi bất nhiễm, xử chúng uế nhi thường tịnh" ở nơi năm trần mà chẳng nhiễm, ngay trong cảnh uế mà vẫn tịnh. Thế mới biết kẻ không phát tâm rất sợ nhiễm phiền não nơi chúng sinh, nhưng người phát tâm thì vô úy do vô nhiễm vì có Bồ tát làm chủ tâm, thậm chí còn nhận ra điều như kinh Chư Pháp Vô hành thuyết "Tham dục tức thị đạo, khuể si diệc phục nhiên. Như thị tam sự trung, hữu vô lượng Phật đạo", tham dục tức là đạo, khuể si cũng như vậy, trong ba sự nói trên, có vô lượng Phật đạo".

Không nên hiểu lầm nếu nhận tâm bồ đề là Bồ tát thì sẽ tẩy chay việc tạo tượng xây chùa tháp, người có Bồ tát làm chủ tâm nhìn đâu cũng là Phật pháp, nên làm gì có chuyện nhìn tôn tượng hết phải là chính pháp. Bồ tát nhìn thật tính của thiện ác đều là Phật pháp, nhưng vì khuyên chúng sinh hành thiện xả ác, và việc xây chùa tạo tượng thuộc thiện pháp nên vẫn cần duy trì, hơn nữa bằng huệ nhãn của Bồ tát hóa Phật hay chân Phật đều bình đẳng, thế nên thờ phụng hóa hay chân Phật, Bồ tát đều vô ngại.

Ứng cơ điều chưa biết.

Như một cơn mưa đổ xuống một cánh rừng, mỗi loại cây cỏ hấp thụ nước theo nhu cầu, Bồ tát ứng cơ thị hiện độ sinh cũng tùy theo căn tính cao thấp mà diễn nói các pháp khác nhau. Nội dung nói pháp có thể chia làm hai loại là thế pháp như các thiện pháp thuộc về phúc báo thế gian và xuất thế pháp như các pháp tiểu hay đại thừa, nhưng quan trọng hơn cả là quyền và thật pháp. Quyền pháp là tam thừa sai biệt, thật pháp là nhất thừa.

Bồ tát khi ứng cơ hiện thân thuyết pháp đều thuyết hóa pháp, vậy thân nào của Bồ tát là thân thuyết thật pháp? Đáp rằng chẳng có thân nào cả, tuy vậy thân nào cũng thuyết thật pháp, thế nghĩa là sao? Nghe pháp bằng nhĩ thức cùng với ý thức phân biệt của mạt na chấp ngã thì pháp nào cũng thành quyền pháp, nếu nghe pháp bằng tâm bồ đề tức nghe qua thành sở tác trí cùng diệu quan sát trí của bình đẳng tính trí thì pháp nào cũng là thật pháp. Nói như thế có nghĩa dùng thân thức nghe pháp thì mọi pháp đều quy hướng về tôi nên đều là quyền pháp, nếu nghe bằng tâm vô phân biệt không ta không người, ta người không hai thì pháp nào cũng là thật pháp thậm chí hóa thân nào cũng đều là chân thân và cùng ta không sai khác.

Ứng cơ này là đại thừa thật pháp, là nan tín chi pháp, là điều đa phần người học Phật chưa hề biết. Đó là lý do vì sao tu học Phật phải phát tâm bồ đề, cũng là lý do đức Phật tiên quyết khai thị Phật tri kiến cho chúng sinh. Phát tâm ắt mở bày Phật tri kiến, ngược lại phàm mở bày Phật tri kiến tất phát tâm bồ đề. Mở bày Phật tri kiến cùng phát tâm bồ đề là nhân quả đồng thời.

Cần hiểu rằng tâm là chỗ lãnh thọ các pháp, phàm tâm tức vọng tâm ắt chỉ tiếp thọ được thế pháp hư vọng, Bồ đề tâm tức chân tâm tất thọ nhận chân thật pháp, ta có thể ví phàm tâm như cỏ dại, chân tâm như đại thọ, mưa như thật pháp và chỉ có đại thọ mới hấp thu được chân thật đại pháp.

Điều ít được biết nhất, đó là ứng cơ hiển bày ra hai môn bản và tích. Bản để thành Phật, tích để độ sinh. Thành Phật độ sinh là bồ đề tâm. Điều nữa cũng ít người biết, đó là ứng cơ theo thế gian pháp là cứu khổ nạn và theo xuất thế pháp là cứu độ.

Ứng cơ Bản và tích.

Hai chữ ứng cơ của phẩm Phổ môn đã chỉ ra hai môn là bản và tích. Bản là nguồn gốc phát sinh ra sự ứng cơ và tích chính là nghĩa của ứng cơ. Khi nói Bồ tát quán sát căn tính chúng sinh nên hiện thân nào dùng pháp nào để độ, đó là đứng trên vị trí của bản môn, và khi Bồ tát liền hiện thân ấy nói pháp ấy độ sinh là đứng trên vị trí của tích môn. Do Bồ tát là bản môn nên mọi sự thùy tích độ sinh có nghĩa là đưa chúng sinh nơi tích môn về lại với bản môn. Bồ tát dùng bi trí thùy tích tức ứng cơ nên các thân ứng cơ đều không hề là thật thân mà là hóa thân. Thân hữu lậu của chúng sinh từ bản môn do vô minh điên đảo mà hiện thành tích môn. Vì vậy kinh Pháp hoa gọi thật đại thừa là nhất thật đạo hay nhất thừa pháp, bởi bản chỉ có một nhưng tích thì vô vàn, nên chỉ duy có Phật quả hay Phật thừa mới thật sự là bản, Bản Phật tức chân Phật, kinh gọi là thanh tịnh pháp thân Tỳ Lô Giá Na Phật.

Chân thân không biến đổi theo các hóa thân, nói cách khác thì bản bất động không đổi theo các hóa thân ứng tích, thậm chí cho đến các sắc thân hữu lậu của chúng sinh thay đổi theo nghiệp lực nhưng bản môn của những thân đó không hề thay đổi, trong kinh Đại Phương Đẳng Như Lai Tạng đức Phật dạy “Ta dùng Phật nhãn quán sát tất cả chúng sinh, thấy trong các phiền não tham dục khuể si, có Như lai trí, Như lai nhãn, Như lai thân kết gìa phu tọa, nghiễm nhiên bất động. Thiện nam tử! Tất cả chúng sinh tuy ở trong các thú, trong cái thân phiền não kia có Như lai tạng thường chẳng nhiễm ô, đầy đủ đức tướng như ta không khác”.

Đức Phật khai thị Phật tri kiến tức mở bày bản tâm cho chúng sinh nhận ra nhất thật tức bản tâm bản Phật và nhờ đó trở về với bản tâm.

Tóm lại bản môn chính là pháp thân chân thật Phật, đồng thời cũng là thanh tịnh pháp và là nhất thiết Bồ tát hóa thân độ sinh, như vậy bản môn còn là tam bảo môn, quy y tam bảo là quay về trụ nơi bản môn. Trụ bản có nghĩa là ứng cơ tức thùy tích nhưng chưa từng lìa bản, mặc dù chưa hề lìa bản nhưng vẫn hằng thùy tích, bản tích bất dị nhi tức thị đó là thắng nghĩa của trụ bản, và bản còn gọi là vô trụ niết bàn. Tổng hợp của bản môn và tích môn chính là bồ đề tâm và ứng cơ là diệu dụng của tâm bồ đề, vì vậy phi phát tâm sẽ không thể có chuyện thành Phật độ sinh.

Ứng cơ cứu khổ nạn và cứu độ.

Ứng cơ đại biểu qua 33 ứng tùy hình của Bồ tát trong phẩm Phổ môn cho đồ chúng thấy sự cứu khổ cứu nạn của Bồ tát. Các nỗi khổ nạn này đều thuộc phạm vi nghiệp duyên của chúng sinh, nếu không phải chúng sinh hẳn nhiên không có những khổ nạn đó, dụ như con cá có khổ của lưỡi câu và màn lưới, nếu không phải là cá ắt nó không cần mong được thoát các khổ này. Phóng sinh là cứu nạn bị kho rán của chúng, những việc cứu khổ cứu nạn này xét ra chưa được viên mãn, muốn cứu chúng rốt ráo cần cứu độ chúng ra khỏi kiếp cá, nếu được sinh về cõi người hay trời chúng sẽ chẳng bao giờ cần được cứu vì các thứ khổ dính câu mắc lưới hay nạn bị kho bị nướng vĩnh viễn biến mất. Suy ra con người cũng vậy, hoàn toàn không nghĩ đến chuyện cầu nguyện cho mình đừng bao giờ bị cắn câu hay bị kho tộ, thay vào đó lại cầu những thứ cá không bao giờ cầu như cầu thoát nạn chiến tranh, khủng bố, chém giết, cướp đoạt và các nỗi khổ không như ý, như thất tình, thất chí, hao tài, mất người thân yêu… so ra trong muôn loài, con người tuy hưởng lạc hơn loài khác nhưng đồng thời cũng lắm khổ nạn nhất, do con người tham sân hơn mọi loài mà hễ càng tham sân thì càng lắm khổ, loài thú do si nặng hơn người nên ít thấy khổ hơn, bởi thiếu trí khôn để nhận thức ra khổ và lạc. Con người muốn thoát mọi khổ nạn phải thờ kính cầu xin thánh thần suốt đời, thực tế cho thấy cầu gì đi nữa khổ vẫn hoàn khổ, bởi khổ do con người tự tạo nên tự chịu, đã gieo nhân tất chịu quả, Bồ tát cứu khổ bằng cách ngăn chặn chúng sinh gieo nhân khổ mà không thể sửa quả khổ thành phúc được, để diệt quả khổ cần gieo nhân phúc, đó là sự phát tâm hành thiện nhiêu ích hữu tình, cầu nguyện không phải nhân của quả phúc, nếu chỉ cầu no mà không ăn thì vẫn đói, ngược lại nếu chỉ cầu ăn mà không cầu no thì no vẫn tới. Người tu học phải biết cầu nguyện đúng nhân đúng quả thì mọi sự hữu cầu tất ứng, nhân của mọi phúc là thiện pháp lợi lạc hữu tình, vì vậy nên cầu thiện pháp như cầu ăn thì phúc tới như no tự đến. Người u mê cầu phúc mà không tạo phúc khác nào cầu no mà không cầu ăn, cần hiểu rằng hành thiện lợi ích chúng sinh là nhân sinh phúc ngăn khổ, đây là cách không những cứu mọi khổ từ trong trứng nước mà còn khổ diệt phúc tăng, đó cũng là điều đồ chúng ít biết và không biết. Kẻ không hiểu thì không hành và thời gian trôi đến với họ luôn kèm theo đủ khổ đủ nạn, để rồi đôi lúc thất vọng Bồ tát không thực cứu khổ như lời ngài nói. Người hiểu thì phát tâm cứu khổ nạn, nhiêu ích hữu tình và nhận ra sự cứu khổ, cứu độ tinh vi của Bồ tát.

Do lắm khổ nhiều nạn, con người có nhu cầu lớn tin vào thần linh để cầu xin được cứu khổ trừ nạn, người càng coi nặng dục lạc là phúc thì càng khổ khi thiếu hay mất đi những thứ đó, vì lẽ này họ rất tha thiết thờ phụng trời Phật cho đến quỷ thần mà họ cho là linh thiêng và miệt mài cầu xin mọi thứ đến hết đời. Với họ linh thiêng là đáp ứng sự cầu xin dục lạc của họ. Vì thế chẳng mấy ai thờ phụng mà không miệt mài thiết tha xin xỏ. Bồ tát quán sát căn tính rõ biết chúng sinh đa dục chỉ cầu được cứu khổ cứu nạn, ngài dùng pháp cứu làm phương tiện cứu chúng sinh ra khỏi khổ nạn nhất thời, con người điên đảo nhận được sự cứu khổ nạn ấy cho Bồ tát linh thiêng, do ngu si không nhận ra tính linh thật sự của Bồ tát là muốn giúp họ vĩnh ly mọi kiếp khổ nạn mà không chỉ thoát ly có mỗi cái khổ nạn trước mắt, để rồi ngay sau đó cả Bồ tát lẫn họ lại tiếp tục giải quyết các khổ mới, và trong vạn lần như thế đôi lúc họ còn trách Bồ tát hết linh, cứ thế mà chúng sinh kéo dài sự thờ phụng dung tục này làm công cụ cúng dường cầu xin Bồ tát đến muôn đời.

Cứu khổ nạn là phương tiện giúp chúng sinh hữu lậu có được nhân duyên với pháp cứu. Một khi nhân duyên cứu thành tựu nơi một người thì mắt họ sẽ thấy những gì Bồ tát thấy, tay họ sẽ làm được sự cứu vớt như cánh tay của ngài, tay mắt đó thuộc về ngàn tay ngàn mắt của Bồ tát, và khi ấy xác thân hữu lậu đó nghiễm nhiên là hóa thân trong 33 ứng tùy hình của Bồ tát, đến lúc này sự linh thiêng màu nhiệm nhất của pháp cứu khổ nạn mới thành tựu rốt ráo, và được gọi là pháp cứu độ. Cứu độ là sự cứu khổ cứu nạn tối thắng, cứu chúng sinh vĩnh viễn qua bờ an lạc, đến một hạt bụi khổ nạn cũng chẳng còn, và một thân tâm thật sự an lạc viên mãn luôn là thân tâm ứng cơ cứu khổ nạn cho đến cứu độ chúng sinh.

Người tu học chung cục muốn được cứu khổ nạn hay được cứu độ? Nếu xin được cứu khổ nạn thì muôn kiếp sống đời cùng tử và là một kẻ nhất xiển đề. Nếu xin được cứu độ thì phải phát tâm cứu khổ cứu nạn, cứu cho đến bao giờ đôi mắt chỉ còn thấy những ai cần được cứu, đôi tay chỉ biết nâng đỡ gánh vác muôn loài, khi ấy là lúc đã được cứu độ.

Tóm lại cứu khổ nạn không thể là chuyện ngẫu hứng nhất thời mà phải là nhật thường sinh hoạt như việc ăn ngủ hít thở. Cứu độ là cứu khổ nạn viên mãn, người được cứu độ vĩnh ly khổ nạn, và người vĩnh ly khổ nạn chân chính là người cứu khổ nạn cho muôn loài. Đây là điều nhiều người tu học chưa biết và ít biết về ứng cơ cứu khổ nạn.

Ứng cơ điều ngộ nhận.

Ngoài những nhận thức sai lầm đã biết ở phần trên, người tu học thường ngộ nhận Bồ tát chỉ hiện thân khi đồ chúng cầu nguyện hoặc giả hiện hình thấp thoáng trên mây trên không với dáng dấp của người cổ xưa được tạo tượng tôn thờ trong các chùa chiền. Họ chỉ nhận hóa thân đó là thật Bồ tát, ngoài hình dáng đó ra đều là phàm phu hay ma quái, vì vậy nhiều người xuất gia giáo dục đồ chúng chỉ kết nhân duyên với Bồ tát bằng tạo tượng theo khuôn mẫu truyền thống thờ kính, lễ bái để cầu lợi dưỡng cho mình lạm gọi là công đức, còn chúng sinh thì tránh xa để không bị nhiễm phiền não. Không những họ đã ngộ nhận về Bồ tát lại cũng ngộ nhận luôn về chúng sinh, do dùng thức tâm ngã chấp phân biệt nên chỉ thấy mặt hại mà không thấy mặt lợi của chúng sinh. Chúng sinh là công đức điền của Bồ tát, đức Phật khẳng định trong kinh Đại phương tiện báo ân rằng chúng sinh có ân lớn với ngài vì không có chúng sinh ngài không thể thành Phật vì vậy ngài thệ độ nhất thiết chúng sinh để báo ân. Tất cả hành nguyện bi trí của Bồ tát đều lấy hữu tình làm đối tượng, như vậy chúng sinh đâu chỉ có phiền não, xét cho tinh tế thì tâm phàm nào cũng thấy chúng sinh chỉ mang đến phiền não, nhưng với tâm Bồ tát thì phiền não chúng sinh là đối tượng mang đến giải thoát, như lời lục tổ Huệ Năng nói "Phật pháp bất ly thế gian giác" sự giác ngộ không thể tách khỏi thế gian hư vọng này, và như thế phàm không phát tâm sẽ không thành đại thọ để hấp thụ chính pháp giác ngộ được.

Những người tu học này ngộ nhận sự ứng cơ thị hiện của Bồ tát, coi ngài là người bảo hộ mà quên mất Bồ tát hóa thân để nhắc họ tỉnh mộng phàm phu trở về với chân tâm bồ đề. Họ cũng ngộ nhận chỗ tạo công đức từ những hữu tình phiền não nên xa lánh chúng sinh và vì vậy không thể thành tựu công đức của Bồ tát đạo. Họ chỉ miệt mài cầu cúng Bồ tát bảo hộ mà quên mất Bồ tát là chính mình.

Khi tôi hướng đến chúng sinh bằng tâm Phật, thì tâm tôi gần Phật, thân tôi bên chúng sinh, tôi chẳng lìa Phật mà vẫn kề bên chúng sinh, dù chẳng lìa chúng sinh mà vẫn luôn kề cận bên Phật nên vô số não phiền của chúng sinh đều thành bồ đề, nếu không phát tâm bồ đề thì không thể hành được như vậy. Thử nghĩ xem nếu cả tâm lẫn thân tôi đều xa Phật và gần với chúng sinh thì bồ đề nào cũng thành phiền não, Nói rõ hơn khi tâm tôi là phàm tâm, thân tôi là thân hữu lậu thì tôi là một chúng sinh toàn phần, còn như nếu tâm tôi là tâm Phật, thân tôi là thân chúng sinh thì thân tâm này là hóa thân của chư Phật. Và khi thân tâm trọn vẹn là Phật thì sẽ là pháp thân thanh tịnh biến nhất thiết xứ. Song để độ tận chúng sinh, tâm Phật cần dùng đến nhiều hóa thân chúng sinh. Thân là phương tiện, tâm là cứu cánh, nói cách khác thì thân tướng là phương tiện Phật tức hóa thân, chân tâm hay Phật tâm là cứu cánh Phật tức chân thật Phật. Sắc thân của chúng sinh khác với hóa thân của Phật, nhưng chân tâm thì Phật và hữu tình bình đẳng không sai khác.

Ứng cơ không có nghĩa nói pháp theo thị hiếu ham muốn của chúng sinh để lợi dưỡng mà là khéo nói pháp giải trừ nghiệp tham dục ấy cho chúng sinh để người người đều phát tâm bồ đề được tự tại giải thoát đúng với hoài bão của chư Phật khi thị hiện nơi đời.

VTA 2.9.2022

Vu Lan Và Báo Ân Những Điều Cần Biết

Phật giáo đồ Việt nam coi ngày Vu lan là ngày cho mẹ, thanh cao hơn gọi là ngày báo hiếu. Tuy nhiên báo hiếu của ngày Vu lan đặt trọng tâm vào mẫu ân, còn phụ ân chỉ được nhắc thoáng qua.

Hầu hết tín đồ đều biết khởi nguồn của ngày Vu lan qua câu chuyện ngài Mục Liên cầu đức Phật chỉ bày cách cứu người mẹ đang đọa lạc nơi cõi địa ngục, và đức Phật đã giảng giải rõ về cách cứu, nội dung của phương cách này như sau: Lực của một vị tăng cho dù đó là thánh tăng đại A la hán cũng không đủ để cứu nghiệp khổ của một người đọa lạc, phải tập hợp lực của mười phương tăng mới cứu được, các vị tăng đó phải là những người chuyên tu, vấn đề là tìm họ ở đâu đây? Đức Phật mách bảo vào ngày tự tứ rằm tháng 7 sau ba tháng an cư tu tập, chư tăng giải hạ, đó là cơ hội tốt nhất để tìm ra các vị tăng nhân chuyên tu tập hợp, nhân dịp ấy thiết lễ cúng dường chư tăng, nương lực của đại tăng hồi hướng công đức cho thân bằng quyến thuộc mà không riêng là mẹ đang đọa lạc được giải thoát ra khỏi tam ác đạo.

Vấn đề là thế, nhưng do chuyện cứu mẹ của ngài Mục Liên mà đồ chúng cũng noi gương cứu mẹ bỏ sót việc cứu mọi chúng sinh khác, kể cả cha, vì vậy tinh thần coi vu lan là ngày cho mẹ đã đánh mất đi nửa ý nghĩa báo ân cha mẹ, chỉ mẹ mà quên cha, mà còn thu hẹp đến tột cùng sự tri ân và báo ân cha mẹ trong các đời quá khứ.

Chính xác thì Vu lan là ngày cứu độ những người đọa tam ác đạo, mà không chỉ có ý nghĩa báo phụ mẫu ân. Nhưng khi đức Phật chỉ dạy ngài Mục Liên là một hiếu tử cách cứu độ những người đọa lạc, đặc biệt là mẹ ngài, đã khiến cho hàng đồ chúng chú tâm vào một điểm là hiếu tử báo ân mẹ, vì vậy Vu lan mang nghĩa cứu đảo huyền trở thành ngày báo ân mẹ. Nếu thuở ấy ngài Mục liên cứu cha, thì Vu lan ngày nay sẽ là ngày báo phụ ân chăng?.

Vậy kì thực Vu lan là gì?

Vu lan là phiên âm của phạn ngữ ullambana có nghĩa đảo huyền tức bị treo ngược. Chúng sinh mắc bịnh điên đảo thấy mọi thứ ngược ngạo giống như kẻ bị treo ngược đầu nhìn mọi sự đều lộn ngược. Điên đảo do vô minh tạo thành khiến chúng sinh nhận vọng làm chân, lấy khổ làm vui, coi vui là khổ, nên tạo tác mọi vọng nghiệp lãnh thọ mọi quả khổ, chìm đắm trong luân hồi, chư Phật cứu độ chúng sinh như một hành động cứu người bị treo ngược đầu.

Chư tăng tu tập để giải đảo huyền tức tự giải thoát sự bị treo ngược, cho đến giải thoát mọi chúng sinh bị treo ngược, bằng trí tuệ nhận chân mọi vọng hoặc không còn điên đảo. Muốn hết điên đảo, muốn khỏi treo ngược chỉ có sự tu tập trí tuệ và công đức mới cứu được khổ treo ngược này. Vì vậy mà sau thời gian an cư tu tập được coi là năng lực cứu đảo huyền của chư tăng, gọi đó là Vu lan.

Như vậy vu lan hàm nghĩa cứu khổ hơn là báo ân, nhưng do nhân duyên ban đầu đức Phật chỉ dạy ngài Mục liên cứu khổ địa ngục cho mẹ, mà từ cứu khổ biến thành báo ân.

Báo ân và cứu khổ sự liên hệ.

Đạo Phật coi trọng sự tri ân, vì có tri ân mới có báo ân. Báo ân mang hai ý nghĩa mà cuộc đời cần có, đó là phụng sự và cứu giúp. Chúng sinh cần được giác ngộ để giải thoát ra khỏi chốn sinh tử luân hồi, vì vậy cần đến sự cứu giúp từ chư Phật và sư trưởng, và đây là ân Phật và ân sư trưởng, hai trọng ân này là ân xuất thế gian của chúng sinh. Khi mang thân tâm và sống trong thế giới hữu vi, chúng sinh cần đến sự nuôi dưỡng che chở và giúp đỡ của cha mẹ và mọi hạng người trong xã hội, và đây là ân phụ mẫu và ân chúng sinh, hai trọng ân này là ân thế gian của chúng sinh.

Tóm lại chúng sinh có bốn trọng ân, hai thuộc xuất thế và hai thuộc thế gian. Để báo ân xuất thế chúng sinh phải dùng đến sự phụng sự tức y giáo phụng hành, và để báo ân thế gian chúng sinh phải dùng đến sự phụng dưỡng, che chở và cứu giúp. Vì vậy vu lan là sự kết hợp của hai đức tính cao thượng là báo ân và cứu độ (cứu đảo huyền), chính xác hơn báo ân không gì bằng cứu độ, và cứu độ mới thực sự là báo ân . Báo ân viên mãn chính là cứu độ, đưa tất cả hai ân nặng là cha mẹ trong vô lượng đời cùng nhất thiết chúng sinh qua bờ giải thoát. Hành động báo ân phụ mẫu và chúng sinh này cũng chính là phụng sự nhất thiết chư Phật và sư trưởng, và đó đích thực là báo ân chư Phật và sư trưởng.

Báo ân điều cần biết.

Đại thừa không chỉ có nghĩa là lớn mà là vô lượng vô biên, Bồ tát với tâm địa đại thừa nhiếp hết mọi chúng sinh, với đại tâm Bồ tát báo ân phụ mẫu là báo ân nhất thiết cha mẹ xưa nay, nhưng với tâm nhỏ hẹp chúng sinh chỉ biết đến thứ ân trước mắt là ân cha mẹ hiện đời. Bồ tát thực sự tri ân nên báo ân phụ mẫu và chúng sinh trong từng sát na, chúng sinh không thực tri ân nên mỗi năm chỉ có một ngày vu lan để báo hiếu người mẹ, lại cũng không biết tri ân nên coi thường chúng sinh, đáng tiếc thế gian không có ngày nào gọi là ngày chúng sinh.

Đồ chúng thường chỉ biết báo ân cha mẹ hiện đời, khi tụng niệm theo kinh văn hồi hướng cho bảy đời cha mẹ cũng chỉ do kinh ghi sao thì họ tụng theo như vẹt mà không mảy may nghĩ đến việc báo ân bảy đời cha mẹ, bởi họ chỉ thấy cha mẹ hiện đời, còn các đời quá khứ đều đã "xa mặt cách lòng" lâu xa rồi, có muốn báo ân cũng biết đâu mà báo. Về vấn đề này đức Phật dạy "ta đã trải qua vô lượng kiếp nên có vô lượng cha mẹ, và vô lượng chúng sinh đã từng là cha mẹ của ta". Trong đời sống xã hội có tổ chức, mọi người đều nương nhờ sự giúp đỡ của nhau, như người công nhân xây dựng nhà cửa đường xá, người trồng bông dệt vải, người chăn nuôi, gieo trồng… Phật pháp coi sự trợ giúp đó là chúng sinh ân, và họ cũng từng là cha mẹ con cái của ta trong bao đời, vì vậy nên báo ân chúng sinh bằng cách phụng sự và cứu độ họ và đó cũng là phụng sự chư Phật như lời dạy "phụng sự chúng sinh là báo đáp hồng ân chư Phật".

Khi nhận thức được mối liên hệ mật thiết giữa cha mẹ nhiều đời với chúng sinh sự báo ân thế gian mới quảng đại không bỏ sót bất kỳ phụ mẫu hay chúng sinh nào và điều đó đã hun đúc thành công đức tạo nên một Bồ tát, và rồi công đức này lại là vô thượng ân tức Phật ân.

Thất thế phụ mẫu ân.

Thay vì nói nhất thiết phụ mẫu ân, đạo Phật nói thất thế phụ mẫu ân. Ba đời gồm quá khứ, hiện tại và vị lai, trong quá khứ có ba đời, trong vị lai cũng có ba đời, vị chi là sáu đời cùng với đời hiện tại là bảy đời. Như vậy thất thế chỉ cho vô lượng đời.

Vu Lan điều cần biết.

Vu lan là sự báo ân và cứu độ bao la vô hạn như cát sông Hằng đã bị tâm treo ngược của chúng sinh biến thành một hạt cát báo ân, nếu quả thực Vu lan hay báo ân và cứu độ chỉ là một ngày có ý nghĩa trong 365 ngày thì cuộc đời quả là quá ư vô nghĩa với 364 ngày kia, như thế Vu lan chẳng đáng được coi là đại lễ của Phật giáo. Từ bốn trọng ân chỉ còn một ân, từ một ân còn lại nửa ân, từ nửa ân vô hạn ấy nay bị giới hạn trong một. Tri ân và báo ân đã được coi là cao thượng nhưng chúng sinh bị treo ngược tỏ ra keo kiệt bủn xỉn với cao thượng nên trong 365 ngày mới dám tỏ ra cao thượng một ngày cho có lệ.

Chả lẽ chư tăng an cư tu tập ba tháng chỉ cho một ngày ư? Tu tập để báo ân Phật và sư trưởng thông qua sự phụng sự và cứu độ cha mẹ và chúng sinh trong bảy đời, sự báo ân không đặt để vào tháng ngày nào mà cần phải tư duy và thực thi trong từng sát na gian, ngày nào cũng tri ân và báo ân, đâu chỉ riêng dịp vu lan tục gia mới quà cáp cho cha mẹ, xuất gia thì tìm về lễ sư trưởng, chỉ bấy nhiêu thôi mà báo được ân thì xem ra ân này không phải là ân như trời như biển trên đầu môi chót lưỡi của những ai bị treo ngược.

Muốn báo ân cần đến sự tu tập trí huệ để biết tri ân và từ bi để biết báo ân. Người hiểu biết tri ân và báo ân là vô hạn hẳn nhiên người ấy rõ biết vu lan cũng vô hạn, vu lan là mọi ngày mọi thời. Người này làm con thì cha mẹ đại phúc, làm bạn thì chúng sinh đại hạnh, làm đệ tử thì chư Phật và sư trưởng đại hoan hỷ.

VTA 11.8.22

PS: Ôn định bụng không cần viết gì về Vu lan trong dịp này, vì lẽ vu lan là chuyện xưa như trái đất, ai cũng quá thuần sinh hoạt ngày vu lan, chùa chiền thì cúng dường trai tăng, dâng sớ cầu siêu cửu huyền thất tổ, ca ngợi công cha nghĩa mẹ, đồ chúng thì phóng sinh cầu phúc, quà cáp cho cha mẹ….

Quả đất tuy xưa hơn mọi người chúng ta nhưng chúng ta vẫn còn nhiều điều mù tịt về nó, cũng vậy Vu lan tuy xưa hơn chúng ta song hình như phần đông Phật giáo đồ vẫn hiểu nguệch ngoạc về vu lan, thế nên ôn viết vội đôi điều cần biết nhưng chưa được biết về vu lan, hy vọng cứu đảo huyền được người hữu duyên.

Pháp Yếu Khái Luận

Giới phổ thông học Phật hay thắc mắc vì sao giáo lý nhà Phật có nhiều điểm mâu thuẫn, khi thì nói vô phân biệt, lúc lại phân biệt mọi pháp, khi thì nói chúng sinh tu thành Phật, lúc lại bảo không Phật không chúng sinh. Thực là không biết đâu mà lường.

Để nắm bắt được nguyên nhân vì sao lại có các thứ mâu thuẫn trên, chúng ta cần biết vọng tâm phân biệt của chúng sinh nhận thức mọi thứ đều trái ngược với chân lý, nhận thức mê lầm này gọi là chúng sinh tri kiến, từ đó mà có mê và giác. Mê và giác chỉ do nơi tri kiến, giác gọi là Phật tri kiến, và mê là chúng sinh tri kiến. Đức Phật đến với thế gian chỉ với mục đích duy nhất là mở bày cho chúng sinh Phật tri kiến để nhận ra chân lý, nhờ ngộ được giác tri kiến chúng sinh mới chuyển mê thành giác và khi giác thì gọi là thành Phật.

Do hai bờ tri kiến trái nhau, nên Phật pháp được diễn bày qua hai tri kiến sẽ khiến đồ chúng cảm thấy nhiều điểm bất đồng. Phật pháp diễn giảng bằng chúng sinh tri kiến được gọi là hóa pháp, nếu bằng Phật tri kiến thì gọi là thật pháp.

A. Nhưng do đâu mà có chúng sinh và Phật?

Đạo Phật bị cho là vô thần, không phải vì không tin có thánh thần như kẻ tục nhân vô thần mà do phủ nhận quyền năng sáng tạo vạn vật của Thần. Đạo Phật cho rằng do một niệm vô minh mà "vô trung sinh hữu” trong vô bỗng dưng sinh có mọi thứ, tựa như khi một niệm lìa mất ý thức người ta sẽ rơi vào hôn mê, mộng hiện ra và thấy mọi vật, khi ấy đối trước sắc pháp trong mộng của vọng thức, người mê chấp cho là thật nên sinh vọng tưởng, vọng hành và vọng thọ, các thứ vọng này hợp với sắc nơi mộng tạo thành ngã với đầy đủ thân tâm, rồi từ chỗ hôn mê chấp vọng ngã là thật phát sinh ái ngã và tham dục tạo tác vô số vọng nghiệp thiện ác khổ lạc, làm thứ trói buộc chúng sinh trong cõi luân hồi sinh tử vô gián để thọ các nghiệp báo. Tam tổ Tăng Xán nói "nhãn nhược bất thùy, chư mộng tự trừ”, nếu mắt không ngủ, thì làm gì có mộng, cũng vậy nếu tâm không mê thì làm gì có giác và mê, có Phật và chúng sinh, cũng như chẳng có sinh tử và niết bàn.

Đã mê tất phải có tỉnh (giác), và do có mê và tỉnh nên có chúng sinh và Phật, đến khi trạng thái giác trở lại như cũ thì Phật và chúng sinh cũng như các thứ thuộc mê và giác đều không còn tồn tại, trạng thái toàn không này được Tuệ Trung thượng sỹ diễn bày "khi mơ lắm nỗi, lúc tỉnh toàn không”, chỉ cần tỉnh giấc thì mọi nghiệp báo vẫn tưởng như không thể chấm dứt đó đều thành hư vô. Chúng sinh và Phật đã chỉ là sản phẩm của mê, tất nhiên nơi tính giác thực sự không có Phật và chúng sinh, nhưng do “khi mê lắm nỗi” vọng thấy từ nhất thật có vạn pháp sai khác, lúc tỉnh toàn không là khi giác thì vạn pháp trở về với nhất thật, do vậy Tam tổ nói "nhất tức nhất thiết, nhất thiết tức nhất”, nhất tức nhất thật, cảnh giới chân như của chân tâm, nhất thiết tức vạn pháp sai biệt, cảnh giới của vọng tâm, lời dạy này hàm nghĩa nhất là thật tính của nhất thiết nên gọi là nhất thật, nhất thiết là huyễn tính có đồng thật tính là nhất thật, nên theo chân đế thì nhất thiết pháp đều đồng là nhất thật và cảnh giới chỉ có nhất thật được Lục tổ Huệ Năng miêu tả vốn "xưa nay không một vật”, nên lúc tỉnh giác chỉ thấy toàn không, không có nhị biên để so sánh giản trạch nên nói nhất thật là vô nhất vật hay toàn không.

B. Mê từ đâu sinh.

Có những nghi vấn về mê, như thế nào là mê, mê bắt đầu từ khi nào và bao giờ kết thúc? Nếu biết mê từ lúc nào thì đã không mê, như người ngủ mơ không thể biết chính xác mộng từ khi nào. Mộng là tác phẩm của mê, mà mê đồng với vô minh, mê thường không có khởi đầu, và chỉ kết thúc khi tỉnh, vì vậy mộng hay vô minh vốn vô thủy vô chung. Dụ như thắc mắc trứng và gà thứ nào có trước, nếu trứng trước gà sau, thì điều này vô lý, vì có gà mới có trứng, vậy gà có trước? Cũng hoàn toàn vô lý vì không có trứng lấy đâu có gà, như thế cái nào có trước cũng đều vô lý, và càng vô lý hơn nữa khi không có thứ tự trước sau của sự khởi đầu, nhưng chung cục sau mọi nghiên cứu tìm hiểu câu giải đáp, mọi khoa học, triết học và tôn giáo đành phải chấp nhận “sự thật vô lý” không có đầu đuôi này và đây chẳng phải là đặc tính của vô minh đó ư?. Cõi mê không có khởi đầu, tự dưng có trứng có gà, khi tỉnh thì trứng và gà đều không.

Như người trong mộng nghiên cứu tìm hiểu cảnh giới mộng của họ phát xuất từ đâu, do mê chấp thật tính huyễn của sự vật, lại dùng trí mê này để nghiên cứu về các thứ trong cõi mộng, đã dùng mê tìm hiểu mộng tất nhiên làm thế nào có đáp án chính xác đúng thật, bởi nếu có một đáp án tỉnh táo cho mê thì đã khg mê, thành thử chỉ có lời đáp thỏa đáng nhất và có giá trị vĩnh hằng là "không biết do đâu” và đó là lý do vì sao sau mọi nghiên cứu tìm hiểu về nguồn gốc của vạn vật mọi triết học, tôn giáo, khoa học đều bó tay và đành chấp nhận lời đáp "không biết”, mọi giải thích đều chỉ là ước đoán, đáp mò hay tốt nhất đổ hết cho Thần sáng tạo để giải đáp nguồn gốc vạn vật, nhưng lại bó tay trước nguồn gốc của Thần cũng như nguyên nhân dẫn đến sáng tạo để làm gì?. Từ thuở ban đầu cho đến chỗ cuối cùng đều nằm trong vòng không biết, đành phải chấp nhận các thứ sản phẩm vô lý của mê là sự hiện hữu chân thật, thậm chí lấy đó làm nền tảng nghiên cứu phân tích để thiết lập sự “hiểu biết có lý và rất khoa học” của họ???. Ngoài ra thế nhân vẫn còn tồn đọng quá nhiều vấn đề mê muội không rõ về các vấn đề hiện tiền, như vì sao có kẻ ngu người trí, kẻ ác người hiền dù cùng chung môi trường giáo dục, do đâu có người khỏe mạnh kẻ bệnh đau, người sống thọ kẻ chết non dù có cùng môi trường dinh dưỡng, lại dù cùng một cha mẹ song con cái vẫn khác biệt mọi mặt, và còn rất nhiều điều không biết. Nói chung đối trước vạn vật con người chỉ hiểu được một trong vạn ức vấn đề cần được giải đáp, như thế đủ để nhận ra tính mê muội vô minh của nhân loại.

Nếu nhận ra tính huyễn của vạn vật thì biết huyễn chỉ là ảo mộng từ mê sinh, song làm thế nào người mê có thể biết được mình mê, dĩ nhiên chỉ có người giác mới biết rõ về mê, và đức Phật bậc giác ngộ đã thị hiện nơi cõi mê để thức tỉnh mê nhân tỉnh giấc mộng ảo, khi đã nhận ra mình mê cũng là lúc bừng tỉnh và lập tức hiểu rõ chỗ khởi nguyên và kết thúc của ta và muôn loài, nếu không tỉnh giác thì muôn đời kẻ mê không thể có đáp án chính xác.

C. Phật tri kiến và chúng sinh tri kiến.

Từ bước đầu biết được mê cho đến khi nhận rõ và chấm dứt mê, đạt được toàn vẹn sự hiểu biết chân thật, thành tựu tự tại giải thoát, đó là nhờ vào tri kiến giác ngộ gọi là Phật tri kiến. Mọi thứ được mê hướng dẫn chìm sâu vào cõi ảo mộng mơ hồ gọi là chúng sinh tri kiến.

Phật tri kiến hiểu biết toàn bộ mọi sự thật về muôn loài không chút mơ hồ, nên mọi cử chỉ động niệm đều là chính niệm chính hành đưa đến quả công đức thanh tịnh, nhờ vậy thường trụ an lạc. Do đó Phật tri kiến còn gọi là viên giác, cội nguồn của công đức.

Chúng sinh tri kiến mê muội mọi sự thật, nên mọi cử chỉ động niệm đều điên đảo, cấu thành nghiệp tội, dẫn đến mọi quả báo không như ý. Chúng sinh dưới sự hướng đạo của tri kiến mê đã từ nơi tối tăm về miền tăm tối, trải qua bao kiếp vẫn lưu chuyển trong cõi mê, đơn giản do vì hướng đạo mê này chỉ giỏi biết mọi đường đi lối về trong cõi mộng ảo, gã mê nào hay biết gì đến cảnh thật, nên gã dẫn dắt chúng sinh đi hết cõi này sang cõi nọ trong sáu nẻo mê mờ, con người đinh ninh ta vĩnh viễn là người, con chó hẳn cũng nhận thân chó là thân thật, các loài vật đều như thế, từ con người đến mọi loài đều không nghĩ đến chuyển đổi thân lên cấp cao hơn, như từ cõi người lên cõi trời, từ thân chó lên thân người hoặc gỉa không để chuyển thân xuống bậc tệ hơn, cho dù chuyển lên hay xuống vẫn nằm trong tam giới lục đạo gọi chung là Ta bà, vì vậy Ta bà được coi là gia (nhà) của chúng sinh, đặc tính của Ta bà là thay thân đổi nghiệp nên vô thường và luân hồi, để tránh được sinh tử luân hồi phải lìa bỏ nhà Ta bà, gọi là xuất gia thì giải thoát được luân hồi sinh tử.

Chúng sinh u mê chỉ biết cõi mộng huyễn là tam giới lục đạo, nên nhận đó là nhà. Phật tri kiến giúp chúng sinh tỉnh mê nhận ra cảnh giới chân thật, lìa bỏ cõi mê nên gọi là giải thoát ra khỏi căn “nhà mê”, nói tắt là “xuất gia”, do vậy cần hiểu nghĩa thật của xuất gia là giác ngộ, không nên hiểu theo hình thức là tu sĩ.

Loài người tự hào với trí khôn vượt trội muôn loài, họ biết kết hợp nhau lại tổ chức thành xã hội, một xã hội được nuôi dưỡng bằng kinh tế của lòng tham, vũ lực của tâm sân, vì vậy nhân loại luôn bị tham sân lãnh đạo thống trị, nên chi chiến tranh luôn hiện hữu và hòa bình chỉ là giấc mơ giữa ban ngày, bất công là điều hiển nhiên, công bằng cần phải đấu tranh, bạo lực luôn là phương án được dùng để giải quyết mọi vấn đề ở thế gian, những thứ bất ổn này chẳng phải đều là sản phẩm của chúng sinh tri kiến đó ư?

Phật giáo đồ quy y Phật không phải là quy y một vị Phật ban phúc mà chính xác là để thành tựu Phật tri kiến vốn sẵn có trong bản tâm hầu giải thoát ra khỏi cõi mê, đó là ý nghĩa chân thật của việc giải thoát ra khỏi căn nhà của "mộng mê”, gọi là xuất "mộng mê” gia. Nếu quy y Phật mà không y vào Phật tri kiến thì không thể giải thoát, cho dù cả ngày đối diện với tượng Phật hay cho đến sắc thân của ngài và cứ thể kéo dài đến trọn đời cũng vẫn không thể giác ngộ giải thoát. Thế nhưng nếu cứ y vào vô thượng tâm thì sẽ phát sinh Phật tri kiến hiểu được vô thượng pháp, thành tựu vô thượng trí và hành được vô thượng hành độ nhất thiết chúng sinh. Vô thượng trí và vô thượng hành phối hợp thành tựu vô thượng công đức. Vô thượng trí là Pháp thân, vô thượng công đức là Báo thân và vô thượng hành là Hóa thân. Ba vô thượng hợp nhất thành bậc Vô thượng tôn, còn ba thân chính là diệu dụng của Chân thật Phật. Và chân thân Phật chính là bậc Vô thượng tôn, tất cả đều là quả của nhân phát vô thượng tâm khi quy y Phật.

Nhờ vào phát tâm vô thượng khởi sinh Phật tri kiến mới nhận ra tâm này là chân Phật và cũng là bản tâm của nhất thiết chúng sinh, sự nhận ra thật pháp sẽ làm định hướng cho bước khởi đầu giúp hành giả thẳng tiến đến cung trạch của Như Lai, vì vậy phát tâm chính là lúc cùng tử nhận ra ngọc báu trong chéo áo rách.

Chúng sinh ngay từ đầu khi quy y đã không phát tâm vô thượng mà chỉ phát tâm cầu dục lạc, do vậy những người quy y đó không hay biết gì đến Phật tri kiến, nên vẫn tu học Phật pháp bằng chúng sinh tri kiến, vì lẽ này họ thờ kính đức Thế Tôn như một phúc thần, họ đến với ngài chỉ để van vái cầu xin phúc báo mà không chút bận tâm đến việc giác ngộ giải thoát sinh tử, một khi giác ngộ bị bỏ qua đồng nghĩa với Phật mất đi tính giác và chỉ thuần là một vị thần ban phúc, và thực tế thì phúc nào trong mộng huyễn cũng đều là huyễn phúc. Nhìn vào tinh thần thờ phụng đức Phật này thì đạo Phật chỉ là đạo độc thần, ngẫm xem chẳng phải tuyệt đại tín đồ Phật giáo đều đang phụng thờ một vị Thần duy nhất mang tên là Phật đó sao?. Chúng sinh tri kiến đã hạ thấp đức Phật từ bậc giác ngộ vốn là thầy của hai cõi trời người xuống làm một vị thần như mọi thần. Ôi! Bằng thứ tri kiến mê muội của chúng sinh, mà bậc chính giác bị nhìn thành “ông thần”, thực là bó não với chúng sinh tri kiến. Chúng sinh đã không cầu giác ngộ hẳn cũng chẳng màng chuyện độ sinh, vì thế mọi sự lý của tri kiến này đều không đem lại công đức và đã không công đức thì đành phải bầu bạn với khổ nạn đến muôn đời. Như thế xem ra tu học mà không cầu giác ngộ thì đều lạc tà giáo, có học kinh luận nào cũng vẫn chỉ là ngoại đạo trong nhà Như lai, chẳng chút liên quan với đạo Phật, bởi tu học mà bỏ qua giác ngộ và độ sinh thì có khác gì ngoại đạo. Đó là lý do vì sao muốn tu học giải thoát bó buộc phải phát vô thượng tâm.

D. Phật giáo và độ sinh.

Phật có nghĩa giác ngộ tỉnh thức nên đạo Phật cần được hiểu là đạo giác ngộ. Sự xuất hiện của đức Phật nơi thế gian đồng nghĩa với sự tỉnh giác trong thế giới huyễn mộng với mục đích duy nhất là đánh thức chúng sinh tỉnh cơn ảo mộng, nên khác hẳn mọi tôn giáo, đạo Phật không hứa hẹn cho chúng sinh một cõi trời vĩnh hằng, thay vào đó giúp cho chúng sinh trở về với cõi tỉnh giác xưa nay gọi là niết bàn. Thế gian và chúng sinh là nhị báo của tâm mê nên mọi sự lý thuộc thế gian đều là mê, vì vậy thay vì lo xây đắp giấc mơ bền vững với nhiều mộng đẹp hãy cần giác ngộ tỉnh thức để an trụ trong cõi thật chẳng còn mộng mị nào để ước với mơ nữa. Mộng đẹp thế nào đi nữa cũng vẫn không bằng cõi thật của tỉnh, dù là Thần và cõi trời cũng đều là sản phẩm của mộng mê thế nên vẫn không bằng niết bàn của tỉnh giác. Sự phủ nhận quyền năng và hạnh phúc của cõi trời được coi là yếu tố vô thần của đạo Phật.

Để giác ngộ chúng sinh, đức Phật dạy mọi chúng sinh đều có tâm thức chân thật là trạng thái giác, do lìa tâm giác mà mộng mới thành hình, chỉ cần tỉnh mộng thì giác tự hiện về. Giác tâm còn gọi là Phật tâm hay Phật tính là thật tính của mọi tâm mộng mê, nói đúng hơn là thật tính của nhất thiết chúng sinh, vì vậy đức Phật nói "hết thảy chúng sinh đều có Phật tính”, và Phật tính đã là thật thì luôn bất biến, không bị mê tác động gây sinh diệt nên chiếu theo sự thật thì chúng sinh bản lai vốn là Phật, và bản lai này không hề thay đổi cho dù ở Phật hay chúng sinh cũng đều bình đẳng, nhưng do mê mất tâm bản lai mà tự dưng thành chúng sinh và khi giác thì chúng sinh lại vẫn là vị Phật xưa nay mà không hề là vị Phật mới thành, như người tỉnh mộng thấy mình vẫn là mình như bao giờ. Do vậy Phật và chúng sinh chỉ khác ở tâm mê hay giác và vì vậy sự độ sinh không ngoài việc phá mê hiển giác qua việc phát tâm bồ đề. Lục tổ Huệ Năng dạy "phàm phu tức Phật, phiền não tức bồ đề, niệm trước mê là phàm phu, niệm sau giác là Phật, niệm trước chấp cảnh là phiền não, niệm sau lìa cảnh là bồ đề”. Niệm trước niệm sau đều thuộc tâm hành, thế nên giác hay mê, phiền não hay bồ đề đều do tâm, vì vậy sự tu hành chủ yếu ở việc điều tâm mà không liên quan gì đến cầu xin. Song đáng tiếc tuyệt đại đa số tín đồ do chúng sinh tri kiến mê muội che mờ nên không nhận ra thật Phật là tâm bản lai, vì vậy quên mất chân Phật nơi tự tâm bản giác, mà khăng khăng nhận hóa thân Phật là Phật, do vậy dù mỗi ngày đều quỳ trước tôn tượng cầu nguyện, vẫn không thật sự gặp Phật bởi vị Phật trong tâm họ chỉ có thân mà không có tâm Phật đồng nghĩa với vị “Phật vô giác”, do đó họ không cầu tỉnh mộng chỉ cầu đức Phật giúp họ nuôi dưỡng giấc mộng sao cho đẹp và lâu bền, bằng sự thiết tha cầu xin cho thân mà bỏ phế tâm. Hiện tượng này chứng minh cho lời dạy trong Hoa nghiêm kinh "lìa bồ đề tâm tu mọi thiện pháp đều là nghiệp ma”, mộng cản trở thức tỉnh nên mộng nào cũng đều là ma nghiệp bất luận nó là thiện hay ác, mộng lành hay dữ.

Mê có nhận thức theo mê, giác có hiểu biết đúng thật với giác, khi người mê được chỉ bày và hiểu biết đúng thật thì mê tan giác hiện, vì vậy đức Phật thị hiện nơi đời để mở bày tri kiến chân thật của ngài, được gọi là Phật tri kiến giúp chúng sinh nhận ra chân lý, phá trừ tri kiến u mê chấp vọng xưa nay.

Đó là lý do đạo Phật được gọi là đạo giác ngộ và đây chính là Phật quả và cõi thật là niết bàn mà chỉ có giác ngộ mới nhận ra.

E. Ngón tay và mặt trăng.

Phật và chúng sinh chỉ khác nhau ở tâm mê và không mê, để giác ngộ cần phải dạy chúng sinh hiểu biết về mê, sự hiểu biết này là giác tri kiến còn gọi là Phật tri kiến. Nhưng do chúng sinh mê muội không thể trực tiếp hiểu được thật pháp, nên khi chỉ dạy Phật tri kiến cho chúng sinh, đức Phật bó buộc phải dùng tri kiến của chúng sinh làm phương tiện để khai mở Phật tri kiến, lại sợ do tri kiến u mê khiến phàm nhân nhận lầm phương tiện đó là Phật tri kiến nên đức Phật phải nhắc nhở tri kiến phương tiện ấy giống như ngón tay chỉ trăng và Phật tri kiến là trăng, Thai gia gọi đó là "vị thật khai quyền”, hàm nghĩa vì thật pháp tức Phật tri kiến mà mở bày phương tiện bằng chúng sinh tri kiến. Vì lẽ này về lập trường chúng sinh tri kiến tức tục đế thì đức Phật có thuyết pháp, và các pháp này được gọi là hóa pháp hay quyền pháp mà không hề là thật pháp, nhưng trên lập trường Phật tri kiến tức chân đế hay đệ nhất nghĩa đế thì đức Phật không hề thuyết pháp, bởi lẽ thật pháp không thể nói được bằng ngôn từ và các pháp không thể thuyết này mới chính là thật pháp giác ngộ, vì thế đức Phật tuyên thuyết "nhược nhân ngôn Như Lai hữu sở thuyết pháp tức vi báng Phật, bất năng giải ngã sở thuyết cố”, có nghĩa nếu nói Như Lai thuyết pháp là hủy báng Như Lai, do không thể hiểu những gì ta nói”. Vì vậy mà có các pháp trái nhau trong các kinh điển, nếu tu học theo hóa pháp tất thấy có các pháp sai biệt, nhưng nếu hiểu thật pháp sẽ nhận ra đức Phật chỉ nói duy nhất một pháp, bởi pháp nào cũng là thật pháp.

Các nhà học giả cũng như các tri thức học vị tiến sĩ thậm chí một số pháp sư đều là những người nghiên cứu giảng nói thâm sâu về các ngón tay, họ dạy nhau những kiến thức quảng bác về ngón tay mà tuyệt nhiên quên hẳn mất trăng, và trăng luôn nằm ngoài phạm vi kiến thức của họ, thế nên chẳng có ai trong số này giác ngộ. Ngay đến tôn giả A Nan dù là người biết mọi ngón tay của đức Phật nhưng chỉ chứng tiểu quả, song các vị đại A la hán chỉ cần một ngón đủ để chứng Thánh quả.

F. Tứ liệu giản và ngón tay.

Thiền tông gọi "ngón tay chỉ trăng” là “chỉ nguyệt”, ngón tay là chỉ, trăng là nguyệt, chỉ là phương tiện tức văn tự ngôn từ hay phân biệt pháp, nguyệt là cứu cánh tức phi văn tự và vô phân biệt pháp. Chỉ nguyệt là hạt nhân được dùng để thiết lập nên cương yếu tu tập của Thiền tông gọi là tứ liệu giản.

Điều đầu tiên trong Tứ liệu giản của Thiền tông là "bất lập văn tự”, Ni Vô Tận Tạng hỏi Lục tổ "ngài không biết đọc làm sao hiểu được nghĩa kinh?” ngài đáp "diệu lý của chư Phật chẳng liên quan gì đến văn tự”. Khi dùng văn tự hay ngôn từ miêu tả con cù lần cho bọn trẻ, dĩ nhiên văn tự ấy không thật là con cù lần mà chỉ là phương tiện để hình dung ra cù lần, cũng vậy những ngôn từ và văn tự được đức Phật dùng để chỉ bày thật pháp cũng là phương tiện như ngón tay chỉ trăng mà không hề là thật pháp, do đó mà bất lập văn tự, đừng ngộ nhận "bất lập” là không sử dụng hay vứt bỏ mà bất lập có nghĩa không chấp tức không bị chữ nghĩa trói buộc, vì đó chỉ là phương tiện không phải cứu cánh, như thuyền là phương tiện sang bờ, bờ mới là cứu cánh nên "lập bờ không lập thuyền”, vì thuyền không liên quan gì với bờ. Mạnh tử cũng nói "nếu tuyệt đối tin theo sách vở thì thà đừng có sách vở”.

Kế tiếp là "giáo ngoại biệt truyền”, giáo chỉ cho các phương tiện như kinh sách văn tự, giảng nói tức ngón tay, phương tiện là thứ cần nương nhưng không được trụ vào, do không trụ nơi ngón tay mới nhận ra trăng bên ngoài ngón tay, như mượn thuyền qua sông, đến bờ thì bỏ thuyền, trăng và bờ là cứu cánh nằm ngoài phương tiện ngón tay và thuyền. Học nhân thường ngộ nhận phương tiện văn tự hay lời lẽ miêu tả thật pháp là thật pháp, như thường nghĩ quyển kinh này là kinh Kim cương, nhưng kỳ thực quyển sách kinh ấy chỉ là văn tự Kim cương tức ngón tay chỉ thật pháp Kim cương, nhưng bị chúng sinh tri kiến cho đó thật sự là giáo pháp Kim cương. Để giúp học đạo nhân không nhận lầm văn tự Kim cương là thật pháp nhất thừa, nên nhấn mạnh đức Phật và Tổ sư chỉ truyền cứu cánh thật pháp vượt ngoài giáo, như có bỏ cú mới nhập nghĩa, cú là phương tiện, nghĩa là cứu cánh. Ngài Huyền Giác khuyến cáo người tu học nếu chấp văn tự là giáo pháp thì càng học càng mê, đó là lý do kết luận "giáo ngoại biệt truyền”.

Tiếp theo là "trực chỉ nhân tâm” do mê giác đều nơi tâm và vạn pháp đều lưu xuất từ tâm, nên tâm là gốc sinh mọi pháp, vì thế ngược dòng mê giác tìm về cội nguồn là bản tâm, gốc rễ của mê giác, nếu xuôi dòng theo mê giác thì càn mê sâu, ngài Huyền Giác nói "vào thẳng tận cùng chỗ Phật ấn chứng, hơi đâu mà lựa lá tìm cành”, đức Phật đã chỉ dạy bản tâm là Phật tức gốc rễ của chư Phật và chúng sinh, vậy sao không tìm thẳng bản tâm mà phải học hỏi các pháp ngoài tâm như lá cành. Lục tổ Huệ Năng nói "một niệm ngộ thì chúng sinh là Phật, đã biết muôn pháp đều ở tự tâm, sao không từ trong tự tâm thấy ngay chân như bản tính”.

Cuối cùng là "kiến tính thành Phật”, Lục tổ nói “tâm mê chỉ thấy bên ngoài, nên tu hành cầu tìm Phật ngoài tâm”, mà không hề biết hễ nhận ra tự tính tức bản tâm vốn chẳng mê chẳng giác thì gọi là giác ngộ thành Phật. Lục tổ nhắc nhở "Bồ tát giới kinh nói “tự tính của ta vốn thanh tịnh” nếu nhận ra tự tâm, thấy được tự tính này sẽ thành Phật đạo”. Thấy tự tâm là Phật thì giác ngộ, nếu thấy Phật ngoài tự tâm thì đó là chúng sinh, vì vậy Phật lấy pháp làm thân và khẳng định sắc thân phi thị Phật, do đó Thiền tông phán "kiến tính thành Phật”.

G. Nhị đế - Chân đế và Tục đế.

Như chúng ta đã biết, trong Phật pháp phân thành hóa pháp hay còn gọi là phương tiện pháp (ngón tay) và thật pháp còn gọi là cứu cánh pháp (trăng). Hóa pháp là phương tiện diễn bày thật pháp bằng chúng sinh tri kiến thông qua văn tự và ngôn từ được dùng làm kí hiệu của tri kiến, và được ví như ngón tay. Thật pháp là cứu cánh tức thật pháp được nhận biết bằng Phật tri kiến thông qua nghĩa liễu nghĩa của văn tự hay trí liễu nghĩa của thức vô phân biệt.

Mọi sự vật trong thế gian bất luận hữu hình hay vô hình đều luôn có hai mặt đối kháng như ngày và đêm của thời gian, sống và chết của sinh mạng, yêu và ghét của tình cảm. Phàm có khổ tất có sướng, có được thì có mất, và như thế hai thứ đối kháng này là hai mặt của một pháp thế gian nên không thể lìa nhau, vì vậy hễ có cái này tất có cái kia, cái này mất thì cái kia cũng mất, như có thiện ắt phải có ác, có phúc tất có họa, có Ma thì tự nhiên có Phật, hễ họa mất thì phúc cũng mất, hay Ma không còn thì Phật cũng hóa không. Ngẫm cho cùng thì hai pháp đối lập ấy có chung một gốc, vậy nếu nhận định trên gốc thì chúng là một, nếu lìa gốc xét theo tướng trạng thì chúng là hai, đại loại như cùng một cây, nhưng có hai cành, xét theo cành thì có hai, theo cây thì chỉ có một. Lìa bản (gốc) sẽ khởi phân biệt có hai cành, chúng sinh quen theo thức phân biệt thấy có hai nên phát sinh chọn lựa (thủ xả), đạo Phật gọi mọi nhận định trên lập trường thức phân biệt là thế tục đế, nói tắt là thế đế hoặc tục đế. Từ bản (gốc) quán sát thì hai cành chỉ là một cây, nên không khởi phân biệt thủ xả, đạo Phật gọi sự nhận thức từ bản này là chân đế hay đệ nhất nghĩa đế hoặc thắng nghĩa đế. Như vậy mọi hóa pháp đều là pháp phương tiện thuộc thế tục đế và thật pháp là cứu cánh pháp thuộc đệ nhất nghĩa đế.

Tựu chung tục đế (lìa bản) là thức phân biệt do tâm động loạn từ một pháp sinh vạn pháp, còn chân đế (y bản) là trí vô phân biệt nên tâm bất động thấy vạn pháp vốn chỉ là một. Bản là thật pháp nên các pháp từ bản sinh đều là thật pháp nên thuộc giác, mọi tri kiến từ giác được gọi là Phật tri kiến. Lìa bản là pháp hư vọng nên thuộc mê, các tri kiến mê được gọi là chúng sinh tri kiến.

Chúng sinh là Phật lìa bản, Phật là chúng sinh quy bản, kinh Pháp Hoa ví dụ trưởng giả tử lìa nhà, quên mất cố hương (bản) nên phải chịu kiếp cùng tử tha hương, may được trưởng giả đem về lại chốn quê cũ (quy bản) và cùng tử trởlvêf vị trí trưởng giả tử như xưa mà không phải bây giờ mới thành trưởng giả tử. Thế nên nói theo tục đế thì đức Phật thành đạo dưới cội cây bồ đề, nếu nhìn theo khía cạnh của chân đế thì không hề là thành Phật mà chỉ là sự quy bản để trở về với Phật quả xưa nay. Thai gia gọi sự kiện này là "cửu viễn thật thành” có nghĩa bất cứ sự thành Phật nào chẳng qua cũng chỉ là sự phục hồi địa vị vốn sẵn là Phật xưa nay.

Bản tâm của hết thảy chúng sinh vốn đã là Phật nhưng vì vong thất bản nên từ Phật thành chúng sinh. Nay muốn thành Phật chỉ cần quy bản thì chúng sinh sẽ trở lại là Phật. Do vậy đức Thế Tôn dạy rằng "Ta là Phật đã thành và chúng sinh là Phật sẽ thành”.

H. Vạn pháp và nhất pháp.

Huyền Giác đại sư nói "nhất pháp biến hàm nhất thiết pháp”, một pháp biến khắp mọi pháp. Cứu cánh là thật luôn chỉ có một nên gọi thật pháp là nhất pháp. Phương tiện luôn biến hóa thay đổi nên gọi chung là nhất thiết pháp. Nói nhất pháp biến hàm nhất thiết pháp hàm ý trong mọi phương tiện hóa pháp đều có sự hiện hữu của thật pháp cứu cánh. Đại sư dẫn giải bằng ví dụ "nhất nguyệt phổ hiện nhất thiết thủy, nhất thiết thủy nguyệt nhất nguyệt nhiếp”, một trăng hiện trên mọi dòng nước, tất cả các ánh trăng trên các con nước đều nhiếp nơi một trăng. Nếu là trăng thật sẽ hiện khắp mọi sông hồ, nhưng nếu là bóng trăng thì chỉ hiện ở một hồ nước. Tất cả trăng hiện ở mọi con nước đều từ trăng thật hiện khởi, nên trăng thật nhiếp hết mọi trăng nước, nếu là trăng thật thì mọi trăng nước đều bất dị, nếu là trăng nước thì mọi con trăng sẽ khác nhau, nên nói là nhất tức nhất thiết và nhất thiết tức nhất. Phương tiện hóa pháp thì có vô số, song cứu cánh nhất thật pháp thì chỉ có một nên nói "phương tiện hữu đa môn, cứu cánh quy nhất lộ”.

Hơn nữa thật tính của các pháp vốn không, các pháp tuy giả nhưng bản thể vốn không, không chẳng ngại giả, giả cũng chẳng ngại không, không chính là giả, giả cũng là không, đó là nghĩa trung đạo tự tại giải thoát.

Do bát nhã nhận chân được thật tính trung đạo nên tự tại tùy duyên với giả không mà không cần phải xả giả cầu không, lại mượn giả để lập nhất thiết pháp, và dùng không để phá nhất thiết pháp, vì vậy lập mà vẫn không lập các pháp, gọi đó là Pháp vương, tự tại giải thoát với mọi pháp. Nếu vô trí sẽ phải vướng mắc vào “thủ không xả giả”, gây nên sự trói buộc, vì vậy đại sư Huyền Giác gọi đó là tâm xảo ngụy, ngài nói "học nhân bất liễu dụng tu hành, chân thành nhận tặc tương vi tử”, nếu cứ tu hành theo tâm xảo ngụy, xả vọng cầu chân ắt sẽ nhận lầm gã giặc trói buộc làm người con giải thoát.