Khai Thị Pháp Ngữ Hòa Thượng Thích Thiện Huệ

ĐT 9.1.22

Phụ lục.

Các điểm bất đồng về hai thứ cúng dường.

- Chúng sinh chỉ biết cúng dường hóa Phật, Bồ tát cúng dường tất cả, từ hóa Phật đến thật Phật.

- Chúng sinh dùng tài vật cúng dường, Bồ tát dùng nhiêu ích hữu tình cúng dường.

- Thời mạt pháp chúng sinh chỉ biết tạo tượng thờ phụng, cho đây là sự cúng dường Phật. Bồ tát cúng dường chư Phật bằng y lời Phật dạy cứu khổ cứu nạn chúng sinh, không lìa bồ đề tâm, không bỏ bồ tát hành.

Các điểm bất đồng về hai thứ tạo tượng.

- Do không nhận ra chân thân Phật vốn là thanh tịnh pháp, chúng sinh nhận hóa thân Phật là Phật, vì vậy chỉ biết tạo tướng hóa thân thờ phụng.

- Chúng sinh dùng tạp chất và thợ thế gian tạo tượng hóa Phật cúng dường. Bồ tát dùng công đức và bi trí độ sinh làm chất liệu và thợ khéo tạo tượng chân Phật cúng dường.

- Hóa thân là sắc thân do tứ đại hợp thành, tượng hóa thân do các tạp chất tạo thành. Các sắc chất đều có hình tướng, đức Phật xác định trong kinh Kim Cương các sắc tướng đều là hư vọng, đồng thời phủ nhận thấy thân tướng Phật là thấy Phật qua đối thoại với trưởng lão Tu bồ đề "Có do thấy thân tướng là thấy Phật không?" "Thưa không, thấy thân tướng không phải là thấy Phật". Phàm có bốn tướng, nhân, ngã, chúng sinh và thọ giả đều không phải là Phật. Như vậy theo tục đế thì gọi tượng là Phật nhưng theo chân đế thì hoàn toàn không là. Cổ đức thuyết kệ:

Nê tố mộc điêu kiêm thải hội, đồ thanh mạt hoàng hựu tráng kim.

Nhược ngôn thử thị Như lai tướng, tiếu sát nam hải Quan thế âm.

(bùn đất khắc gỗ vẽ màu mè, bôi xanh phết vàng lại tô kim, nếu nói đây là như lai tướng, cười chết nam hải Quan thế âm).

- Tượng thân tướng chỉ là phương tiện tạm gọi là Phật, nên việc tạo tượng cũng có phúc báo rất khiêm tốn không thể gọi là công đức vì thuộc phương tiện nên chỉ là phúc báo nhân thiên.

- Tạo tượng chân thân có nghĩa tượng thật sự là Phật, Phật thật sự là tượng. Đức Phật thị hiện nơi đời để chỉ dẫn cách tạo tượng chân chính này. Dùng tâm bồ đề là người thiết kế, trí huệ là thợ khéo, công đức là chất liệu, thân làm khuôn, pháp làm lò tạo thành một pho chân thân Phật.

- Bất cứ đệ tử Phật nào chẳng luận cư sĩ hay tu sĩ cũng có thể tự tạo nên pho tượng chân thật, với năng lực nhiêu ích hữu tình, đầy đủ công đức thượng cầu hạ hóa. Dĩ nhiên đúc tạo pho tượng công đức đó rất khó, nhưng đại trượng phu đệ tử Phật không sợ khó, chỉ sợ ý chí hèn yếu khiếp nhược lùi bước trước mọi khó khăn.

- Sợ khó nên không dám đối diện với các thử thách của con đường giải thoát là một nỗi u mê. Chỉ biết quý trọng thực hành phụng thờ tôn tượng hóa Phật mà không tôn trọng thực hành chính pháp độ sinh, do không biết Phật và pháp độ sinh là một, đó là điều mê muội thứ hai.

- Chỉ có hàng Bồ tát phát tâm mới hiểu biết và đủ hùng lực để tự tạo pho tượng chân thân Phật.

- Bằng trí huệ đệ tử Phật sẽ nhận ra phụng sự chúng sinh vừa là sự cúng dường tối thắng trong mọi pháp cúng dường, vừa là cúng dường chân thật cho Pháp thân Phật, và cũng vừa là việc tạo nên pho tượng công đức Báo thân viên mãn cho nhất thiết chúng sinh được diệt khổ đắc lạc. Cuối cùng là kết luận "lợi lạc (phụng sự) chúng sinh là công đức thù thắng hơn mọi công đức".

Phật Học Và Vô Sư Trí

Phật học là một nền học thuật vô cùng bao la đến độ có thể nói là vô tận, vừa là triết học nhân văn, vừa là đạo học giảng dạy cách thực hành để thân tâm luôn trụ trong khuôn khổ an toàn và hạnh phúc cho bản thân và tha nhân, nên được coi là một tôn giáo gọi là đạo Phật. Phật học không chỉ được giáo dục ở các cơ sở gọi là Phật học viện mà còn ở một số các trường đại học danh tiếng trên thế giới, và cấp văn bằng tiến sĩ Phật học như các môn học khác. Nhưng ngoài khoa Phật học thế gian đó, Phật học còn là môn học chưa từng có ở thế gian, tạm gọi là xuất thế gian, môn này chuyên về thật pháp tức chân lý tuyệt đối, ngoài tầm suy nghĩ và luận bàn của kiến thức, nên khác với lối giáo dục cổ điển của kiến thức, phương pháp dạy của môn này theo lối không dạy mà dạy, không học mà học, không tốt nghiệp mới tốt nghiệp, từ dạy đến học, và cho đến tốt nghiệp toàn bộ đều nằm ngoài sự hiểu biết của thế gian, mọi kiến thức của nhân loại dù là tôn giáo hay khoa học đều nghĩ không ra và nói không được, do vậy môn này không dạy kiến thức, không lãnh bằng tiến sĩ, mà chỉ dạy mở bày vô sư trí, và chỉ có những ai vô sư trí mới tự chứng biết với nhau thế nào là môn xuất thế gian vô tận bao la của Phật học.

Phật có nghĩa giác ngộ, và dĩ nhiên giác ngộ chỉ cho sự nhận biết sự thật của nhất thiết pháp, thế nên giác ngộ thuộc về trí huệ phi hình tướng, nên kinh điển đại thừa thường nhấn mạnh "Phật lấy pháp làm thân, thanh tịnh như hư không” nói rõ hơn là lấy trí huệ giác ngộ làm thân Phật, mà kinh điển thường gọi là pháp thân Phật, như vậy Phật thật sự là huệ giác mà không hề là sắc thân có 32 tướng. Chúng sinh nhận 32 tướng là Phật nên dùng mắt để thấy, nhưng thật Phật không phải sắc tướng mà là huệ giác tức thật trí, nên không thể dùng mắt thấy được pháp thân, vì vậy chỉ những ai chứng được huệ giác mới thấy được pháp thân Phật tức thật Phật phi sắc tướng. Vậy thế nào là huệ giác? Để giải đáp trước nhất phải hiểu đạo Phật là gì, cũng như cứu cánh của môn Phật học còn gọi là bát nhã học.

Đạo Phật là gì?

Đạo Phật hiểu theo nghĩa bình dân phổ thông là một tôn giáo phụng thờ Phật và tu tập theo giáo pháp của Phật. Phật giáo đồ thì hiểu đạo Phật là con đường tu tập cầu tìm sự giác ngộ giải thoát khỏi sinh tử luân hồi và Phật chính là bậc giác ngộ.

Đa phần các Tôn giáo tin vào sự sáng tạo vạn vật của Thần nên Thần biểu trưng cho tinh thần chân thiện mỹ, các Thiên sứ cũng như những người được mặc khải làm ngôn sứ cho Thần có sứ mệnh rao giảng về sự chân thiện mỹ của Thần và cõi Thần được gọi là thiên đường, đồng thời khuyên dạy nhân loại nên tin vào và đáp lại tình yêu của Thần bằng sự kính yêu ngài như ngài đã yêu thương ta trong tinh thần chân thiện mỹ, nhờ vậy sẽ được về cõi trời vĩnh hằng. Tôn giáo hữu Thần chủ trương các thụ tạo bao gồm nhân loại, thế giới và vạn vật đều là những thật thể vô thường tạm thời phải chịu sinh diệt, phúc họa, chỉ có Thần và cõi trời mới là các thật thể thường hằng và an lạc.

Đạo Phật cho rằng mọi pháp bao gồm danh và sắc đều mang tính duyên khởi nên vô thường và vô ngã, đã được tạo ra tất nhiên do hợp duyên sinh, các hợp duyên ấy gồm Thần, phép màu và các vật liệu thuộc đất nước gió lửa hợp thành mọi tạo vật, và đã có sinh tất có diệt, do vậy các pháp duyên sinh đó đều không phải thật thể (ngã), nên hư huyễn không thật. Đã vô ngã không thật thì toàn thể thế giới đều không thật, mọi thứ như mộng, và mộng chỉ là hiện tượng mơ hồ của chân thật. Sự thật của toàn thể mộng là chân lý mà đạo Phật nhắm đến, và giác ngộ là chứng thực được chân lý mà đạo Phật gọi là thật pháp của nhất thiết pháp. Thật pháp là chân lý vốn chỉ có một, nhất thiết pháp là mộng huyễn pháp, như Tuệ Trung thượng sỹ diễn bày "khi mơ lắm nỗi lúc tỉnh toàn không”, lắm nỗi là đủ mọi pháp, “toàn không” là sự thật của “lắm nỗi”. Vì vậy cứu cánh của đạo Phật không hề là bất kì cảnh giới nào trong "lắm nỗi”, ngoài cảnh giới thật “toàn không” của chân lý gọi là niết bàn, và trí huệ nhận ra thật pháp "toàn không” gọi là thật huệ, và thật huệ vừa phá vỡ vừa hợp nhất thế giới "lắm nỗi” của mộng huyễn dẫn đến giác ngộ chân lý "toàn không” nên chính là trí huệ giác ngộ gọi tắt là huệ giác hay “không huệ”, và chỉ duy nhất huệ giác tức huệ không mới là “thật trí huệ”, người nào khai mở được thật huệ thì giác ngộ chân lý "toàn không”, bấy giờ sẽ thấy toàn thể pháp thân Phật, và ai thấy được toàn thể pháp thân người ấy chính là Phật. Vì chỉ có Phật mới có thật trí thấy được trọn vẹn pháp thân, đến ngay như hàng thập địa Bồ tát cũng mới thấy bán phần pháp thân. Chỉ có huệ giác mới thấy toàn phần pháp thân nên huệ giác chính là pháp thân và cũng là thật Phật. Còn đức Phật mà nhân loại thấy biết là một vị tu sĩ có trí huệ và từ bi, được nhận diện qua các hình tượng mà ngay đức Phật bằng huệ giác đã phủ nhận mọi hình tượng sắc tướng đều không phải Phật, như Hoa Nghiêm kinh dạy “chư Phật pháp thân bất tư nghì, vô sắc vô hình, vô ảnh tượng”, pháp thân chư Phật chẳng thể nghĩ bàn, không sắc không hình tượng, bởi mọi sắc tướng đều là hư vọng, như kinh Kim Cương dạy “mọi sắc tướng đều là hư vọng”, do Phật chính là trí giác không phải thân giác, nên thân sắc chẳng liên quan gì đến Phật, cần nhận rõ huệ giác là pháp thân, sắc thân 32 tướng là hóa thân, thân có "lắm nỗi” thiên vạn hình hài khác nhau, nhưng huệ giác "toàn không” thì chỉ là một như nhau, vì thế nếu nhận sắc là Phật thì bỏ mất huệ giác tức Phật ở nơi ta và muôn loài, do vậy sinh tà kiến hoang tưởng Phật là Phật và ta là ta, Phật không thể thành ta và ta cũng không thể thành Phật, Phật và ta là hai thực thể hoàn toàn khác nhau.

Phật học và Thế học.

Học hỏi để có kiến thức hiểu biết về những sự kiện hay hiện tượng trong đời sống, cũng như phát minh những thứ từ phụng sự cho đến hủy diệt mọi loài, đó là học thuật của thế nhân gọi là Thế học. Tựu chung thế học là sự truyền dạy và học hỏi các kiến thức về mọi sự vật ở thế gian, nhưng đều nhắm đến sự tìm kiếm hạnh phúc cá nhân, Thần học của tôn giáo hứa hẹn ban thưởng cho loài người một tương lai tốt đẹp ở cõi trời, thế học thì tập trung nghiên cứu tìm cầu các phương án có lợi ngay trong đời này. Đạo Phật gọi mọi học pháp đó là thế gian pháp.

Khác với thế học, Phật học là nền học thuật dạy phát triển thứ trí huệ không hề thấy ở thế gian, đó là trí huệ nhận chân được chân lý của vạn pháp (vạn vật) gọi là thật pháp, trí huệ nhận ra thật pháp của vạn vật gọi là thật trí, do vậy đạo Phật thiết lập một đức tin vào thật trí cùng thật pháp gọi là chính tín, mà không đặt đức tin vào sự lệ thuộc vào Thần linh hay bất cứ thứ gì khác, bởi đã lệ thuộc tất nhiên là xa lìa giải thoát, và đạo Phật cũng không dạy các thứ thế gian trí chỉ lý giải được sự cấu thành của vạn vật qua các hiện tượng vật lý, hóa học hay sinh học, cùng thứ kiến thức và đức tin chỉ kiếm lợi cho cá nhân. Thật trí có tính chân thật nên thanh tịnh, vì vậy cũng được gọi là thanh tịnh trí, và diệu dụng tự nhiên của thanh tịnh trí là lợi lạc chúng sinh, thể hiện tinh thần tự lợi lợi tha. Lại do tính thật của Thật trí nên thấu tỏ nhân quả thật sự của mọi hiện tượng, bao quát hiện tượng quan yếu nhất nằm ngoài cái học và hiểu bao la của thế học đó là hiện tượng sinh diệt của vạn vật, tác dụng của thật trí đã thành tựu được trí huệ liễu tri nhân quả, làm chủ được sự sinh diệt, đồng nghĩa với sự giải thoát luân hồi sinh tử, đó là mục tiêu tối hậu cứu cánh của Phật học, vì vậy Phật học là học thuật xuất thế gian. Tóm lại Phật học là sự chỉ dạy và tu học trí huệ về các pháp liễu sinh thoát tử, còn gọi là pháp xuất thế gian.

Thế học.

Con người từ khi nhận ra sự hiện hữu của mình cũng đồng thời nhận ra cảnh giới của vô tình lẫn hữu tình, nơi duy trì sự hiện hữu của mình, từ đây loài người bắt đầu tò mò muốn tìm hiểu về các mối nhân quả của vạn vật và thiên nhiên có ảnh hưởng và tác động đến sự sống của mình. Thuở ban đầu, do vì còn man di lạc hậu, chưa phát triển trí thông minh, đối trước mọi hiện tượng thiên nhiên lạ kỳ khó hiểu, loài người ngây ngô cho là “chắc hẳn các hiện tượng lạ lùng đó phải do những siêu nhân gọi là Thần linh tạo ra”, và rồi Thần từ trong trí tưởng tượng của con người xuất hiện và từ từ bước sâu vào trong đời sống của loài người, ban sơ họ cúng tế Thần để được mưa thuận gió hòa, mùa màng phong thu, dịch bệnh chấm dứt, dần dà bất cứ mong muốn nào vượt quá khả năng của bản thân, phải cần đến phép lạ, họ đều tự sáng tạo ra một vị Thần để cầu trợ giúp, từ đó Thần xuất hiện mỗi lúc một nhiều, nào là Thần tài, thần tình ái, thần hộ mạng cho đến Thần của mọi ngành nghề. Sự thờ phụng Thần cũng tinh vi hơn với các nghi lễ trang nghiêm và lý thuyết chi tiết hơn, được tổ chức và sắp đặt thành hệ thống, rồi trở thành nền học thuật được nghiên cứu truyền dạy, từ đó tôn giáo được thành hình và phát triển, tạm gọi đó là thời kỳ đầu kiến thức con người gắn chặt với đức tin sáng tạo của Thần, từ mọi nhân đến mọi quả nhất nhất đều do Thần tạo, nên Thần có toàn năng chi phối mọi thứ, như thay nhân đổi quả, chuyển hóa phúc họa, do vậy không có lý do nào không thờ phụng và không tuân theo ý Thần. Mọi học thuật thời bấy giờ như triết học, nghệ thuật, kiến trúc, luân lý, văn hóa cho đến tập tục truyền thống đều chịu ảnh hưởng về Thần. Đến khi nhân loại tích tập được nhiều kinh nghiệm và thông thái hơn đã giải mã được nhân quả thật sự của nhiều hiện tượng từ vô tình đến hữu tình không liên quan gì đến Thần mà chẳng qua chỉ là sự vận hành của các yếu tố vật lý và hóa học, các khám phá nhân quả vật lý phi thần linh này mở đầu cho sự tin vào nhân quả khoa học. Và từ đó nhân loại thừa thắng xông lên giải mã nhiều hiện tượng tự nhiên trước kia được cho là do Thần sáng tạo, họ tự hào với trí thông minh khoa học đầy sáng tạo của họ, không còn tin vào thứ “nhân quả thần linh” nữa, còn thậm chí cho niềm tin đó là thiếu khoa học, kém văn minh và mê tín lạc hậu. Trải qua bao thế hệ dựa vào nghiên cứu học thuật khoa học mà trí thông minh đó ngày một phát triển, không ngừng khám phá sáng tạo và giải quyết mọi thứ, mà không cần đến sự cầu nguyện Thần linh ban phép lạ nữa, bởi nhân loại đã tự có phép lạ, đó là kiến thức khoa học, do đó con người coi kiến thức khoa học là đỉnh cao của trí huệ và đáng tin cậy nhất, đến Thần cũng cần được khoa học chứng minh mới khả tín. Khoa học gia Tesla nói “Cái mà một người gọi là Thượng đế, một người khác gọi là các quy luật vật lý”. Chỉ có điều dù kiến thức khoa học tiến bộ vượt bực so với quá khứ, song chúng vẫn bất lực dậm chân tại chỗ, dù phủ nhận được sự sáng tạo của Thần linh nhưng vẫn mờ mịt về mối nhân quả chỉ ra nguồn gốc của bản thân và thế giới, mọi vật sinh ra từ đâu và chết đi về đâu vẫn là câu hỏi ngàn năm không có giải đáp, sinh là nhân quả tối sơ và diệt là nhân quả tối hậu, gọi chung hai mối nhân quả thủy và chung ấy là sinh diệt, kiến thức khoa học dù đã có thể thay Thần linh sáng tạo nhiều thứ nhưng vẫn bế tắc không đủ trình độ nhận chân và giải mã được nhân quả ban sơ và tối hậu, dù đã có nhiều nhà khoa học nỗ lực nghiên cứu đưa ra các giải đáp về vấn đề này song vẫn chỉ là ước đoán mông lung, không thuyết phục được mọi người, kể cả ngay trong giới khoa học gia và tôn giáo. Một số khoa học gia sau khi giải mã được nhiều hiện tượng liên quan đến Thần đã tin vào khoa học tự nhiên hơn vào Thần quyền, khiến nhiều người cho khoa học là vô thần, tuy nhiên khi một số khoa học gia danh tiếng phải bó não không tìm ra nhân quả nguồn gốc của bản thân và vũ trụ thì lại trở về với tư tưởng tiền sử của người bộ lạc nguyên thủy dùng từ “Thần sáng tạo” làm thứ đáp án bình phong cho các vấn đề không có lời giải, từ ngàn xưa đến nay, thứ gì thuộc về bất khả tư nghị, tức không nghĩ hay nói được thì đổ hết cho Thần là xong. Nếu đã tin Thần là nguồn gốc tạo ra ta và vũ trụ thì dĩ nhiên mọi hiện tượng trong tự nhiên như gió mưa, dịch bệnh, giông bão, sấm sét, sống chết, nhất nhất cũng đều phải do Thần tạo, nhưng nếu đã phủ nhận các hiện tượng ấy không do bàn tay của Thần thì lẽ dĩ nhiên Thần cũng sẽ không nhúng tay vào việc sáng tạo vạn vật. Ôi! Xem ra các nhà khoa học ấy không thật lòng tin mà chỉ vì bí lối nên nhận bừa có sự sáng tạo của Thần, quy hết cho Thần là đáp án tốt nhất và an tâm nhất về một vấn đề mà con người không nghĩ ra (bất khả tư) và không nói được (bất khả nghị), và vì thế khoa học chung quy vẫn không thể hoàn toàn thay thế Thần trong tâm trí loài người.

Tóm lại có thể chia các học thuật thế gian làm hai kỳ, sơ kỳ chịu ảnh hưởng lớn của Thần học, Thần trị vì mọi sinh hoạt của nhân loại như chính trị, văn hóa, nghệ thuật, triết học, đạo đức nhất nhất đều có bóng dáng của Thần. Thời hậu kỳ chịu ảnh hưởng của khoa học vật lý, mọi nhân quả của các hiện tượng tự nhiên đều do các tác động vật lý và hóa học tạo thành mà không có bóng dáng Thần linh nào trong đó, và Thần học dần dà bị thay thế bởi các khai phá và phát minh của khoa học.

Thời đại của Thần học và tôn giáo.

Ban sơ xu hướng tin vào uy lực sáng tạo của Thần đã đưa tôn giáo lên ngôi thống trị mọi tư duy và hành động của nhân loại, mọi học thuật đều chịu ảnh hưởng của Thần. Và đây là thời đại của Tôn giáo, bấy giờ tu sỹ là giai cấp được kính trọng và có quyền lực nhất, vì giới tu sĩ được coi là đại diện cho Thần dẫn dắt tín đồ. Tôn giáo cho rằng Thần sáng tạo ra mọi loài và thế giới, nhưng không nêu ra được mục đích tốt đẹp của sự sáng tạo, chỉ thấy trong sự sáng tạo này có trùng trùng vấn đề nan giải, và hầu như không thể giải quyết, vì những mâu thuẫn quyền lợi giữa người với người, giữa chủng tộc với chủng tộc và giữa quốc gia với quốc gia, tuy nhiên nhờ vào các tệ nạn của việc sáng tạo thế giới như chiến tranh, dịch bệnh, thảm họa thiên nhiên… đã trở thành những yếu tố mạnh mẽ đẩy con người tìm đến với Thần cầu xin tai qua nạn khỏi. Do con người thay mặt cho Thần mà không do Thần trực tiếp hướng dẫn, vì thế sự chỉ dạy của Thần được quá nhiều người thay mặt diễn dịch theo ý riêng, nên chung quy ý Thần thành ý ta, thực khó biết đâu là ý chính của Thần, để rồi phát sinh mâu thuẫn đưa đến chiến tranh và hận thù giữa các phe đại diện cho Thần, mà không phải là cuộc chiến giữa Thần và Ma. Vì vậy nên bảo rằng nơi nào có tranh chấp nơi ấy không thực có đạo đức, bởi vì thật sự chỉ có một đạo đức duy nhất và khi nó được tuân thủ mọi đấu tranh sẽ bị dập tắt. Chung cục tôn giáo dù là cánh tay hay hóa thân của Thần cũng đã không đem lại tình yêu thương và hòa bình an lạc cho nhân loại như Thần mong muốn mà ngược lại khiến các thụ tạo gây chia rẽ, hận thù và tiêu diệt lẫn nhau.

Thời đại của Khoa học và Robot.

Nhà khoa học Nikola Tesla nói “Khoa học đối lập với các giáo điều Thần học bởi vì khoa học được xây dựng dựa trên thực tế. Đối với tôi, vũ trụ chỉ đơn giản là một cỗ máy vĩ đại chưa bao giờ ra đời và sẽ không bao giờ kết thúc. Con người cũng không ngoại lệ với trật tự tự nhiên.”

Khoa học tuy phát minh mọi thứ phục vụ cho đời sống, nhưng vẫn không thể giải quyết các vấn đề cốt lõi cho nhân loại và thế giới là hòa bình, công bằng, bình đẳng và giải quyết sự chết, trái lại các phát minh khoa học còn khiến chết chóc, bất bình đẳng và bất công nhiều hơn, sở dĩ như vậy là vì thứ nhất kiến thức khoa học quá yếu kém về luân lý đạo đức, phát minh công nghệ và máy móc của khoa học chỉ giúp nhân loại hưởng thụ, mà không tác dụng gì đến nền hòa bình của thế giới và sự an lạc của nhân loại, ngược lại tiến bộ của khoa học còn tạo ra nhiều mối đe dọa diệt vong cho nhân loại hơn; hơn nữa khoa học dù đã giải mã được nhiều bí ẩn của vạn vật, nhưng vẫn không giải mã được mối nhân quả ban sơ nên vẫn không có câu đáp về nguồn gốc của nhân sinh và vũ trụ, vì không nắm vững được nhân quả gốc chỉ hiểu các nhân quả ngọn ngành nên không thể giải quyết được tận cùng mọi vấn đề, thế nên vẫn bó tay trước vấn đề sống và chết. nếu không hiểu tận gốc thì mọi kiến thức ngọn ngành kia không giải quyết được tận gốc mọi vấn đề, đó là lý do khoa học càng phát triển thế giới càng rối loạn, càng tham sân và tăng si mê, sự hạnh phúc cốt lõi của nhân sinh là an lạc hòa bình vẫn nằm ngoài sự thông minh của khoa học, thế nên dù sao đi nữa nhân loại vẫn phải dựa vào sự hiểu biết về đạo đức luân lý của tôn giáo để kêu gọi loài người bỏ bớt tham vọng riêng tư hầu có thể chung sống hòa bình, nhưng đó vẫn chỉ là mơ, và thực tế là kẻ thù của giấc mơ. Chung cục khoa học cũng giống tôn giáo không giúp nhân loại sống an bình hạnh phúc được.

Cả khoa học lẫn tôn giáo đều không thực sự đem lại hòa bình an lạc cho nhân loại và thế giới qua sự sáng tạo của Thần và phát minh của khoa học, thế nên tôn giáo đã thầm xác nhận con người những thụ tạo của Thần không thể có được đời sống hạnh phúc tốt đẹp ở đời này, nên đã hứa cho tín đồ một thế giới an lành hạnh phúc sau khi chết là thiên đường, còn khoa học chỉ cố tin vào phép lạ phát minh mọi thứ robot sẽ đem lại hạnh phúc cho đời sống, dù sự thật đã chứng minh không hề như vậy.

Xem ra chỉ có luân lý đạo đức mới là vật liệu chính yếu để tạo dựng nên một xã hội thái bình an lạc. Như vậy nếu nhân loại muốn sống trong thế giới hòa bình, công bằng, và an lành cần phải xây dựng đạo đức luân lý của tôn giáo hơn là lo trau dồi tiến bộ kỹ thuật, phát minh máy móc của khoa học. Tuy nhiên có quá nhiều tiêu chuẩn của luân lý và đạo đức tùy theo địa lý, văn hóa của mỗi quốc gia, và theo ý của những người giảng dạy về đạo đức, vì vậy đạo đức và luân lý thế gian đã không đem lại hòa bình an lạc thì chớ mà còn gây ra bao chiến tranh thảm họa cho con người. Nhưng dù sao đi nữa tin vào Thần vẫn tốt hơn tin Robot, tuy nhiên hiện đang là thời đại thống trị của Robot nên phe tin Thần cũng mê mệt Robot, dù phe tôn giáo vẫn biết Robot coi Thần là mê tín và Robot mới là Thần của nhân loại. Tốt nhất là làm sao có được Robot thông hiểu đạo đức, song làm thế nào có Robot đạo đức và đạo đức cũng không bao giờ là Robot.

Vì những lý do trên đức Phật không chỉ dạy về Thần linh hay khoa học mà chỉ dạy cách khai mở và ngộ nhập Phật tri kiến tức vô sư trí, được gọi là giác ngộ chân lý.

Vấn đề đâu mới là đạo đức chân thật, do có nhiều quan điểm đạo đức khác nhau được các nhà tiên tri thay mặt Thần rao giảng đã khiến các đạo đức đó mất hết đạo đức khi biến thành nguồn cội xung đột và tiêu diệt lẫn nhau giữa các tôn giáo. Đạo đức từ Thần nếu có hẳn chỉ là một duy nhất vì đó là bản thể của Thần, nay nhân danh Thần các nhà tiên tri ngôn sứ cho ra đủ mọi sản phẩm đạo đức khác biệt, chân giả lẫn lộn, quỷ thần khó phân, biến đạo đức duy nhất của Thần thành đủ loại đạo đức, đây là vấn đề do Thần không trực tiếp tiếp xúc chỉ dạy cho nhân loại mà chỉ mặc khải cho các tiên tri đại diện, song nhân loại mê muội vô trí không thể phân biệt đâu là tiên tri và đạo đức thật giả, thế nên thế giới có thêm một cuộc chiến, đó là chiến tranh Tôn giáo. Nếu chỉ có một đạo đức thì đó là chân đạo đức và như thế không thể có xung đột và thù hận nhân danh đạo đức.

Xem ra Tôn giáo chủ trương đạo đức, hành thiện mà còn không thể đem lại bình an cho nhân loại, nói gì đến khoa học coi nhẹ đạo đức và tính thiện hơn quyền lợi cá nhân hay chủng tộc. Tiếc thay cả hai loại kiến thức này đều là thứ tín ngưỡng có ảnh hưởng và chi phối mạnh mẽ trong mọi sinh hoạt của nhân loại.

Phật học.

Phật học phân làm hai nhánh, bao gồm phương tiện pháp còn gọi là thế gian pháp và cứu cánh pháp hay xuất thế gian pháp.

Thế gian Phật pháp.

Thế gian pháp hay phương tiện pháp là giáo lý tương đối, còn gọi là quyền pháp hay hóa pháp, các pháp này được diễn dương theo sự hiểu biết của nhân sinh thuộc về thức phân biệt, có nghĩa là có thể suy nghĩ (khả tư) và nói năng (khả thuyết) được, nên cũng giống như các học thuyết của mọi tôn giáo đề cao và phát huy sự hiểu biết và cách sống phù hợp với đạo đức luân lý, mà thế nhân thường gọi một cách rất bình dân là ăn hiền ở lành. Đạo Phật với hình thức này so với các tôn giáo đương đại thì đại đồng tiểu dị, nên sự tín ngưỡng đức Phật của Phật giáo đồ rất gần với đức tin vào Thần của tín đồ tôn giáo, đức tin này phát xuất từ quá nhiều sự không hoàn thiện, đầy bất trắc và tai ương của đời sống và thế gian, khiến họ cần có chỗ dựa cho tâm linh, vì họ ngầm hiểu rằng thế gian giống như tiệm cầm đồ và con người cầm cố sinh mạng của mình để nhận được hạnh phúc, một thứ phúc tạm thời cầm cố bằng sinh mạng và nếu không đủ phúc để chuộc lại thì là thảm họa đọa đày cho sinh mạng ấy, vì vậy con người không thể không dựa vào Thần Phật bằng sự thờ phụng cầu được che chở trong hiện tại, sau khi chết thì sinh về cõi trời, theo hay đại thừa Phật giáo thì sinh tịnh độ, điểm khác biệt là tín đồ đạo Phật tin có luân hồi nên coi nặng nhân quả báo ứng, xem trọng việc tu phúc, tuy nhiên vẫn bỏ qua vấn đề giác ngộ giải thoát, vì vậy đạo Phật gọi sự tu học này là Phật pháp thế gian, nói nôm na là "học pháp tại gia”, và đây cũng chính là hình thức đạo Phật góp mặt trong các đạo ở thế gian mà mọi người biết đến. Đại biểu cho học pháp này các học giả, giảng sư và các trường sở dạy Phật học cấp phát văn bằng. Do việc tu học đặt nặng vào sự thu thập kiến thức về Phật và niết bàn, mà bỏ lơ việc cầu tìm lại bản tâm Phật tính nên sự chứng đắc giác ngộ trở nên hy hữu nan đắc, điều này là yếu tố biểu hiện cho thời mạt pháp, và đây mới chính là pháp tu tại gia phi giải thoát, mà thế nhân quen gọi là đạo Phật.

Xuất thế gian Phật pháp.

Đức Phật tuyên thuyết "như nước nơi biển cá chỉ duy có vị mặn, đạo ta cũng chỉ duy có vị giải thoát”, đạo Phật đã giải thích sở dĩ chúng sinh bị luân hồi sinh tử trói buộc là do mê mất bản tâm, như người ngủ mơ quên mất hiện thật, khi tỉnh lại thì mộng tan trả lại hiện thật, cũng vậy giác ngộ sẽ làm tan cơn mộng sinh tử luân hồi và được giải thoát.

Quên mất bản tâm là mê, do mê bị sinh tử trói buộc, nếu tỉnh và thấy lại bản tâm gọi là giác ngộ, và khi ấy sẽ giải thoát khỏi sinh tử luân hồi. Vì lẽ này cứu cánh của đạo Phật là giác tức tỉnh để bản tâm lại tự hiện tiền. Do mê giác là sự tự nhận thức, có nghĩa tự mê mà không do ngoại vật nào tác động, tự mê là do một niệm vô minh hiện khởi che lấp thật trí nên sinh vọng tưởng thành mê, như người bị hôn trầm đưa vào giấc ngủ, còn tự giác là do thật trí "bừng tỉnh” xóa mất cơn mê thấy lại hiện thật. Đã tự mê thì cũng tự giác, thế nên chuyện mê giác không thuộc kiến thức mà do nơi thật trí của tự ta mê hay giác. Thật trí là trí biết thật, và sự biết thật này tất nhiên phải là trí hiểu chân thật của riêng mình, nên gọi là “tự thật trí”. Giác như bừng tỉnh cơn mộng, sự bừng tỉnh này thuộc phạm vi giác của tự thật trí, nên chỉ có tự thật trí mới được gọi là trí giác hay huệ giác, mà chưa từng nghe có kiến thức giác ngộ bao giờ, vì vậy sự học Phật theo kiểu giáo dục thế gian là dạy và học cho đến tốt nghiệp lãnh văn bằng tiến sĩ đều vô tác dụng đối với sự nghiệp tu tập giác ngộ giải thoát.

Cứu cánh pháp là giáo lý tuyệt đối ở mọi thời không, cũng được gọi là thật pháp (chân lý). Khác với nền học thuật thế gian dùng sự thông minh của chính mình làm chìa khóa đa năng mở từng cánh cửa bí mật của sự vật, nhưng oái oăm thay chiếc khóa đa năng lại lúng túng không biết làm thế nào để tự mở, và mọi bí ẩn của bản thân vẫn bị khép kín lâu nay bất chấp kiến thức khoa học tiến bộ tới đâu, điều này cho thấy chìa khóa đa năng rất thông thái của khoa học vẫn ngây ngô không thể mở toang cánh cửa nhân quả bí ẩn của bản thân, khoa học tự hào biết đủ mọi thứ nhưng lại không tự biết mình, đó là do khoa học chỉ là môn tha trí mà không có tự trí. Tha trí là kiến thức "lắm nỗi” thuộc mê, tự trí là trí huệ "toàn không” tức giác.

Người học pháp cứu cánh của Phật học vận dụng trí thông minh vào việc nhận chân được mọi sự thật về bản ngã và qua đó chinh phục được thân tâm tức điều phục được bản ngã, và dĩ nhiên trí biết rõ về mình là trí hiểu biết của riêng mình được gọi là tự trí và do biết thật nên mới là thật trí tức trí huệ biết thật, và ai cũng tự có sẵn đủ tự thật trí, vì tự có nên nằm ngoài việc dạy và học. Ví dụ như có hai cách để biết nước nóng hay lạnh, cách phổ thông là học hỏi qua các chuyên gia về nhiệt độ, về nước hoặc làm thống kê nơi 100 người uống nước, rồi kết luận nóng hay lạnh theo đa số…, mọi sự hiểu biết trên của ta vẫn chỉ là thứ kiến thức hiểu giả vì chỉ trộm sự hiểu biết của người làm của ta, ta vẫn không biết thật mà chỉ là giống như biết, đạo Phật gọi thứ biết trộm này là tương tợ trí. Cách ít phổ biến hơn là không cần học hỏi hay thống kê, cứ tự uống sẽ có được sự tự biết chính xác nóng hay lạnh, sự tự biết không thông qua việc học hỏi hay truyền dạy từ người khác này gọi là thật biết, đạo Phật gọi trí biết thật đó là thật trí, và thật trí đồng nghĩa với vô sư trí. Nhất thiết chúng sinh đều có thật trí tức tự trí, gọi chung là "tự thật trí”, nếu không có tự trí thì chẳng bao giờ tự tri được, cho dù có uống nước cũng không tự biết nóng lạnh, ai cũng có thể "tự biết” mọi thấy biết của tha nhân, tất nhiên cũng có khả năng tự biết cái biết của riêng mình, ví dụ như khi nghe pháp, mỗi người tự có cái hiểu riêng của mình về lời dạy của đạo sư, tức hiểu cái hiểu của đạo sư mà không phải hiểu cái của riêng mình, nên không phải tự thật trí, do vậy không thật hiểu cho dù có đa kiến thức góp nhặt mà vẫn không giác ngộ, thế nên đừng hiểu kiến thức uyên bác là trí huệ, những kiến thức thu thập được từ tha nhân đều giống như người tìm giải đáp nóng lạnh từ người khác, như vậy có hai thứ tự trí, nếu tự riêng biết các kiến thức từ tha nhân thì đó là “tự giả trí” tức biết những thứ mình không thật sự biết mà chỉ biết thứ mình trộm của người làm cái biết riêng, nếu tự riêng biết những thứ trực tiếp nhận biết không thông qua cái biết của tha nhân, như tự uống biết nước nóng lạnh thì đó là “tự thật trí”, và như thế mới là biết thật bằng thật trí, gọi là giác ngộ. vì lý lẽ này đức Phật độ sinh bằng cách giúp chúng sinh khai mở và ngộ nhập Phật tri kiến tức thật trí hay tự trí (trí tự có sẵn). Do tục nhân quen dựa vào sự học hỏi được tiền nhân hay chuyên gia chỉ dạy, nên chỉ tự biết qua cái biết không thật của tha nhân, rồi dạy lại kẻ khác, cứ vậy mà thế gian truyền dạy nhau sự hiểu biết trong mê muội dối lừa của tương tợ trí, nếu như chúng sinh mở bày được tự thật trí thì sẽ tự tri thật pháp gọi là giác ngộ, vì lẽ này tự thật trí chính là vô sư trí. Đạo Phật nhận rằng nhất thiết chúng sinh đều có tự thật trí, và trí này của chúng sinh bình đẳng với chư Phật, do vậy đức Phật tuyên thuyết hết thảy chúng sinh đều có Phật tính tức tự thật tính nên đều có khả năng thành Phật.

Xuất thế pháp bao gồm hai nhánh. Nhánh tự giác nhưng không giác tha nên giác ngộ không viên mãn vì vậy gọi là pháp xuất thế tiểu thừa của Thanh văn. Nhánh tự giác và nguyện độ nhất thiết chúng sinh, là sự giác ngộ viên mãn, đó là pháp xuất thế của đại thừa Bồ tát. Thật đại thừa chỉ nhìn nhận sự giác ngộ viên mãn tức thành Phật mới là thật đại thừa hay nhất thật, sở dĩ gọi là nhất thật vì cảnh giới của viên giác là thật và thật chỉ là một, nên không còn hai bờ mê giác, Phật và chúng sinh, để chứng với đắc, kinh Pháp hoa gọi nhất thật là bảo sở. Ngoài đó ra mọi giác ngộ khác thuộc tam thừa đều bị coi là quyền đại thừa, kinh Pháp hoa gọi các quả vị giác ngộ của tam thừa là hóa thành.

Lãnh noãn tự tri.

Lãnh noãn tự tri (tự biết nóng lạnh) là thành ngữ được Thiền tông sử dụng để nêu lên tư tưởng đốn tu trực chỉ vượt khỏi mọi phương tiện dạy và học qua văn tự và ngôn từ. Nhưng làm thế nào giác ngộ mà không có dạy và học? Vâng, dĩ nhiên vẫn dạy và học, nhưng khác hẳn với lối giáo dục phổ thông của Thế học. Lối học trực chỉ dạy người học phát khởi trí hiểu biết chân thật của riêng mình, và người học không học kiến thức của người dạy, chỉ dùng pháp trực chỉ làm phương tiện mở ra thật trí. Khi nói đến hiểu biết chân thật mà đạo Phật gọi là thật trí bao gồm hai yếu tố của chân thật, đó là cái hiểu đúng thật sự của ta và sự hiểu đúng cái thật của các pháp, kỳ thật hai yếu tố này chỉ là một bởi cái hiểu đúng thật của ta luôn luôn hiểu đúng sự thật các pháp. Đại khái thật trí là năng và thật pháp là sở, chỉ có thật trí mới nhận được thật pháp, cả hai năng và sở đều đã là chân thật, mà chân thật tức chân lý chỉ có một nên năng sở không hai, đồng nghĩa với không khác mà chính là (bất dị nhi tức thị). Thật tính của các pháp đều là không tính, nên năng và sở đều không, do đó khi lễ Phật xướng "năng lễ sở lễ tính không tịch”, người lễ và đối tượng lễ đều không tịch hàm ý đều là một thể chân thật. Đừng ngộ nhận mọi thứ hiểu của riêng ta như thích ghét, vui buồn đều là thật trí, xin thưa cái hiểu riêng nào nhận ra thật pháp mới là thật trí. Vì vậy làm thế nào cho thứ thật trí nhận ra thật pháp ấy hiện khởi? Đại sư Tỉnh Am tổ thứ 11 của Liên tông giải đáp "cửa chính yếu để vào (thật) đạo là phát tâm (bồ đề)”. Tâm bồ đề là tâm đại đạo thanh tịnh thệ độ nhất thiết chúng sinh, sở dĩ biết là thanh tịnh vì tâm rộng độ lợi ích chúng sinh tất không bị tham dục của ngã chấp nhiễm ô nên thanh tịnh, lại biết đó là đại đạo vì thệ độ muôn loài. Đức Phật trong kinh Hoa Thủ cũng dạy "thấy có phát tâm biết Phật chủng không dứt” bởi người phát tâm sẽ giác ngộ tức thành tựu thật trí chứng được thật pháp đắc quả bồ đề. Như vậy điều tiên quyết để mở bày thật trí chính là phát tâm bồ đề, do tâm thanh tịnh mà nhận chân được thật pháp tức chân lý của vạn pháp.

Sau khi phát tâm, dùng tâm này trực chỉ thể nhập vào các pháp để nhận ra tính thật thanh tịnh của nhất thiết pháp, như người uống nước tự biết nóng lạnh. Khi đức Phật chỉ ra cốc nước "độ sinh” có vị giác ngộ trong đó, hầu hết đồ chúng chỉ tôn kính thờ phụng cốc "độ sinh” và nghiên cứu vị giác ngộ qua kinh điển cũng như sự truyền dạy những trải nghiệm của các vị Tổ sư cao tăng, đó là tất cả kiến thức về Phật học của tăng tín đồ có được trong đời, họ cứ như người mù học trắng đen chỉ nói được nhưng không thực hiện được. Tuy cũng lắm người thực hành uống nước độ sinh nhưng do tâm không thanh tịnh cầu giác ngộ chỉ mong tìm vị hưởng dục trường sinh bất diệt, nên chung cục tìm không ra cả hai vị giác ngộ lẫn trường sinh, điển hình như Phật tâm thiên tử Lương Vũ đế và hầu hết các tín đồ làm mọi việc phúc với tâm bất tịnh nên chỉ có quả phúc đầy họa kèm theo, đó là lý do những người có phúc bất luận là vua chúa, lãnh tụ hay doanh nhân ban sơ làm gì cũng thành nhưng vì phúc có hạn nên khi đạt đến đỉnh điểm giới hạn của phúc thì phúc hết họa sinh, kết cục là của thiên trả địa, thân bại danh liệt, thảm cảnh còn hơn thuở chưa phát phúc, như lời đại sư Huyền Giác nói trong Chứng đạo ca "trụ tướng bố thí sinh thiên phúc, do như ngưỡng tiễn xạ hư không, thế lực tận tiễn hoàn trụy, chiêu đắc lai sinh bất như ý”, có nghĩa nếu bố thí bằng tâm mong được phúc báo thì dù cho có phúc sinh thiên đi nữa, cũng chẳng khác gì bắn mũi tên lên trời cao, khi mũi tên hết lực sẽ lao trở lại xuống mặt đất, cũng vậy khi phúc đạt đến cùng cực, nó sẽ lao xuống thành mối thảm họa, để rồi sau đó hứng chịu mọi thứ không như ý.

Trở về pháp tu trực chỉ, hành giả dùng bồ đề tâm tiến nhập thẳng vào pháp độ sinh, như uống cốc độ sinh bằng tâm thanh tịnh lợi lạc chúng sinh lập tức vừa thật sự trải nghiệm được pháp độ sinh (sự), vừa nhận ra vị giải thoát chân thật (lý) cho ta và muôn loài, như Phật ngôn "như nước trong hiển cả chỉ duy có vị mặn, đạo ta cũng vậy chỉ duy có vị giải thoát”. Không phải toàn thể Phật giáo đồ đều nhận ra vị giải thoát mà ngược lại họa hoằn lắm mới có người nhận ra, đó là lý do vào đạo không qua cửa chính yếu là phát tâm bồ đề, mà vác cái tâm bất tịnh tham dục nghênh ngang vào chốn thanh tịnh địa, có cầu giải thoát đâu mà nhận ra vị giải thoát, trái lại không ít người phát giác ra vị giải thoát còn hoảng sợ liền tìm nước khác, thứ nước nào uống vào có vị khoái lạc ấy. Do vậy chỉ ưa nghe Phật pháp thế gian mà tránh nghe pháp xuất thế, nên theo đạo bao lâu rồi tâm vẫn tham dục bất tịnh y si như thuở ban đầu.

Tổng quan về hai pháp thế và xuất thế.

Phật học bao quát hai phần là thế gian pháp và xuất thế gian pháp, để phân định rõ về hai pháp này, chúng ta sẽ liệt kê đại cương những điểm khác biệt sau:

- Thế gian pháp chủ yếu chỉ dạy đức tin nhân quả, khuyến tu các thiện pháp để được phúc báo, sống an lạc trong cảnh giới tốt đẹp của cõi trời người.

Xuất thế pháp chỉ dạy pháp cứu cánh giác ngộ đưa đến cảnh giới chân thật của giác ngộ gọi là niết bàn.

- Thế gian pháp cũng giống như các tôn giáo lấy ngã làm trọng tâm tu học, và ngã cần có sự hiểu biết làm thế nào để tránh họa được phúc, do vậy tín chúng cần học huệ tu phúc, và mọi kiến thức (hữu sư trí) về Phật học đó đều được truyền thọ từ tiền bối. Ngoài ra đúng với tên gọi thế pháp, pháp này chỉ giúp ngã loanh quanh hưởng phúc trong thế giới của ngã, nên chỉ là pháp tại thế gian gia.

Xuất thế pháp ngược lại lấy vô ngã là một trong những trọng tâm tu hành. Vô ngã không thể do học mà thành, mà do nơi giác ngộ, và giác phải là tự trí huệ chân thật của ta nhận ra vô ngã, trí huệ này là thật huệ và đã là thật huệ của riêng ta thì đó là trí huệ vô sư, khi thật huệ chứng vô ngã tất cảnh giới của vô ngã xuất hiện, cảnh giới này được gọi là niết bàn và khi ấy cả ngã lẫn thế gian đều tan biến thay vào đó là sự xuất hiện của bậc giác ngộ vô ngã và niết bàn, nên pháp này gọi là xuất thế gian pháp và là pháp cứu cánh của đạo Phật.

- Thế gian pháp được nhận diện như một tôn giáo gọi là đạo Phật cùng các tôn giáo hiện hành trong thế giới này.

Xuất thế pháp ra ngoài mọi khuôn khổ của thế gian nên từ trời đến người chẳng một ai nhận diện được thế nào là đạo Phật xuất thế gian, đến ngay các bậc cao tăng cũng chưa thể nhận rõ được, chỉ có bậc viên giác mới thật sự ngộ nhập niết bàn và biết rõ thế nào là đạo giác ngộ. Vì vậy Phật pháp xuất thế gian thật sự chẳng phải là đạo hay tôn giáo nào trong thế gian cả, mà là chân lý của vạn pháp, nên hiện diện khắp nơi, và dĩ nhiên chỉ có thật trí chứng chân lý mới nhận biết "đạo Phật xuất thế gian”, phương tiện gọi là đạo kì thực là chân lý xuất thế mà không hề là đạo.

- Thế gian pháp là pháp y vào kiến thức nên có trường sở chỉ dạy và học hỏi để thâu thập tích chứa kiến thức. Tuy nhiên không một tiến sĩ, học giả nào có kiến thức kinh điển nhiều như Tôn giả A Nan, thế mà đệ nhất đa văn cũng còn không giác ngộ, nói gì đến tiến sĩ với học giả.

Xuất thế pháp là pháp y vào trí nên dựa vào thực hành và mở bày tâm tính hơn là học hỏi. Thiền tông lục tổ Huệ Năng dù thất học nhưng do ngộ được bản tâm nên chứng được đạo.

Để hiểu rõ về thật trí và kiến thức, ta lấy ví dụ, như hai người bị khăn bịt mắt, người thứ nhất hỏi những người bên cạnh cảnh trí trước mắt xấu đẹp, sau đó rút ra ý kiến của đám đông để nhận định cảnh trước mắt là đẹp hay xấu, như người học hỏi các kiến thức từ thật trí của tiền bối cao tăng để nhận định về vi diệu pháp. Ôi! Cái biết về đẹp xấu của người mù cũng như sự hiểu pháp vi diệu của kiến thức chỉ là thứ vay mượn cái biết của người rồi vọng tưởng là mình biết thật, nên tự dối mà không hay, và đã không tự biết thì đồng với không thật biết (thật trí) mà chỉ giống như là biết (tương tợ trí). Người thứ hai tự cởi bỏ khăn che ra và thấy toàn cảnh trước mắt, tự biết thật về cảnh đẹp xấu mà chẳng cần học hỏi lãnh thọ sự thấy biết của tha nhân. Người thứ nhất do quên mất tự mình cũng có mắt thấy thật (thật trí) như tha nhân, song bị tấm khăn che khuất, nên chẳng khác gì gã cùng tử nọ quên mất ngọc báu Phật tính trong chéo áo rách, nên phải mất bao tháng năm cầu học cái thấy của người mình cho là có mắt, thay vì vậy hãy mở cho được con mắt của chính mình thì thấy thật (trí giác ngộ) toàn cảnh thay vì nhận cái thấy của tha nhân (kiến thức phi giác ngộ).

Thế nên học pháp thế gian thì cầu thầy dạy pháp, và có nhiều tông phái khác nhau. Học pháp xuất thế thì cầu vô sư trí tức thật trí bằng cách lấy tâm bồ đề làm thầy và y giáo bồ đề tâm, phụng hành bồ đề nguyện, nên pháp xuất thế hoàn toàn không có tông phái.

Tóm lại Phật pháp thế gian cầu thầy để học đạo, góp nhặt kiến thức. Phật pháp xuất thế cầu tâm để kiến tính, khai mở trí huệ.

Do đâu ngày nay hầu hết Phật giáo đồ đều tu học theo Phật pháp thế gian?.

Có nhiều nguyên nhân, nhưng tựu chung bao gồm hai nguyên nhân chính yếu.

Thứ nhất, đơn giản vì chấp ngã nên đồ chúng ưu tiên chọn các pháp phúc lợi đem đến sự hưởng thụ cho ngã tại thế gian, thay vì cầu giải thoát khỏi bản ngã vô thường huyễn hóa, đó là lý do có trọng lực nhất cho xu hướng tu học pháp thế gian, một thứ pháp xoay quanh các vấn đề được mất của ngã, sự tư duy ngã chấp này gây chướng ngại lớn cho việc phát tâm cầu giải thoát. Hầu hết đồ chúng tại gia không màng giải thoát, không trọng giác ngộ, chỉ cầu cho ngã được hưởng dục như ý, thế nên ngã nghiệp chỉ nghe thấy những thứ muốn nghe và cũng chỉ thấy được những thứ muốn thấy, và cho những thứ nghe và thấy ấy rất ư thực tế và là chân lý, vì vậy mọi việc làm thiện đều phải phục vụ cho lợi ích của ngã, nếu không thì quên chúng đi, họ không bao giờ làm thiện vì lòng tốt, bảo sao mà không nghiệp nặng phúc hèn.Văn hào Voltaire nói “bất kì ai cũng có lỗi vì đã không làm điều tốt”.

Còn những ai cầu giải thoát và thích thiện pháp thì tham gia hàng ngũ tu sĩ, và như thế tất nhiên cơ hồ toàn bộ đồ chúng tại gia đều chọn Phật pháp thế gian, dù rằng cũng có thiểu số tại gia đệ tử vẫn cầu giác ngộ bằng phát tâm bồ đề thọ Bồ tát giới, hành Bồ tát đạo.

Thứ hai, hàng tu sĩ tượng trưng cho xu hướng cầu giác ngộ giải thoát, nhưng phần lớn không phát tâm bồ đề, thậm chí còn không ít tăng ni cản ngăn đồ chúng phát tâm vì lý do không thực hiện được sẽ có tội lớn. Những người si mê này không thể làm quyến thuộc của chư Phật mà chỉ có thể làm đồ chúng của Ma, họ cầu giác ngộ nhưng không khai phát tâm bồ đề thì lấy gì để giác ngộ? Khi tâm bồ đề là chỗ giác duy nhất trong tâm mê muội của họ, bỏ qua tâm giác thì chỉ còn lại toàn bộ si mê. Bồ đề là giác, tâm bồ đề là tâm giác, và tâm giác là chân tâm bản giác của nhất thiết chư Phật và chúng sinh, vì là bản giác nên cho dù có bị tâm mê che lấp chôn vùi trong bao đời đi nữa tâm giác vẫn bất động vô nhiễm, khi ấy tâm giác được gọi là Như lai tàng. Chỉ khi nào Như lai tàng được khai quật thông qua việc phát tâm bồ đề thì sự giác ngộ mới bắt đầu thành hình, kinh Pháp Hoa gọi là khai thị Phật tri kiến, trải qua sự tôi luyện tâm bồ đề bằng việc hành bồ đề nguyện cho đến khi tâm và nguyện hợp nhất viên mãn đồng nghĩa với giác ngộ, khi ấy Như lai tàng hiển lộ toàn thể thành chân như Phật tính, kinh Pháp Hoa gọi là ngộ nhập Phật tri kiến. Tâm bồ đề bị che lấp trong tâm mê chẳng khác gì ngọc báu trong chéo áo của cùng tử, nếu cùng tử tìm ra ngọc báu sẽ lập tức trở thành trưởng giả, cũng vậy nếu không phát khởi tâm giác thì vĩnh viễn là kẻ mê muội. Đó là lý do vì sao số người tu nhiều như sỏi, mà người giác ngộ thì hy hữu khó được như kim cương. Do vậy nếu không phát tâm thì mọi công phu tu học may lắm cũng chỉ đạt được chút phúc báo nhân thiên, song lại gây cản trở lớn cho sự giác ngộ giải thoát, do đó kinh Hoa Nghiêm nhắc nhở "lìa bồ đề tâm tu mọi thiện nghiệp đều là nghiệp ma”.

Phúc báo của Phật pháp thế gian.

Về vấn đề phúc báo thế gian, Tăng tục có thói quen ngây ngô cho các việc phúc thiện như bố thí phóng sinh là phúc báo nhân thiên cản trở việc giác ngộ, còn như cúng dường tăng ni, xây chùa tạo tượng là công đức giải thoát, mà nào hiểu rằng phúc báo thế gian không ở nơi sự mà do tâm quyết định chỗ hướng đến của quả báo, vì thế bất luận làm thiện pháp gì mà toan tính cho ngã, dù là xây chùa tạo tượng, cầu sinh cõi Phật, cũng đều là phúc báo thế gian, bởi ngã là trung tâm của thế gian, ngã còn thì thế gian còn, lìa ngã thì ra khỏi thế gian, gọi là xuất gia giải thoát. Vì vậy giải thoát đồng nghĩa với “xuất gia” tức ra khỏi ngã và thế gian, thế nên hành bất cứ thiện pháp nào dù nhỏ như giọt nước, như cho ăn mày vì để trưởng dưỡng tâm bồ đề cứu khổ chúng sinh sẽ là công đức, vẫn hơn cúng Phật với tâm cầu cạnh cho ngã chỉ là phúc báo thế gian. Nói chung làm bất cứ thiện pháp nào cũng không vì ngã mà vì lợi ích chúng sinh, nuôi dưỡng tâm bồ đề mới là công đức, hơn nữa càng nhiêu ích hữu tình, không chỉ càng tăng thượng công đức mà còn càng vô ngã, như Hoa Nghiêm kinh dạy "bất vị tự thân cầu khoái lạc, đản vị cứu hộ chư chúng sinh” có nghĩa không cầu hạnh phúc cho bản thân, chỉ vì lợi ích cho chúng sinh. Chư Phật thị hiện nơi thế gian để cứu độ chúng sinh mà không phải để dùng chúng sinh vào việc tu phúc, độ sinh là công đức, ngoài độ sinh không có công đức, cho dù cúng dường tam bảo để cầu tư phúc mà không vì ủng hộ việc độ sinh của Tam bảo cũng chẳng có mảy may công đức, thế nên đã chấp ngã tất sẽ không thể lợi sinh và đương nhiên ngã là vô công đức. Phàm nhân chẳng nề tốn kém vào việc dâng lễ cúng dường, mâm to cỗ lớn để cầu phúc, nhưng lại rất tính toán keo sẻn trong việc cứu khổ nạn cho tha nhân, chung quy do ngã chấp mê muội không nhận ra đâu là chỗ đem lại phúc đức. Chỉ vô ngã mới có khả năng phát đại bi tâm phụng sự chúng sinh, và đó hẳn là chuyện nan hành của mọi ngã và là lý do đa phần người tu tránh né phát tâm. Nếu không phát tâm bồ đề sẽ không sao nhận ra điều này nói gì đến hành công đức, bởi tâm bồ đề là hạt giống sinh ra tất cả Phật pháp như kinh Hoa Nghiêm dạy “Bồ đề tâm giả do như chủng tử, năng sinh nhất thiết chư Phật pháp cố”. Thế nên lìa tâm bồ đề cũng chính là lìa hết mọi Phật pháp nên đồng với nghiệp của Ma. Ngay bước đầu tiên để vào đạo đã bước sai thì làm thế nào bước sâu vào trí huệ tính không hay bát nhã được, bất kỳ ai hiểu được không tính tức nhận ra "Phật chúng sinh tính vốn không tịch nên vô sai biệt” tất sẽ phát tâm vô ngã, nên vô phân biệt giữa tự lợi và lợi tha, tuy nhiên để ngộ nhập không trí cần phải mở bày Phật tri kiến tức thật trí, đó là đại sự nhân duyên của đức Phật thị hiện nơi đời, như kinh Pháp Hoa miêu tả.

Có người đặt vấn đề "phúc báo rất cần thiết cho đời sống thế nên phải ưu tiên cầu phúc trước đã”, đúng là vậy nhưng phúc báo chỉ có giá trị cần thiết cho một giai đoạn trong đời sống, giỏi lắm được một đời, và kết cục vào cuối đời thì như Heraclitus nói "những gì được tập hợp sẽ bị phân tán, những gì được gom góp sẽ bị thổi bay”. Tuy nhiên công đức là nguồn sinh ra mọi dòng chảy phúc đức, có công đức thì có tất cả phúc báo, vì thế công đức trải qua bao đời cũng không bao giờ cạn kiệt nên là vô lậu pháp. Trí huệ (bát nhã) phát sinh công đức, kiến thức chỉ hiểu được phúc báo, càng hành công đức càng sinh bát nhã, càng hành bát nhã càng tăng công đức.

Bát nhã không trí và kiến thức tính không.

Phàm nhân vô huệ thường đánh đồng bát nhã (trí huệ) với kiến thức hoặc với một trí nhớ đặc biệt, kỳ thật bát nhã chỉ là trí huệ nhận biết tính thật của vạn vật, khác với kiến thức có thể biết hết vạn vật song trừ ra tính thật của những sự vật ấy, hay như trí nhớ siêu việt dù nhớ đủ mọi thứ nhưng vẫn không nhớ được tính thật xưa nay của bản thân. Bát nhã đã biết tính thật của vạn vật tất cũng biết rõ bản chất giả huyễn của mọi vật, bát nhã đã nhớ được tính thật tất nhớ không sót tính thật của vạn vật. Do vậy bát nhã vừa rõ biết vừa nhớ hết mọi sự lý nơi ba đời mười phương, nên được gọi là nhất thiết trí.

Chỉ có ta mới thực sự biết "tính thật” của ta, mà không thể dựa vào tha nhân để biết "thật” về ta, nhưng chỉ duy có bát nhã mới nhận và nhớ ra được "tính thật”, vậy thì bát nhã hẳn phải hoàn toàn thuộc về ta và cũng là chính ta, song do đâu ta không thấy bát nhã? Đơn giản vì ta đang mê, nếu thấy bát nhã tất sẽ biết mọi sự thật về ta và chẳng còn mê nữa, ngược lại khi mê bát nhã vẫn tồn tại dù bị che khuất, vì vậy muốn hết mê phải phục hồi bát nhã, bằng cách mở bày bát nhã vẫn thanh tịnh bất động trong đống nhiễm ô si mê hỗn loạn của vọng tâm, thông qua sự phát tâm thanh tịnh còn gọi là bồ đề tâm. Do tâm bồ đề là bản thể có diệu dụng là bát nhã này mới nhận ra tính thật của ta, như người mơ bừng tỉnh trở về với hiện thực. Và đây là con đường duy nhất dẫn về bản tâm chân thật.

Bát nhã đã là trí huệ nhận biết thật tính của mọi pháp, và "không tính” là thật tính nên bát nhã cũng là không tính, khi đạt được bát nhã tính không đồng nghĩa với giác tâm hiển hiện, và khi ấy cảnh giới "toàn không” của giác tâm cũng hiện tiền. Bấy giờ không còn ngã và chúng sinh nữa, tất cả đều đồng thể nên lợi sinh là tự lợi, vì vậy Bồ tát là những vị chứng được bát nhã không tính, vô ngã không còn biên giới giữa ta và người nên tự tại độ sinh, còn như kiến thức uyên bác về bát nhã đến đâu đi nữa của các học giả, giảng sư vẫn nằm ngoài thật trí và trong vọng thức nên không thể chạm đáy "chân không” của không tính, nên dù nói không tính rất mạch lạc, song mọi sinh hoạt thân tâm nơi họ vẫn vấp phải vô số vấn đề do sự phân biệt từ chấp hữu khởi sinh nơi ngã chấp, vẫn bị sự lợi ta trước đã trói chặt, vì đó chẳng qua chỉ là kiến thức không tính của tâm mê, mà nào phải là trí huệ không tính (không huệ) của giác tâm. Thật pháp thuộc về trí, vọng pháp thuộc về thức, kiến thức không hề là trí huệ, mà chỉ là thứ trí huệ méo mó, vì vậy đức Phật căn dặn "y trí bất y thức”. Bát nhã là trí huệ và không thể có thứ hiểu biết nào gọi là “kiến thức trí huệ”, nếu dạy và học trí huệ theo lối "phân biệt danh tướng bất tri hưu” của kiến thức thì sẽ biến trí thành thức đồng với khiến giác hóa mê, do vậy chỉ nghe có thật trí, giác trí, không trí mà chưa hề nghe thật thức, giác thức hay không thức. Kiến thức về “không” chỉ nói được mà không ngộ nhập được "không”, nên không lìa ngã chấp vẫn mãi ở địa vị phàm phu, chỉ có các vị chứng được không huệ trụ ở địa vị Bồ tát mới biểu hiện tinh thần vô ngã lợi lạc nhất thiết chúng sinh. Chứng không huệ đồng với ngộ nhập không huệ hay ngộ nhập Phật tri kiến, bởi không huệ là giác (Phật) tri kiến. Trí và thức là chỗ khác biệt giữa Bồ tát và học giả giảng sư. Bát nhã là trí nhận thật về ta và vạn vật, Bồ tát là người tu bát nhã. Kiến thức là sự hiểu biết mọi thứ ngoài tính thật, và học giả là người học hỏi kiến thức.

Chỉ có trí huệ mới đưa đến giác ngộ, nên đức Phật tuyên thuyết "duy huệ thì nghiệp”, nhưng tìm đâu ra trí huệ đây? Đức Phật bậc đại huệ đã chỉ rõ trong tâm mê tăm tối của chúng sinh có chôn vùi một thứ ngàn đời vẫn giác không mê, được gọi là giác tâm hay bồ đề tâm, kinh Pháp Hoa gọi là ngọc báu trong chéo áo rách của cùng tử, chỉ có giác tâm chưa từng vong thất bản tâm, nên có năng lực hồi quy bản tâm, sự nhận biết và hồi quy này là trí giác (bát nhã), và trí giác là trí sẵn có không thuộc sự hiểu biết gọi là kiến thức từ ngoài làm thành. Vì vậy muốn đạt được bát nhã để giác ngộ tức ba la mật đa mà không khai quật mở bày giác tâm thì mọi sự tu học đều chỉ là vọng thức vô trí huệ, chung cục từ nơi tối tăm về miền tăm tối, bởi tâm mê tức tâm ngã chấp chỉ nhận thức được các pháp thuộc về ngã tức huyễn pháp, do vậy làm thế nào nhận ra các thật pháp vô ngã, nghe các lập luận này cũng chỉ có những ai phát tâm mới hiểu, ngoài ra sẽ chẳng hiểu gì cả hoặc cho là không thực tế vì chẳng tìm ra thứ gì đem lợi lộc đến cho bản thân. Những phàm phu này không chịu suy nghĩ nếu Bồ tát cũng chỉ nghĩ tới lợi kỉ giống họ thì họ vô phương nương nhờ hay cầu cạnh gì được, bởi giúp họ Bồ tát chẳng có lợi lộc gì ngoài sự nhọc nhằn phiền não với lòng tham vô đáy cầu xin bất tận của họ.

Do học pháp thế gian đồng nghĩa với việc không cầu giác ngộ giải thoát, nên đã không bận tâm thậm chí còn bài bác sự phát bồ đề tâm, vì cho việc lập và hành bồ đề nguyện lợi lạc muôn loài là khó làm và bất khả thi. Những người vô trí đó quên rằng trở ngại lớn nhất cho sự giác ngộ giải thoát là việc không phát tâm bồ đề, và phát tâm là tiền đề để khai mở Phật tri kiến tức bát nhã, vì vậy mà mọi nỗ lực tu hành chung cục cũng chỉ là phúc báo hữu lậu của thế gian đồng nghĩa với nghiệp của Ma, như kinh Hoa Nghiêm đã khuyến cáo.

Phật học và Thần học - Sự khác biệt.

Thần học là môn học nghiên cứu hiểu biết về Thần và cảnh giới của Thần thường gọi là cõi trời, nhờ vào sự am hiểu này mới tiếp cận với Thần và cõi trời. Thần là bậc duy nhất cho phép ta vào cõi trời, và cõi trời là thế giới vĩnh hằng hạnh phúc duy nhất nhưng do Thần làm chủ, thế nên để được phép thường trú ở cõi trời con người phải lệ thuộc hoàn toàn vào Thần, vì thế danh từ giải thoát không bao giờ hiện hữu nơi các tôn giáo hữu Thần, kể cả vô Thần.

Thế gian Phật pháp hay quyền pháp cũng tương tự như Thần học, nhưng thay vì Thần và cõi trời thì Phật và niết bàn hay thấp hơn là Tịnh độ hoặc cõi trời là đối tượng của mọi nghiên cứu tìm hiểu. Tịnh độ là cõi của chư Phật thị hiện và làm chủ, các cõi trời thì thuộc về các vua trời, nên sinh về các cõi này phải hội đủ điều kiện của các vị cai quản, do vậy không thể tự tại gọi là giải thoát được. Riêng niết bàn vốn vô chủ, chính xác thì đó là cõi thật của nhất thiết chư Phật và chúng sinh. Chư Phật đạt được niết bàn nhờ chứng được thật tính, chúng sinh do mê quên mất thật tính, đồng nghĩa với quên mất niết bàn. Niết bàn là thật pháp nên duy nhất chỉ có một, những cõi khác tùy thuộc vào giấc mộng mị thiện ác, phúc họa của chúng sinh mà sai khác nghìn trùng, như người ngủ mỗi kẻ một giấc mơ, nhưng khi tỉnh thì bất luận trí ngu, thiện ác gì cũng đều có cùng một cảnh thật. Đây là cứu cánh giác ngộ thật pháp của đạo Phật, vì vậy đạo Phật không nhắm đến bất cứ cõi nào ngoài cõi thật niết bàn và cũng chẳng nhắm đến kiến thức hiểu biết nào ngoài bát nhã vô sư trí. Bậc giác ngộ chứng niết bàn không còn lệ thuộc vào ai hay cõi nào để hạnh phúc hay học hỏi nữa, đó mới chân thật là tự tại giải thoát.

Sự cầu học mọi thứ nằm ngoài “tính thật” của bản ngã đều là kiến thức có được qua việc dạy và học, nên thuộc về phân biệt thức là mẹ sinh ra mọi thủ xả khiến xa lìa giác ngộ, như lời Tam tổ Tăng Xán "đạo cả không khó chỉ khó do sự thủ xả”, hơn nữa do mục đích tu học của phần đông tín đồ là để giải quyết các vấn đề của ngã trong thế gian thay vì giác ngộ thật tính của bản ngã, vì vậy gọi sự học Phật đó là thế gian Phật pháp. Trong trường hợp này thì đạo Phật quả là một tôn giáo như mọi tôn giáo.

Xuất thế gian Phật pháp hay thật pháp là môn học xuất thế nên phương pháp cũng xuất thế không có ở thế gian, đó là học pháp tìm cầu chứng thực được tính thật của bản ngã cũng như vạn vật tức vạn pháp, song học pháp này lại không thể học qua sự truyền dạy, và cũng không thể truyền dạy, mọi sự chỉ dạy đều là thiện phương tiện trợ duyên cho sự "bừng tỉnh” của trí giác sẵn có nơi người học, khiến họ nhận ra tính thật của bản ngã, mà không hề là lãnh thọ kiến thức. Khi trí giác bừng tỉnh thức giấc thì mọi thứ "thật” của thân tâm và cảnh giới hiện ra, mọi thứ thật ấy của chính ta nên hoàn toàn tự tại giải thoát không lệ thuộc vào bất cứ vị Phật hay Thần linh nào khác, sự giải thoát bằng chứng đắc "thật pháp” tức chân lý ấy gọi là giác ngộ, cũng gọi là Phật. Chư Phật đều là “chư thật” và thật thì chỉ có một nên nhất thiết chư Phật đều bình đẳng từ thân tâm (Phật) tức chính báo đến cảnh giới (niết bàn) tức y báo. Nói chung là cùng một bản tâm chân thật, đồng nghĩa với đồng thân tâm và cảnh giới, như kinh Hoa Nghiêm nói “ba đời mười phương Phật, đều cùng một pháp thân, một tâm, một trí huệ”. Do yếu tố giác ngộ giải thoát nên học pháp “thật” này được gọi là xuất thế gian Phật học, và là môn Phật học chân chính của chư Phật đưa đến quả "xuất gia giải thoát”, kinh điển đại thừa gọi là “nhất thật đạo” hay “nhất thừa pháp”.

Phật học xuất thế pháp có tính giải thoát và giác ngộ “bản tâm chân thật của bản ngã” nên không lệ thuộc vào bất kì Phật hay Thần nào, do tính chất này mà gọi là đạo giác ngộ giải thoát nói tắt là đạo Phật. Giác không do dạy và học thành mà do bừng tỉnh nhận ra tình trạng thật của ngã và muôn pháp, nên giác thuộc về trí vô sư. Đại để như muốn một người ngủ thức giấc, không thể dùng kiến thức chỉ dạy cho họ tỉnh mà chỉ có thể dùng phương tiện lay gọi làm họ bừng tỉnh, do vậy đức Phật gọi pháp ngài giảng chỉ là phương tiện pháp như thuyền bè, như ngón tay và vì vậy Như Lai chưa bao giờ thuyết pháp.

Cứu cánh của Phật học hay Bát nhã học.

Đức Phật là bậc giác ngộ, ngài dẫn dạy chúng sinh phương cách giác ngộ, nhận ra chân lý của vạn vật mà đạo Phật gọi là thật tính hay thật pháp. Do Phật là tâm giác nên khi nhận ra tâm giác của chính mình thì đồng nghĩa với thấy biết được vị Phật chân thật, nhận biết được chân thật Phật có nghĩa biết tính chân thật của nhất thiết chúng sinh mà không chỉ riêng tính thật của một ngã, nên người giác ngộ là tính thật của toàn thể hữu tình, nên Phật không hạn định là một cá thể hữu hạn đối trước chúng sinh mà là vô hain biến khắp hư không, do vậy Thiền tông gọi là "kiến tính thành Phật”. Khi mục tiêu của học Phật là giác, thì có nghĩa mọi chúng sinh đang xa lìa giác trong cõi mê. Giác và mê đều từ tâm khởi, giác có cảnh giới của giác, mê có cảnh giới của mê, do vậy đạo Phật không tìm cầu bất cứ cõi nào ngoài cõi của sự thật, đạo Phật ngoài việc mong nhận ra nguồn gốc thật sự của tôi ra, chẳng có mong mỏi thứ gì cho tôi, bởi mọi thứ của tôi đều thuộc về mê, tôi thật tất nhiên có cảnh thật tương ưng, cả hai thứ thật này không thể tách rời. Về mặt phương tiện đạo Phật gọi tôi thật là Phật tức chính báo, cảnh thật là niết bàn tức y báo, song về mặt cứu cánh thì chính báo và y báo không hai, Phật và niết bàn là một và đó mới thật là chân Phật. Phật và niết bàn tương tức bất khả ly, vượt qua tầm hiểu biết và suy luận của mọi kiến thức, và chỉ có trí huệ gọi là huệ giác hay vô sư trí mới nhận ra (chứng). Vô sư trí có tính giác, trở về lại với thật, nên là bát nhã ba la mật đa, có nghĩa là trí huệ đưa người từ bờ mê về bến giác.

Muốn về lại bến thật xưa nay tất cần phải có vô sư trí hay bát nhã ba la mật đa mới rõ đâu là bến cũ xưa nay. Vì vậy học Phật tức thật đại thừa cũng chính là học bát nhã. Vì bát nhã là “thật trí” và “thật” không thuộc về kiến thức nên chúng ta không bàn kiến thức về bát nhã, mà trực tiếp luận về tính thật của bát nhã qua thật trí. Bát nhã là trí huệ, ba la mật đa là chuyển từ mê qua giác, từ vọng qua thật, nên thật huệ là bát nhã ba la mật đa. Khi đức Phật giảng dạy về bát nhã, không có nghĩa sự giảng dạy đó là bát nhã nên đức Phật đã gọi mọi sự giảng dạy là phương tiện như ngón tay chỉ trăng, hay như thuyền sang sông mà không phải là trăng hay bờ, chẳng qua vì bát nhã là sự bừng tỉnh của vô sư trí (hoát nhiên đại ngộ), do vậy mọi pháp giảng dạy ấy đều là phương tiện mà không phải là thật pháp, nên khi thấy trăng hay lên bờ rồi thì ngón tay và thuyền đều vứt bỏ, như lời đức Phật dạy "như Lai thuyết pháp như phiệt dụ giả, pháp thượng ưng xả hà huống phi pháp” có nghĩa pháp Như Lai thuyết như thuyền qua sông, chính pháp còn bỏ hà huống là phi pháp. Người học kiến thức thì sẽ ôm giữ ngón tay và thuyền bỏ qua cứu cánh là bến trăng.

Do vậy bát nhã là môn học không dạy và học kiến thức mà chỉ giúp khai mở bát nhã bằng các pháp phương tiện, vì chỉ là phương tiện nên nằm ngoài việc dạy và học, Thiền tông gọi đây là giáo ngoại biệt truyền. Giống như để giúp một người tỉnh ngủ, phải dùng các phương tiện như gọi hay đập cho họ tỉnh mà không thể dạy họ cách tỉnh. Nếu biến bát nhã thành môn học kiến thức thì đồng với biến trí thành thức, biến giác thành mê. Mọi kiến thức đều thấy khác nhau, vì đó là sự hiểu biết từ ngã chấp mê muội, như những người say ngủ mỗi người có mỗi giấc mộng riêng, nhưng trí huệ thì thấy cảnh thật đồng nhất, vì vậy khi thức tỉnh tức phục hồi lại thật trí thì bất luận mộng vui hay buồn nào đều hoàn không, trở về với một hiện thật như nhau, nên bậc trí có đồng cảnh giới, còn mỗi kiến thức là mỗi cảnh giới, thế nên kiến thức về tâm linh đạo đức cũng không khỏi tranh chấp sát phạt nhau, do sự hiểu biết về đạo đức khác biệt. Vì vậy Kiến thức luôn là kiến thức, và không bao giờ là trí huệ được, nên không thể có chuyện đạt được trí huệ thông qua việc học hỏi kiến thức, mà chỉ coi sự học đó là phương tiện mở bày trí huệ, vì trí huệ không cần đến kiến thức để tự biết thế nào là trí huệ, Socrate nói "tôi không thể dạy ai bất cứ điều gì, tôi chỉ có thể khiến họ tự suy nghĩ”. Thiền tông gọi đây là "giáo ngoại biệt truyền”. Để nhận ra đâu là phương tiện pháp giúp khai mở bát nhã, cần phải mở bày giác trí qua việc phát tâm bồ đề tức tâm giác, tâm giác như đôi mắt bát nhã cần có phương tiện pháp để nhận chân mọi pháp, như trong kinh Hoa Nghiêm đức Phật nói kệ "như vào trong nhà tối, không đèn không thấy vật, nếu pháp không được nói, tuy huệ vẫn không thấy”, như đèn soi sáng cho đôi mắt nhận ra mọi vật, Phật học như ngọn đèn, Vô sư trí là đôi mắt nhận ra chân lý, nhận ra vật là do mắt không do đèn, vì đèn chỉ là phương tiện giúp cho mắt thấy, do nhất thiết chúng sinh đều sẵn đủ trí giác như đôi mắt, chỉ cần có đèn làm phương tiện, mắt sẽ thấy mọi thứ, đức Phật nói pháp như thắp đèn, giúp bát nhã thật trí nhận ra cảnh thật đối trước bát nhã. Vì vậy đức Phật tuyên thuyết “hết thảy chúng sinh đều có thể thành Phật”, và sự thị hiện nơi đời là để trực tiếp chỉ dạy chúng sinh mở bày và ngộ nhập huệ giác (bát nhã) chứng được chân lý.

Sự thật hay chân lý chính là niết bàn, vì vậy không thể cầu được niết bàn thông qua sự cầu nguyện hay niềm tin vào Thần linh, bởi niết bàn không hề là cảnh giới của Thần hay của riêng ai mà là cảnh giới chân thật của bất cứ ai giác ngộ chứng được chân lý, nên đến ngay đức Phật cũng chẳng thể đưa người mê đến cõi thật, ngoại trừ thức tỉnh họ khỏi cơn mê, đó là cách duy nhất không cần đưa mà họ vẫn đến cảnh thật niết bàn. Sự thức tỉnh này là bát nhã, về lại cảnh thật là ba la mật đa.

Vì đạo Phật là thật đạo, là chân lý của muôn pháp, nên nhiếp hết thảy không sót một pháp và như thế thì chẳng có một vật gì nằm ngoài đạo Phật, vì vậy đức Phật tuyên thuyết "tất cả các pháp đều là Phật pháp”, tất cả đều đã là đạo Phật thì làm thế nào chỉ ra đâu là đạo Phật, và đâu không phải là đạo Phật. Phàm nhân nghe nói đâu cũng là Phật, và mọi pháp đều là Phật pháp thì ngơ ngác hoang mang tột cùng, nếu vậy do đâu có kinh điển, có đức Phật và có ta, chẳng phải chỉ có Phật mới là Phật, và kinh văn mới là Phật pháp đó sao? Lời nói ấy có quá đáng lắm không?. Đó chẳng qua chỉ là hai thứ thấy khác biệt giữa trí huệ và kiến thức. Bát nhã thấy Phật và pháp bao la vô hạn, còn kiến thức phân biệt thì thấy Phật và pháp hữu hạn.

Trên lập trường “thật” của Bát nhã thì không có thứ đạo nào gọi là đạo Phật, nhưng sở dĩ có danh xưng đạo Phật, chẳng qua đó cũng chỉ là thứ đạo Phật thế gian pháp phương tiện, còn đạo Phật chân thật là chân lý tuyệt đối vượt qua mọi học thuật và hiểu biết của thế gian, một thứ học thuật tối thượng không nhằm đến sự hiểu biết về lý hóa, sinh học hay tôn giáo mà nhắm đến sự giác ngộ chân lý. Mọi học thuật thế tục về đời lẫn đạo đều chỉ đào tạo các chuyên gia cho mọi nhu cầu ở cõi này, nhưng Phật học chỉ là phương tiện thiện xảo giúp chúng sinh giác ngộ được chân lý, và Phật học không đào tạo sự giác ngộ, bởi nếu pháp được giảng sinh giác ngộ thì hết thảy người nghe đều phải giác ngộ, thế nhưng sự thật thì chỉ người nào khai mở được Phật trí tức bát nhã thì mới giác ngộ, như trường hợp Lục tổ Huệ Năng, còn bằng không thì dù có đa văn như Tôn giả A Nan cũng không giác ngộ, như vậy giác hay không là do trí vô sư có sẵn mở hay không? Do đó sự phát tâm cầu giác ngộ chính là đang đặt trí vô sư trong tình trạng mở, nếu cứ dùng trí vô minh tức kiến thức học pháp giải thoát, thì khác gì vo cát nấu cơm, đến tận vị lai vẫn không thể có thành quả.

Bát nhã thường được các giảng sư học giả giàu kiến thức cho là thứ trí huệ đặc trưng của giáo pháp giác ngộ, thực tế bát nhã chính là nhất thiết trí, rõ biết hết mọi thứ. Do bát nhã có tính vô tri nhi vô bất tri, có nghĩa bản chất thật của bát nhã vốn chẳng có hiểu biết nên hiểu khắp mọi pháp khi đối trước các pháp, như lời Luận sư Tăng Triệu nói "bát nhã vô tri, đối duyên nhi chiếu”, bởi nếu bát nhã là tri, tất ngoài tri đó ra sẽ đều là vô tri, ví dụ cụ thể như tai vốn luôn trong trạng thái không nghe gì cả nhờ vậy mọi âm thanh xuất hiện tai đều nghe thấy, nên nói tai vốn không nghe nên nghe được mọi âm thanh.

Tóm lại phát khởi tâm bồ đề đồng nghĩa với mở bày Phật tri kiến tức bát nhã, khi đã mở bày thì hành thâm bát nhã tức dùng thật trí quán sát tính thật của vạn pháp, do hành thâm bát nhã mà dẫn đến sự ngộ nhập Phật tri kiến tức bát nhã.

Vô sư trí và chân lý tuyệt đối.

Bậc giác ngộ là người nhờ vào vô sư trí chứng đắc được chân lý tuyệt đối. Thế nào là vô sư trí?

Vô sư trí là bát nhã, vốn là một trong ba đức của Đại niết bàn, bao gồm pháp thân đức, bát nhã đức và giải thoát đức. Cả ba đức vốn chỉ là một "thật thể”, pháp thân là thật thân, bát nhã là thật trí, giải thoát là thật cảnh. Trong thật có thật báo tức chính báo gồm thật thân và thật trí, phương tiện pháp gọi là Phật, và y báo là thật cảnh giải thoát, phương tiện pháp gọi là niết bàn. Một thật tất nhất thiết thật, nên chính báo và y báo đều là một, do vậy chứng vô sư trí tự khắc thành tựu nhị báo chân thật và không có gì ngoài tính thật này, chẳng có Phật và pháp vô thượng bồ đề để cầu, cũng chẳng có chúng sinh và các pháp si mê để xả. Và bất kỳ ai ngộ nhập Phật tri kiến tức vô sư trí đều có cùng một trí huệ và một tâm như kinh Hoa Nghiêm dạy "ba đời mười phương Phật, đều cùng một pháp thân, một tâm, một trí huệ, lực vô úy cũng vậy”, một trí huệ ấy là vô sư trí.

Vô sư trí hay bát nhã còn gọi là trí huệ giác ngộ, gọi tắt là huệ giác. Huệ giác đã là thật trí của mọi chúng sinh nên không thể học thành từ sự truyền dạy, mọi thứ được dạy và học đều là kiến thức, một thứ trí hữu sư phi thật trí, đã không là và cũng chẳng liên quan đến thật trí nên dù học mãi cũng vẫn chỉ là đuổi bắt một thứ kiến thức vô hạn bên ngoài, mà bỏ quên và xa lìa thật trí, ấy vậy mà vẫn đinh ninh rằng ta đã thu hoạch được nhiều trí huệ, nhưng than ôi! chỉ toàn thứ huyễn trí che lấp thật trí.

Bát nhã là vô tri trí, có nghĩa trí không có hiểu biết. Do không biết nên mới biết mọi pháp, Tăng Triệu luận sư nói "bát nhã vô tri, ứng duyên nhi chiếu” có nghĩa bát nhã vốn không biết nên biết hết các duyên đối trước. Cụ thể như bất kỳ thứ gì xuất hiện, mắt đều thấy rõ, đó là do mắt vốn không thấy gì hết, nếu cái thấy của mắt là đen thì không thể thấy sáng như mắt người mù, ngược lại nếu cái thấy của mắt là sáng tất nhiên sẽ không thể thấy tối hay đen, nhưng mắt thấy cả tối lẫn sáng, cả đen lẫn trắng đó là do nơi mắt thực không có cái thấy nên mới tùy duyên mà thấy mọi thứ. Bát nhã cũng vậy không có cái biết riêng, nhờ vậy thấy biết mọi pháp. Vô tri là tính không của tri và cũng là thật tri, đã thật tri nên không gì không tri, tuy tri mọi pháp mà đến một pháp cũng chẳng tri, đây là nghĩa trung đạo của "không tri”. Vô tri là thật pháp, "ứng duyên nhi chiếu” là tri nhất thiết phương tiện pháp, còn gọi là phương tiện trí, kinh Viên Giác cho phương tiện trí là huyễn trí cần phải trừ bỏ sau khi nhận biết được tính huyễn của các pháp, nếu chấp thủ các trí quán này là thật trí huệ, kinh Viên Giác gọi các hành giả này tuy vượt khỏi mọi mê sự nhưng lại vướng vào mê lý, do nhận huyễn làm chân. Vì vậy sau khi giác được “sự huyễn” cần phải bỏ cả huyễn trí mới thật sự là giác huyễn, nhờ vậy mới hoàn toàn ly huyễn. Huyễn trí còn phải bỏ nói gì đến kiến thức phân biệt chấp huyễn.

Chân lý là cứu cánh cùng tột của thật pháp nên trí giác ngộ chân lý cũng là thật trí cứu cánh tột cùng, và như thế hiển nhiên trí giác ngộ nằm ngoài tầm với của kiến thức, do vậy làm thế nào có thể truyền dạy và học hỏi được trí giác, thế nên gọi trí giác ngộ là trí vô sư. Giác ngộ là sự chứng thực được chân lý, và chân lý thì không nói được cũng như không thể dùng ý thức phân biệt tư duy được, chân lý là dạng bất khả tư nghị, không thể suy tưởng và giảng nói, nên không thể dạy và học được, mà chỉ có thể chứng thật được bằng huệ giác. Đại để như tiếng chuông báo thức làm kinh tỉnh người ngủ, tiếng chuông ấy chỉ là phương tiện nên không cần học hỏi, và cũng không cần quan tâm đến nữa sau khi tỉnh giấc, giáo pháp của chư Phật cũng vậy đều là phương tiện như chuông báo thức.

Mặc dù đức Phật thường xuyên nhắc nhở các pháp được thuyết đều chỉ là phương tiện như thuyền qua sông, như ngón tay chỉ trăng, nên ngài chưa từng nói pháp, tuy nhiên phần đông đồ chúng thời mạt pháp đều ngộ nhận các phương tiện ấy là chính pháp, nên nỗ lực học hỏi và chỉ dạy nhau, do vậy vô hình chung biến phương tiện thành pháp cứu cánh. Phương tiện thì đa môn, cứu cánh chỉ có một, thế nên thay vì quay về một lại rẽ sang ngả đa môn để tìm "nhất lộ”, tự làm lao nhọc mà vẫn dã tràng xe cát như lời than của đại sư Huyền Giác "vào biển đếm cát, tự hành khổ thân”.

Hơn nữa kiến thức vốn từ ý nghiệp của bản ngã phát sinh nên luôn nhiễm vọng nghiệp, vì thế không một ngã nào có thể chứng được chân lý, bởi chân lý được hiểu từ ý nghiệp thì chân lý ấy sẽ thành chân lý của nghiệp mà không phải là chân lý chân thật vô vọng nghiệp. Chỉ khi nào lìa bỏ được mọi kiến thức phân biệt của ý nghiệp, dùng trí thanh tịnh vô ngã mới thể nhận được chân lý, vì vô ngã là một đặc tính của trí vô sư.

Trí vô sư là trí sẵn có của nhất thiết chúng sinh, nên vô sư trí bình đẳng từ Phật đến chúng sinh và cũng chỉ là một. Còn kiến thức thuộc trí hữu sư là sự hiểu biết qua tiến trình học tập, nên có cao thấp, trải qua bao đời học hỏi nghiên cứu, trình độ kiến thức được nâng cao dần về mọi mặt. Tuy nhiên chân lý không có trình độ cao thấp, bình đẳng nơi mọi thời không, từ triệu năm trước đến triệu năm sau chân lý vẫn không khác, bất di bất dịch, không lỗi thời và đổi thay, vì vậy vô sư trí cũng tuyệt đối với mọi thời không, bình đẳng vô cao hạ, và là vô thượng trí, do hết thảy chư Phật đều chứng vô thượng trí nên đều là vô thượng sư, vì vậy nhất thiết chư Phật từ pháp thân, tâm và trí huệ đều bình đẳng như nhau.

Do vô sư trí là trí giác ngộ, nên gọi là giác trí, Phật trí, không trí, chân trí, thật trí và vô thượng trí. Trí này lìa mọi thức phân biệt của bản ngã nên là tổng tướng của tứ trí do bát thức chuyển thành. Thức là sự nhận biết và phân biệt các pháp duyên khởi, trí là sự nhận chân được thật tính của mọi pháp, lìa bỏ mọi phân biệt duyên khởi pháp, trí không do học tập hay được dạy mà thành nên gọi là vô sư.

Thức là nền tảng cho mọi suy luận và hành động của chúng sinh, lìa thức là lìa bỏ mọi thân tâm chúng sinh, khi ấy thức chuyển thành vô sư trí thì đó là giác ngộ và giải thoát khỏi nghiệp chúng sinh và thế gian.