Khai Thị Pháp Ngữ Hòa Thượng Thích Thiện Huệ

ĐT 3.3.23

Lão Ngoan Đồng

Trong xã hội loài người thường được phân làm ba hạng bao gồm, trẻ con, người trưởng thành và người già. Trẻ con và người già cần được bảo bọc nuôi dưỡng và không gánh vác bất cứ trách nhiệm nào, người trưởng thành phải gánh vác mọi trách nhiệm bao quát nuôi dưỡng và trông coi cả già lẫn trẻ. Không có người trưởng thành, mọi người già và trẻ con sẽ lâm cảnh bơ vơ, nguy khốn vì thiếu người chăm sóc cho ăn mặc và vui chơi giải trí, thế nhưng những người được chăm sóc thường chỉ nhận ra những thứ trước mắt nên cho ăn mặc giải trí là hạnh phúc, do đó quên hẳn thứ hạnh phúc gốc tạo nên các thứ hạnh phúc của họ, đó là một người trưởng thành với tinh thần gánh vác tha nhân. Do đó các chúng sinh này chỉ nhìn thấy mọi thứ dục lạc qua tâm hồn thèm khát mà chẳng chừa một chỗ nhỏ nhoi nào chứa các ân huệ của tha nhân, cho dù đó là của cha mẹ sư trưởng, nói gì đến chư Phật. Tuy vậy chư Phật vẫn thản nhiên chấp nhận "vì đó là trẻ thơ ấu trĩ", có vậy mới cần được giáo hóa cho đến khi nào trưởng thành, cho dù có phải trải qua thời gian dài đăng đẳng đến tận vị lai đi nữa cũng không từ bỏ, bằng đại nguyện "hư không hữu tận ngã nguyện vô cùng", do đó mà thấy chư Phật thương yêu chúng sinh hơn cả cha mẹ, bởi cha mẹ thương yêu con cái chỉ hết một đời, chư Phật thương xót chúng sinh đến muôn đời, lại có nhiều cha mẹ vứt bỏ con cái, nhưng chưa bao giờ và không thể có một đức Phật vứt bỏ chúng sinh. Tình cha mẹ cho con cái giới hạn trong một đời nên gọi là tình thương, tình chư Phật cho muôn loài đến muôn đời được gọi là từ bi. Từ bi là tình thương vô giới hạn cho nhất thiết chúng sinh, tình thương là lòng từ bi hạn hẹp và giới hạn.

Chân và ngụy đại thừa.

Trong đạo Phật, con người được phân làm hai loại chính là phát tâm và phi phát tâm. Gọi là phi phát tâm hàm nghĩa luôn chịu sự chi phối của tâm bẩm sinh vốn là vọng nghiệp trong quá khứ, thứ tâm vốn sẵn đủ hai thứ dục căn bản là thực dục và dâm dục, những thứ dục này là nền tảng cho tham sân si, chúng vác họ đi qua mọi thú ở mọi đời, chúng thúc đẩy họ tranh danh đoạt lợi, gieo rắc mọi vọng nghiệp, để rồi khi thọ quả báo thì đau khổ cầu cứu trong sự hối tiếc muộn màng, do tuyệt đại đa số con người bị tâm này chi phối nên kẻ gây tai họa và chịu khổ đau cũng chiếm tuyệt đại đa số trong thế giới loài người, đạo Phật gọi những người mang tâm này là chúng sinh. Chỉ một số ít người hiếm hoi nhận ra vọng tâm đó là nguồn gốc phát sinh ra mọi thảm họa, nên khống chế tâm này bằng cách phát tâm thanh tịnh trừ bỏ các bệnh tham sân si hoang tưởng của vọng tâm, nhờ vậy không chỉ trừ được mọi ác quả thống khổ, lại còn cứu giúp những kẻ đang gặt bão được sự an ổn, những người phát tâm này đạo Phật gọi là Bồ tát. Và Bồ tát những người phát tâm thanh tịnh là đồ chúng đại thừa chân thật, thế nên quy y mà không phát tâm vô thượng tu thanh tịnh pháp thì chỉ là hàng đồ chúng của ngụy đại thừa, sở dĩ gọi là ngụy do niềm tin cùng sự tu tập của hàng này không liên quan gì đến đại thừa ngoài cái bảng hiệu đeo trước ngực, có thể gọi họ là đồ chúng nhân thừa. Tóm lại chúng sinh chia làm hai loại, loại vô minh là loại không biết phát tâm, loại trí huệ là những người biết phát tâm, gọi là sơ phát tâm Bồ tát.

Cứu cánh của đạo Phật là giác ngộ và cứu độ chúng sinh. Giác ngộ là giải thoát thân tâm khỏi những nhân quả vọng hoặc của vọng tâm, và cứu độ chính là khiến những chúng sinh thọ khổ thành những vị Bồ tát cứu khổ, tất nhiên điều kiện ắt có và đủ để giác ngộ và độ sinh chính là sự phát tâm thanh tịnh, tâm này còn được gọi với nhiều tên khác như tâm bồ đề, tâm vô thượng hay đại đạo tâm. Những ai phát tâm sẽ là những người giác ngộ giải thoát trong tương lai, nếu không thế thì là nhất xiển đề vĩnh viễn không có ngày giải thoát.

Nhưng vì sao phải cứu độ chúng sinh, chẳng phải là ta đã giác ngộ giải thoát là xong rồi sao? Lý do là vì tôi chỉ là sản phẩm của vọng nghiệp, và như thế dĩ nhiên tôi cũng chỉ giả hữu, đã là giả hữu hẳn nhiên làm gì thật sự có cái tôi nào đâu để giác ngộ giải thoát. Ví dụ như trong mơ tôi thấy tôi sắp bị giết, chợt tỉnh tôi không mừng rỡ để cảm tạ ân cứu mạng của Bồ tát hay tiếng chuông của đồng hồ báo thức, vì đó chỉ là tỉnh cơn ác mộng, và khi tỉnh thì mọi thứ trong mộng đều tỉnh không chỉ riêng tôi, còn mộng vẫn tiếp diễn và thiếu vắng tôi. Thế nên khi tôi giác ngộ cũng vậy tôi và mọi thứ đều giác ngộ tức đều tỉnh, đó là sự việc tôi và chúng sinh đều trọn thành giác ngộ, theo thế tục đế thì đó là việc độ nhất thiết chúng sinh, nhưng theo chân đế thì tuy độ nhất thiết chúng sinh mà chưa từng độ vì cả tôi lẫn chúng sinh đều chỉ là giả hữu.

Tỉnh hay mơ đều do tâm quyết định, do vậy giác (Phật) và mê (chúng sinh) cũng do tâm, thế nên Phật tức tâm và tâm tức Phật. Tâm này là bồ đề tâm, được chia chẻ thành hai phần gồm thượng cầu thành Phật và hạ hóa độ sinh, thành Phật là tự giác, độ sinh là là giác tha, có tự giác và giác tha mới thành tựu tâm giác hành viên mãn đó chính là bồ đề tâm. Do bồ đề tâm toàn giác và vô hạn không còn có tôi và chúng sinh, nên trong giác tâm này không chỉ có tự giác mà còn giác nhất thiết chúng sinh, bởi Phật là nhất thiết chúng sinh, và nhất thiết chúng sinh là Phật, nên tự giác cũng chính là giác tha có nghĩa không còn có cái tôi riêng nào thành mà tôi và nhất thiết chúng sinh đồng thành, như vậy mới chân thật thành Phật.

Giác hành viên mãn.

Giác không có nghĩa gói trọn trong sự hiểu biết, mà giác còn bao quát mọi hành, nên giác và hành bất nhị, không có biên giới giữa hành và giác gọi là giác hành viên mãn. Giác là Phật trí, hành là Phật sự, từ trí đến sự không gì không là giác. Giác là thượng cầu thành Phật, hành là hạ hóa độ sinh, thành Phật độ sinh đều là giác, thế nên tâm bồ đề là toàn giác, phân biệt theo thế tục đế thì có thượng cầu và hạ hóa, thành Phật và độ sinh là hai sự việc riêng biệt, nhưng theo chân đế thì thượng hạ không hai, thành Phật độ sinh vốn một, tất cả chỉ là một tâm toàn giác. Phàm phu mê muội mong thành Phật nhưng tránh độ sinh, ngay nhận thức này đã là cực kỳ si mê điên đảo, nó đã xóa sổ việc thành Phật ngay từ trong trứng nước.

Khi đã hiểu phát tâm là gì, tất biết vì sao cầu giải thoát bó buộc phải phát tâm. Tín đồ Phật giáo có hai thành phần, một thành phần tu tập nhưng không phát tâm, biểu hiện tu học của nhóm này là chăm chỉ và giỏi cầu xin mọi thứ cho bản thân, vì thế xa lìa tâm giác ngộ giải thoát. Thành phần kia tu tập và phát tâm, biểu hiện tu học của họ là chuyên cần hành mọi thứ lợi lạc chúng sinh như cúng dường, phóng sinh, bố thí, khuyên dạy tha nhân tu tập phát tâm, nhờ vậy ta và người đều thành chính giác.

Trong mỗi gia đình đều có hai loại con cái, là trẻ con ấu trĩ và trưởng thành. Loại ấu trĩ vô lực không thể tự lo nên chỉ biết bám víu vào việc cầu cứu sự giúp đỡ của cha mẹ hoặc các anh chị trưởng thành, trái lại loại trưởng thành vừa tự lo vừa giúp cha mẹ lo cho lũ trẻ ấu trĩ. Vì vậy cha mẹ rất mong con trẻ sớm trưởng thành. Trong nhà Phật pháp cũng vậy, chư Phật là cha mẹ, Bồ tát và những người biết phát tâm là những huynh trưởng trưởng thành, còn lũ trẻ ấu trĩ là các tín đồ không biết phát tâm. Thế nên hơn tất cả các đấng sinh thành, đức Phật hành mọi phương tiện thiện xảo để giúp đồ chúng trưởng thành qua việc phát tâm, nhưng ngài vẫn phải nhìn nhận đó là việc khó nhất, vì vậy mà trải qua vô lượng kiếp mới có một người thành Phật.

Nhân thiên thừa.

Những người tu hành cầu tìm được quả báo như ý trong cõi trời người, được gọi là tu học nhân thiên thừa, tất nhiên thừa này vẫn trong vòng luân hồi sinh tử của thế gian nên thuộc về thế gian pháp, phi giải thoát.

Tín đồ tu học thừa này rất phổ biến bao quát tăng tục, xu hướng tu học đa phần hành các nghi thức thờ phụng cầu cúng xin xỏ mọi thứ cho bản thân như cầu an giải hạn, cầu siêu trường kỳ, làm thiện cầu tài lộc, đóng góp cúng dường xây chùa, tạo tượng để cầu phúc báo. Họ ngây ngô cho rằng cứ xây chùa tạo tượng, thành khẩn thờ cúng là được mọi thứ mình mong cầu, nên coi chùa là chốn phúc đức linh thiêng, họ nào hiểu phúc đức của chùa hoàn toàn do nhờ chùa là chỗ tu hành các công đức lợi sinh, mà nào phải nhờ vào có lắm tượng Phật Bồ tát to lớn để cầu xin, nếu do tượng mà có phúc thì nhà nào thờ thật nhiều tôn tượng sẽ có phúc lớn, nhưng thực tế không phải vậy, bất kể tượng nhiều ít, xấu đẹp, đắt rẻ, nhà vẫn kém phúc hơn chùa, bởi nhà không phải là nơi truyền bá giáo pháp độ sinh, như vậy chứng minh sự tu tập và hành pháp lợi sinh của chùa mới thật sự là phúc, mà phúc đâu phải là ngôi chùa tráng lệ hay tượng quý. Do si mê không nhận ra đâu là nguồn gốc sinh mọi công đức nên người tu thích khoe chùa, chùa hay khoe tượng, tượng khoe đắt đỏ to đẹp, đồ chúng thì tìm chùa đẹp để cúng, tượng to để cầu, cứ thể mà tăng tục học nhau thả tâm chạy theo mọi thứ bên ngoài để cầu phúc bằng cách hô hào góp phần xây chùa tạo tượng "công đức vô lượng" và ngoảnh mặt làm ngơ với Bồ tát đạo, mặc nhiên bỏ bê tâm độ sinh phủ đầy bụi bẩn tham sân, có lẽ vì các lý do này mà ngài Bảo Chí mới khuyến cáo "nhữ đẳng chung nhật thiêu hương trạch hỏa nhi bất tri thân thị đạo tràng", các vị cả ngày thắp hương đốt đèn mà không biết thân này mới chính là đạo tràng. Phàm phu chỉ biết tạo dựng chạy theo thanh sắc mà bỏ qua việc phát tâm độ sinh, bỏ quên đạo vì lo xây chùa, mà ngỡ đó là đạo, nên bị Tổ Đạt Ma quở là không công đức.

Tuyệt đại đa số tín đồ không cầu mong giác ngộ giải thoát, vì nghĩ rằng giác ngộ như đức Phật tuy được chấm dứt luân hồi sinh tử nhưng sẽ mất đi mọi thứ hưởng thụ, thế nên do cố đấm ăn xôi thà chịu sinh tử nhưng được hưởng thụ vẫn hơn, họ bị dục lạc thế gian cài bẫy gây nghiện nên bám víu thế gian dù phải đối diện với nhiều khổ não, họ cũng ngố ngáo chẳng hiểu cảnh giới nào có sự hưởng của cảnh giới ấy, tùy theo phúc hay công đức mà sự thọ hưởng của các cảnh giới cao thấp khác nhau, như người và súc sinh hưởng thụ khác nhau, chó mèo không thích sự hưởng của loài người nên chúng vẫn chấp và trung thành với thân chó mèo của chúng, con người cũng vậy, không thích sự hưởng thanh tịnh giải thoát của bậc giác ngộ nên không thích làm Phật hay Bồ tát. Vì thế họ chẳng mộ sự giác ngộ cùng cảnh giới giải thoát không còn phải cầu xin hay ao ước gì nữa, họ vẫn tiếp tục đắm trong mong cầu hưởng phúc sinh tử thế gian, mà vẫn tưởng rằng mình hạnh phúc hơn giác ngộ giải thoát, nên mọi sự tu học và hành đạo của họ đều trong khuôn khổ thế gian vô thường, gọi là nhân thiên thừa.

Nói chung phàm dụng tâm xây dựng mọi nhân quả cho ngã và ngã sở thì đều là nhân thiên thừa, nói nôm na là tu phúc báo nhân thiên, bất luận là xây chùa tạo tượng, tụng kinh lễ bái, thiết trai cúng dường cũng vẫn chỉ là phúc báo cho huyễn ngã ở các cõi huyễn nên gọi là phúc báo nhân thiên, và không hề là công đức, bởi công đức thuộc về giác ngộ giải thoát, giác ngộ là nhận ra ngã và thế gian chỉ là huyễn hóa, giải thoát là không còn bị bất kỳ thứ gì thuộc ngã và thế gian lôi cuốn trói buộc. Đa phần đồ chúng tăng tục ngộ nhận công đức là mọi thứ liên quan tới đạo như xây chùa tạo tượng, cúng dường tăng ni, còn phúc báo nhân thiên là bố thí phóng sinh, kì thực hễ dụng tâm vì ngã và ngã sở đều là phúc báo, nếu dụng tâm vì khiến cho pháp lợi sinh tăng thượng thì cho ăn mày cứu một con kiến cũng là công đức vượt trội phúc báo xây chùa tạo tượng vì lợi ích chính mình. Ngẫm cho cùng, suy cho kĩ thì đạo Phật đang bị nhân thiên thừa xâm chiếm và dẫn dắt ra khỏi con đường giác ngộ giải thoát.

Nhi đồng lão thành.

Đồ chúng Phật giáo tu học nhân thiên thừa chẳng khác đám con trẻ ấu trĩ không phát tâm gánh vác chỉ tập trung chuyện tu hành vào việc đối trước Phật Bồ tát được mình phụng thờ cầu xin cho bản thân như trẻ con vòi vĩnh cha mẹ, bất chấp chư Phật đã dùng biết bao phương tiện thiện xảo để giáo hóa cho đồ chúng sớm trưởng thành, họ vẫn bền bỉ sống đời trẻ con dẫu đã trải qua bao lần sinh lão bệnh tử, họ như những đứa trẻ bại não không biết trưởng thành là gì. Tinh thần ỷ lại, xin xỏ của nhi đồng nơi họ không thay đổi từ khi quy y tam bảo cho đến cuối đời và kéo mãi đến tận vị lai, biết đến thuở nào mới tỉnh ngộ.

Đặc tính cố hữu của nhi đồng là ham vui, thích những thứ bên ngoài như được đùa giỡn, bánh kẹo, đồ chơi… đó là nguồn hạnh phúc của trẻ con, thiếu vắng những thứ ấy chúng cảm thấy trống vắng buồn tẻ, đồ chúng tu nhân thừa cũng vậy, họ chuộng các thứ giải trí, ăn ngủ, tiền tài, danh sắc, những thứ này làm tâm hồn họ cảm nhận hạnh phúc, vắng chúng cuộc đời sẽ buồn chán. Người trưởng thành ưa thích phát triển từ trong nội tâm các sự hiểu biết giúp cho sự sinh hoạt trong đời sống của loài người tiến bộ hơn. Bồ tát cũng vậy lấy việc lợi ích muôn loài làm niềm vui, giúp cho nhân loại sinh hoạt ngày thêm thanh tịnh, cảnh giới ngày thêm an lạc, thành tựu ước vọng chúng sinh an lạc, thiên hạ thái bình. Hạnh phúc nhi đồng của đồ chúng nhân thừa hoàn toàn dựa vào mọi thứ bên ngoài, khiến cho tâm hồn dễ bị động loạn trước mọi cảnh vật và sinh tham ái tranh đoạt, được mất buồn vui. Niềm vui trưởng thành của người tu Bồ tát đạo là nhiêu ích hữu tình, nên bất động với mọi thứ ngoại pháp, nhờ vậy tâm luôn tĩnh lặng và an lạc như lời đức Phật dạy "không hạnh phúc nào sánh bằng sự an tĩnh của tâm hồn. Bồ tát lấy tâm từ bi lợi sinh làm hạnh phúc nên không cần cầu tìm hạnh phúc bên ngoài, chúng sinh lấy ngoại vật làm hạnh phúc nên khổ tâm nhọc nhằn tìm kiếm và tranh đoạt, mà nào hay mọi thứ ngoài mình sẽ chẳng bao giờ thuộc về ai kể cả mình, vì thế nhọc công cầu tìm tranh đoạt chung cục cũng chỉ hoài công như dã tràng xe cát mà thôi. Nho gia Mạnh tử nhận định "cái gì thiên hạ ban cho mình, họ đều có thể lấy đi, nhưng những thứ có được từ mình thì chẳng ai đoạt đi được", chỉ có từ bi trí huệ phát sinh từ mình là quỷ thần cũng không đoạt đi được.

Đó chẳng phải là lợi ích và là lý do để trẻ con cần phải trưởng thành phát tâm tu Bồ tát đạo đó ư? Đừng nghĩ Bồ tát trách nhiệm lớn lại không được hưởng thụ, mà sinh tâm né tránh, đó chẳng qua do dùng tâm hồn ấu trĩ quan sát nên khởi sinh ý tưởng non nớt và thiển cận của trẻ con, chúng thấy người lớn không có đồ chơi như chúng và lại cũng không cảm nhận chút hứng thú nào nơi thú vui của người lớn, nên lớn làm gì cho mất vui. Tục nhân như kẻ nghiện mù loà chỉ thấy cái được nhỏ mà không thấy cái khổ lớn của cơn nghiện, Bồ tát như người lành mạnh an vui bất động với cái sướng lẫn khổ của kẻ nghiện. Quan trọng hơn cả là Bồ tát có thứ mà kẻ nhân thừa muôn kiếp không có là tâm tự tại không phải dựa vào bất kỳ thứ gì khác để có hạnh phúc, nhờ vậy trở thành chỗ dựa vững chắc cho muôn loài kể cả hàng ngũ nhân thừa. Vì thể pháp tu chân chính để lợi sinh chính là tu bi, không phải là tu xin.

Quay đầu là bến.

Chỉ cần phát tâm là trẻ con thành người trưởng thành, từ kẻ nghiện dục ra người vô dục, từ một chúng sinh liền thành Bồ tát. Có trưởng thành như một Bồ tát mới học được các sự hiểu biết và hành được các công việc trưởng thành, được gọi là Bồ tát đạo. Vì thế vấn đề tiên quyết để theo bước chân Phật là phải phát vô thượng tâm tức tâm trưởng thành, mỗi bước theo Phật phải bằng tâm mà không hề bằng chân, những bước đi bằng tâm này là bước tiến vào biển trí huệ, đồng thời cũng là đang hành sự gánh vác nhất thiết chúng sinh của đức Phật, đó chẳng phải là những bước đi trên con đường xuất tam giới gia đó ư?.

Phật giáo đồ cần phải quán sát tâm tính để đừng biến mình thành lão ngoan đồng, một tín đồ muôn kiếp vẫn mãi là nhi đồng. Chỉ cần phát tâm thì lão ngoan đồng lập tức thành một người trưởng thành gọi là Bồ tát, và mọi sự đều thay đổi, thích cho hơn xin, thích giúp hơn cầu, nhờ vậy động loạn thành bất động, phiền não hóa công đức. Đừng dùng tâm ấu trĩ đánh giá sự trưởng thành, đừng dùng tâm không phát suy tưởng về sự phát tâm, vì như thế sẽ không đủ trình độ trí huệ để nhận biết sự lợi ích của các công đức độ sinh, như trẻ thơ do trình độ ấu trĩ nên không thể hiểu và thích các thứ hưởng của người trưởng thành.

Sự mê chấp ấu trĩ ẩn bên trong con người biến họ thành một trẻ thơ lão thành dẫu trải qua hằng vô lượng kiếp vẫn ngây ngô không hề trưởng thành, mặc cho kiến thức sâu rộng, tuổi tác thâm niên cũng không thay đổi được tâm lý thích được bảo bọc hơn là gánh vác. Tinh thần lão ngoan đồng này là sự cản trở cho việc phát triển trí huệ và là lý do chính yếu vì sao phát tâm rất khó.

BA 12.6.2023

Nhân Sinh Thị Khổ

Đức Phật dạy "nhân sinh thị khổ" có nghĩa đời sống của chúng sinh nói chung, con người nói riêng bản chất là khổ, vì nó bao quát 4 yếu tố "sinh lão bệnh tử", bốn yếu tố này nói tắt là sinh tử, để giúp thế nhân giải thoát mọi khổ đau đồng nghĩa với giúp họ giải thoát sinh tử, nhưng trước hết họ phải nhận ra sinh tử là khổ, có nhận ra khổ mới tìm bến bờ giải thoát, thay vì chỉ tìm dục lạc trong quá trình sinh lão bệnh và cam tâm chịu chết. Nhận hiểu được bản chất khổ không đơn giản như thiên hạ nghĩ, hễ không như ý là khổ, không hẳn thế vì ai cũng không ít lần ngỡ ngàng thấy bóng dáng khổ đâu đó trong nỗi như ý, hụt hẫng. Vì vậy pháp luân được đức Phật chuyển trước nhất là khổ đế. Vậy khổ là gì theo đạo Phật?

Khổ là vấn đề bất cứ chúng sinh nào cũng phải đối diện và thân thiết, khổ có mặt ở mọi nơi và mọi lúc. Mọi loài đều có chung nỗi khổ nhọc nhằn tìm miếng ăn thức uống để sinh tồn, vất vả trong việc duy trì giống nòi, chống trả với thiên tai dịch bệnh và những đe dọa từ những loài khác… đó là nỗi khổ chung của chúng sinh, ngoài ra mỗi loài trong chúng sinh còn phải đương đầu với các khổ riêng của từng loài, như loài cá chịu khổ bị câu bị lưới, loài heo chịu khổ bị mổ giết, trâu ngựa chịu khổ cày bừa kéo xe… loài người ngoài vất vả lo ăn còn phải lo mặc, lo chiến tranh, khủng bố, lo cướp của giết người… tựu chung bất cứ loài hữu tình nào cũng sống chung cùng hai thứ khổ chung và riêng của mỗi loài.

Ngoài ra mỗi một chúng sinh đều phải gánh hai thứ khổ, gồm khổ của tâm và khổ của thân, đặc biệt là nhân loại, vì loài người đa tham dục hơn các loài khác và đa dục tất đa khổ. Chư thiên đa phúc nên thường được như ý, hơn nữa mong cầu của chư thiên chỉ thiên về thiện nên ít chịu quả khổ. Còn loài người tham cầu từ thiện tới ác nên lãnh thọ nhiều quả khổ bất như ý từ việc làm ác vì lợi. Loài thú chỉ có dục của bản năng là thực dục và dâm dục, vì thế chúng không hưởng vui như cõi người bù lại ít khổ tâm hơn.

Đã mang nghiệp chúng sinh tất phải sống cùng nghiệp khổ, chết cũng chỉ mang theo được thứ này, như cổ đức nhắc nhở "vạn ban tương bất khứ, duy hữu nghiệp tùy thân", muôn thứ không mang đi được, chỉ mang nghiệp theo được thôi. Do vậy đức Phật phán "nhân sinh thị khổ" nói rộng là "chúng sinh thị khổ".

Chúng sinh có muôn loài nên khổ cũng có muôn vạn thứ, đã vướng nghiệp chúng sinh tất mang thân tâm của nghiệp báo gọi là hữu lậu, và nghiệp nào cũng do khổ lạc kết thành, nên kiếp chúng sinh luôn luẩn quẩn trong vòng khổ lạc, bị khổ lạc vùi dập đời này sang đời khác. Không một chúng sinh thuộc bất cứ loài nào không biết đến và không sợ hãi khổ, có thể khẳng định rằng tuyệt đại chúng sinh không biết hạnh phúc là gì, có biết chăng cũng chỉ là thứ ảo giác khi khổ tạm dừng, con người luôn ước mơ để thấy hạnh phúc hơn là hân thưởng hạnh phúc hiện có, và rồi luyến tiếc khi hạnh phúc qua mất, còn khổ thì chúng sinh không chỉ chịu khổ trực tiếp mà còn khổ ngay cả khi chưa tiếp xúc với khổ, do mối đe dọa của khổ ở đâu đấy quanh ta vì khổ luôn rình rập ngay cả trong lòng hạnh phúc, nên nhân sinh thị khổ.

Từ khi nhận ra mình hiện hữu bất luận là chúng sinh thuộc loài nào cũng phải chiến đấu để sinh tồn, nếu không muốn bị hủy diệt, ngoài ra phải tìm cách giải trí, hưởng thụ để tránh trầm cảm vì đời sống vô vị, nếu sống không có sự hưởng thụ niềm vui, thì đời sống nhạt nhẽo và chẳng qua chỉ là chuỗi thời gian chịu đựng nỗi buồn chán, sống đã phải chiến đấu, muốn hưởng thụ để sống có ý nghĩa lại cũng phải nỗ lực đấu tranh cầu tìm. Chiến đấu là giá chúng sinh phải trả để sống, có phúc thì trả giá nhẹ, vô phúc thì dù trả giá cao ngất ngưởng cũng chỉ đủ sống để ao ước được vui, song chẳng có giá nào giữ được sự sống vĩnh cửu. Một ngày không hề báo trước thần chết gõ cửa ghé thăm, khi ấy phải bỏ hết mọi thứ mà cả đời chết sống với chúng như của cải, quyền lực, người yêu và mọi thứ hạnh phúc mà ngoan ngoãn ra đi theo thần chết, nên nhân sinh thị khổ.

Bản chất của thân hữu lậu bao gồm bốn khổ "sinh lão bệnh tử", mỗi khổ này bao quát vô lượng khổ, nên Lão tử than "tôi sở dĩ có lắm hoạn nạn là do tôi có thân, nếu không thân thì hoạn nạn bám vào đâu đây". Quả vậy muốn diệt tận khổ cần phải diệt nghiệp chúng sinh, khi nghiệp này diệt rồi tất không còn thọ thân hữu lậu, không thân hữu lậu tất khổ không bám vào đâu được. Phật pháp gọi nghiệp chúng sinh là tập đế và đó là nguyên nhân gây khổ, nếu nghiệp này diệt thì khổ tận và không còn thọ thân hữu lậu gọi là niết bàn. Bậc giải thoát trong đạo Phật đều lấy pháp làm thân, không còn thân tâm hữu lậu nữa, nên gọi là vô ngã.

Có 2 thứ nhân quả, nhân hữu lậu cho quả hữu lậu, đạo Phật gọi là tập và khổ đế; nhân vô lậu sinh quả vô lậu, đạo Phật gọi là đạo và diệt đế. Nhân nào cũng do chúng sinh tự gieo nên tự lãnh quả, chẳng có Phật hay trời nào gieo dùm ai được, bởi lẽ nếu Phật hay thần gieo thì quả sẽ thuộc về Phật và thần, vì vậy khi chúng sinh lãnh quả khổ, họ phải biết tự trách mình và sám hối sửa đổi nhân quả, mà không nên tiếp tục u mê cho quả khổ là do các vị thần linh tạo ra hay do những chúng sinh khác chủ động. Phải biết không ai chủ động gieo nhân khổ cho kẻ khác được nếu không có các món duyên nợ với nhau. Đạo Phật miêu tả các món duyên nợ đều phát nguyên từ tâm hữu lậu tham sân si gọi là tập đế, đó là nhân dẫn đến quả khổ. Muốn ngăn chặn quả khổ không cho phát sinh trong tương lai cần trừ tập đế, bước đầu trừ tập chính là vứt bỏ tâm hữu lậu thứ dẫn đầu các pháp hữu lậu, đạo Phật gọi là tội khổ do tâm khởi, nay bỏ tâm ấy đi thì mọi tội khổ đều diệt sạch, đó là phương pháp diệt khổ. Cho đến bao giờ tội khổ và tâm hữu lậu tan như mây như khói, khi ấy mới thanh tịnh sạch sẽ không còn chút bụi trần hữu lậu, gọi đây là niết bàn tịch tĩnh, thanh tịnh giải thoát.

Đồ chúng tu học toàn pháp hữu lậu, nên chỉ hiểu các pháp ứng cơ, niết bàn, giải thoát theo kiểu hữu lậu, thứ pháp đạo Phật gọi là hóa pháp, quyền pháp, phi thật pháp; thật pháp là pháp vô lậu. Mọi sự tu học của phần lớn tín đồ đều hướng về lợi ích cho thân tâm hữu lậu, mà ngu ngơ không biết hữu lậu làm gì có lợi ích nào ngoài nghiệp khổ đeo thân, ngay đến những phương tiện tu học giải thoát như xây chùa dạy đạo cũng biến thành hữu lậu khi đau đáu với nỗi lo mất chùa, mất đồ chúng dẫn đến tranh giành đồ chúng và chùa chiền. Học tích mà vong bản nên mãi mãi u mê đắm chìm trong hữu lậu không có ngày giải thoát. Họ không học nhân quả nên không ngộ ra nguồn gốc của "chúng sinh thị khổ" phát khởi từ tâm hữu lậu tham sân si, do vậy không biết tu trừ tâm này bằng cách phát tâm bồ đề vô lậu theo tinh thần "tương tâm sám" của pháp sám hối, đã biết tội khổ do tâm hữu lậu sinh, hẳn nhiên phải biết hễ tâm hữu lậu diệt thì nhất thiết khổ cũng diệt theo mà chẳng cần đến cầu cúng xin xỏ Phật trời, để diệt tâm hữu lậu chỉ duy có một cách đó là phát tâm bồ đề, và khi tâm hữu lậu diệt rồi thì như pháp sám dạy "tâm diệt tội vong", đó là pháp cứu khổ chân chính vì sống chết đều không còn.

Bản chất và hiện tượng.

Khi được hỏi bạn có thấy đời sống khổ không? Muôn người như một cho rằng đời sống có hai mặt khổ và lạc, mà không thuần là khổ, như vậy câu nói "nhân sinh thị khổ" có phần bi quan hóa cuộc đời không? Phần đông tín đồ cho rằng cuộc đời có rất nhiều thứ hưởng lạc, chỉ e mình không đủ sức và thời gian để hưởng hết, ngay trong vấn đề ăn uống nhỏ nhặt mà sức cám dỗ của món ngon cũng đủ làm thiên hạ thèm thuồng được mỗi ngày ta hưởng một món ngon, nên không thể tiết chế việc ăn trong vòng dinh dưỡng, nói gì đến việc đánh đổi vị giác lấy sự bình an cho loài vật, và nếu không được hưởng thì đó lại là nỗi khổ, vì thế niềm vui nào cũng không chỉ vất vả tìm kiếm bằng đấu tranh mà cũng còn để duy trì, rủi thay bản chất hữu lậu của các pháp luôn chuyển biến thay đổi từ cái này đến cái ngược lại, nên hợp nào cũng sẽ ly, vui nào rồi cũng buồn, mà chẳng có cách nào tránh được. Thế nên vui buồn nương nhau mà thành, sống chết tựa nhau mà có.

Nhìn trên mặt hiện tượng thì pháp nào cũng có khổ lạc, nhưng nhìn vào tận gốc sẽ thấy bản chất của mọi pháp đều là khổ, vì niềm vui đa phần chỉ do khổ vắng mặt, nhưng vui hẳn sẽ đem khổ đến khi nó dời đi, và khổ lại mang vui lại khi nó tạm biệt, cứ vậy mà hết vui lại khổ. Lại nữa vui nào cũng phải trả giá, còn khổ nào cũng miễn phí bởi có chúng sinh nào ưa khổ đâu để trả giá, thế nhưng khi trả giá để được vui mà thất bại thì lãnh khổ miễn phí, nếu không muốn nhận món quà miễn phí này thì lại phải trả giá. Con người hiểu khổ trên hiện tượng nên thấy nhân sinh nửa khổ nửa vui, vì vậy tranh nhau niềm vui, đẩy khổ cho nhau, làm nhân sinh phải tranh giành gay gắt, khiến khổ nhiều vui ít, vì thế mà nhân sinh thành khổ. Song dù gì đi nữa khổ đã hiện diện ngay trong sự đấu tranh và tiếp tục đè nặng lên kẻ thất bại, và áp lực mạnh lên kẻ phải duy trì sự thắng lợi. Chung cục từ khi khởi tâm cầu vui lập tức thấy khổ dọn vào tâm trí rồi và chúng thường trú trong ấy cho đến ý niệm cuối cùng trước khi chấm dứt nghiệp duyên đời này. Xét cho cùng chẳng có trí huệ nào cũng như sự cầu nguyện từ trước đến nay có thể loại bỏ khổ hoàn toàn, khi chỉ biết khổ và trừ khổ trên mặt hiện tượng.

Trong tham độc có vô lượng thứ tham, tham ăn, tham của cải, tham sắc dục, tham danh, tham quyền, kể đến tận vị lai cũng không hết được, những tham muốn đó thúc đẩy chúng sinh lao vào các pháp hữu vi nhận quả khổ của hữu lậu, y như con thiêu thân tự lao vào cõi chết. Cho dù chẳng có Phật hay thánh thần nào dạy chúng hãy tranh giành các món dục lạc, ngược lại các vị này chỉ khuyên dạy con người hãy biết chia sẻ đùm bọc lẫn nhau, nhưng đồ chúng phớt lờ giả ngu không hiểu vẫn làm theo ý khôn rất ngu của mình, để rồi khi bị cú đấm vỡ mặt văng xôi thì quay về quỵ lụy dưới bệ thờ ỷ ôi xin xỏ Phật trời cho con được như ý và hứa tạ lễ bằng hoa quả xôi oản, họ coi Thánh thần cứ như bác bờm đem tài sản, danh vọng, tình yêu và quyền lực cho kẻ khác để đổi lấy xôi oản? Bờm nọ đổi quạt mo lấy nắm xôi xem ra sòng phẳng, đằng này đám đồ chúng gạt gẫm bịp bợm tưởng Phật và thánh thần giống như bờm sẽ trao cho chúng những thứ chúng không có nổi để chỉ nhận lại từ chúng một mâm xôi oản. Ôi! Cái đám mê tín đó hủy báng từ đức Phật đến quỷ thần xem các vị này ngây ngô hay đói khát không có xôi oản ăn, nên dụ dỗ thần linh cho chúng những thứ quý hiếm khó được đổi lại chúng cho thần linh đĩa xôi thứ ăn mày cũng có. Thực là ngu si hết mức, báng bổ cực kỳ, tội này không vào địa ngục cũng làm ngạ quỷ, mà cũng chẳng lạ gì có ngu mới tham mù mắt như vậy. May đức Phật từ bi nên vẫn bất động, gặp trúng hung thần chắc bị vặn họng vì tội bỡn cợt thần linh.

Nếu học chúng có trí tuệ nhận ra bản chất của các pháp hữu vi mang tính hữu lậu đều là khổ, nói cách khác là nhận ra căn nguyên nguồn gốc của khổ thì cách cầu an diệt khổ sẽ chân chính và thành tựu, nhờ diệt khổ tận gốc, mà không diệt trên ngọn ngành theo kiểu diệt theo hiện tượng.

Khi đã hiểu rõ do chỉ vì nhận ra khổ trên hiện tượng, con người mới sinh tham sân tranh giành, cho đến mê tín cầu cúng, khiến ngu si tăng trưởng ngăn trở trí huệ giải thoát. Trí huệ chính là nhận ra bản tức gốc của các pháp, nhờ vậy đoạn khổ hay tu thiện đều ngay từ gốc. Chúng sinh mộng mị trong giấc mơ sinh tử, họ sợ chết, sợ khổ, sợ bệnh, sợ không như ý và chẳng ai dám tự tin rằng đời sống của mình hoàn toàn như ý, nhưng vẫn không nhận ra bản chất của kiếp sống tức nhân sinh là khổ, vì thế họ vẫy vùng từ kiếp này sang kiếp nọ trong chiếc lưới khổ luôn siết chặt, khác nào đàn cá vướng lưới, càng giãy lưới càng thắt. Lẽ ra ngay khi sợ đủ thứ, họ phải nhận ra thân tâm hữu lậu là gốc của món sợ hãi này, và thấy hữu lậu là khổ, mà chúng sinh đã là hữu lậu dĩ nhiên nhân sinh thị khổ. Cụ Trứ cũng ngờ ngợ kiếp người là khổ nên ngâm nga "mới sinh ra thì đà khóc chóe, trần có vui sao chẳng cười khì".

Muốn thoát khổ thì đừng nghiện vui, khổ vui đều tắt để lại trạng thái tịch tĩnh vắng lặng, trạng thái này là niềm vui vô cùng an toàn và miên viễn nhờ diệt tận được tính hữu lậu biến đổi của nhị biên, nên được gọi là niết bàn. Chúng sinh do nghiện vui, ái dục khó bỏ nên cho dù trong sự tìm vui cũng thường đối diện với nhiều thất bại đau đớn ê chề nhưng không tởn, vẫn cố đấm ăn xôi, đối đế thì thỉnh Phật hay quỷ thần đem vui về dùm. Đức Phật dạy bỏ thứ ái đó đi thì không những khỏi vất vả cầu tìm mà còn thoát mọi cú đấm vỡ mặt văng xôi, lại miễn được sự mê tín cầu xin thần thánh theo lối báng bổ.

Nghe tới đây nhiều người sẽ tự nhủ "vậy để hết khổ phải hy sinh mọi sự vui sướng thế thì cuộc sống còn hứng thú gì nữa". Chao ôi! Chả lẽ khi họ bị ghẻ ngứa hành khổ, phải gãi liên miên để sướng vì ngứa tạm lui, có người cho thuốc và bảo họ hết ghẻ bạn sẽ sướng lắm vì không cần gãi nữa, gã bệnh này bảo không gãi còn gì sướng nữa và từ chối nhận thuốc vì sợ mất cái sướng khi gãi, phàm phu không nhận ra được những cái họ cho là sướng, kì thực đều là khổ như cái sướng của gãi ghẻ vậy. Tâm không lo tìm vui, không sợ gặp khổ, không lo không sợ tâm luôn an lạc, sao lại sợ khổ hay mất vui với một tâm an lành như vậy, những kẻ bệnh hoạn kia không hiểu tâm là nơi nhận thức ra mọi thứ khổ lạc, khi tâm là nguồn an lạc thì chẳng có khổ hay lạc nào lân la mon men tới gần tâm ấy được. Ôi! sao bệnh mê đó đúng nghĩa mê, nghe gì cũng nghĩ ra mê, thật là siêu mê muội.

Do mê không tỉnh nên dầu bao phen ăn đấm vỡ mặt văng xôi vì không nghe lời dạy đừng cố đấm ăn xôi, lẽ ra phải giác ngộ mà thưa với đức Phật "con xin chừa không dám ăn xôi nữa ạ" lại lì lợm ngu si cầu xin Phật thế mạng đi lấy xôi về cho mình. Ngu thế bảo sao không khổ, nhất định không nhận ra bản chất của cố đấm ăn xôi là khổ, như bản chất của ma túy là khổ, nhưng kẻ nghiện chỉ thấy hiện tượng sung sướng khi phê nên bác bỏ sự độc hại của chúng và từ chối nói không với thứ này, để tiếp tục chìm sâu vào bẫy khổ, đối diện với bao hệ lụy mà quá muộn màng để hồi đầu. Vì vậy người hiểu biết bản chất khổ của thứ ái phê này trái với kẻ chỉ thấy qua hiện tượng sẵn sàng từ chối cái sướng của chúng để diệt tận gốc nỗi khổ này. Không sướng nhờ phê, không bị khổ hành khi thiếu phê, trạng thái không sướng không khổ này mới là sự sướng rất an toàn và chân thật. Cái sướng của gã nghiện không an toàn, lắm hệ lụy và nhiều khổ đau, vậy sướng ấy là sướng hay là khổ? Sướng ấy đáng truy tìm hay đáng dẹp bỏ? Mọi thứ dục lạc của thế gian đều mang tính hữu lậu pha trộn khổ tràn lan bên trong như cái sướng của phê thuốc, hay cái sướng của gãi ghẻ, vì vậy đạo Phật coi tham dục là nguồn gây ra mọi khổ.

Lạc của chúng sinh tuy lạc nhưng bất an, lạc nào cũng đeo mang nhiều âu lo, đa hệ lụy và lắm chán chường. Âu lo sợ nó biến mất vì là hữu lậu, chán chường vì thường biến đổi nên sinh nhàm chán muốn tìm vui mới. Bất an, khổ thế mà thấy đó là vui, không phải là điên đảo đó ư? Tâm an tịnh không bị vui khổ dày vò, an lạc như vậy lại cho là khổ, chẳng vui, không phải là nghiệp ma đó sao?.

Bậc trí huệ là những ai nhận ra bản chất của mọi hiện tượng. Nhờ vậy mà các vị này một đời cho đến đời đời an lạc, chúng sinh chống khổ trên hiện tượng, không chịu diệt khổ từ gốc, do vậy mà phàm phu sống một đời phiền não với nhiều hối tiếc và bao phen khổ sở cầu xin các bậc thánh gỡ dùm những đống rối ren do mình tạo ra.

Người vinh nhất trong đời là người không hề chịu vinh nhục, như Lão tử nói "sủng nhục nhược kinh" vinh nhục đều đáng sợ như nhau. Thành công nhất trong đời là là không hề bị thành bại lay động, như lời đức Phật dạy "bỏ sau mọi thắng bại, sống an bình tịnh lạc". Không hạnh phúc nào hơn được sự an tĩnh bất động của tâm, như lời Phật dạy " không hạnh phúc nào sánh bằng sự an tĩnh của tâm hồn", không sự thành bại, vinh nhục nào lay động được tâm, đó là niết bàn an lạc tuyệt đối.

Nhiều kẻ cho rằng hưởng thụ, tiền tài, sắc đẹp hạnh phúc hơn tâm hồn an tĩnh chứ, nên sẵn sàng khuấy động tâm để cầu tìm ngũ dục, nhưng khi bị quả khổ đe dọa, tâm họ bấn loạn lo âu không màng dục lạc chỉ mong sao cho tâm an, như kẻ tử tù trước bữa ăn ngon, như kẻ giàu có bị giam trong ngục tối, hết thảy những kẻ này đều cầu mong được đổi bữa cơm ngon, hay tài sản để an tĩnh về lại với tâm hồn, như thế không đủ để minh chứng tâm an tĩnh là sự quý báu nhất đó hay sao?.

Nhận ra bản là trí huệ, nhận qua hiện tượng là kiến thức. Phật pháp là bản pháp, chân thân là bản thân, hóa thân là cành ngọn, bản của 33 ứng thân mới là thật thân. Thánh nhân nhận biết bản chất nhị biên của các pháp, nên không thủ xả biên nào, mà xả ngay từ bản tức không thủ không xả, không thủ không xả chính là chân thật xả, xả tận gốc gọi đó là bản gốc của xả.

Hữu lậu là gì?

Lậu nghĩa đen là rò rỉ, nghĩa bóng là mất mát, mòn dần, nghĩa theo đạo Phật là phiền não và vô thường. Pháp hữu lậu chỉ cho những thứ vô thường bị thời gian bào mòn, nên luôn biến đổi cho đến tàn lụi gọi là "dị và diệt", pháp hữu lậu bao quát mọi thứ trên thế gian, nên thế giới này là cõi hữu lậu, thân tâm hữu lậu, cảnh giới hữu lậu, phúc đức hữu lậu, mọi thứ đều hữu lậu, vì vậy đạo Phật khẳng định "nhân sinh thị khổ". Bờ bên kia tức bờ giải thoát là cảnh giới vô lậu, thường hằng bất biến, vô sinh vô diệt gọi là niết bàn, và niết bàn mới thật sự là an lạc tuyệt đối vì chấm dứt hữu lậu pháp

Các pháp hữu lậu đều trải qua bốn tiến trình "sinh trụ dị diệt". Sinh là sinh ra hay bắt đầu thành hình, trụ là hiện diện trong cõi đời, dị là thay đổi theo từng hơi thở tích tắc của thời gian, diệt là chỗ tột cùng của dị, không còn gì để đổi thay nữa. Do bốn tiến trình này là sinh mạng của các pháp hữu lậu nên đạo Phật nhấn mạnh "chúng sinh thị khổ". Khổ đó là do tính chất "sinh trụ dị diệt" mà không do các thứ giàu nghèo, khỏe yếu, khổ lạc, bốn yếu tố này góp phần vào bốn khổ "sinh lão bệnh tử", sinh và trụ lập nền tảng cho sinh khổ, dị hình thành hai khổ lão và bệnh, diệt đưa đến tử khổ.

Tóm lại phàm mang thân tâm hữu lậu đều là chúng sinh, chúng sinh cho thứ hữu lậu này là ngã (tôi) vì thế tôi nào cũng khổ và cũng sinh diệt. Chư Phật không còn nghiệp hữu lậu nên vô thân tức vô ngã hữu lậu nên vô sinh diệt, gọi thân ấy là pháp thân.

Hữu vi và vô vi pháp.

Hữu lậu là bản chất của các pháp hữu vi. Hữu vi là hiện tượng của hữu lậu. Hữu vi có nghĩa tạo tác, các pháp do duyên khởi đều là hữu vi như các hiện tượng của cảnh giới như nước chảy hoa trôi, thu qua đông đến cùng với các pháp của thân tâm được kích hoạt bằng tham sân chấp ngã. Bản chất của hữu vi vốn hữu lậu nên là khổ, vì vậy mọi tạo tác hữu vi của chúng sinh đều chồng chất khổ thêm cao như núi Tu di, rộng lớn như biển, chả trách Bồ tát Địa Tạng than "mọi cử chỉ suy nghĩ của chúng sinh đều là nghiệp tội", chúng sinh mê muội cầu phúc bằng hành thiện khi cần mà không dè thứ phúc ấy chỉ có thể giảm thiểu khổ như thuốc giảm đau mà không có tác dụng diệt khổ.

Tứ thánh đế.

Bước đầu nhập môn của tín đồ Phật giáo là tu học để nhận thức thông suốt về "nhân sinh thị khổ", vì có thực sự thấy khổ mới quyết định tìm cách lìa khổ. Chúng sinh hít thở trong không khí khổ nhưng vẫn không nhận ra khổ, lại tránh khổ bằng cách lao vào sự đấu tranh đầy gian khổ để tìm chỗ tránh khổ, không thế thì chúi mũi vào bệ thờ tha thiết cầu xin coi đó là nhân sinh ra quả như ý. Hoàn toàn không tìm hiểu nguyên nhân phát sinh ra khổ để trừ diệt, giống như kẻ rơi xuống hố sâu nhưng nhác thấy có vài đồng tiền vàng rải rác trong bầy rắn độc, gã này thay vì tìm cách leo ra khỏi hố lại mải mê tìm cách chiến đấu với rắn độc để lấy của.

Gieo nhân hữu lậu tất lãnh quả hữu lậu, và mọi quả hữu lậu đều bất tịnh nên là quả khổ, vì nhân hữu lậu đều phát sinh từ tham sân si, ba thứ độc này sở dĩ bị gọi là độc bởi chúng giống như nọc của rắn độc, chúng sinh đặc biệt là loài người dùng ba thứ nọc độc này giết hại lẫn nhau, song chẳng có nọc rắn nào độc hơn ba thứ nọc này vì chúng giết cả thủ phạm dùng chúng lẫn nạn nhân. Vì vậy gieo nhân ác hại người thì chính mình cũng bị ác báo hại. Phật pháp gọi nhân độc tích tập từ bao lâu nay là tập nhân hay tập đế, muốn tuyệt khổ được an cần phải diệt trừ nhân tập này.

Đã biết nhân hữu lậu bất tịnh là nguyên nhân gây khổ nên phải gieo duyên vô lậu gọi là đạo để đoạn duyên hữu lậu của tập, đây cũng là tiến trình thực sự đoạn nhất thiết ác, tu nhất thiết thiện. Hành thiện là tu nghiệp vô lậu và trừ ác là đoạn hữu lậu nghiệp mà không chỉ là chuyện tránh ác làm lành thông thường như quan niệm xưa nay của thế tục. Hữu lậu tận, vô lậu thành gọi là diệt tức niết bàn.

Tóm lại nhân sinh thị khổ chỉ ra bản chất của chúng sinh vốn khổ, vì từ thân tâm đến thế giới đều hữu lậu nên mang tính sinh trụ dị diệt. Nhân sinh vui buồn lẫn lộn, con người sợ khổ nên cầu lạc, càng ghét khổ càng ái lạc, lại do ái lạc nên bám víu khó lìa, vì sợ mất lạc sẽ chịu khổ, nhưng nào ngờ nơi nào có lạc tất có khổ, khổ lạc chỉ là hai mặt của cảm thọ, như ngày và đêm của dòng thời gian. Do vậy càng cầu lạc càng chạm trán với khổ, muốn ngưng khổ hoàn toàn và vĩnh viễn phải xả bỏ sự ái lạc, người không ái lạc sẽ không đối diện với khổ, đức Phật dạy "do ái sinh ưu tư, do ái sinh sợ sệt, không ái không ưu tư, không ái không sợ sệt", phàm không ái tất không khổ, nên đạo Phật chủ trương xả ái nhập đạo, xả ái tức đoạn tập, nhập đạo tức tu đạo, tập đoạn thì khổ diệt, đạo tu thì chứng diệt. Diệt có nghĩa cả khổ lẫn lạc đều không còn, gọi trạng thái này là tịch diệt tức niết bàn. (Tham khảo bài Tứ thánh đế).

Toát yếu nhân sinh thị khổ.

Trước nhất nhân sinh thị khổ có nghĩa kiếp sống con người là khổ, cần được hiểu khổ ở đây là nói về bản chất mà không chỉ nói trên hiện tượng. Như khi quan sát đời sống của con heo hay con trâu chúng ta thấy kiếp sống đó đầy gian khổ, nhưng chúng nào thấy khổ vẫn có vui trong sự sống mà, con người cũng vậy, bậc trí thấy rõ sự hiểm nguy bất ổn của kiếp người, song tục nhân vẫn thấy vui mà, dù cả cuộc đời phải phấn đấu chịu không biết bao nỗi đau từ tâm đến thân và rồi cuối cùng cũng bị thần chết lôi đi, quả như Schopenhauer nói "loài người là một hiện hữu không đáng hiện hữu, nhưng nó phải hiện hữu để đền tội bằng muôn vàn đau khổ và kết thúc bằng cái chết".

Bản chất hữu lậu của nhân sinh luôn thay đổi trên hai thứ đối lập nhau như trẻ với già, đẹp với xấu, vui với buồn, được với mất và sự đối lập cuối cùng mà nhân sinh ôm trọn là sống với chết. Không ai thoát khỏi sự đối lập này trong đời nên nhân sinh thị khổ.

Nếu cho đời là vui, và cám ơn đời đã cho ta sự sống thì đừng quên đời chỉ là một tiến trình của tiền kiết hậu hung, trước vui sau buồn, được sống là niềm vui có trước và chết là sự kết thúc đau buồn tước đi sự sống và chấm dứt mọi niềm vui đến sau. Nếu cho sống là niềm vui lớn thì chết hẳn là nỗi đau tột cùng, và nhân sinh thực bất hạnh khi mà bất kể ai cũng kết thúc bằng nỗi đau tột cùng này. Vì vậy nhân sinh thị khổ.

Nếu cho đời là vui, thì đừng quên rằng vui nào cũng phải nỗ lực cầu tìm, đấu tranh mới được, còn nếu như cứ để tự nhiên theo lối trời sinh voi trời sinh cỏ, ù lì một chỗ không nỗ lực đấu tranh thì sẽ nhận được khổ toàn tập, như vậy rõ ràng bản chất của cuộc đời là khổ, nếu nó thực sự là vui thì con người không cần phải đấu tranh, nên nói nhân sinh thị khổ.

Hiểu nhân sinh thị khổ mà dân gian diễn dịch đời là bể khổ không phải để có tư tưởng bi quan chán đời mà trái lại để kéo nhân sinh ra khỏi quỹ đạo của khổ. Khổ vì hữu lậu, khổ vì dục lạc mà tạo tác bao nghiệp khổ cho ta và người… Người trí huệ nhận ra bản chất của khổ nên chuyển hóa bản chất khổ thành diệt, bằng đổi nhân tập ra đạo, nhờ vậy thế giới an bình, người người thoát khổ. Song do mang nghiệp chúng sinh tất nhiên chịu khổ, vì vậy cứu cánh cho sự diệt khổ chính là giải thoát ra khỏi nghiệp hữu lậu, không còn nghiệp hữu lậu đồng nghĩa với không còn chúng sinh mà chỉ có Thánh, gọi đó là diệt hay niết bàn, nếu nghiệp hữu lậu vẫn được duy trì như một nền tảng của đời sống thì thế giới không thể có hòa bình và chúng sinh không thể có an lạc. Quy y tam bảo mà không hiểu nhân sinh thị khổ và không diệt được khổ thì giống kẻ đến kho báu với đôi tay cụt.

Đức Phật dạy "làm sao cứ vui đùa, khi đời mãi bị thiêu, sống trong cảnh tối tăm, sao không tìm ánh sáng".

VTA 15.9.2022

Nhãn Xứ Văn Thanh

Kinh Kim Cương thuyết "nhất thiết pháp giai thị Phật pháp" có nghĩa đâu đâu thứ gì cũng là Phật pháp mà không chỉ có kinh điển và chùa chiền mới riêng là pháp Phật. Đã như vậy hẳn là Phật pháp luôn được diễn dương không ngừng trong thế gian thông qua lời người nói cũng như sự vật nói. Phàm nhân chỉ nhận ra pháp nhờ vào âm thanh chỉ dạy từ người khác gọi là hữu tình thuyết pháp, và những lời lẽ này được kết tập gọi là kinh hay nội điển để phân biệt với ngoại điển là các lời dạy và sách vở ngoài Phật giáo.

Tuy nhiên bằng huệ nhãn thì chẳng có nội ngoại điển, chỉ có một thật điển duy nhất đó là thật pháp biến khắp muôn nơi, vì vậy mọi thứ tư duy hay hành động của kẻ ngu người trí cũng không nằm ngoài Phật pháp, thậm chí đến các thứ vô tình như cây cỏ, đồng hoang, cung điện hay lều tranh cũng đều hiển bày Phật pháp, có vậy đức Phật mới dạy "nhất thiết pháp giai thị Phật pháp" pháp nào cũng là Phật pháp đồng với pháp nào cũng là thật pháp giác ngộ.

Pháp nào cũng là Phật pháp.

Hai chữ "Pháp nào” hàm nghĩa mọi pháp đều là sắc, cụm từ "cũng là Phật pháp” có nghĩa đều là thật pháp tức bản thể của các pháp là không, như vậy sắc tức thị không hàm nghĩa pháp nào cũng là Phật pháp hay nói cách khác là thật tính của vạn pháp đều cùng là không tính, đồng với lý tất cả chúng sinh đều có Phật tính.

Nếu không hiểu được nghĩa trên, người tu học sẽ chỉ có thiểu trí tức cái hiểu biết bị giới hạn trong vòng nội điển và chỉ biết pháp giác ngộ qua lời dạy của các bậc thạc đức, ngoài đó ra họ không hề thấy chút pháp giác ngộ nào, bởi đơn giản vì họ cho rằng các pháp thế tục cũng như cảnh vật không hề liên quan gì đến pháp giác ngộ. Thứ giác ngộ quá hạn chế đó không thể gọi là giác ngộ, chỉ bao giờ nhận ra thật pháp bàng bạc khắp muôn phương, đến ngay huyễn pháp cũng vẫn hiển bày chân thật pháp nên Vĩnh gia đại sư mới nói "vô minh thật tính tức Phật tính, huyễn hóa không thân tức pháp thân" thật tính của vô minh ấy là Phật tính, không thân của huyễn hóa ấy là pháp thân, khi ấy mới thật sự giác ngộ Phật pháp vô biên như đại hải. Sự giác ngộ này mới viên mãn vì chẳng có một thứ gì ngoài tầm giác ngộ nữa.

Vì những lý lẽ trên không chỉ thấy mọi pháp thuộc hữu tình như nội và ngoại điển đều là Phật pháp, mà còn phải nghe được tức nhận ra Phật pháp từ vô tình. Nhưng bằng cách nào nghe được vô tình thuyết pháp? Chẳng phải mọi âm thanh từ vô tình đều không phải là ngôn ngữ sao? Và như thế làm thế nào nghe hay hiểu được thứ ngôn ngữ phi ngôn ngữ này đây? Trí tuệ giác ngộ hay thật huệ mới giải quyết được mọi vấn đề, và ngài Lương Giới tổ phái thiền Tào Động vào thế kỷ thứ 9 đã mách bảo cho hậu bối cách nghe được vô tình thuyết pháp bằng bài kệ "dã kỳ tai, dã kỳ tai. Vô tình thuyết pháp nan tư nghì, nhược tương nhĩ thính chung nan hội, nhãn xứ văn thanh phương đắc tri" có nghĩa lạ lùng thay, lạ lùng thay, vô tình thuyết pháp không nghĩ bàn, nếu lắng tai nghe sẽ không hiểu, nơi mắt nghe thanh mới nhận ra. Một khi mắt thấy mọi sự đều là nghe pháp thì pháp nào cũng là Phật pháp và không chỉ riêng có các bậc trí tuệ mới là đạo sư mà ngay đến mọi vật thuộc vô tình cũng đều là đạo sư thuyết vi diệu pháp. Ngài Lương Giới đã thốt lên lạ lùng thay, đúng vậy thực lạ lùng khi thuyết pháp như đạo sư và không thuyết như vô tình cũng đều là thuyết pháp, thậm chí lời kẻ ngu cũng là Phật pháp, nói im động tĩnh, thấy nghe hay không thấy nghe thảy đều diễn dương diệu pháp, chẳng phải là lạ lùng lắm đó sao!.

Chúng ta đã biết Phật pháp nơi kẻ ngu thông qua chuyện ngu (kinh Bách Dụ), giờ cần biết thêm Phật pháp nơi vô tình thứ ngay đến Phật giáo đồ cũng ngỡ là chẳng dính dáng gì với Phật pháp, đó mới thật là pháp nào cũng là Phật pháp. Phàm nhân ngu ngơ nên cho rằng người tu học đạo không thể thông hiểu việc đời vì đời nằm ngoài đạo. Họ nào nhận ra người giác ngộ nói nôm na là người thật sự hiểu được "pháp nào cũng là Phật pháp" đều hiểu rõ bản chất cuộc đời hơn bất kỳ kẻ nào trong đời bao gồm cả quỷ ma thánh thần, nhờ vậy họ đạt được một đời sống thăng hoa an lành tốt đẹp không nhiễu nhương như bao kẻ phàm phu tục tử không biết đạo. Kinh Tư ích nói "Nhân sinh hành thế gian, nhi bất tri thế gian. Bồ tát hành thế gian, minh liễu thế gian tướng" thế nhân hành xử theo thế gian mà không hiểu gì về thế gian, Bồ tát hành theo thế gian và biết rõ tướng trạng thế gian. Kinh Tạp A Hàm thuyết "Không thấy rõ ái dục, mới vướng vào ái dục, ảo tưởng về ái dục, đưa người về nẻo chết. Thấy chân tướng ái dục, tâm ái dục không sinh, Tâm ái dục không sinh, ai chi phối được mình". Điều này minh chứng người hiểu đạo thực sự chính là người nắm rõ chân lý cuộc đời, xứng đáng là đạo sư của cuộc đời, không mơ mơ hồ hồ, điên điên đảo đảo như kẻ say sưa với đời chỉ để muôn niên làm kiếp nô lệ cho cái gọi là đời. Bài kệ trên cho thấy chỗ hiểu sâu sắc về khổ và lạc ở cuộc sống của người trí tuệ đã khiến họ tự tại an lạc thoát khỏi mọi kiềm tỏa của thế gian cũng như chỗ ngây ngô dại khờ mắc bẫy thế gian để bị khống chế giam cầm trong khổ não luân hồi không có ngày ra. Đời đã không nắm vững làm sao hiểu nổi đạo, và trái lại khi đạo còn thấu triệt nói chi đến đời.

Nhãn xứ văn thanh.

Biết bao vị cao tăng đặc biệt là hàng Duyên giác và thiền sư giác ngộ nhờ vào vô tình thuyết pháp. Đức Phật trong nhiều đời tu hành cũng ngộ được vô tình thuyết pháp như trong một kiếp quá khứ làm quốc vương, khi cùng thị nữ và quần thần dạo chơi trong vườn thượng uyển, nhác thấy một cây đào đầy quả chín mọng nổi bật giữa các cây khác, mọi người xúm lại tranh hái, hậu quả là cây đẹp nhất này trở nên xác xơ tiêu điều trông thảm hại nhất trong vườn, nhà vua chứng kiến (nhãn xứ) cảnh này và nghe được bài pháp (văn thanh) bất cứ người nào hay vật gì được coi quý và là chỗ tranh giành đều có chung một kết quả thảm hại và bị vứt bỏ không tiếc thương khi quả phúc tàn phai, vương vị và thân ta giống như cây này bao kẻ xúm xít vây quanh tới khi thân tàn hay vương vị không còn chúng sẽ vứt bỏ để tìm chỗ mới. Nhà vua bèn quyết định bỏ cung điện vào núi rừng tu tập.

Khi hành hương chiêm bái các thánh tích hoành tráng một thời giờ chỉ còn nền móng hoang tàn. Một ý tưởng thoáng hiện nhận ra hoành tráng chẳng qua do quá khứ được thời thời thường phất thức, giờ đây mọi phất thức ấy đã theo quá khứ trôi mất, trong quãng thời gian lâu dài không được thường phất thức khiến hoành tráng biến thành hoang phế. Xem ra thường phất thức quả là hệ trọng trong sự tu dưỡng, lại chả phải chỉ có cảnh mới hoành tráng hay hoang tàn mà tâm chúng sinh cũng vậy, nếu thường phất thức thì tâm hoành tráng bằng không thì hoang tàn như bãi rác của tham si.

Thường phất thức.

Phàm nhân thấy sắc nghe thanh thường khởi tham sân khiến tâm ô nhiễm bốc mùi phiền não, trải qua bao kiếp tâm chúng sinh thành bãi rác tham sân bát ngát không thể dọn sạch trong vài đời, cần phải ra sức nỗ lực dọn dẹp trong rất nhiều đời, nếu mỗi đời mỗi dẹp tâm họ sẽ thơm tho thanh tịnh, nay do buông lung tham sân nhiều đời khiến sự dọn dẹp trở nên gay go nan hành, và rồi đôi khi mượn cớ nan hành mà buông bỏ nỗ lực dọn dẹp, sự bừa bãi tham sân trong nhiều đời đó đã tạo nên lực vô minh ngu ác có hệ thống và được tổ chức tinh vi truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác khiến đức Phật phải than là cương cường chúng sinh. Chính báo và y báo đều ô nhiễm nên thế gian khác nào bãi rác bao la vô tận của tham sân, chúng sinh là kẻ sinh sống trong đám rác rưởi ấy. Khi được chỉ bày nơi chốn tốt hơn, phàm phu tự nhủ bỏ bãi rác này ta biết lấy gì để sống, nó là tất cả những gì ta có nên nhất quyết không lìa bãi rác.

Khác với thế nhân Thánh chúng trên tịnh độ phàm kiến sắc văn thanh đều niệm Phật pháp tăng là do nơi bất luận thấy nghe mọi thứ đều nghe được Phật pháp trong ấy. Nghe thì từ hữu tình như nghe Phật thuyết pháp cho đến nghe chim hót, và từ vô tình như tiếng xào xạc của cây lá lẫn tiếng róc rách của nước chảy thảy đều đang diễn dương Phật pháp nên nhất tâm niệm Phật pháp tăng. Thấy thì từ thấy Phật và thánh chúng cho đến hàng cây thất bảo, hồ nước tám công đức cũng đều nghe được diệu pháp qua các sự thấy này. Đây là thật trí (huệ) nên hằng nghe thật pháp (định), và pháp nào cũng là Phật pháp (thanh tịnh giới). Tất cả đều là một tâm thanh tịnh và đều từ một tâm thanh tịnh ra, nên đức Phật mới dạy "tùy kỳ tâm tịnh tức Phật độ tịnh", tâm tịnh ắt Phật độ tịnh bởi lẽ tâm với Phật độ là một, hay như lục tổ Huệ Năng nói "công đức từ pháp thân sinh". Chính báo thanh tịnh hẳn nhiên y báo cũng thanh tịnh trang nghiêm.

Hai cõi tịnh và uế độ chỉ khác ở điểm thường phất thức mỗi ngày đều lau chùi và không lau chùi hoặc quá độ rồi mới lau chùi.

Bản lai vô nhất vật.

Đành là bản tâm vốn sẵn thanh tịnh, nhưng do tăm chúng sinh bị ô nhiễm bởi trần lao nên cần phải quét sạch bụi ấy đi thì thanh tịnh sẽ hiển bày, thế nên đã nhận phàm phu tham si là ngã nếu muốn sinh giới định huệ giác ngộ tất cần phải quét trừ bụi tham si. Quét dọn hay nhất là nhận ra thật pháp, nói cách khác là nhận ra bản tâm tức bản lai thanh tịnh thì không còn cần đến quét dọn nữa. Sở dĩ cần quét dọn là do dụng tâm ô nhiễm, nếu nhận ra tự tâm bản lai thanh tịnh thì toàn bộ tâm nhiễm kia bị dọn dẹp một lần không còn dấu vết, đó là sự giác ngộ mà Huệ Năng đã biến một anh thanh niên cư sĩ mù chữ trở thành tổ sư thứ sáu sáng chói trong các tổ sư ở Đông độ, ngài đã diễn bày sự giác ngộ ấy qua hai câu kệ "bản lai vô nhất vật, hà xứ nhạ trần ai" xưa nay không một vật, bụi bám vào đâu được. Không một vật ý chỉ cho thật pháp vốn không, bụi không có nơi bám là do tự tính thanh tịnh.

Như quả chân thật nhãn xứ văn thanh, thì bất luận thấy nghe thứ gì đều nhận ra thật pháp tức tự tính bản lai vốn vô nhất vật, nên tự tính tức bản tâm này không hề bị ô nhiễm vì vậy bụi nào phủ được đây.

Tổ sư thiền của lục tổ Huệ Năng chủ trương nhận ra bản tâm thì thành Phật, Như lai thiền của ngài Thần Tú chủ trương cần phải luôn dọn sạch mọi tham ái si mê không để chúng che mờ bản tâm thì thành Phật. Vì vậy Tổ sư thiền còn gọi là thiền đốn ngộ và Như lai thiền là tiệm ngộ. Nhưng đốn tiệm chẳng qua là do phân biệt bằng tâm chúng sinh một thứ chúng sinh tri kiến mà thôi, trên mặt chân lý thì chẳng hề có đốn tiệm.

Tổng kết.

Tựu chung người học đạo cần tu học pháp "nhãn xứ văn thanh" để được học Phật nơi bất cứ gì thấy nghe và cả không thấy nghe, không dùng thấy nghe để thương ghét, thương ghét là bụi che mờ Phật pháp, hãy thấy nghe chính pháp nơi mọi thứ, hễ nghe nhận ra chính pháp thì các thứ bụi thương ghét, vui buồn, thủ xả nọ sẽ không bám vào tâm được, nhờ thế mà tâm thanh tịnh. Ngồi thiền hay niệm Phật chủ yếu để tịnh tâm, song nếu thường thấy nghe phân biệt thì tâm thường mê loạn vì bụi trần bám quá nhiều, khi ấy tọa thiền niệm Phật vẫn mê loạn như thường. Trong sinh hoạt thấy nghe hàng ngày đều nghe nhận chính pháp thì tâm sẽ luôn thanh tịnh, khi ấy cần gì đến niệm Phật hay thiền tọa nữa. Công phu này là lập trường "đi đứng nằm ngồi đều là thiền định" nào phải chỉ ngồi mới là thiền, có lẽ đây mới đích thực là tứ tu mà tịnh môn chủ xướng gọi là cung kính tu, vô gián tu, trường thời tu, và vô dư tu đúng nghĩa.