Thành Duy Thức Luận

Thưc và căn phài cùng hướng đến một đối tượng chung.

Năm thức hoạt động luôn luôn cần có thức thứ sáu làm câu hữu y. Xem Ch. iii, tiết 2, đoạn 2: Tăng thượng duyên y (=câu hữu y).

Thức vô lậu nên cảnh tỏ; căn hữu lậu nên cảnh mờ. Đồng nhất cảnh, không thể vừa tỏ vừa mờ. Do đó, vô lậu thức không thể được dẫn phát y trên vô hữu lậu căn.

Hán: nhược hữu pháp 若有法; một số Sớ giải giải thích là pháp thực hữu. Trong ngữ pháp dịch của Huyền Tràn, từ “nhược hữu” thường dùng cho thể giả định của √as: syātām, hay yadi … syāt; có thể hiểu: giả sử có một có một gì đó. Thuật ký: có hai giải thích, hoặc sở duyên của thức thông cả giả, hoặc chỉ cho thực. Ở đây gọi chung là hữu pháp, không xác định thể của nó là giả hay thật.

Đái kỹ tướng 帶已相, hay đái bĩ tướng 帶彼相; xem Câu-xá 30, tr. 157b14; Skt. ākāratā; Ālambanaparīkṣā: … alambanaṃ… tatkāraṇatvāt (jñānasya), nó là sở duyên của thức, vì thức ấy mang ảnh tượng của nó. Cf. Quán sở duyên, T 31, tr. 888b8. Thuật ký: tâm năng duyên có tướng tương tợ sở duyên, gọi là đái. Tướng (ākāra) tức hành tướng, chỉ hình thái hoạt động. Phân biệt với tướng (lakṣaṇa) là yếu tính hay đặc điểm, và tướng (nimitta) là dấu hiệu hay tín hiệu. Tướng phần (nimitta-bhāga) là tín hiệu của nhận thức.

Sở lự, sở thác 所慮所託: nắm lấy nó mà tư duy (ālambhita) và bám vào đó để sinh khởi và hoạt động (pratyayita). Do động từ căn √ā-lamb: bám vào, tựa vào. Phât biệt với từ duyên trong bốn duyên: pratyaya, được hiêu hiểu điều kiện quan hệ, tương quan; do động từ căn pray-√e: đi đến. Hán dịch không phân biệt hai động từ căn khác nhau, nên các Sớ giải Hán thường có những giải thích sai lầm, hoặc gượng ép.

Du-già, tr. 292a2: cảnh giới làm đối tượng cho tâm và tâm sở, gọi là sở duyên duyên.

Trực tiếp nhận thức và gián tiếp.

Đối tượng xuất hiện trong thức của một người khác, hay trong một người nhưng thức khác (tai) được phản chiếu lên thức này (mắt).

Chất hay bản chất (bimba), hình thật đối với ảnh phản chiếu (pratibimba) trong gương hay dưới nước. Xem dẫn dụ bởi Câu-xá, tr. 44c14, 18; dẫn chứng và giải thích Giải thâm mật bơi Du-già 77, tr. 724a6.

Đối tượng mà thức thứ tám bám vào để hiện khởi và hoạt động là căn thân và khí thế gian, tức biến thái của những chủng tử ở trong nó, được duy trì bởi nó. Sự biến thái thành chủ thể và khách thể nơi nó không phải do nó chủ động, mà bị chi phối bởi nghiệp.

Căn thân và khí thế giới của nó là biến thái của chính nó. Nhưng không có hữu tình nào tồn tại đơn độc, do đó có sự thọ dụng hỗ tương bởi thức của hữu tình này và của nhiều hữu tình khác. Tức có sự hỗ tương cộng đồng biến thái, tương tác biến thái. Do tương tác biến thái, thức thứ tám cũng cần có điều kiện ngoại tại để sinh khởi và hoạt động, tức có sơ sở sở duyên duyên.

Được nói là của Hộ Pháp.

Phê bình thuyết thứ nhất.

Thức thứ tám của hữu tình khác. Cần phải xác nhận có sự tồn tại của bản thân và thế giới của các hữu tình khác mà các thức thứ tám, của hữu tình và các hữu tình khác, có thể hỗ tương thọ dụng. Xem cht. 120

Phê bình thuyết thứ hai. trên.

Số lượng chủng tử nơi mỗi hữu tinh nhiều ít không đồng nhau; chủng tinh cũng bất đồng.

Trong điều kiện tu nhân, sơ sở duyên duyên bất định: trong Sắc giới tồn tại thế giới ngoại tại nên nó co sơ sở duyên duyên; trong Vô sắc giới không tồn tại thế giới ngoại tại do đó không có sơ sở duyên duyên. Trong điều kiện chuyển y, khi Kính trí duyên đến Chân như, bấy giờ không có sơ sở duyên duyên. Khi Kính trí duyên đến thế tục, bấy giờ đối tượng là sơ sở duyên duyên.

Lấy kiến phần của thức thứ tám là chất thể ngoại tại.

Ảnh hưởng chi phối tích cực hay tiêu cực, tức sự hiện diện của thuận duyên và sự vắng mặt của nghịch duyên, cả hai đều có tính tăng thượng duyên.

Kośa, k. 62: ya eva kāraṇahetuḥ sa evādhipatỉpatyayaḥ, bất cứ cái gì tác động đến sự tác thành một cái khác đều là tăng thượng duyên, điều kiện chi phối. Cf. Câu-xá 7. Ti-bà-sa 2,tr. 11a15: trừ tự tính, tất cả pháp hữu vi đều là tăng thượng duyên. Du-già 3, tr. 292a: trừ chủng tử, tất cả sở y khác đều là tăng thượng duyên. Như nhãn căn và các pháp trợ bạn là tăng thượng duyên đối với nhãn thức.

Bốn xứ: sinh, chi phối để cho sản sinh. Trụ, chi phối để duy trì tồn tại. Thành, chi phối để hoàn thành. Đắc, chi phối để đạt đến mục đích. Tạp tập, tr. 715c7, ảnh hưởng chi phối trong 9 trường hợp: nhiệm trì tăng thượng (pratiṣṭhādhipatitaḥ: chi phối do bởi duy trì), dẫn phát tăng thượng (āvedhādhipatitaḥ: lực dẫn phát), câu hữu tăng thượng (sahabhāvādhipatitaḥ), cảnh giới tăng thượng (viṣayādhipatitaḥ), sản sinh tăng thượng (prasavādhipatitaḥ), trụ trì tăng thượng (sthānādhipatitaḥ), thọ dụng quả tăng thượng (phalopabhogādhipatitaḥ), thế gian thanh tịnh ly dục tăng thượng (laikikaviṣuddhyadhipatitaḥ), xuất thế gian thanh tịnh ly dục tăng thượng (lkottarādhipatitaḥ).

Căn, Skt. indriya, thế lực ưu việt khiến phát triển; phân biệt với căn mà Skt. mūla: rễ cây. Kośa ii: kaḥ punar indriyārthaḥ idi paramiśvarye. tasya indantīti indriyāṇi. ata ādhipatyārtha indriyārthaḥ. Căn là gì? Do động từ căn √id (= ind: đốt cháy) có ngiã là ưu thế và chủ động. Chúng nó đốt cháy, do đó chúng nó là căn. Căn như vậy có nghĩa là sự chi phối. Hán dịch (Huyền Trang): 最勝自在光顯名根由此總成根增上義 Căn, theo đó, có ba nghĩa: tối thằng, tự tại, tăng thượng.

Kośa, k.i.17: saṇṇam anantarātītaṃ vijñānaṃ yad dhi tan manaḥ. Trong sáu thức, thức nào thuộc quá khứ vô gián, vừa diệt trong sát na trước trực tiếp không gián cách, thức ấy trở thành ý căn. Hán (Huyền Trang): 由即六識身 無間滅為意. Duy thức lập tám thức, nên cả tám thức vô gián diệt đèu là ý căn.

Xem tương ưng thọ với các thức trong các phần trước.

Chỉ định và huệ trong năm biệt cảnh, và các tâm sở thiện tương ứng.

Năm giai vị, tức năm giai đoạn tu chứng. Thuật ký: thể tính tùy theo giai vị, nên nói là “thể vị.”

Kiến đạo có 16 sát na; thể của căn này chỉ tồn tại trong 15 sát na đầu.

Thắng thiện pháp dục: dục liên hệ pháp thiện thù thắng, tức dục tâm muốn đạt đến thiện pháp thù thắng, phát tâm cầu Bồ-đề, Niết-bàn.

Thuận quyết trạch phần (nirvedha-bhāgiya), giai đoạn tu tập bốn thiên căn (noãn, đỉnh, nhẫn, thế đệ nhất), quán sát 16 hành tướng của Thánh đế, trước khi vào kiến đạo. Xem phần sau, về năm vị tu chứng của Duy thức.

Trừ phi tưởng phi phi tưởng định.

Thắng kiến đạo. Tại tư lương vị và gia hành vị, do thường xuyên tu tập và chứng đắc bốn thiền, tám định, huân tập thành chủng tử thế tục trí. Khi vào kiến đạo, chủng tử thế tục trí được phát triển. Kiến đạo của hạn này gọi là thắng kiến đạo. Bởi vì trước đó, do đắc tứ thiền bát định, nên các phiền não thuộc Sắc và Vô sắc, trừ phi tưởng phi phi tưởng, đã được trấn phục; do đó, sau 15 sát na đâu của hiện quán Thánh đế, tức 15 sát na kiến đạo, đến sát na thứ 16, vị ấy nếu đã đắc tứ thiền, các phiền não thuộc Dục giới hoàn bị trấn phục, do đó chứng quả A-na-hàm. Nếu đã dắc cả tám định, các phiền não thuộc ba xứ đầu của Vô sắc, khi vào kiến đạo, chủng tử thế tục trí được đăc biệt phát triển thành vị tri đương tri căn, do đó đến sát na thứ 16 sáu, nếu là Thanh văn, vị ấy đoạn trừ các phiền não còn lại thuộc phi tưởng phi phi tưởng và chứng đắc A-la-hán. Không phải tất cả khi vào kiến đạo đều đã đắc tứ thiền bát định, nên nói là “có trường hợp.”

Chín địa: từ dục giới cho đến phi tưởng phi phi tưởng.

Trong Thanh văn địa, sinh không trí, đắc vô ngã, là cụ tri căn. Nhưng trong hàng Bồ tát, nếu chưa khởi pháp không trí, thảy đều là vị tri đương tri căn.

Kiến đạo của Bồ tát có hai: tướng kiến đạo trong đó có 16 sát na hiện quán Thánh đế, và chân kiến kiến chỉ trong một sát-na, do đó nói là thời gian rút ngắn. Xem đoạn sau, phàn tu chứng Duy thức.

Chín căn, như trong vị tri đương tri căn nói trên.

Hữu đỉnh, tức phi tưởng phi phi tưởng xứ, do muốn thọ dụng vô lậu nên nhập diệt tận định, gọi là “du quán vô lậu.” Trong định này, phần định thắng phần tuệ, nên không thành vô lậu căn.

Du quán 遊觀: du ngọan hay thưởng ngọan. Du-già 11, tr. 331c24 : “Thế nào là bình đẳng trụ xả? Hàng trong trạng thái bình đẳng; tâm du quán trong bình đẳng vị.” Quyển 72, tr. 694b26: Thánh đệ tử đắc thần thông, du quán bến ông, du quán hang núi, du quán ngạ quỹ thú…

Xem Du-già 57, tr. 614a17 tt. Xem thêm, Câu-xá, phẩm ii: Phân biệt căn.

Du-già 5, tr. 301b4; Hiển dương 18, tr. 570c4, 15 y xứ cho nhân duyên: 1. ngữ, 2. lãnh thọ, 3. tập khí, 4. hữu nhuận chủng tử, 5. vô gián diệt, 6. cảnh giới, 7. căn, 8. tác dụng, 9. sĩ phu dụng, 10. chân thật kiến, 11. tùy thuận, 12. sai biệt công năng, 13. hòa hipệ, 14. chướng ngại, 15. bất chướng ngại.

Du già 5, tr. 301b9; quyển 38, tr. 501a10; Hiển dương 18, tr. 570c8; Tạp tập 4, tr. 713b13: Nhân sai biệt, đó là 10 nhân, 4 duyên và 5 quả. Mười nhân: 1. tùy thuyết nhân (anuvyavahāra-hetu), 2. quan đãi nhân (apekṣā-), 3. khiên dẫn nhân (ākṣepa-), 4. sinh khởi nhân (abhinrvṛtti-), 5. nhiếp thọ nhân (parigraha-), 6. dẫn phát nhân (āvāhaka-), 7. định dị (định biệt) nhân (pratiniyama-), 8. đồng sự nhân (sahakāri-), 9. tương vi nhân (virodha-), 10. bất tương vi nhân (avirodha-).

Tùy thuyết, Skt. anuvyavahāra, ngôn ngữ quy ước được hình thành bởi sinh hoạt quán xã hội. Bodhisattvabhūmi, tr. 69: tatra sarvadharmāṇāṃ yan nāma nāmapūrvikā saṃjñā saṃjñāpūrvikaś cābhilāpaḥ, ayam ucyate teṣām dharmāṇām anuvyavahārahetuḥ:.danh của tất cả các pháp, tưởng dẫn đầu bởi danh, và ngôn thuyết được dẫn đầu tưởng, đây là tùy thuyết nhân của các pháp ấy. Du-già, tr. 301b14: Pháp trong các giới hệ được khái niệm đến, trước hết do danh (nāma) dẫn khởi tưởng (saṃjñā); do tưởng dẫn khởi ngữ (vāk), do ngữ mà tùy theo cái được thấy, được nghe, được cảm, được biết (dṛṣṭa-śruta-mata-vijñāta) ngôn thuyết (abhilāpa) được dẫn khởi. Do đó, y trên ngữ y xứ (vāg-adhiṣṭhāna) mà lập tùy thuyết nhân (anuvyavahāra-hetu).

Cái nói, năng thuyết, tức ngữ hay ngôn ngữ, là nhân cho những cái được nói, tức tất cả các pháp.

Tập luận, tr. 671b, Tạp tập 4, tr. 713b13: “Tùy thuyết năng tác, đó là danh, tưởng, và sự thấy. Do theo danh tự như vậy mà nắm bắt tướng, rồi chấp chặt mà dẫn khởi ngôn thuyết.” Cf. Samuccaya, Gokhale, p. 27, 11; Tatia, p.36, 16: vyavahārakāraṇaṃ tadyathā nāma saṃjñā dṛṣṭiś ca … yathānāmadheyaṃ nimittodgrahaṇenā ‘bhiniviśyānuvyavaharaṇāt, “tác nhân do bởi tập quán ngôn ngữ, đó là tùy theo danh, tưởng và sự thấy … tức là do ngôn ngữ giao hoán thường nhật được tiêm nhiễm thành tập quán do bới năm bắt tín hiệu tùy theo danh tự chuyển tải. Tức là, tùy theo danh tự chuyển tải (nāmadheya) mà tín hiệu (nimitta) về đối tượng được nắm bắt, tức các đặc tính hay các đặc điểm của đối tượng được ghi nhận thành ấn tượng (saṃjñā), tùy theo ấn tượng đã trở thành tập quán ước lệ mà tri giác về đối tượng khởi lên.

Danh, tưởng, kiến, là y xứ của ngữ.

Lãnh thọ, Skt. anubhava, cảm nghiệm, kinh nghiệm. Cf. Kośa, i. 14: vedanā’ nubhavaḥ, thọ là sự cảm nghiệm.Hán (Huyền Trang): 受領納隨觸.

Xem cht. 130.

Bodisattvabhūmi, p. 69: tatra yadapekṣaṁ yaddhetukaṁ yasmin vastunyarthitvamupādānañca bhavaty ayam asyocyate'pekṣāhetuḥ| tadyathā hastāpekṣaṁ hastahetukamādānakarma| pādāpekṣaṁ pādahetukam abhikramapratikramakarma| parvāpekṣaṁ parvahetukaṁ samiñjitaprasāritakarma| jighatsāpipāsāpekṣaṁ jighatsāpipāsāhetukaṁ bhojanapānādānaṁ paryeṣaṇatā ca| ity evaṁ bhāgīyo'pramāṇa-nayānugataḥ apekṣāheturveditavyaḥ| Cái làm quan hệ như là nhân cần, cái mà do có nó nên có sự hy vọng, có có chiếm hữu nơi các sự vật, cái đó được gọi là quan đãi nhân, nguyên nhân quan hệ tương tác. Như do quan hệ với tay mà có hành vi cầm nắm; do quan hệ với chân mà có hành vi đi lại; do quan hệ tứ chi mà có sự co duỗi; quan hệ với đói khát mà có sự mong muốn ăn uống. Vô số trường hợp tương tự, nên biết, đó là quan đãi nhân. Samuccaya, Gokhale p. 27, 11: apekṣākāraṇaṃ yad apekṣya yatrārthitvam utpadyate, tadyathā jighatsām apekṣya bhojane, cái làm nguyên quan hệ tương tác là cái mà do quan hệ tương tác với nó mà sự mong cầu phát sinh, như do quan hệ với sự đói mà có sự mong cầu nơi cơm. Cf. Tạp tập 4, tr. 713b. Du-già 5, ibid.: y trên lãnh thọ nhân y xứ (aubhavahetv-adhiṣṭhāna) mà có khái niệm về quan đãi nhân. Do các hữu tình, hoặc có dục cầu khoái lạc Dục giới hệ, cái này quan hệ với cái kia mà có sự mong cầu, sự thủ đắc, sự tích tập hay sự thọ dụng nơi phương tiện của dục … hoặc để tránh xa (cái không muốn) hay để mong cầu, thủ đắc, thọ dụng (cái mong muốn).

Tập khí y xứ, hay tập khí nhân y xứ , Skt. vāsanāhetvadhiṣṭhāna.

Tập luân, Tạp tập luận: chiêu dẫn nhân.

Bodhisattvabhūmi, ibid.: tatra bījamāvasānikasya svaphalasyākṣepahetuḥ, chủng tử đối với kết quả sau này của chính nó là khiên dẫn nhân. Samuccaya, Gokhale p. 27, 12; Tatia, p. 36, 18: āpekṣakāraṇaṃ vidūraḥ pratyayaḥ tadyathāvidyā jarāmarraṇasya … tadanvayāvasthāntaraparāparabhāvina āvedhakatvāt, khiên dẫn năng tác, đó là duyên cách xa, như vô minh đối già chết …tức là, từ trạng thái này đến trạng thái khác lần lượt dẫn đến hữu đượng lai. Cf. Tạp tập 4, tr. 713b15. Du-già 5, ibid.: Đó là các hành thuộc cả ba giới được huân tập bởi nghiệp tịnh và bất tịnh, dẫn đến tự thể khả ái hay không khả ái trong các cõi đáng muốn hay không đáng muốn. lại nữa, do sự chi phối của nó mà ngoại vật có thịnh có nhân.

Hữu nhuận chủng tử, Skt. sābhiniṣyandaṃ bījaṃ, hạt giống đang được ngâm nước.

Bodhisattvabhūmi, ibid.: tadeva bījaṁ svaphalasya nirvṛttihetuḥ, sinh khởi nhân, đó là chủng tử đối với kết quả, tức mầm, của chính nó. Samuccaya, ibid.: abhinirvṛttikāraṇam, āsannaḥ pratyayaḥ, tadyathāvidyā saṃskārāṇām … anatarabhāvino janakatvāt, nguyên nhân sinh khởi hay sản sinh, đó là duyên kế cận, như vô minh đối với hành, vì nó trực tiếp không gián cách sản sinh hữu thể. Du-già 5, ibid.: Do pháp trong các giới hệ Dục, Sắc, Vô sắc, mỗi thứ được sản sinh từ chủng tử của chính nó; ái là nước tẩm ướt, chủng tử là hạt giống được tẩm ướt; do các chủng tử được tẩm ướt này, các tự thể các biệt đã được ủ mầm trước đó sẽ được sản sinh. Như Kinh nói, nghiệp là nhân cảm sinh, ái là nhân sainh khởi.

無間滅因依處, śliṣṭa-nirodhaṃ hetv-adhiṣṭhānam, diệt liên tục, không đứt đoạn.

Thuật ký: như cái búa đối với sự chặt, chẻ.

Sĩ dụng, Skt. puruṣakāra, thực hiện bởi con người, nhân lực.

Thuật ký: như đối với thóc lúa, người là sĩ dụng; đất nước các thứ là tức dụng (tác cụ). Hoặc theo Du-già, đất, nước các thứ là sĩ dụng; mắt tròi, sự cày bừa, là tác dụng (tác cụ).

Bodhisattvabhūmi, ibid.: bījanirmuktaḥ tadanyaḥ pratyayaḥ parigrahahetuḥ| Nhiếp thọ nhân, nguyên nhân giúp ích, nguyên nhân hỗ trợ, trừ chủng tử của chính nó ra, các điều kiện khác như đất, nước. Samuccaya, ibid.: parigrahakāraṇaṃ tadanyaḥ pratyayaḥ, tadyathā kṣetrodakapāṣyādikaṃ sasyodayasya … svabījotpādina upotdbalavāt. Các duyên khác (trừ chủng tử của nó), như ruộng, nước, phân, đối với sự sinh trượng của hạt lúa, vì là lực hỗ trợ tuy chúng sinh từ hạt giống của chính mình. Du già 5, ibid.: pháp trong các giới hệ, hoạt động của các hành (samskāra) đều nhờ sàu yếu tố này như là nguyên nhân trợ lực.

Thiện hấp dẫn cái thiện cao hơn, bất thiện hấp dẫn cái bất thiện cao hơn.

Dẫn phát, Skt. āvāhaka, sự mời gọi, lôi cuốn, khiến mang cái khác đến với mình; lực hấp dẫn. Bodhisattvabhūmi, ibid.: tatpunarbījanirvṛttaṁ phalamuttarasya bījākṣiptasya phalasyāvāhakahetuḥ| Samuccaya, ibid.: āvāhakakāraṇam anukūlataḥ pratyayaḥ, tadyathā samyagrājāsevā rājārādhanāyāḥ … tadānukūlyenākarṣaṇāt/ tác nhân dẫn phát, hấp dẫn về phía mình, đó là điều kiện phục tùng, như sự phục trưởng đến với hữu tình thọ sinh.

Sai biệt công năng, Skt. śaktivaicitrya, sự đa dạng, đa biệt của năng lực; năng lực tác thành sự đa dạng.

Định dị, hay định biệt, Skt. pratiniyama, quy luật giới hạn cá biệt, hạn định cái này với cái khác.

Bodhisattvabhūmi, ibid.: nānāvijātīya-vibhinnakāraṇatvaṁ pratiniyamahetuḥ| sự phân hạn, phân định các chủng loại khác nhau, là nguyên nhân định di, hay định biệt; quy định sự sai biệt đa dạng. Samuccaya, ibid.: pratiniyamakāraṇaṃ, pratyayavaicitryaṃ, tadyathā pañcagatỉpatyayāḥ pañcānāṃ gatīnām … bhinnasvabhāvatayānyonyaphalatvāt/ nguyên nhân định biệt, đó là sự đa dạng của các điều kiện, như các điều kiện dẫn đến cõi thọ sinh đối với năm cõi thọ sinh. Do tự thể khác nhau dẫn đến kết quả khác nhau.

Hòa hiệp, sāmagrī, toàn thể tính.

Bodhisattvabhūmi, ibid.: yaś cāpekṣāhetuḥ yaścākṣepahetuḥ yaśca parigrahaheturyaśca nirvṛttihetur yaś cāvāhakaheturyaśca pratiniyamahetur ity etān sarvān hetūn ekadhyam abhisaṁkṣipya sahakārihetur ity ucyate| Các nhân, từ quan đãi nhân cho đến định dị nhân, sự tổng hợp các nhân này thành một, gọi là đồng sự nhân, sự cộng đồng hợp tác của các nhân. Samuccaya, ibid.: sahakārikāraṇaṃ, pratyaya-sāmagrī, tadyathā vijñānasyemdriyam aparibhinnaṃ viṣaya ābhāsagatas tajjaś ca manaskāraḥ pratyutpasthitaḥ … svakāryanirvartane kāraṇāntarāpekṣnāt/ đồng sự nhân, đó là sự tổng hợp các điều kiện, như căn không hủy hoại, cảnh hiện rõ ràng, tác ý hiện tiền, là điều kiện tổng hợp để thức sinh khởi, vì để hoàn tất tác sự của chính nó, nó cần đến các tác nhân khác nữa.

Bodhisattvabhūmi, ibid.: utpattāvāntarāyiko hetuvirodhahetuḥ| Cái gây chướng ngại cho nhân sản sinh, là tương vi nhân. Samuccaya, ibid.: virodhakāraṇam, antarāyaḥ, tadyathā sasyasyāśaniḥ … vighnakaraṇāt/ tắc nhân vi nghịch, đó là cái gây chướng ngại, như mưa đá đối với lúa, vì nó gây tổn hại.

Bản địa phần, chương xv Bồ tát địa, phẩm vii. Bồ đề, Du-già 38, tr. 501b10. Bodhisattvabhūmi, ibid.: yad ākṣepakaṃ nirvatakañ ca bījaṃ taj janako hetuḥ/ avaśiṣṭā hetava upāyahetủ veditavyaḥ/

Hiện hành sản sinh chủng tử.

Luận chỉ đề cập khiên dẫn nhân và sinh khởi nhân là năng sinh nhân.

Trạng thái sống (sinh): hạt giống chưa được tẩm ướt để ủ mầm, chỉ chủng tử làm khiên dẫn nhân. Trạng thái chín (thục): hạt giống đã được tẩm ướt đến độ nảy mầm, chỉ chủng tử làm sinh khởi nhân.

Bản địa phần, chương Hữu tầm hữu tứ địa, Du-già 5, tr. 302a29.

Du-già 5, tr. 302a19. Cf. Hiển dương 18, tr. 570c28.

Bốn y xứ: ngữ y xứ, lãnh thọ, vô gián diệt và sĩ dụng y xứ.

Trong liệt kê bốn duyên, đẳng vô gián và sở duyên được kể ở trung gian, nên gọi chúng là hai duyên trung gian.

Du-già 5, các dẫn thượng.

Trong mười nhân, sáu nhân hàm nhân duyên. Còn lại là bốn nhân: lãnh thọ, nhiếp thọ, đồng sự và bất tương vi.

Trong nhiếp thọ nhân có sáu y xứ, trong đó hai xứ hiển nhiên nhất là vô gián diệt làm y xứ cho đẳng vô gián duyên, và cảnh giới y xứ làm y xứ cho sở duyên duyên.

Nhâ duyên trong hai loại nhân,

Tham khảo, Câu-xá 6; Thuận chính lý 18; Du-già 5, 38; Biện trung biên 3; Hiển dương 18; Tạp tập 15.

Dị thục quả, Skt. vipāka-phala. Bodhisattvabhūmi, tr. 72: akuśalānāṁ dharmāṇāmapāyeṣu vipāko vipacyate| kuśalasāsravāṇāṁ sugatau| tadvipākaphalam| sự chín muồi của các pháp bất thiện được nấu chiín trong các ác đạo, các pháp thiện hữu lậu trong các thiện thú, đó là quả dị thục (trái cấy đã chín).

Năm loại mang tính chất vô ký: dị thục sinh (vipākaja), oai nghi lộ (airyāpathika), công xảo xứ (śailpasthānika), biến hóa tâm (nairmāṇika), tự tính.- Du-già 66, tr. 668a8.

Tự tương tục (svasantati), trong tự thân chứ không nới thân người khác, hay nơi phi hữu tình. Câu-xá 6 tr. 35b11: quả dị thục chỉ hiện diện trong pháp vô ký, hạn cuộc trong hữu tình chứ không có trong phi tình.

Đẳng lưu, Skt. niṣyanda, giọit nước, dòng nước chảy ra từ bể nước. Bodhisattvabhūmi, ibid.: yat punar akuśalābhyāsād akuśalārāmatā saṁtiṣṭhate akuśalabahulatā kuśalābhyāsāt kuśalārāmatā kuśalabahulatā pūrvakarmasādṛśyena vā paścātphalānuvartanatā tan niṣyandaphalam| do tập quán bất thiện, khoái lach bất thiện củng cố, pháp bất thiện gia tăng; do tập quán thiện, khoái lạc nơi thiên pháp củng cố, pháp thiện gia tăng; hoặc quả vận hành của theo sau loại tợ hành vi đi trước; đó là quả đẳng lưu. Cf. Du-già 38, tr. 502b4.; Hiển dương 18 tr. 571a.

Ly hệ, visamyoga, dứt khỏi sự trói buộc. Bodhisattvabhūmi, ibid.: āryāṣṭāṅgasya mārgasya kleśanirodho visaṁyogaphalam| yaḥ punar laukikena mārgeṇa kleśanirodhaḥ sa nātyantam anuvartate pṛthagjanānām| tasmāttanna visaṁyogaphalam| sự diệt tận phiền não ô nhiễm của Thánh đạo tám chi, quả ly hệ. Sự diệt trừ phiền não ô nhiễm bằng thế gian đạo của phàm phu, vì nó không tiến hành đến cùng đích nên không phải là quả ly hệ. Du-già 38, ibid.; Hiển dương 18 ibid.

Du-già 3 tr. 293c: vô vi thiên và vô vi vô ký. Du gì luận ký 1: trạch diệt vô vi là thiện vô vi. Hư không vo vi, v.v., là vô ký vô vi.

Sĩ dụng, puruṣakāra, hành vi bởi người, nhân tạo, nhân công. Bodhisattvabhūmi ibid.: yat punar ekatyadṛṣṭe dharme'nyatamānyatamena śilpakarmasthānasanniśritena puruṣakāreṇa yadi vā kṛṣyā yadi vā vaṇijyayā yadi vā rājapauruṣṭeṇa lipi-gaṇana-nyasana-saṁkhyā-mudrayā sasyādikaṁ lābhādikañca phalam abhinirvartayati idam ucyate puruṣakāraphalam| một phần trong pháp hiện tại, bằng hành động bởi con người, y trên kỹ năng như canh nông, thương mại, hoặc quan chức vua làm các việc như chép sách, kế toán, bói toán, thuật số, thủ ấn, mà thu hoạch được thành quả như thóc lúa, tài lợi các thứ; thành quả đạt được ấy gọi là quả sĩ dụng.

Bodhisattvabhūmi ibid.: cakṣuvijñānañ cakṣurindriyasyādhipatiphalam| evaṁ yāvan manovijñānaṁ mana-indriyasya| tathā prāṇair aviyogo jīvitendriyasya| iti sarveṣām indriyasya| iti sarveṣām indriyāṇāṁ dvāviṁśatīnāṁ svena svenādhipatyena yat phalaṁ nirvartate tad adhipatiphalaṁ veditavyam| nhãn thức là quả tăng thượng của nhãn căn. Cũng vậy, cho đến ý thức đối với ý căn. Như sự chưa phân rã của các cảm quan là quả tăng thượng của mạng căn. Như vậy, tất cả đều là quả tăng thương của căn. Trong 22 căn, quả mà tiến hành bằng thế lực chi phối (tăng thượng) cá biệt của chính nó, quả ấy nên biết là quả tăng thượng.

Du-già 5 ibid.; Hiển dưong 18 ibid.

Giải thích đoạn dẫn Du-già trên.

Bao gồm năm y xứ: tập khí, hữu nhuận, sai biệt công năng, hòa hiệp vag bất chướng ngại.

Bao gồm bảy y xứ: tập khí y xứ đối với chủng tử đồng loại; hữu nhuận chủng tử y xứ đối với hiện hành và chủng tử đồng loại; chân thật kiến đối với hiện hành đồng loại; thùy thuận, sai biệt công năng, hòa hiệp, và bất chướng ngại.

Bao gồm năm y xứ: chân kiến, tùy thuận, sai biệt công năng, hòa hiệp, bất chướng ngại.

Bao gồm năm y xứ: lãnh thọ, sĩ dụng, tác dụng, hòa hiệp, bất chướng ngại.

Các y xứ còn lại: ngữ, cảnh giới, căn, chướng ngại.

Câu-xá 6 tr. 33a5: duy chỉ các pháp thiện và bất thiện có nhân dị thục. Samuccaya, Gokhale p.27, 23. Tatia p. 37, 20: kathaṃ parigrahataḥ/ akuśalāḥ kuśalasāsravāś ca dharmāḥ/ ātmabhāvaparigrahāya/ … vipākahetur punar āyatyām ekāntavisadṛśasyaivānivṛtavyākṛtasyātmabhāvasaṃgḥhītasya vipākasyākṣepa-katvāt parigrahārthena vyavasthāpitaḥ…/ Dị thục nhân, đó là các pháp bất thiện, và thiện hữu lậu, mà tự thể của chúng được bảo tồn, vì trong tương lai chúng dẫn đến quả dị thục, đến tình trạng chín muồi, mà tự thể của nó được bảo tồn với tính chất vô ký nhưng hữu phú hoàn toàn khác với nhân.

Các y xứ khác: tức trong năm y xứ có mặt dị thục nhân dẫn đến dị thục quả, như trong giải thích trên. Xem cht. 199.

Dị thục nhân dẫn đến dị thục quả; nhân quả cách biệt nhau bằng các quãng thời gian.

Trong bảy y xứ; xem cht. 200.

Trong năm y xứ, xem cht. 201.

Gồm năm y xứ, xem cht. 202.

Đề tài chính trong tiết này là bốn duyên, tức các điều kiện cho quá trìnhh quan hệ và biến thái của thức. Tức ý nghĩac mà tụng 18 nói: “Bĩ bĩ phân biệt sinh.” Quan hệ này gồm có chủng tử với chủng tử, chủng tử với hiện hành, và hiện hành với hiện hành

Giả thích ý nghĩa của từ “phân biệt” (vikalpa) trong tụng 18. Ở đây nói về các điều kiện để chủng tử sinh hiện hành.

Các năng duyên: các tâm tâm sở hiện hành, Thuật ký: Năng duyên, chỉ kiến phần của các thức. Trừ năm thức đầu và thức thứ bảy, chúng không bao giờ duyên đến chủng tử. Thức thứ sáu, không thường xuyên. Thức thứ tám, thương trực duyên chủng tử.

Các điều kiện để hiện hành sinh hiện hành

Quan hệ của các thức hiện hành nơi bản thân một hữu tình này với thức hiện hành nơi các hữu tình khác, như trường hợp tha tâm trí.

Trong tám thức, mỗi một thức bao gồm cả các pháp tương ưng, cùng kiến và tương phần tạo thành một nhóm gọi là thức tụ.

Thức thứ tám là sở duyên duyên cho bảy chuyển thức. Thức thứ bảy duyên vào kiến phần của trhức thứ tám. Năm thức đầu duyên tương phần của thứ tám. Thức thứ sáu duyên cả kiến phẩn và tướng phần của thứ tám.

Xem cht, 118.

Năm thức đàu chỉ duyên ngoại giới nên thứ bảy không làm sở duyên. Ý thức duyên đến mọi pháp, kể cả thức thứ bảy.

Thức thứ bảy không bao giờ lấy sáu thức làm đối tượng để duyên đến.

Năm thức lấy tướng phần thứ tám làm chất thể để duyên đến.

Trần-na, Quán sở duyên duyên, T31, tr. 888c23: 或前為後緣 引彼功能故.Thuât ký: Trần-na theo quan điểm nhân quả dị thời của Kinh bộ. Kiến phần của thức thuộc sát-na sau lấy tướng phần của thức sát-na trước làm đối tượng. Khi năm thức duyên đối tượng ngoại giới, tướng phần hiện hành của năm thức được huân tập thành chủng tử. Sát-na tiếp theo, chủng tử này xuất hiện thành hiện hành tướng phần làm đối tượng. Đó là điều mà Trần-na nói là thức niệm sau duyên đến thức niệm trước. Cf. Sớ sao 13 tr. 402b2.

Năm thức huân thành chủng tử tướng phần của thứ tám. Thứ bảy huân thành chủng tử kiến phần.

Tâm và các tâm sở trong một tụ thức là những dị thể.

Mối quan hệ không có sở duyên duyên. Tâm và tâm sở cùng duyên đến một đối tượng thì không thể duyên lẫn nhau.

Cùng gá vào một chất thể mà hoạt động, tức chúng cùng chung một đối tượng; tâm và tâm sở đồng nhất sở duyên. Vì thế, chúng không thể làm sở duyên cho nhau. Xem định nghĩa về sở duyên duyên trong mục bốn duyên ở trên. Cf. Tì-bà-sa 9. tr. 42c14, 43c14, bác bỏ quan điểm của Pháp mật bộ (Dharmagupta) theo đó tâm, tâm sở pháp có thể nhận thức các pháp tương ưng. Không nhận thức được. Vì tâm và tấm sở pháp cùng duyên đến một đối tượng chung. Như một đám người tụ tập tại một chỗ, cùng nhìn chung lên trời, họ không thể nhìn thấy mặt nhau.

Tâm và tâm sở tưong ưng của nó khi hoat động đều gồm hai phần bất tương ly: kiến phần (chủ thể) và tướng phần (khách thể). Kiến phần của tâm không thể là đối tượng cho kiến phần của tâm sở. Nhưng tướng phần của chúng thì có thể làm đối tượng cho nhau. Như khi thức xúc chạm đối đối tượng, nó biết xúc; nghĩa là, nó biết nó đang xúc cái gì. Tức là chỉ biết được tướng phần của xúc. KHi thức khởi, tâm sở tương ưng của nó như xúc cũng khởi theo. Xúc khởi do bám vào cái mà thức đang thấy, tức tướng phần của thức, chứ không phải bám vào bản thân thức (kiến phần).

Tướng phần là ảnh chiếu của đối tượng lên thức. Ảnh chiếu ấy xuất phát từ một thực thể, như bóng trong gương là ảnh chiếu của hình chất bên ngoài gương. Như tâm sở xúc tương ưng của thức thứ tám. Nó hoạt động với hai phần bất khả ly. Tướng phần của nó là ảnh chiếu từ chất thể là chủng tử trong thức thứ tám. Thứ tám hoạt động cũng với hai phần, kiến và tướng. Khi thức khởi, xúc biến hành cũng khởi; nó lấy tướng phần của thức thứ tám làm chất thể, bám vào đó, lấy đó làm sở duyên. Như vậy, kiến phần của tấm và tươn sở tương ưng không làm đối tượng (sở duyên duyên) cho nhau, nhưng tướng phần của chúng thì có.

Trong Vô sắc giới tất nhiên thức vẫn tồn tại, và do đó tâm sở tương ưng của nó, như biến hành xúc cũng tồn tại. Nhưng ở đây không có hiện hành sắc làm chất thể để phản chiếu thành tướng phần trên xúc. Vậy chất thể cho tướng phần trên xúc chính là chủng tử.

Thánh giả Bất hoàn sinh Vô sắc giới, khi quán sát hạ giới, do định lực mà sắc xuất hiện, đó không phải do hiện hành sắc của hạ giới là chất thể, mà do chủng tử trong thức thứ tám làm chất thể cho tướng phần.

Kiến phần của thức thứ tám và thứ sáu trong Vô sắc khi Thánh giả Bất hoàn quán sát hạ giới. Chất thể cho tướng phần của cả hai đều đồng nhất.

Thuật ký: như trong tâm sở thọ, tướng và kiến phần là đồng thể. Tổng quát, cả bốn phần là đồng thể.

Tức kiến phần làm hai duyên; tự chứng phần chỉ một.

Tự chứng phần và chứng tự chứng phần.

Đoạn này chỉ căn cứ trên quan hệ hiện hành với hiện hành.

Bàn về hoạt động của thức nơi quả vị Phật.

Ý nghĩa của từ “phân biệt” (vikalpa) trong tụng văn.

Tức chủng tử sinh hiện hành và hiện hành sinh hiện hành.

Tức hiện hành sinh chủng tử, và chủng tử sinh chủng tử.

Tức đẳng vô gián duyên và sở duyên duyên.

Nhân duyên và tăng thượng duyên.

Tức chủng tử khác tính chất.

Các con sô chỉ khoa mục phân loại về ý nghĩa của sự phân biệt, sẽ được giải thích trong chương về ba tính. Lăng-già 5 (545a8-a15), nói đến 10 phân biệt. Du-già 36 (tr. 489c), Hiển dương 16 (tr. 558b16) nói đến 8 loại phân biệt.

Kārikā 19. karmaṇo vāsanā grāhadvayavāsanayā saha| kṣīṇe pūrvavipāke'nyad vipākaṁ janayanti tat||19||

Sthiramati: puṇyāpuṇyāneñjyacetanā karma. Câu-xá 13, tr. 67b: Khế kinh nói có hai loại nghiêp. Nghiệp do bởi tư và nghiêp được thực hiện sau khi tư.Mādhyamaka, . 17. 2: cetanā cetayitvā ca karmoktaṃ paramarṣiṇā, nghiêp do tư và nghiêp sau khi tư, được nói bởi đức Tối thắng Đại Tiên. Samuccaya, Pradhan p. 53, 3, 6: karma katamat? cetanā karma cetayitvā karma … cetanākarma katamat/ puṇyakarma apuṇyakarma āniṃjyakarma ca/ Nghiệp, đó là nghiệp bởi tư và nghiệp sau khi tư. Nghiệp bởi tư là phước nghiệp, phi phước nghiệp và bất động nghiệp. Cf. Tạp tập 6, tr. 727b8; Câu-xá 15, tr. 81a5; Du-già 9, tr. 319c121: phước nghiệp, là nghiệp thiện chiểu cảm dị thục của cõi thiện, và dẫn đến tái sinh trong năm cõi. Phi phươc nghiệp, nghiệp bất thiện chiêu cảm dị thục của cõi dữ, và dẫn tái sinh trong năm cõi. Bất động nghiệp, nghiệp chiêu cảm dị thục của Sắc và Vô sắc, và dẫn tái sinh trong Sắc và Vô sắc.

Thuật ký: năm uẩn, các luật nghi thiện và bất thiện, là quyến thuộc của nghiệp. Nghĩa uẩn: năm uẩn, khi náo chúng trợ lực cho nghiệp thiên, ác để dẫn đến quả thiện, ác, bấy giờ chúng là quyến thuộc của nghêp.

Samuccaya, Pradhan, p.54, 13; taccākṣepakena karmaṇā paripūrakeṇa ca karmaṇā …ākṣepaṃ karma … yena phalavipāko’bhinirvarttate/ paripūrakaṃ karma … yenopapanna iṣṭāniṣṭaphalaṃ vedayate/ Có dẫn nghiệp và mãn nghiệp. Dẫn nghiệp, do bởi nó mà quá trình xử lý quả được tiến hành. Mãn nghiệp, do bởi nó mà quả, mong muốn hay không mong muốn đã phát sinh, được cảm thọ. Cf Tập luận 4, tr. 679b2; Tạp tập 7, tr. 728b16.

Prasannapada, xvii. 14: pattraṃ yathā’ vipraṇāśas tatharṇam iva karma ca … iha kuśalaṃ karma kṛtaṃ sadutpādānantaram eva nirudhyate na ca tasmin niruddhe phalābhāvaprasaṅgaḥ/ yasmād yadaiva tatkarmotpadyate tadaitasya karmaṇo’vipraṇāśo nāma viprayukto dharmaḥ kartuḥ saṃtāne samupajāyate ṛṇapattrasthānīyaḥ/ nghiệp như món nợ; giá trị không bị hủy của nó như chứng khoán… Ở đây, nghiệp thiện khi đã thực hiện xong, nó diệt tức thì không gián cách ngay sau khi vừa phát khởi, và trong điều kiện như vậy sự sai lầm nghiệp quả không tồn tại. Nhưng bất cứ khi nào nghiệp phát sinh nó đều liên hệ với cái được gọi là không mất; cái không bị hủy mất của nghiệp đó phát sinh trong dòng tương tục, tồn tại như một chứng khoán của món nợ được vay. Cf. Trung luận xvvi. 14.

Du-già 6, tr. 305b3: Nghiệp quá khứ tịnh hoặc bất tịnh trong các hành, hoặc hoặc diệt; do nhân duyên này mà dòng tương tục đặc biệt của hành ấy tồn tại; đó được gọi là ttập khí. Cf. Hiển dương 9, tr. 523a22. Sthiramati: ālayavijñāne sāmarthyamāhītaṃ sā karmavāsanā/ công năng được chứa trong thức a-lại-da, đó là tập khí của nghiệp. Samuccaya, Tatia, p.11,9: skandhādīnāṃ samudācāre tadbījaparipuṣṭir vāsanety ucyate/ Sự nuôi lớn các chủng tử trong hiện hành uẩn các thứ; sự nuôi lớn ấy được gọi là tập khí. Tạp tập 2, tr. 701a24.

Nghiệp và quả dị thục của nó không hiện hành đồng thời. Thuật ký: bản mạt, nói về quả dị thục hiện hành. Thức thứ tám là căn bản (gốc rễ) của dị thục; các thức khác là chi mạt (ngọn ngành).

Các cơ sở gây nhận thức sai lầm.

Hai thủ (grāhadvaya): sở thủ (grāhygrāha) và năng thủ (grāhakagrāha). Phân biệt hai thủ này (grāha: sự bắt nắm, nhận thức sai lầm) với thủ trong chi duyên khởi hay thủ uẩn (upādāna: chấp thủ, bám lấy làm sở y, tư hữu hóa làm tự thân). các sớ giải Hán thường nhầm lẫn hai khái niệm này. Sthiramati: tatra vijñānāt pṛthag eva svasaṃtānādhyāsitaṃ grāhyam asty adhyavasāyoḥ grāhyagrāhaḥ/ tac ca vijñānena pratīyate vijñāyate gṛhyata iti yo yaṃ niṣcayaḥ sa grāhakagrāhaḥ/ sự mê chấp rằng cái được nhận thức, vốn là cái lưu trú trong dòng tương tục bản thân, tồn tại biệt lập ngoài thức; sự mê chấp này là nhận thức sai lầm bởi’ đối tượng (sở thủ). Sự phán đoán rằng, do bởi thức mà cái đó được đạt đến, được biết đến, được bắt nắm; sự phán đoán ấy là nhận thức sai lầm bởi chủ thể.

Huân phát, paribhāvita, quá trìnhh định dạng được lại lặp nhiều lần, đồng nghĩa với huân tập.

Sthiramati: pūrvotpannagrāhyagrāhakagrāhākṣipatam anāgatatajjātigrāhyagrāhakagrāhotpattibījaṃ grāhadvayavāsanā/ chủng tử của mê chấp bởi sở thủ và năng thủ trong quá khứ được lưu trữ để làm phát sinh sự mê chấp bởi sở thủ vă năng thủ trong tương lai; chủng tử ấy là tập khí của hai thủ.

Thích từ “câu” (saha) trong tụng văn.

Sthiramati: grāhadvayavāsanāyās tu sarvakarmavāsanāṃ yathā svam ākṣiptātmabhāvotpādane pravṛttānāṃ sahakāritvaṃ pratipadyate/ tadyathā aṇvādayo’ṅkurasyotpattāv iti/ Cũng như do có sự cộng đồng hợp tác của hạt giống, nước, v.v., các thứ mà mầm nảy sinh. Cũng vậy do sự cộng động hợp tác với tập khí của hai thủ mà từ tập khí của nghiệp hữu thể tồn tại sản sinh từ bản thân của nó.

Tụng văn đạt từ “tập khí của nghiêp” (karmaṇo vāsanā) làm chủ từ.

Nhiếp luận (Vô Tính) 3, tr. 398a22, b7: thức a-lại-da có hai đặc tính, thọ dụng cùng tân, và thọ dụng không cùng tận. Chủng tử thiện và bất thiện khi đã thành quả dị thục, bấy giờ nó cạn sạch. Nhưng không cạn sạch, đó là chủng tử của danh ngôn huân tập, bời vì kể từ thời vô thủy nó là chủng tử lưu chuyển hý luận.

Vì quả dị thục phải đợi thời gian mới thành hình.

Tinh chất của danh ngôn tập khí.

Nhiếp luận 1 tr. 137a28, (Thế Thân) 3, tr. 183c6; (Vô Tính) 3, tr. 336b27: có ba phạm trù khác nhau của huân tập (= tập khí, vāsanā) : danh ngôn huân tập (abhilāpavāsanā), ngã kiến huân tập (ātmadṛṣṭivāsanā), hữu chi huân tập (bhavāṅgavāsanā).

Skt. abhilāpavāsanā, Nhiếp luận (Vô Tính) 3, tr. 397a24: danh ngôn dùng để chỉ cho ngã, pháp, hành động, thì rất nhiều. Các từ liên hệ tự ngã như “người”, “trời” v.v. Các từ liên hệ pháp như “mắt”, “sắc” v.v. Các từ liên hệ hành động như “đi”, “đến”, v.v. Do ảnh tượng về tự ngã, về pháp, về hành động, được chuyển tải bới danh ngôn này, công năng đặc biệt (vāsanāviśeṣa, tập khí) được sản sinh trong các thức.,

Madhyānta v. 16: tajjalpabhāvito jalpamanaskāras tadāśrayaḥ, Huyền Trang: 知彼言熏習言作意彼依, Giải thích bởi Sthiramati: y chỉ trên đối tượng xuất hiện như là kách thể-chủ thể (grāhyagrāhaka: sở thủ-năng thủ), băng vào ngôn từ và ý tưởng (vāṅmanas) mà phát biểu rằng đây là khách thể, đây là chủ thể; sự phát biểu (abhilāpa: danh ngôn, ngôn ngữ chuyển tải) ấy là ngôn thuyết (jalpa: phát ngôn, hội thoại). Bằng ngôn thuyết này mà nuôi dưỡng chủng tử để sản sinh ngôn thuyết loại tợ trong tương lai. Nó đưỡc gọi là tác ý bởi ngôn thuyết (jalpamanaskāra), vì được huân tập bởi ngôn thuyết. Ngôn thuyết được huân tập này tức là danh ngôn tập khí (jalpavāsanā = abhilāpavāsanā).

Hiển cảnh ở đây, Câu-xá gọi là hiển nghĩa. Cf. Kośa ii. 57, vāṅ nāmni pravarttate, nāma arthaṃ dyotayati, ngôn ngữ (=ngữ âm) hoạt động trong danh; danh soi sáng đối tượng (artha: cảnh, hay nghĩa). Huyền Trang (tr. 29b2): 謂語發名, 名能顯義. Trong đó có hái thuyết: ghoṣaviśeṣa iṣyate nāmna utpādakaḥ, sự sai biệt (của các âm tiết trong) âm thanh là cái làm phát sinh danh (thanh sinh luận); ghoṣaviśeṣa iṣyate nāmna prakāśaka, sự sai biệt âm thanh là cái soi sáng danh (thành hiển luận). Cf . Thuận chính lý 14, tr. 414a6: hình thái của ngữ âm (vāk) không sai biệt, nhưng các âm tiết trong đó, như ka, ca, ṭa, ta, pa, liên tiếp nhau tạo thành một từ (=danh, nāma).

Chân Đế, Nhiếp luận thích 4, tr. 180a28: chủng tử danh ngôn huân tập, trước tiên bằng âm thanh mà đặt tên cho các pháp gọi là ngôn. Sau đó, không cần phát ngôn mà tâm duyên trực tiếp đến âm thanh trước đó, gọi là danh. Tự tính của danh là phân biệt các pháp.

Nhiếp luận (Vô Tính) 3, tr. 397a: Ngã kiến tập khí sai biệt (ātmadṛṣṭīvāsanāprabheda): bị chi phối bới hữu thân kiến (satkāyadṛṣṭi), ý bị nhiễm ô bởi bốn phiền não, trong thức a-lại-da có sặ sai biệt huận tập ngã chấp.

Nhiếp luận, ibid.: hữ chi huân tập sai biệt (bhavāṅgavāsanāprabheda), do lực chủ đạo chi phối bởi các hành phước, phi phước và bất động mà có sự sai biêt huân tập của vô minh cho đến già-chết trong các cõi hữu, trời, người các thứ.

Thủ, grāha: nắm bắt: nghĩa rộng: sự thừa nhận, sự lãnh hội. Madhyānta iii. 15, mười phương diện tà chấp ngã thủ - daśavidha ātmāsadgrāhaḥ, Sthiramati giải thích là mười phương diện ngã kiến – daśavidham ātmadarśanam iti.

Hoặc-nghiệp-khổ = phiền não-nghiệp-khổ; Tì-bà-sa 24, tr. 122b2: pháp duyên khởi 12 chi này chính là phiền não-nghiệp-khổ (kleśa-karman-duḥkha) xoay chuyển làm duyên. Phiền não sinh nghiệp; nghiệp sinh khổ, khổ sinh khổ, khổ sinh phiền não, phiền não sinh phiền não, phiền não sinh nghiệp, nghiệp sinh khổ. Du-già 10, tr. 325b25: trong 12 chi, bao nhiêu chi là phiền não đạo (kleśavartman)? bao nhiêu chi là nghiệp đạo (karmavartman)? bao nhiêu chi là khổ đạo (duḥkhavartman)?

Trong Câu-xá, Huyền Trang dùng từ hoặc 感 để dịch một số từ Sanskrit tuy có ngoại diên tương đương nhưng nội hàm không đồng nhất: anuśaya: tùy miên; āsrava: lậu; kāṅkṣā: nghi hoặc; kleśa: phiền não. Từ hoặc trong đoạn này, Skt. kleśa, trong mô hình duyên khởi 12 chi: kleśa-karman-duḥkha; xem cht. 27 trên.

Du-già 59, tr. 627a11: có bao nhiều não phát nghiệp (karmasamuṭṭhāna), bao nhiêu không phát nghiệp? Tấ cả đều phát động nghiệp.

Nhuận sinh, Skt. abhisyanda: tẩm nước cho ướt để nảy mầm. Du-già 18, tr. : Thế nào là nhuận sinh …? Như cây đa (nigrodha) được tưới nước, thế gian được tẩm ướt bởi nước ái (tṛṣṇā); do điều kiện này mà phát sinh các cõi hữu. Thập địa kinh luận 5, tr. 312c5: vì không phải là phiền não nên không thể nhuận sinh.

Phân biệt thủ取dịch từ Skt. grāha có nội hàm là khái nhiệm; và thủ取 dịch từ Skt. upādāna trong 12 chi duyên khởi, trong thủ uẩn.

Tạp tập 4, tr. 711b22. Samuccaya, Tatia p. 31, 10: samasya catvāryaṅgāni bhavanty… ākṣepakāṅgaṃ…ākṣiptāṅgam … abhinirvartakāṅgam … abhinirvṛttyaṅgam…Duyên khởi Thánh đạo sơ thắng pháp môn kinh 1, tr. 838a17.

Tạp tập , Sanuccaya, ibid.: năng dẫn chi (ākṣepakāṅga) gồm vô minh (avidyā), hành (saṃskārā) và thức (vijñāna). Chúng dẫn sinh đời sống tương lai, do bởi nhgiệp dẫn đầu bằng sự vô tri đối với các chân lý, được tích lũy như là tập khí trong tâm (cittavāsanārthena).

Gồm thức, danh sắc, sáu xứ, xúc và thọ.

Trợ nghiệp và biệt nghiêp. Trợ nghiệp, những hành vi phụ hỗ trợ mục đích chính của hành động. Biệt nghiệp, nghiệp cá biệt, cá nhân, dẫn đến kết quả cá biệt cho cá nhân.

Tạp tập 4, Samuccaya, ibid.: sở dẫn chi (ākṣiptāṅga), gồm bốn chi: danh sắc (nāmarūpa), sáu xứ (saḍāyatana), xúc (sparśa)) và thọ (vedanā).

Trong sắc uẩn, trừ săc trong sáu xứ (căn), xúc và thọ, sắc còn lại, cùng với bốn uẩn, tất cả đều thuộc chủng tử danh sắc.

Xem cht. 23 trên.

Tổng thể sáu xứ bao gồm cả thức; vì trong sáu xứ bao hàm cả sáu thức giới (vijñānadhātu). Thức là chi cá biệt, vì chỉ cho ý thức.

Duyên khởi Thánh đạo, dẫn trên, tr. 840b10.

Bốn cặp tương đối: a. Trong năm chi, thức tức bản thức nên là chủ, còn lại là phụ trợ. b. Trong bốn chi tiếp theo, danh sắc là tổng, còn lại là biệt. c. Trong ba chi, sáu xứ là ưu thắng, còn lại thấp kém hơn. d. Hai chi còn lại, thứ tự nhân quả.

Thập địa kinh 4, tr. 553c8; Thập địa luận 8, tr. 170a17 : thức đến thọ, quan đãi thuộc đời này. Năm chi này là qủ báo của nghiệp trong quá khứ.

Duyên khởi thánh đạo, tr. 839b3: Chủng tử của các chi danh sắc, sáu xứ, xúc và thọ đều được dẫn phát đồng thời trong thức dị thục, vì sao nêu thứ tự trước sau? Phật đáp: Vì trong tương lai chúng sinh khởi theo thứ tự trước sau.

Duyên khởi thành đạo, tr. 840b12: Một phần thức, và danh sắc, sáu xứ, xúc, thọ, chúng được gọi là sở dẫn…. Một phần sắc, sáu xá, cùng với xúc, thọ, cũng đựoc gọi là sở sinh. Các chi như vậy, hoặc dẫn, hoặc sinh, chúng khời đồng một thời, hay khởi theo thứ tự? Phất nói: Đồng một thời khởi, nhưng trìnhh bày theo thứ tự. Nếu đồng một thời khở, vì sao nói dẫn trước, nói sinh sau? Phật nói: Trước phải có dẫn, sau đó mới sinh.

Thuật ký: Khi mới được huân tập mà chưa được tẩm ướt bởi ái, dù trải qua 8 vạn kiếp cũng không sinh quả. Nếu khi vừa mới được huân tập mà đã sinh quả hiện hành, đó là ngay trong lúc được huân tập nó cũng được tẩm ướt bởi ái.

Tạp tập, Samuccaya, ibid.: abhinirvartakāṅgaṃ tṛṣṇā upādānaṃ bhavaś ca, năng sinh chi, đo là ái, thủ và hữu. Do lực chi phối bởi dục ái các thứ (kāmāditṛṣṇādivāsena) vốn chưa được đoạn trừ, do bởi dục tham (chandarāgeṇa) trong các dục (kāmādiṣu), mà dẫn đầu là sự khoái lạc trong các hành vi thiện hay bất thiện, trong khi tồn tại thức câu hữu với thủ, trong giai đoạn mạng chung quả dị thục xuất hiện tùy thuận theo hình thái dục tham, vì tùy theo sự hiện diện của một trong các loại tập khí của nghiệp.

Du-già 93, tr. 828a7: lãnh thọ nghiệp quá khứ nhận được hai quả: a. lãnh thọ quả dị thục nội tại; b. lãnh thọ quả tăng thượng của thọ phát sinh từ cảnh giới ngoại tại.

Tức năm chi sở dẫn nói trên.

Cảnh giới thọ, xem cht. 47 trên.

Hành trong chi năng dẫn.

Chủng tử của năm quả trong chi sở dẫn.

Bốn thủ: dục, giới cấm, kiến, ngã luận.

Du-già 100, tr. 878b, mười hữu: dục hữu (kāmabhava), sắc hữu (rūpabhava), vô sắc hữu (ārūpyabhava), na-lạc-ca hữu (narakabhava), bàng sinh hữu (tiryagbhava), quỷ hữu (pretabhava), thiên hữu (devabava), nhân hữu (manuṣyabhava), nghiệp hữu (karmabhava, trung hữu (antarābhava). Tì-bà-sa 60, tr. 309b15, Câu-xá 7, tr. 42a28, bảy hữu, trừ dục, sắc và vô sắc hữu.

Gồm sáu chi: hành và sáu chi sở dẫn.

Du-già 10, tr. 324c18: Hỏi: Vì sao trong các chi quan hệ nhau không nói đến nhân duyên (hetu-pratyaya)? Đáp: Vì chủng tử của tự thể cá biệt được hiển hiện bởi duyên. Nghĩa uẩn 10, tr. 773a24, giải thích: Vì phạm vi của tăng thượng duyên rất rộng, bao gồm cả sinh khởi nhân. Du-già căn cứ chủng tử nghiệp làm tăng thượng duyên, không căn cứ chủng tử làm nhân duyên sinh khởi, nên nói chủng tử của nghiệp là hữu chi, chứ không kể chủng tử của năm chi quả là hữu chi

. Du-già 10 (tr. 326a14): hữu chi có hai: căn cứ phần ưu thắng thì nó là nghiệp được nhiếp thủ bởi thủ; và căn cứ trên toàn phần, nó bao gồm chủng tử của nghiệp và chủng tử của năm chi quả. Du-già luận ký 3, tr. 368c7: Hữu ở đây chỉ bảy hữu, xem cht. 53 trên. Trong đó, hữu của năm cõi thú và trung hữu là sau hữu thụ động. Nghiệp hữu, là hữu chủ động vì nó dẫn dẫn sinh các cõi hữu.

Tạp tập 4, Sanuccaya ibid.: chi sở sinh (abhinirvṛttyaṅgam): sinh và già-chết, do sự hiện diện của các tập khí đa dạng của nghiệp như vậy, vì đó như là kết thúc của quá trìnhh sinh xuất (abhinirvṛtti) của danh sắc các thứ xuất hiện trong giống loài (nikāyasabhāga) tùy theo di truyền (yathākṣipte) thuộc một trong các định hướng tái sinh khác nhau (anyatarasmin gatiyonyādibhedabhinne).

Tạp tập 4, Samuccaya, ibid.: già và chết kết hợp thành một chi vì không có gì mà vẫn có chết.

Danh sắc là giai đoan căn chưa xuất hiện. Vô sắc giới hoàn toàn không có sắc. Sắc giới, các loài hóa sinh ở Dục giới; các trường hợp này đều không có giai đoạn danh sắc.

Du-già 93, tr. 828a1: Tại Vô sắc giới, thức của các loại hữu tình y nơi chủng tử danh và sắc mà tồn tại; do vì trong thức đó có chủng tử của sắc. Sắc bấy giời tuy bị gián đoạn nhưng về sau sẽ tái sinh trở lại.

Du-già 10, tr. 327b16: Hỏi: có bao nhiêu cho hệ thuộc Dục giới ? Tất cả chi; vì chúng hòa hiệp cùng sinh khởi. Hỏi: Sắc giới hệ có mấy chi? Đáp: Một phần của tất cả. Hỏi: Vì sao biết ở đó cũng có sự già? Đáp: Các hành ở đó cũng mang tính chất bại hoại mục nát. Như Sắc giới hệ, Vô sứac giới hệ cũng vậy.

Đủ tất cả 12 chi, nhưng mỗi chi thuộc giới hệ này không hàm đẩy đủ đặc tính của giới hệ khác.

Duyên khởi Thánh đạo 1, tr. 839c6: Sự mong cầu gọi là ái. Không ai mong cầu chốn hiểm ác. Nhưng do bởi hành phi phước đã được làm, tuy cầu mong sinh vào thiện thú nhưng lại phát sinh quả trái ngược. Quả đó không có ái để duyên, nên cần phải có thủ làm duyên. Trong trường hợp phi hữu ái (abhavatṛṣṇā: khát vọng hủy diệt, hư vô, không tái sinh). Trong lúc mong cầu phi hữu, nhưng do đã tạo phước hành hay bất đông hành mà kết quả trái ngược phát sinh.

Xem cht. 64 trên.

Vị Bất hoàn đắc diệt tận định, khi tái sinh vào địa khác, không hiện khởi ái để tẩm ướt mầm tái sinh; vì đã trấn áp tất cả phiền não cho đến Hữu đỉnh nên ái không hiện hành nữa. Trường hợp vị này sự tái sinh được tẩm ướt bằng chủng tử ái. Trường hợp vị Bất hoàn thuộc hạng thượng lưu bát-niết-bàn, khi từ Dục giới chết tái sinh Sơ thiền thiên, lần lượt cho đến Sắc cứu cánh, tất cả đều có ái ái hiện hành để nhuận sinh (tấm ướt mầm tái sinh).

Xu yếu 2, tr. 650c7: Từ hai cõi trên tái sinh vào ác thú, không thấy hình thái ác, nhưng thấy hình ảnh đồng loại bèn phát sinh mong cầu. Nghĩa diễn 6, tr. 947b20: Tái sinh vào giới địa nào, nó được tẩm wots bằng ái thuộc giới địa đó. Từ Dục giới tái sinh vào thú khác trong năm thú cũng được tẩm ướt bằng ái nơi sẽ tái sinh. Nhưng do do nghiệp mà các khổ cụ (nơi sẽ tái sinh) biến thành lạc cụ khiến cho phát sinh ái; tức phát sinh ái đối với lạc cụ đang xuất hiện trước tự thân, đo đó Luận nói là “hiện ngã thân” (tự thân của ta hiện tại), chứ không phải là cảnh hiện tại của ta.

Năm chi sở dẫn thuộc hiện hành, hai chi sở sinh thuộc chủng tử, nhưng cả bảy chi này đều là quả dị thục; tự thể của chúng không dị biệt.

Du-già luận ký 3, tr. 369a13: căn cứ vào giai đoạn hiện khởi của năm chi này trong quá trìnhh sinh và già-chết trong tương lai.

Tục sinh (pratisandhi), cũng dịch là kết sinh tương tục: sát na tối sơ của sinh hữu, nối kết hai đời sống quá khứ và hiện tại. Tì-bà-sa 23: Thức là gì? Là tâm tục sinh và các trợ bạn của nó. op,cit. 72 tr. 371: tục sinh là nghiệp dụng của thức. Du-già 1: Lúc bấy giờ thức đã an trụ thành kết sinh tương tục, giai đoạn này được gọi là kiết-la-lam (kalalama, phôi mới kết). Nhiếp luận (Vô Tính) 3, tr. 392c: Trong thai mẹ, khi thức dị thục và hai chất trắng đỏ kết hợp, chúng hòa hiệp nhau thành phôi bào, gọi là kiết-la-lam. Du-già 93: Trong thai mẹ, thức thuộc nhân làm điều cho thức như là quả tục tính tiếp nối tồn tại không đoạn tuyệt.

Từ kết sinh cho đến đầy đủ năm căn, có năm giai đoan trong thai mẹ (thai nội ngũ vị), Câu-xá 9, tr. 47c23: kiết-lặc-lam (kalalam), át-bộ-đàm (arbudam), bế-thi (oeśin), kiền-nam (ghanam), bát-la-xa-khư thứ.

Samuccaya, ibid: các từ sinh-già-chết là do bởi sự khống chế của ba đặc tính của hữu vi (saṃskṛta-lakṣaṇatrayādhikāreṇa). Du-già 10: Những chi nào thuộc hoại khổ (vipariṇāma-duḥkhatā)? Hành câu hữu với lạc thọ, và một phần của hành câu hữu với phi thọ. Những chi nào thuộc khổ khổ (duḥkha-duḥkhatā)? Hành câu hữu với khổ thọ, và một phần của hành câu hữu với phi thọ. Những chi nào thuộc hành khổ (saṃskāra-duḥkhatā)? Những chi nào thuộc hoại khổ và khổ khổ đều là những chi thuộc hành khổ. Duyên khởi Thánh đạo 1, tr.. 839c24: Sinh mang đặc tinh của hành khổ. Già mang đặc tính của hoại khổ. Chết mang đặc tính của khổ khổ.

Duyên khởi Thánh đạo 1, tr. 837c15: Vì sao được gọi là “Phân biệt duyên khởi sơ thắng pháp môn”? Vì có 11 điểm thù thắng, mà trong duyên khởi thứ nhất vô minh được công bố là duyên tính: 1. sở duyên thù thắng (vì phổ biến trong tất cả đối tượng nhiễm và tịnh); 2. hành tướng thù thắng (che lấp chân thật, hiển hiện hư vọng); 3. nhân duyên thù thắng (làm căn bản sở y cho các phiền não, nghiệp, sinh); 4; đẳng khởi thù thắng (nó là động lực cho tất cả năng dẫn, sở dân, năng sinh, sở sinh); 5. chuyển dị thù thắng (bốn phạm trù vô minh chuyển dị, biến thái, theo tùy miên, triền phược, tương ưng, bất công); 6. tà hành thù thắng (nhận thức thêm hay bớt đối với chân lý) ; 7. tướng trạng thù thắng (vi tế, và phổ bếin trong tất cả ái và phi ái); 8. tác nghiệp thù thắng (tạo tác tất cả sở y cho lưư chuyển, hay tịch diệt); 9. chướng ngại thù thắng (nó chướng ngại tháng pháp); 10. tùy phược thù thắng (hoạt động cho đến Hữu đỉnh); 11. đối trị thù thắng (vì là đối trị phần của hai loại diệu trí).

Thập địa luận 8, tr. 169a1: ái phát triển được gọi là thủ.

Du-già 56, tr. 612b5: Sinh tại giới địa nào, các chi duyên khởi thuộc về giới địa đó.

Duyên khởi Thánh đạo 1, tr. 839a10: hai chi ái và thủ thuộc Dục giới không thể làm điều kiện phát động bất động hành thuộc thượng giới, vì không đồng địa giới. Duy chỉ vô mình là thắng duyên cho bất động hành.

Đặt vấn đề để dung hội Du-già và Duyên khởi; xem cht. 74 & 75 trên.

Thuật ký: Thượng định trong Luận được hiểu là vị chí định của định bậc trên. Khi mới bắt đầu trấn áp tạp nhiễm hạ địa, định thuộc thượng địa được phát khởi sẽ không phải là hành, nếu không cho rằng vô minh thuộc địa dưới có thể phát động hành thuộc địa trên, vì lúc bấy giờ vô minh thượng địa chưa khởi thì duyên nào phát động hành? Quan điểm của Du-già là căn cứ theo đa số trường hợp. Kinh Duyên khởi Thánh đạo căn cứ trường hợp đặc biệt. Diễn bí 6, tr. 947c11, nêu một giải thích khác rằng định thượng địa được nói đây là căn bản dịnh chứ không phải vị chí định. Nhưng vị chí hay căn bản đều được phát động bởi vô minh hạ đia.

Ái địa nào duyên vào thọ địa đó. Từ địa này chuyển sinh sang địa khác, ái và thọ cũng đồng một địa giới, không giống như trường hợp vô minh và hành.

Lấy giới hạn từ sinh đến chết làm một đời (thế).

Nhóm hai: sinh và già-chết chung một đời. Nhóm ba: ái, thủ và hữu. Nhóm bảy: từ vô minh trở đi, gồm bảy chi.

Thuật ký: Một lớp, nếu cho là chưa đủ lập thành hai lớp. Nhưng hai lớp cũng có thể chưa đủ, thêm nhiều lớp nữa, hóa thành vô cùng. Ti-bà-sa 23 tr. 117a26; Câu-xá 9, tr. 48a, phân 12 chi làm ba đoạn gọi là tam tế (trīṇi kāṇḍāni); đoạn đầu 2 chi, cuối 2 chi, giữa có 8 chi. 8 chi này cùng hiện hành trong một đời sống (ekajanman). Nêu phân theo nhân quả, thành hai đoạn: đoạn đầu, tiền tế, gồm 7 chi từ vô minh đến thọ, trong đó 2 chi đầu thuộc nhân quá khứ cho 5 chi tiếp theo thuộc quả hiện tại. Đoạn sau, hậu tế, gồm 5 chi từ ái đến già-chết, trong đó 3 chi đầu thuộc nhân hiện tại cho quả vị lại là 2 chi tiếp. Căn cứ theo đây nói là thuyết tam tế lưỡng trùng nhân quả của Hữu bộ. Câu-xá nói là ba tế chứ không phải ba thế. Tì-bà-sa, ibid., thí dụ như một cây thang có 12 bậc, chia làm ba đoạn (trīṇi kāṇḍāni). Do đó, tiền tế ở đây là đoạn đầu cây thang, không phải biên tế tối sơ (pūrvakoṭi). Hữu bộ nói, vì không thể luận hết mọi cá ngã (pudgala) nên dùng 12 chi như một cây thang 12 nấc để giải thích sư lưu chuyển liên tục của chúng sinh. Theo đó, khi cây thang di chuyển, đoạn đầu có thể trở thành giữa hay đoạn cuối. Một số nhà chú giải Thành duy thức Trung hoa vì không phân biệt nghĩa khác nhau của từ Hán tam tế nên có những nhận định sai lầm về thuyết tam tế và nhị tế của Hữu bộ. Tập thành biên 36, tr. 753c, chỉ trích sự sai lầm này: “Nói như thế là nang ngược… Ba thừa đều quán 12 nhân duyên theo hai trùng nhân quả mà đắc đạo không phải là ít… Phật tùy cơ mà thuyết pháp”

Ba chi giả hữu: hữu, sinh và già-chết. Cf. Du-già 10.tr. 327a17.

Sáu chi: hành đã được nhuận bởi ái và thủ, cộng với năm chi tiếp theo.

Nhất sự (ekavastu): một sự thể đơn nhất, không do tổng hợp nhiều sự thể. Du-già 10 tr. 327a18.

Vô minh, ái, thủ: ba chi này, tự thể là phiền não. Năm chi: thức cho đến thọ, sinh và già-chết: quả dị thục thuộc vô ký nên bất nhiễm.

Bảy phần vị (avasthā): bảy trạng thái hay bảy giai đoạn của quả dị thục hiện hành: hiện tại, từ thức làn lượt trải qua cho đến thọ. Vị lai: sinh và già-chết.

Du-già 10 tr. 327b14: Những chi nào nhiễm ô? Những chi nào không nhiễm ô? Ba chi nhiễm, còn lại, thông cả hai.

Hai chi: hành và hữu.

Du-già 10 tr. 325c1: Những chi nào là độc tướng (pratyekalakṣaṇa)? Những chi nào có tạp tướng (saṃsṛṣṭalakṣaṇa)? Ba chi độc tướng. Còn lại, hành v.v., tạp tướng. Vì sao hành, hữu là tạp tướng? Vì có hai loại được nói đến. Tức là, vì dẫn đến quả ái, phi ái (tức thể của nó là hành chi); và vì dẫn sinh các cõi thú sai biệt (tức thể của nó là hữu chi). Vì sao môt phần của thức cũng với danh sắc sáu xứ có tạp tướng? Vì có ba loại được nói đến. Tức là, căn cứ thời gian tạp nhiễm, căn cứ thời gian tẩm ướt, căn cứ thời gian chuyển. Vì sao thức chó đến thọ, cùng với già-chết co tạp tướng? Do có hai loại được nói đến. Tức là, vì để nêu rõ tướng khổ, và vì để nêu rõ sự dẫn sinh các sai biệt.

Du-già 10, tr. 326c15: Bốn chi duy có phẩm tính tạp nhiễm. Cả chi còn lại thông cả tạp nhiễm và thanh tịnh. Sinh thông cả hai; vì nếu sinh vào ác thú hoặc nơi có nguy hiểm, nó chỉ có phẩm tính tạp nhiễm. Nếu sinh làm người, chư thiên, hay nơi không có nguy hiểm, nó thông cả nhiễm và tịnh.

Trong Dục giới, các chi đều toàn vẹn tất cả đặc tính. Sắc giới và Vô sắc giới, cả 12 chi không có nhiễm.Trong Vô sắc, chỉ có xả thọ..

Sáu hành tướng (ākāra) trong tu tập hữu lậu đạo. Quán sát hạ giới với ba hành tướng: thô (audārikatas), khổ (duḥkhilatas), chướng (sthūlabhittikatas); thượng giới với ba hành tướng: tĩnh (śāntatas), diệu (praṇītatas), ly (niḥsaraṇatas). Do quán sát ba phẩm chất của địa trên mà các phiền não thuộc địa dưới bị trấn phục.Cf, Câu-xá 24, tr. 127c19.

12 chi duyên khởi được gọi là 12 hữu chi, tất yếu dấn đến hậu hữu trong dòng lưu chuyển, nên không có nơi các Thánh giả.

Tạp tu tĩnh lự (dhyāna-vyavakīrṇa), Câu-xá 24 tr. 125c14, Thuận chính lý 65, tr. 6980b20: Vị A-na-hàm y trên đệ tứ thiền tu “xen kẽ” các tĩnh lự. Khi nhập vô lậu đạo, trong nhiều sát na liên tục vô lậu hiện tiền; rồi từ đó dẫn sinh hữu lậu hiện tiền tiền trong nhiều sát-na liên tục; cuối cùng trong nhiều sát na tiếp theo vô lậu hiện tiền. Trong hạng thượng lưu bát-niết-bàn, nếu không có tạp tu tĩnh lự, vị ấy phải lần lượt tái sinh trong tất cả cõi Sắc giới, duy chỉ không đi qua năm Tịnh cư thiên, sau đó sinh lên Hữu đinh mới nhập niết-bàn. Với vị có tạp tu tĩnh lự thứ tư, sau khi sinh lên Sức giới sơ thiền, rồi chết tại đây, vị ấy tái sinh thẳng lên Sắc cứu cánh và nhập niết-bàn tại đây. Du-già 14, tr. 353a14, Tạp tâp 13 tr. 755c7: Vị Bât Hoàn có tạp tu tĩnh lự thứ tư, tùy theo năm trìnhh độ mà tái sinh vào năm tầng Tịnh cư khác nhau. Nghĩa diễn 10: Năm phảm tạp tu tĩnh lự thứ tư của vị Bất Hoàn: 1. Hạ phẩm có ba tâm, niệm đầu vô lậu, niệm trung gian hữu lậu, niệm cuối vô lậu; tái sinh lên Vo phiền thiên. 2. Trung phẩm có sáu tâm, niệm đầu vô lậu, thứ hai hữu hậu, thứ ba vô lậu, thứ tư vô lậu, thứ năm hữu lậu, thứ sáu vô lậu; tái sinh Vô nhiệ thiên. 3. Thượng phẩm, chín tâm, 6 tâm như trước, thứ bày vô lậu, thứ tám hữu lậu, thứ chín vô lậu; tái sinh Thiện hiện thiên. 4. Thượng thắng phẩm, 12 tâm, chuẩn như trên; tái sinh Thiện kiến thiên. 5. Thượng cực phẩm, 15 tâm, tái sinh Sắc cứu cánh.

Thánh giả Bất Hoàn không phải do tạo nghiệp mới để tái sinh trong năm Tịnh cư. Bằng nghiệp cũ là các nghiệp thuộc ba tầng dưới Tịnh cư (Vô vân thiên, Phước sinh thiên, Quảng quả thiên), do tạp tu bằng tĩnh lự thứ tư, các nghiệp này được chuyển sinh lên năm Tịnh cư. Tư trợ nghiệp cũ, chuyển túc tàn nghiệp thành dị thục mới theo ý muốn. Câu-xá 3, tr. 15b9: A-la-hán muốn lưu thọ hành (kéo dài tuổi thọ), trước hết bố thí Tăng một cái gì đó. Sự bố thí này là nghiệp dẫn đến dị thục sung túc. Vị ấy phát nguyện, tức quyết ý chuyển nghiệp này thành dị thục trường thọ, sau đó nhập biên tế tĩnh lự thứ tư. Sau đó xuất định, tâm niêm đồng thời miệng nói: “Nghiệp chiêu càm phú dị thục của ta hãy chuyển thành thọ dị thục.” Hoặc vị ấy có thể y trên một túc tàn nghiệp tương xứng, rồi cũng phát nguyện, nhập đệ thứ biên tế tĩnh lự, và xuất định.

Thuật ký: Đối pháp 7 nói cả hai loại ngu đều thuộc kiến đoạn, vì đã thấy Thánh đế thì không còn ngu về chân thật nghĩa. Cf. Tạp tập 7, tr. 728c9, c17: Vô minh bao gồm hai loại ngu (saṃmūḍha), a. Ngu do dị thục (phalavipākasaṃmūḍha), b. Ngu đối với chân thật nghĩa (tattvārthasaṃmūḍha). Vị đã thấy Thánh đế không còn ngu chân thật nghĩa nữa.

Xem đoạn trên, cht. 95.

Tạp tập 5 tr. 714c27; Samuccaya Tatia p. 39. 9: tâm khởi do lực kết sinh (pratisaṃdhibalena), đó là chín loại tử tâm tương ưng với khát ái về tự thân (nava cittāny ātmabhāvatṛṣṇāsaṃprayuktāni): từ Dục giới chết Sáu tâm còn lại, theo chuẩn như vậy.

Du-già 10 tr. 327b24: Quả Dự lưu đã đoan bao nhiêu chi? Một phần của tất cả 12 chi, không đoạn toàn vẹn chi.

Du-già 59 tr. 629c9: kết sinh tương tục trong giới hệ này hay giới hệ kia, trong thân này hay kia, nên nói, tất cả phiền não trong toàn bộ giới hệ đều là kết sinh chăng? Hay không toàn bộ? Nên nói, toàn bộ chứ không phải không toàn bộ. Nếu với hạng chưa ly dục chỉ có thể thọ sinh nơi sinh xứ của chính mình. Vã lại, đối với hạng chưa ly dục, các cấp thô trọng của phiền nào luôn luôn trói buộc tự thân, làm nguyên nhân sản sinh thân khác. Lại nữa, khi sắp thọ sinh, trên tự thể của nó tham ái hiện hành, hoặc yêu hoặc ghét đốia với nam giới hay nữ giới.

Tì-bà-sa 53: Cac tâm, tâm sở ô nhiễm đều là tự tính đoạn, trái nghịch Thánh đạo. Tùy theo phẩm loại liên hệ, khi Thánh đạo hiện tiền phẩm loại ấy bị đoạn trừ.

Chỉ các pháp có tính chất thiện, vô ký vô phú.

Thuận chính lý 6 tr. 362c28: Có hai phạm trù đoạn. a. Tự tính đoạn (svabhāva-prahāṇa), bị đoạn trừ do bản chất, khi đến giai đoạn đối trị nó nhất thiết bị đoạn trừ. b. Sở duyên đoạn (ālambanakleśa-prahāṇa), do phiền não bị đoạn mà đối với sự thể làm sở duyên được thoát ly.

Nghĩa diễn 10 tr. 190c: Khi phiền não duyên các căn để khởi bị đoạn, bấy giờ các căn ấy được thoát ly, goi là duyên phược đoạn, tức sở duyên đoạn.

Duyên bĩ phiền não, Thuật ký, phiền não trong bảy thức duyên đến đối tượng hữu lậu thiện hay vô ký vô phú. Các đối tượng này không phải là pháp hệ phược nhưng bị các năng duyên hệ phược. Nếu phiền não năng duyên bị đoạn, đối tượng sở duyên được nói là đoạn. Khi phiền não trong thức thứ bảy bị đoạn, thức thứ tám cũng được gọi là duyên phược đoạn (= sở duyên đoạn).

Tạp bĩ phiền não, Xu yếu 2, có ba loại: câu sinh tạp, dẫn sinh tạp, và gián sinh tạp. Thuật ký: a. Khi thức thứ bảy khởi phiền não, tuy duyên đến các pháp sáu thức các thứ nhưng sáu thức do đó mà thành tính chất hữu lậu; vì nó được gọi là sở ô y, sở y của pháp nhiễm ô. Các phiền não này thường xuyên khởi trong các trạng thái, ba tính, của sáu thức. Khi thức thứ bảy đoạn phiền não, sác thức được thoát ly. b. Khởi xen kẽ nhau (gián sinh tạp), trong sáu thức, các pháp thiện và vô ký, trước sau khởi xen kẽ các phiền não. c. Thiện hữu lậu do phiền não dẫn sinh nên thành hữu lậu tính (dẫn sinh tạp). d. Tâm và các biến hành vốn không phải là nhiễm pháp nhưng cùng khởi với phiền não, chúng được gọi là phiền não phược (tương ưng phược, bị hệ phược do liên hệ). Khi phiền não bị đoạn, do liên bị cẳt đứt, tâm và các biến hành cũng được thoát ly và được nói là đoạn. Đây gọi là đoạn trừ phiền não xen tạp với nó. Nhưng trong bốn giải thích trên (a, b, c, d), Thuật ký bình chọn hai giải thích (b) và ba (c).

Thuật ký: y tức nhân, tức sở y xứ. Liễu nghĩa đăng 5, tr. 754c11, 25, có bốn phạm trừ đoạn: tự tính, tương ưng, duyên phược, và bất sinh. Bất sinh đoạn, tức không tái sinh vào ác thú, dị thục, vô tưởng định, v.v. Tức khi vào kiến đạo, sẽ không tái sinh vào những nơi đó. Phiền não lấy những nơi đó làm sở y được nói là bị đoạn.

Du-già 66 tr. 668a20: Những pháp nào bị đoạn bởi kiến đạo? Năm kiến; tham, ssan, mạn y kiến khởi; vô minh tương ưng, vô minh bất cộng, si đối với các Thánh đế; và nghiệp dẫn đến các ác thú. Những pháp nào bị đoạn bởi tu đạo? Tất cả pháp hữu lậu thuộc tính thiện, tất cả pháp vô ký vô phú; và trừ các pháp nhiễm ô bị đoạn bởi kiến dạo, tất cả các nhiễm ô còn lại.

Du-già 66, xem cht. 108 trên. Tạp tập 4 tr. 711a8, Samuccaya Gokhale p.35. 23, Tatia p. 30.7: Nhừng gì thuộc kiến sở đoạn? Nhừng gì bị ô nmhiễm, kiến (kliṣṭā dṛṣṭi), nghi (vicikitsā), kiến xứ (dṛṣṭisthānaṃ), những gì là tà hành, phiền não và tùy phiền não trong kiến (ye ca dṛṣṭau vipratipannāḥ kleṣopaklṣāḥ), những gì là thân ngữ nghiệp được phát động bởi kiến (dṛṣṭyā samutthāpitaṃ kāyavākkarma), và tất cả uẩn, giới xứ trong các cõi hạ liệt (sarvaṃ cāpāyikaṃ skandhadhātāvāyatanaṃ).

Thuật ký: Luận nói “đẳng” (v.v.) bao hàm Vô tưởng thiên (Vô tượng dị thục), bán-trạch-ca (paṇḍaka), nhị hình (ubhayavyañjana), Bắc Uất-đan-việt (Uttarakuradvīpa). Những nới, khi đã vào kiến đạo, se không bao giớ tái sinh vào.

Thuật ký: căn cứ vào giai đoạn sẽ sinh khởi.

Khách xả thọ: cảm thọ phi khổ phi lạc.

Thuật ký: vì tự thể nó là thọ. ( Tự thể không tương ưng với tự thể).

Tì-bà-sa 23 tr. 118c6: Căn cứ theo 12 trạng thái lập 12 chi. Mỗi một chi đều đủ cả năm uẩn.

Hai chi hành và hữu thuộc nghiêp. Ba chi vô minh, ái và thủ thuộc phiền não.

Duyên khởi Thánh đạo tr. 849b: Phât nói, “Ta căn cứ tổng tướng của các hành mà nói có bốn duyên. Nay, trong ý nghĩa ở đây, Ta chi căn cứ duy nhất một tăng thượng duyên mà nói vô minh duyên hành, lần lượt cho đến già-chết.”

Sự phát triển của ái là thủ. Chủng tử của ái sản sinh thủ: quan hệ nhân duyên.

Thuật ký: Chủng tử của năm chi, kể từ thức, được gọi là hữu; hiện hành sở sinh được gọi là sinh: quan hệ nhân duyên.

Thuật ký: hiện hành của hành là nghiệp. Hành hiện hành huân tập thành chủng tử của hành. Chủng tử của hành được gọi là thức chi.

Tập luận 2, tr. 670c28; Tạp tập 4, tr. 711c11; Samuccaya, Gokhale p. 26.9, Tatia p. 32. 11: vô minh trong quan hệ với hành, làm nhân duyên, do bởi sự tích lũy nghiệp hậu hữu (punarbhavikakarrmopacayāt).

Du-già 10, tr. 324c11: vô minh đối với hành là tăng thượng duyên; đối với vô sắc hành, nó là đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên và tăng thượng duyên. Các chi còn lại, theo đây mà biết.

Vì không phải quan hệ y trên chủng tử nên không hàm nghĩa nhân duyên. Du-già bid.: Vì sao các chi quan hệ với nhau mà không có nhân duyên? Vì nói nhân duyên là nói chủng tử của tự thể làm duyên.

Hữu, chủng tử của nghiệp chứ không phải của năm chi kể từ thức.

Đẳng vô gián và sở duyên. Vì tăng thượng duyên đã được xác định là tất yếu.

Các chi quan hệ làm duyên cho nhau theo thứ tự tiếp nối mật thiết, không nhảy lớp, không cách chi, trước sau không rối loạn.

Tì-bà-sa 24 tr. 122a; Câu-xá 9 tr. 49a23: Vô minh, ái và thủ, tự tính của chúng là phiền nào (kleśávabhāva). Hành và hữu, tự tính là nghiêp (karmasvabhāva). Bảy chi còn lại, tự tính là sự (vastusvabhāva). Cf. Du-già 56 tr. 612b6. Biện trung biên 1 tr. 465b; Madhyānta k. i. 12, có ba tạp nhiễm: a. Phiền não tạp nhiễm (kleśasaṅkleśa) là vô minh, ái và thủ; a. Nghiệp tạp nhiễm (karmasaṅkjeśa) là hành và hữu. c. sinh tạp nhiễm (janmasaṅkleśa) là các chi còn lại.

Xem cht. 126 trên.

Nghiệp hữu: chủng tử nghiệp là hữu.

Tập luận 2 tr. 671a, Tạp tập 4 tr. 712b4, Samuccaya, Gokhale p. 26. 22, Pradhan p. 27. 14, Tatia p. 37. 17, về chi tạp nhiễm (aṅgasaṃkleśa) : a. Vô minh, ái, thủ: phiền não tạp nhiễm. b. Hành, thức, hữu: nghiệp tạp nhiễm. c. Còn lại: sinh tạp nhiễm. Vì sao thức chi được bao hàm trong nghiệp tạp nhiễm? Vi nó được hiển thị bởi tập khí của hành (saṃskāravāsanāprabhāvitatvāt).

Tì-bà-sa 114 tr. 591b22: các nghiệp vô lậu có tự thể bạch tịnh nhưng không có quả dị thục bạch tịnh. Câu-xá 17 tr. 91b2: nghiệp vô lậu không dẫn đến quả dị thục. Đại Bát-nhã 536 tr. 755a28: Nhưng các loại hữu tình do không biết thấu suốt yếu tính của tất cả các pháp là tính không, do đó hoặc tạo các nghiệp thiện, bất thiện, hay nghiệp vô lậu. .. Do gia hành và căn bản của nghiệp vô lậu mà có sự sai biệt chủng tính của các hạng Hiền Thánh.

Thắng man tr. 219c: phần đoạn tử. Kim cang tiên 9, tr.. 864c21.

Thắng man tr. 219c: bất tư nghị biến dịch tử. Lăng già (Ngụy) 2, tr. 252c18: bất khả tư nghị huân tập biến dịch tử; (Đường) 2. tr. 596c9: bất tư nghị biến dịch tử. Laṅkā, N. 63: acintyācyutigata (vipariṇāmakī cyuti).

Vô lậu hữu phân biệt nghiệp, Liễu nghĩa đăng 6: nghiệp có phân biệt, nghiệp được phát động bởi tư (cetanā) cùng khởi với trí duyên sự hậu đắc. Tức trí hậu đắc lấy sự làm đối tượng. Từ “duyên sự trí” không thấy được đề cập trong các kinh luận khác.

Cải chuyển, tức biến chuyển, biến dịch (vipariṇāma).

Phật địa luận 2, tr. 300a: Thanh văn chuyển hướng Bồ-đề, bằng lực của định và nguyện, thường xuyên tư trợ nhân đã có từ trước mà chiêu cảm hiện thân, khiến cho sinh quả tiếp nối liên tục càng lúc càng thù thắng, cho đến khi thành Phật công năng này mới hết. Quả dị thục này tuy được chiêu cảm bởi nhân hữu lậu trực tiếp, nhưng do tư trợ của định và nguyện vô lậu, nên được gọi là bất tư nghị biến dịch tử.

Ý thành thân, hoặc ý sinh thân, Lăng-già (Đường) 4, tr. 607b23; Laṅkā iii, N. 136, ba loại ý thành thân (manomayakāya): Tam-muội lạc ý thành thân (samādhisukhasamāpattimanomaya), thân do ý tác thành đạt được do chứng đắc an lạc của các thiền. b. Giác pháp tự tính ý thành thân (dharmasvabhāvābodha-manomaya), ý thành thần đạt được do giác ngộ tự tính của các pháp. c. Chủng loại câu sinh vô tác hành ý thành thân (nikāyasahasaṃskārakriyāmanomaya), thân ý thành do sự nghiệp tác thành tùy theo bộ loại (chúng sinh). Skt. asaṃskārakriyā, các bản Hán đều đọc là asaṃskārakriyā, do đó dịch là vô tác hành, và các giải thích theo đó, Thuật ký: hành vô tương, vô công dụng. D.T Suzuki dịch theo ý các bản Hán: the will-body which assumed [by a Bodhisattva according to] the class of being [to be saved] and which perfects and achieve [without a thought of its own achievement].

Thắng man tr. 220a16.

Vô minh tập địa, Thắng man: vô minh trụ địa. Laṅkā: avidyāvāsanābhūmi. Thang man hiểu là do gốc động từ vas (vasati): trụ, lưu trú. Duy thức hiểu do gốc vās (vāsayati): xông hương.

Hiển dương 16 tr. a16.

Nạn vấn 1, từ Kinh nói ‘vô lậu là chính nhân’. Các bộ phái Tiểu thừa đều khẳng định các Thánh giả vô học sẽ vĩnh viễn nhập vô dư niết-bàn. Phật địa luận 5 tr. 312c1: Thanh văn, Độc giác, còn có tập khí sở tri chướng chưa bị diệt, làm sao chứng cứu cánh niết-bàn? Tập khí sở tri chướng là vô tri chứ không phải nhiễm ô. Nó chướng ngại quả Bồ-đề, chứ không chướng ngại Niết-bàn. Nếu không có nguyện lực, hồi chuyển tâm về đại bồ-đề cho đến địa vị vô học (Phật), khi vị ấy hết tuổi thọ, sẽ vĩnh viễn nhập niết-bàn.

Văn hàm ẩn, Thuật ký đề nghị 3 giải thích: a. Đồng pháp dụ, theo đó, định tính Nhị thừa bị câu thúc bởi xu hướng tịch diệt nên không thể vĩnh viễn nhập niết-bàn, như phàm phụ bị câu thúc bởi phiền não. Nghĩa uẩn 5 tr. 474a2 cho rằng giải thích này không phù hợp với Du-già. b. Suy luận diễn dịch, tức vấn đề nêu trên, diên dịch bằng loại suy thành nạn vấn. Nạn vấn này không chính xác. c. Đoạn văn này, cùng với đoạn văn trước và cả câu hỏi tiếp theo, họp thành nạn vấn thứ nhất, về ý nghĩa mà Kinh nói ‘vô lâu nghệp là chinh nhân’, sẽ được trả lời trong đoan văn tiếp theo. Đề nghị thứ ba được cho là xác đáng.

Nghiệp vô lậu có phân biệt tức thuộc đạo đế. Nạn vấn về ý nghĩa vô lậu là chính nhân.

Du-già 80 tr. 749a13: Dù chỉ là vị A-la-hán hướng còn không có thêm một đời nữa, vậy vị A-la-hán đã chứng niết bàn giới hữu dư y (sa-upadhiśeṣa) mà hồi chuyển Đại bồ-đề làm sao có thể trải qua nhiều đời để thành Phật? Vị ấy cần phải kéo dài thọ hành để hoàn thành sự nghiệp. Bằng vào bốn như ý túc mà Thế Tôn đã mật ý nói, vi ấy tăng thọ hành (āyuḥsaṃskārān sthāpayati), lưu lại thân hữu căn (sendriyakāya), biến hóa thành một thân khác thị hiện cho các vị đồng pháp (sahadharmka) khác thấy là đã nhập niết bàn-giới vô dư y. Do nhân duyên này, các vị đồng pháp nghĩ rằng ‘Tôn giả kia đã nhập niết-bàn giới vô dư y.’ Nhưng vị kia đã thân hữu căn chân thật, ở ngay trong châu Thiệm-bộ (Jambudvīpa) này, tùy theo nơi nào thích hợp, mà cả đến chư thiên cũng không thể nhìn thấy. Bởi vì vị ấy có xu hướng an trú niết-bàn tịch tĩnh, nhưng vẫn du hành khắp mọi thế giới, cúng dường thân cận Phật Bồ tát, tu tập các Thánh đạo làm tư lưong cho bồ đề, cho đến cuối cùng thành Phật, vĩnh viễn nhập niết-bàn giới vô dư y. Thân hữu căn được lưu ở đây gọi là thân biến dịch tử. Nhưng trong Du-già không có từ ‘biến dịch tử’.

Nạn vấn 2, từ Phật địa luận 2 tr. 299b10: Các Thanh văn đều đã an truh bẫ vô học, khi hết hạn của báo thân dị thục này chắc chắn nhậpdiệt trong niết-bàn giới vô dư, tịch tĩnh an lạc không khác với Phật; vì sao phải thú hướng Đại bồ đề để phái chịu khổ lâu dài?

Thắng định, Thuật ký: Theo cựu phái, biên tế định của thiền thứ tư. Nhưng bản văn không xác định là biên tế của đinh nào, nên bốn định đều có thể. Câu-xá 3 tr. 15b13. Xem cht. 95.

Chỉ nghiệp vô lậu.

Du-già 80: Thân ấy, thiên nhãn cũng không thể nhìn thấy. Xem cht. 143.

Chân dị thục, xem chương II, tiết VIII, về Đại thừa giáo chứng, đoạn 3. Thú và sinh.

Triṃś. k. 20: yena yena vikalpena yad yad vastu vikalpyate| parikalpita evāsau svabhāvo na sa vidyate||20| |Sự vật được phân bố bằng sự phân bố đa dạng. Tự thể của những cái bị phân bố toàn diện ấy không tồn tại.

Theo Thuật ký.

Châu biến kế độ周遍計度, định nghĩa y theo nội hàm của từ Hán, không hoàn toàn theo nguyên ngữ Skt. parikalpita: cái được cấu trúc toàn diện. Cf. Tạp tập12 tr. 751b2: 諸愚夫於色等相。周遍計度起增益執; Samuccaya, Tatia p.12.27: parikalpitaḥ svabhāvao … yad bālā rūpādilakṣaṇasamāropataḥ parikalpayanti: tự tính bị phân bố cấu trúc, đó là sự gán ghép (samāropata, Hán: tăng ích chấp) yếu tính của sắc v.v. mà những hạng ngu si phân bố thành cấu trúc (parikalpayati, Hán: châu biến kế độ). Sthiramati: ādhyātmabāhyavikalpyavastubhedena vikalpyānām ānantyaṃ pradarśayann āha/ Do sự đa dạng của sự vật được phân bố chi tiết bên trong và bên ngoài, mà hiển thị tính vô cùng tận của những cái được phân bố (cấu trúc).

Hán: bĩ bĩ彼彼. Skt. yena yena, đại từ liên hệ, chỉ định danh từ vikalpena; tức là phương thức phân bố có đa dạng, chứ không chỉ cho số lượng của vật được phân bố (Hán: phân biệt, hay biến kế), như được giải thích trong Luận.

Giải thích cụm từ: “thử biến kế sở chấp tự tính.” Skt. parikalpita evāsau svabhāvaḥ/

Giải thích cụm từ “vô sở hữu”. Skt. na vidyate.

Tức cụm từ đầu trong Skt. yena yena vikalpena.

Thứ như là chủ thể biến kế, chủ thể của sự cấu trúc phân bố thành thế giới đa dạng (vikalpana = parikalpana).

Cụm từ thứ hai trong Skt.: yad yad vastu vikalpyate. Sthiramati: yad vastu vikalpaviṣaya yasmāt sattābhāvān na vidyate: sự vật nào là đối tượng của sự phân bố cấu trúc, sự vật ấy không tồn tại, vì nó không có thực.

Thuật ký: chi tiết được nêu rõ trong quyển 7 bản Hán. Giải thích này không đúng, xét theo cú pháp trong bản Skt. Bài tụng Skt. gồm hai mệnh đề. Vế đầu của bài tụng, tức 2 câu đầu Hán dịch, là mềnh đề liên hệ với các từ liên hệ yena yena (Hán: bĩ bĩ) liên hệ với từ asau trong về sau của bài tụng là mênh đề chính. Quan hệ nhân quả được nói trong cú pháp của hai mẹnh đề này, chứ không phải trong quyể 7 Hán dịch như Khuy Cơ chỉ điểm. Sthirmati: parikalpita evāsau svabhāva hy atra kāraṇam, cụm từ “tự tính bị phân bố này”, chủ ngữ của mệnh đề chính, là nhân, thuyết minh ý nghĩa của cụm từ vị ngữ na vidyate “(nó) không được tìm thấy (không tồn tại).”

Thuật ký: quan điểm của An Huệ.

Xem chương V, giải thích tụng 17.

Giải thâm mật 1 tr. 692b13, Du-già 76 tr. 719a9: Thức thứ tám chấp thọ tập khí của danh, tướng, phân biệt danh ngôn hý luận. Du-già 51 tr. 580a5, Hiển dương 17 tr. 566a2: Thức thứ tám nhận thức tập khí bị nhận thức sai lầm như là tự tính của những cái bị bị kế sở chấp.

Thuật ký: giải thích của Hộ Pháp, với 10 lý do.

Phật địa luận 7, tr. 323c5: “Nhiếp luận nói (xem cht. 403 dưới) tâm năng biến kế duy chỉ ở tại ý thức, do đó biết rằng năm thức không duyên đến tự tính biến kế sở chấp.”

Nhiếp luận (Vô Tính) 4, tr. 403c2, c15: Trong đây, cái gì là năng biến kế? Cái gì là sở biến kế? Cái gì là tự tính biến kế sở chấp? Nên biết, ý thức là năng biến kế, vì nó có phân biệt. Ý thức dùng danh ngôn huân tập của nó và của tất cả các thức làm chủng tử; do đó ý thức hoạt động phân biệt với vô biên hình thái. Vì nó phân bố (kế độ) khắp tất cả mọi nơi nên được nói là biến kế.

Nhiếp luận chỉ nói ý thức là biến kế. Ở đây biện minh ý thức được nói đó bao gồm cả thức thứ bảy.

Loại bỏ năm thức và thứ tám. Hán: kế độ phân biệt. Thuật ký: kế độ tức hiển thị. Câu-xá 1 tr. 8b:2. có 3 phạm trù phân biệt: tự tính phân biệt (svabhāva-vikalpa: phân bố cấu trúc do bản chất), kế độ phân biệt (abhinirūpaṇa-vikalpa: phân bố cấu trúc bằng sự thẩm tra và định dạng), tùy niệm phân biệt (anusmaraṇa-vikalpa: phân bố cấu trúc do hồi tưởng). Câu-xá ibid.: năm thức không phải là cái phân biệt (vikalpa), vì chúng không có khả năng thẩm sát (nirūpaṇa: kế độ phân biệt), cũng không có hồi ức (anusmaraṇa: tùy niệm). Duy thức kể thêm thức thứ tám. Do đó, năm thức và thứ tám không phải là năng phân biệt.

Bác bỏ năm thức và thứ tám là năng biến kế; chúng không thường xuyên tương ưng với huệ (tâm sở biệt cảnh). Câu-xá ibid.: bản chất của phân biệt (kế độ) là huệ (prajñā).

An Huệ: thứ tám không có huệ thô, nhưng có huệ vi tế. Liễu nghĩa đăng 6 tr. 785c22: Giả thiết có huệ vi tế; nếu thứ tám có chấp ngã, vậy nó có vô minh bất cộng hằng hiện hành? Vì phải do vô minh mới có chấp ngã. Thức bảy chấp ngã, do hằng hành bất cộng vô minh.

Hộ Pháp: loại bỏ các tâm và tâm sơt tương ưng có tính thiện và vô ký vô phú, vì chúng không tương ưng với vô minh. Du-già nói, vô minh là bất thiện và vô ký hữu phú. Cf. Phật địa luận 7 tr. 323b11: “Có giải thích nói rằng (chấp pháp và vô minh) chỉ có mặt trong các tâm phẩm hữu lậu, bất thiện và vô ký. Du-già sư địa nói, chỉ có hai loại vô minh: bất thiện và vô ký. Hoặc hai loại: nhiễm ô và không nhiễm ô. Không nói là có tính thiện.”

Nghĩa diễn 11 tr. 807b11: An Huệ nói tất cả tâm hữu lậu với ba tính đều là bất thiện; nhưng tâm hữu lậu mà được nói la thiện vì hành tướng bất thiện quá nhẹ, vi tế.

Không trí, bao gồm nhân không và pháp không. Quan điểm vô lậu tâm vẫn có chấp ngã và pháp. Thuật ký: tâm hữu lậu tất có pháp chấp. Gia hành trí có pháp chấp làm sao dẫn đạo Không trí hiện tiền? Liễu nghĩa đăng tr. 786a4: An Huệ có cho rằng tâm vô lậu có biến kế hay không? Chuẩn theo văn ở đây chỉ nói đến tám thức hữu lậu. Nếu theo Phật địa luận 7, biến kế có mặt trong tâm vô lậu của Nhị thừa. Nếu theo An Huệ, trong Nhị thập duy thức luận thích, vô lậu trong Bồ tát địa thứ mười vẫn có biến kế. Cf. Phật địa luận 7, tr. 323b9: “Có giải thích nói rằng pháp chấp và vô minh có mặt khắp trong tất cả thiện, ác, vô ký; trong tâm phẩm hữu lậu, trong tâm phẩm vô lậu của Nhị thừa. Vì không thấu triệt pháp vô ngã.”

Đạt vô, Thuật ký: Tâm gia hành tùy thuận Thánh giáo khởi quán không về ngã pháp, gọi là “đạt vô”.

Thuật ký: Tâm chấp pháp, tất có thế lực đủ để là năng huân. Thứ tám, dị thục thức không phải là năng huân. Xem ch. II tiết II đoạn iv. các điều kiện huân tập.

Nghĩa diễn 11, tr. 807c17: Trong gia hành vị, khởi hai không quán về sinh và pháp vẫn còn mang ấn tượng về không tướng, chưa chứng thật lý, nên gọi là giả tướng

Giải thích ý nghĩa “hư vọng phân biệt” trong các kinh luận: Lăng-già (Đường) 1, tr. 593b22: “Khi tập khí của hư vọng phân biệt của a-lại-da thức diệt…” Laṅkā N. 38: yaduta ālayavijñānasya abhūtaparikalpa-vāsanāvaicitryanirodhaḥ…Kinh không nhất thiết khẳng định thứ tám là năng phân biệt. Biện trung biên thượng tr. 464b16. Hiển dương 16, tr. 558b10, Biện trung biên,.tr. 464b16, c18; Madhyānta, k. i. 9: abhūtaparikalpas tu cittacaittās tridhātukāḥ, sự cấu trúcbất thực ấy là tâm và tâm sở hệ thuộc tam giới; Huyền Trang:三界心心所 是虛妄分別.

Biện trung biên, ibid.: hư vọng phân biệt hữu; Madhyānta k. i. 2: abhūtaparikalpo’ sti, cái tồn tại là cái phân bố cấu trúc một cách không hiện thực. Hư vọng phân biệt (abhūtaparikalpa) ở đây là khách thể bị nhận thức, sở thủ (grāhya) và chủ thể nhận thức, năng thủ (grāhaka).

Thuật k ý: trí vô lậu hậu đắc của tất cả Bồ tát và Nhị thừa đều tương ưng hai thủ. Nghĩa diễn 11 tr. 806b2: trí hậu đắc vô lậu hoạt động với kiến và tướng phần, nên có chấp.

Nghĩa diến 11 tr. 806a: theo An Huệ, trí hậu đắc của Phật cũng hoạt động với hai thủ.

Tức chỉ trí đại viên kính của Phật, hóa hiện bản thân và quốc độ, cùng thiên long bát bộ Thanh văn, đạo tràng trang nhiêm các thứ. Trí này được gọi là hậu đắc trí. Bình đằng tính trí hóa hiện thân và độ với 10 tính bình gẳng cũng là hậu đắc trí. Thành sở tác trí cũng hóa hifnj thiện độ đó là căn bản trí chứ không phải hậu đắc trí. Diệu quán sát trí cũng là hậu đắc trí. Bốn trí này hoạt động cũng với hai phần. Phật địa luận 3, tr. 302a12.

Thuật ký: nếu Như Lai không có kiến phần, tức không có hoạt động như là duyên đến đối tượng..

Du-già 51 tr. 580a5: a-lại-da lấy tập khí của biến kế sở chấp tự tính làm đối tượng để duyên đến. Xem cht. 13 trên.

Các phân loại biến kế (parikalpa): (1). Hai loại biến kế, Nhiếp luận (Thế Thân) 4, tr. 341c29; (Vô Tính) 4, tr. 494b13: tự tính biến kế chấp (svabhāvaparikalpa), như nói, đây là mắt, và mắt tồn tại như một thực thể; sai biệt biến kế chấp (viśeṣaparikalpa) nơi con mắt, có quan niệm về vô thường vv. Du-già 73 tr. 703c5: không sai biệt và có sai biệt; ibid. tr. 704a7: gia hành chấp, thi thiết chấp; Du-già 74 tr. 705b12: tùy giác biến kế, quán tập tập khí tùy miên. Hiển dưong 16, tr. 558a17: biến kế bởi văn tự, bởi phi văn tự. (2). Ba loại biến kế: Câu-xá 2 tr. 8b2; Tạp tập 2 tr. 703a15: tự tính phân biệt (svabhāva), tùy niệm phân biệt (anusmaraṇa), kế độ phân biệt (abhinirūpaṇa). (3). Bốn loại biến kế, Nhiếp luận (Thế Thân) 4 tr. 342a5: tự tính biến kế (svabhāva), sai biệt biến kế (viśeṣa), hữu giác biến kế (niṣṇāta) thiện xảo danh ngôn, vô giác biến kế (aniṣṇāta) không thiện xảo danh ngôn. Du-già 73 tr. 703b16: biến kế tự tướng, biến kế sai biệt tướng, biến kế năng thủ tướng, biến kế sở thủ tướng. (4). Năm loại, Nhiếp luận (Vô Tính) 4, tr. 404b29. Hiển dương 16 tr. 558a23, Du-già 73 tr. 703c19: y danh biến kế nghĩa, y nghĩa biến kế danh, y danh danh biến kế danh, y nghĩa biến kế nghĩa, y cả hai biến kế cả hai; Du-già ibid.: tham ái gia hành, sân nhuế gia hành, hiệp hội gia hành, biệt ly gia hành, xả tùy dữ gia hành. (5) Sáu loại, Hiển dương 16 tr. 558a19: tự tính, sai biệt, giác ngộ, tùy miên. gia hành, danh biến kế. (6) Bảy loại, Du-già 1 tr. 280c2. bảy phân biệt: hứu tướng phân biệt, vô tướng phân biệt, nhiệm vận phân biệt, tầm cầu phân biệt, tư sát phân biệt, nhiễm ô phân biệt, bất nhiễm ô phân biệt. (7) Tám loại, Hiển dương 16 tr. 558b14, tám phân biệt (sinh ba sự: phân biệt hý luận sở y duyên sự, kiến ngã mạn sự, tham ái đẳng sự): tự tính phân biệt, sai biệt phân biệt, tổng chấp phân biệt, ngã phân biệt, ngã sở phân biệt, ái phân biệt, bất ái phân biệt, aia bất ái câu tướng phân biệt. (8) Chín loại, Thuật ký: theo lý, đay là biến kế theo chín phẩm phiền não, chấp theo chín địa. (9) Mười loại, Nhiếp luận (Thế Thân) 4 tr. 342a28, (Vô Tính) 4 tr. 404c11: căn bản phân biệt (mūlavikalpa), duyên tướng phân biệt (nimittavikalpa), hiển tướng phân biệt (nimittābhāsavikalpa), duyên tướng biến dị phân biệt (nimittapariṇāmavikalpa), hiển tướng biến dị phân biệt (nimittābhāsapariṇāmavikalpa), y tha dẫn phân biệt (parānvayavikalpa), bất như lý phân biệt (ayoniśovikalpa), như lý phân biệt (yoniśovikalpa), chấp trước phân biệt (abhiniveśavikalpa), tán động phân biệt (vikṣepavikalpa). Thuật ký dẫn đến con số 28, và cuối cùng là 62 kiến được gọi là 62 loại biến kế.

Nhiếp luận 2 tr. 139b16, (Thế Thân) 4, tr. 341b, (Vô Tính) 4 tr. 403c.

Hán: triển chuyển. Nhiếp luận, ibid., Viên thành thật (pariniṣpanna) là ở nơi y tha mà không hiện khởi ảnh tượng hư vọng. Vì thế, khi y tha bị biến kế, thì gián tiếp viên thành thật cũng bị biến kế.

Tức không phải đối tượng trực tiếp, mà qua trung gian bắc cầu.

Thuật ký: thuyết của An Huệ. Nghĩa diễn 11, tr. 813c7, quan điểm của Án Huệ, tự chứng phần có thực thể; kiến và tướng phần vốn vô thể.

Madhyānta i. 6, Thế Thân: arthaḥ parikalpitaḥ svabhāvaḥ, abhūtaparikalpaḥ paratantraḥ svabhāvaḥ, đối tượng của nhận thức, đó là hữu thể được phân bố cấu trúc. Cái (tác viên) phân bố cấu trúc mà không hiện thực, đó là hữu thể tương y. Sthiramati giải thích: grāhyaṃ grāhakaṃ ca svabhāvaśūnyatvād abhūtam api astitvena parikalpyata iti parikalpita ucyate, khách thể (sở thủ) và chủ thể nhận thức (năng thủ) tuy không thực hữu vì tự tính của chúng là không nhưng chúng vẫn được phân bố cấu trúc như là đang tồn tại, vì vậy cái đó được gọi là cái bị biến kế. ibid. k. i. 9ab: abhūtaparikalpaś ca cittacaittās trsidhātukāḥ, cái (tác viên) phân bố cấu trúc mà không hiện thực ấy chính là tâm và các tâm sở hệ thuộc ba giới. Huyền Trang: 三界心心所 是虛妄分別. Hiển dương 16, tr. 558b13: thể tính của sự phân biệt, nên biết, là tâm, tâm sở hệ thuộc ba giới 分別體應知 二界心心法.

Quan điểm của Hộ Pháp.

Nhiếp luận (Thế Thân) 4, tr. 339b; (Vô Tính) 4 tr. 401c: 唯識二種種 觀者意能入: hành giả nỗ lực thâm nhập tính chất duy chỉ là thức (tanmātratva), tính nhị nguyên (dvayatva) và tính đa thù (nānātva). Thế Thân: tanmātra: duy lượng, duy chỉ là cái đó, tức duy chỉ là thức, vì đối tượng của thức không tồn tại. dvayatva: tính nhị nguyên, vì một thức xuất hiện như là hai phần, chủ thể (kiến phần) và khách thể (tướng phần). nānātva: tính đa thù, mỗi phần biến thái thành nhiều hình thái ảnh tượng khác nhau.

Năm pháp trong Lăng-già trừ chân như: Laṅkā, N. 224: nāma danh, nimittaṃ tướng, vikalpaḥ phân biệt, samyagjñānaṃ chính trí, tathatā chân như.

Mười một thức, Nhiếp luận (bản) 2 tr. 138a1, (Thế Thân) 4 tr. 338b14, (Vô Tính) 4 tr. 399a1: Thế nào là y tha khởi tướng (paratantralakṣaṇa)? Đó là các thức được kể là những tác viên phân biệt hư vọng lấy a-lại-da thức làm chủng tử. Đó là những gì? Đó là, 1. thân thức (dehaviuñapti), 2. thân giả thức (dehivijñapti), 3. thọ giả thức (bhotṛviuñapti), 4. bĩ sở thọ thức (tadupabhukta-vijñapti), 5. bĩ năng thọ thức (tadupabhoktṛ-vijñapti), 6. thế thức (kāla-vijñapti), 7. số thức (saṃkhyā-vijñapti), 8. xứ thức (deśa-vijñapti), 9. ngôn thuyết thức (vyavahāra-vijñapti), 10. tự tha sai biệt thức (svaparaviśeṣa-vijñapti), 11. thiện thú ác thú tử sinh thức (sugatidurgati-cyutyupapatti-vijñapti).

Du-già 72 tr. 696a1, Hiển dương 16, tr. 557b27: năm sự (năm pháp, pañcadharma, như Lăng-già).

Hai phần trong hoạt động của trí hậu đắc nơi Phật.

Thuật ký: thừa nhận rằng hai phần, kiến và tướng vô lậu, cũng như trong Nhị thừa, vẫn có biến kế chấp. Bác bỏ An Huệ, theo đó, vô lậu trong Bồ tát địa thứ mười vẫn có biến kế chấp; xem cht. 23.

Duyên tướng phần của chính nó làm đối tượng.

Lập luận phản đề: tâm hữu lậu có hai phần, hẵn sẽ như vô lậu, không có biến kế chấp.

An Huệ không thừa nhận tính thực hữu của hai phần.

Vì không thữ hữu thì không thể huân tập. Nghĩa diễn 11, tr. 813a: Hộ Pháp đem quan điểm riêng của mình áp đặt cho An Huệ. Theo An Huệ, sự huân tập thành chủng tử không nhất thiết phải có thực thể.

Kiến phần của thức thuộc sát-na sau lấy tướng phần của thức sát-na trước làm đối tượng. Xem Ch.v, tiết 3, đoạn 3 cht. 221.

Không có hiện hành của hai phần vì không có chủng tử.

Thuật ký: các tập khí hữu lậu đều là tướng phần của thức.

An Huệ: tướng và kiến phần đều là biến kế sở chấp, không có thực thể; chúng là biến thái của tự thể thức.

Nhân, tức chủng tử. An Huệ: cả hai phần và thức thể đều có chung một chủng tử.

Triṃś. k. 21ab: paratantrasvabhāvas tu vikalpaḥ pratyayodbhavaḥ| tính thể tự hữu của y tha, đó là sự (tác viên) phân bố cấu trúc (Hán: phân biệt) được thực hiện thông qua các điều kiện. Madhyānta, i. 6, cái đó là y tha.

Nhiếp luận bản. tr. 138a15: viên thành thật, đó là sự tuyết đối không tồn tại của đối tượng như là ảnh tượng tương tợ nơi y tha khởi.

Duyên lự, Skt. √ālabh: bám vào, vin vào; hoặc ālambanī-√kṛ: hoạt động bằng cách vin vào, bám vào các khác; thức hoật động theo ý hướng tính. Định nghĩa y tha khởi, Nhiếp luận, xem cht. 43 trên.

Tṛṃś k. 21cd: niṣpannas tasya pūrveṇa sadā rahitatā tu yā ||21|| cái được hoàn chỉnh, viên thành thật, là cái mà tình thể của nó loại bỏ sự phân bố cấu trúc nơi mối quan hệ tương y. Madhyānta, k.i. 6, Thế Thân: grāhyagrāhakābhāvaḥ pariniṣpannaḥ svabhāvaḥ, cái mà nơi đó không tồn tại khách thể (sở thủ) và chủ thể (năng thủ), đó là tự tính viên thành thật. Sthiramati: nirvikārapariniśpattyā’ viparītapariniśpattyā ca pariniṣpannatvāt parinṣpanna ucyate/ Do bởi tính hoàn chỉnh, với sự hoàn chỉnh không biến dạng, và sự hoàn chỉnh không đảo lộn, nó được gọi là cái hoàn chỉnh, viên thành thật.

Nói đến chân như, chứ không đề cập phần tịnh.

Hán: ư bĩ, trong tụng văn. Skt. tasya, đại từ , sở hữu cách, làm chủ ngữ cho từ rahitatā (sự loại trừ, viễn ly). Theo ngữ pháp, nguyên Skt. tasya, biến cách thứ sáu (ṣaṣṭhī, sở hữu cách), quan hệ với rahitatā, Huyền Trang dịch thành cách thứ bảy (saptamī, sở y cách), theo ngữ pháp Pāṇini 2.3.39, áp dụng: gavāṃ svāmī (chủ nhân của/sở hữu những con bò) = goṣu svamī (chủ nhân nơi/ sở y những con bò), trong quan hệ chủ-nô (svasvāmi-sambandha), mà ở đây là quan hệ bất khả phân. Cf. Sthiramati: tasyeti paratantrasya, đại từ tasya (của cái đó) thay thế từ paratantrassya (của y tha). Xem cht. 59.

Hán: thường viễn ly. Skr. sadā rahitatā. Sthiramati: sadā sarvakālaṃ atyantarahitatā, sự vắng mặt một cách tuyệt đối, vĩnh viễn, trong tất cả mọi thời.

Hán: tiền. Skt. pūrveṇa; Sthiramati: pūrveṇeti parikalpitena, sự kiện trước, chỉ cho cái được phân bố cấu trúc (biến kế sở chấp, được nói trước đó).

Đuôi –tā trong từ Skt. rahitatā, lập thành danh từ trừu tượng cho phân từ thụ động rahita (bị tách rời) để chỉ bản thể của tồn tại.

Giải thích vế đầu và nửa vế sau tụng 22. Skt. ata eva sa naivānyo nānyaḥ paratantrrātaḥ/ anityātādivad vācyo//22abc/ Sthiramati giải thích: rahitatā ca dharmatā dharmān nānyā nānanyā yujyate/ pariniṣpannaś ca paratantradharrmatety ataḥ paratantrāt pariniṣpanno nānyo nānanya iti boddhavyaḥ/ Tính vắng bặt (viễn ly) là pháp tính (của cái bị thoát ly). Không thể nói pháp tinh là khác biệt hay không khác biệt đối với pháp. Viên thành thật là pháp tính của y tha. Do vậy, nên biết rằng viên thành thật không phải khác biệt, cũng không phải không khác biệt, đối với y tha.

Sthiramati: yadi hi pariniṣpannaḥ paratantrād anyaḥ syād evaṃ na parikalpitena paratantraḥ śūnya syāt/ athānanya evam api pariniṣpanno na viśuddhālambanaḥ syāt paratantravāt saṃkleśātmakatvāt/ Nếu, thật vậy, viên thành thật khác biệt với y tha, ắt hẵn y tha không phải là không đối với cái bị phân bố cấu trúc.Vã lại, nếu không khác biệt, thế thì viên thành thật không phải là sở duyên tịnh, vì cũng như y tha tự thể của nó là ô nhiễm.

Y tha là phần nhiễm, viên thành thật là phần tịnh. Cả hai nêu không khác biệt, y tha có thể tịnh, viên

Giải thích nửa vế sau tụng 22. Skt. nādṛṣṭe’ thành có thể nhiễm. smin sa dṛśyate//22d/ Sthiramati: nirvikalpalokottara-jñānadṛśye pariniṣpanne svabhāve adṛṣṭe apratividdhe asākṣatkṛte tatpṛalabdhaśuddhalaukikajñāna-gamyatvāt paratantro’nyena jñānena na gṛhyate/ Khi mà tự tính viên thành thật, vốn được thấy bởi trí xuất thế vô phân biệt, không được hiện kiến, không được quyết trạch, không được thân chứng, thì khi ấy không có trí nào khác thấy được y tha, vốn là cái có thể được tiếp cận bởi trí thế gian thanh tịnh hậu đắc.

Thuật ký: theo đây, không thể nói y tha là cảnh giới của phàm trí.

Có 8 sự kiện bất thực được nêu ở đoạn sau.

Quan điêm của Hộ Pháp: tướng và kiến phần thuộc y tha khởi.

Sthiramati, dẫn kinh Nhập vô phan biệt đà-la-ni (Nirvikalpapraveśāyāṃ dhāraṇyām): tatpṛṣṭalabdhena jñānena māya-marīci-svapna-pratiśrutkaudakacandra-nirmitasamān sarvadharmān pratyetīti/ Bằng trí hậu đắc mà nhận các pháp như là trò huyễn thuật, ảo tượng, chiêm bao, tiếng dội, trăng dưới nước, vật hóa hiện.

Thuật ký: bài tụng dẫn từ kinh Hậu nghiêm tức Đại thừa Mật nghiêm kinh, nhưng chưa tìm thấy nguyên văn chính xác.

Thuật ký: tâm và tâm sở chỉ tự chứng phần. Những cái được biến hiện chỉ tướng và kiến phần.

Sthiramati: pariniṣpannaś cākāśavad ekarasaḥ jñānaṃ ca yathoktaṃ nirvikalpena jñānenākāśa-samatāyāṃ sarvadharmān paśyatīti/ viên thanh thật là trí thuần nhất vị như hư không; như nói, bằng trí vô phân biệt mà quán chiếu các pháp trong tính bình đẳng như hư không.

Thuật ký: tâm hữu lậu, và những biến thái của nó, như hư không v.v.

Thuật ký: tâm vô lậu và những biến thái của nó, như hư không v.v.

Giải thâm mật 3, tr. 699c19, bảy chân như: 1. Lưu chuyển chân như (pravṛtti-tathatā), thật tính không có trước sau của hết thảy các hành. 2. Thật tướng chân như (lakṣaṇa-tathatā), thật tính bổ-đặc-già-la vô ngã và pháp vô ngã của hết thảy các pháp. 3. Liễu biệt chân như (vijñapti-tathatā), thật tính duy chỉ là thức của tất cả các hành. 4. An lập chân như (saṃniveśa-tathatā), Thánh đế về các khổ mà Phật nói. 5. Tà hành chân như (mithyāprratipatti-tathatā), Thánh đế về các tập khởi. 6. Thanh tịnh chân như (viśuddhi-tathatā), diệt Thánh đế. 7. Chính hành chân như (samyakpratipatti-tathatā), đạo Thánh đế. Cf. Phật địa luận 7, tr. 323a12; Du-già 77, tr. 725c18; Hiển dương 3, tr. 493b10.

Sáu phạm trù phân loại các pháp của Duy thức: 5 uẩn hữu vi, và 1 vô vi. Du-già 3, tr. 293c20, pháp giới phân loại thành sáu phạm trù: thọ, tưởng, hành tương ưng, hành không tương ưng, sắc, vô vi.

Lăng-già, xem cht. 42.

Du-già 74, tr.704c23; Hiển dương 6, tr. 508c8; ibid. 16 tr. 557b27.

Du-già 72 tr. 696a1, Hiển dương 6, tr. 507a17: tướng (nimitta), nếu nói vắn tắt, là y xứ của tất cả mọi ngôn thuyết (abhilāpa). Danh (nāma), từ mô tả (Hán: tăng ngữ, adhivacana) y cứ nơi các tướng. Phân biệt (vikalpa), là tâm và tâm sở hệ thuộc ba giới. Chân như (tathatā), sở hành của Thánh trí (āryajñānagocara) được hiển thị bởi pháp vô ngã, không phải là y xứ của tất cả ngôn thuyết. Chính trí (samyagjñāna), tóm tắt có hai: thế gian và xuất thế gian.

Biện trung biên trung tr. 469c29.

Lăng-già (Đường) 5, tr. 620b27, ba tính: vọng kế tính, duyên khởi tính và viên thành tính; bản Ngụy 7, tr. 577c25, văn không rõ. Lṅkā, N.227.

Nghĩa, ở đây nên hiểu là vật thể (artha) mà danh (nāma) trỏ vào. Thế Thân, Nhiếp luận 5, tr. 343a5: Nếu không có quan hệ với danh (nāma), sẽ không có giác tri (bodhi) về vật thể (artha, Hán: nghĩa) như cái ghè (ghaṭa) chẳng hạn. Bỏ ra ngoài danh ghè (bình danh, ghaṭanāma), sẽ không không có sự giác tri về vật thể ghè (Hán: bình nghĩ, ghaṭārtha).

Thuật ký hiểu nghĩa ở đây là ý nghĩa, nên diễn giải thêm: đây chỉ có cái nghĩa bị chấp trước chứ không có cái danh tùy y tha, nêu rõ rằng viên thành thật lìa danh lìa nghĩa.

Du-già 81, tr. 751a21, năm tướng: a. Tướng sở thuyên, đồng với tướng trong năm pháp. b. Tướng năng thuyê, tức danh y chỉ trên tướng ấy; nó thuộc biến kế sở chấp. c. Tướng tương ưng của hai tướng trên, sự hỗ tương liên hệ giữa sở thuyên và năng thuyên. Nó là sở y chỉ của biến kế sở chấp. d. Tướng chấp trước, biến kế sở chấp và tùy miên của nó trong dòng lưu chuyển tương tục từ vô thủy của phàm ngu. c. Tướng không chấp trước, do dã thấy Thánh đế mà như thật thấu rõ biến kế sở chấp và giải thoát khỏi tập khí của nó.

Thuật ký: liên hệ năm sự, toàn phần phân biệt, một phần danh và tướng, là sở thuyên. Một phần khác của tướng và danh là năng thuyên.

Toàn phần chân như, một phần chính trí, là sở thuyên

Du-già 36, tr. 486b9, Hiển dương 6, tr. 507b9, Biện trung biên 2, tr. 469b12, bốn chân thật nghĩa (tattvārtha): a. thế gian cực thành chân thật (lokaprasiddha), sự thật được nhận thức theo tập quán và quy ước của thế gian; b. đạo lý cực thành chân thật (yuktiprasiddha), sự thật được nhận thứ theo lý tính; c. phiền não chướng tịnh trí sở hành chân thật (kleśāvaraṇaviśuddhijñānagocara), sự thật được nhận thức bởi trí thanh tịnh của Thanh văn và Độc giác, dã diệt trừ phiền não chướng; d. sở tri chướng tịnh trí sở hành chướng.

Hiển dương 16, tr. 559b25: tướng đầu và thứ hai, y trên cả ba tự tính. Tướng thứ ba, y biến biến kế sở chấp. Tướng thứ tư, y chỉ y tha khởi. Tướng thứ năm, y chỉ viên thành thật.

Bao hàm tướng, danh và phân biệt trong năm sự.

Bao hàm chính trí và chân như trong năm sự.

Biện trung biên, ibid.: những sự kiện mà cả cộng đồng thế gian thừa nhận, tán thưởng. Madhyānta, k. v.12a: lokaprasiddham ekasmāt/

Madhyānta k.v.12b: trayād yuktiprasiddham/ đạo lý cực thành từ cả ba tính. Sự thật được thừa nhận căn cứ trên ba nguồn nhận thức: hiện lượng (pratyakṣa), tỷ lượng (anumāna) và Thánh giáo lượng (āgama)

Madhyānta k. v. 12cd: viśuddhgocaraṃ dvedhā ekasmād eva kīrtitam/

Bốn đặc tính trong khổ đế: vô thường, khổ, không, vô ngã. Hiển dương 14, tr. 547c29: biến tri khổ do vô thường, khổ không, vô ngã. Tạp tập 6, tr. 720a3: quán sát khổ Thánh đế bắng bốn hành tướng. Biện trung biên 2 tr. 469a12; Madhyānta, k. v. 5 aviparyāsatattvam, chân thật vô đảo.

Biện trung biên ibid. Madhyānata k. v. 5cd, ba vô thường: asadartha, vô thường vì bất thực (Hán: vô tính); utpādavyayārtha, vì xuất hiện rồi biến mất (Hán: khởi tận); samalāmalārtha, có cấu nhiêm và không cấu nhiễm (Hán: cấu tịnh). Sthiramati giải thích: thứ nhất thuộc biến kế (parikalpitasvabhāva), thứ hai thuộc y tha khởi (paratantra), thứ ba thuộc viên thành thật (pariniṣpanna) vì cấu hay tịnh chỉ là những đặc tịnh tạm thời như khách trần (samalāmalārthalakṣaṇeāgantukena). Hiển dương 14, tr. 548a13, sáu vô thường: vô tính, thất hoại, chuyển dị, biệt ly, đắc, đương hữu. Hoặc quan sát từ tám phương diện: sát-na, tương tục, bịnh, già, chết, tâm, khí cụ, thọ dụng.

Biện trung biên, ibid.; Madhyānta, k. v. 6cd: duḥkham ādānalakṣmākhyaṃ sambandhenāparaṃ matam/ Sthiramati: 1. khổ do thủ (ādāna= upādāna) vì bám chặt lấy ngã và pháp (pudgaladharmābhiniveśa), thuộc biến kế sở chấp. 2. Khổ do dấu hiệu (lakṣman = lakṣaṇa) , thuộc y tha khởi; tức do ba khổ tính: khổ khổ tính (duḥkhaduḥkhatā), hoại khổ tính (vipariṇāmaduḥkhatā), hành khổ tính (saṃskāraduḥkhatā). 3. Khổ do liên kết hay kết hợp (sambandha). Pháp viên thành thật do kết hợp bởi khổ được nói là khổ (taddharmasya pariniṣpannasyāpi duḥkhasambandhād duḥkham ucyate).

Madhyānta v. 7ab: abhāvaś cāpy atadbhāvaḥ prakṛtiḥ śūnyatā matā/ Sthiramati: 1. vô thể không, vì tự thân bất thực như sừng thỏ (śaśaviṣāṇādisvarūpavad), thuộc biến kế sở chấp; 2. bất như, tự phủ định, nó không như là nó, thuộc y tha khởi, không tồn tại do bởi vọng tưởng của những kẻ phàm ngu, chứ không phải hoàn toàn không tồn tại; 3. không, do bản chất, do bản tính nguyên thủy, thuộc viên thành thật.

Madhyānta v. 7cd-8a: alakṣaṇañca nairātmyaṃ tadvilakṣaṇam eva ca// svalakṣaṇañca nirdiṣṭam/ 1. vô tướng, vì không có yếu tính (lakṣaṇābhāvāt), thuộc biến kế sở chấp; 2. phi tướng, yếu tình mà từ đó ngã được nhận thức không phải là yếu tính trung thực của chính tự ngã, mà chỉ là do gán ghép tưởng tương của phàm ngu (na tu tad yathā bālaiḥ parikaplyate dvayatvena/ tadvilakṣaṇam iti parikalpitalakṣaṇenā’ sadṛśam), thuộc y tha khởi; 3. yếu tính tự hữu, tức yếu tính tự thân không tồn tại tính nhị nguyên chủ-khách thể (grāhyagrāhakābhāvảūpatvāt), thuộc viên thành thật.

Madhyānta, v. 8cd: vāsanātha samutthānam avisaṃyoga eva ca//

Tên gọi ấy: chỉ danh từ tập, hay tập khới: samudaya. Khuy Cơ hiểu tên gọi chỉ cho biến kế sở chấp, vì tập khí tức chủng tử có thực, y tha tính, nhưng do chấp trước sai lầm thành biến kế. Giải thích này không chính xác. Sthiramati: do có sự bám chặt (abhiniveśam upādāya) trên hữu thể tự hữu bị phân bố cấu trúc mà các pháp hệ thuộc thế gian duy trì sự tồn tại của tập khí phiền não, chúng là tác viên phân biệt cấu trúc. Do đó, tự tính biến kế sở chấp được gọi là sự tập khởi do tập khí (vāsanāsamudaya).

Thuật ký: đẳng khởi, bình đẳng mà khởi; thiếu chính xác. Skt. samutthāna, động lực thúc đấy cho một tự thể hay tự ngã thực sự xuất hiện (Sthiramati: samutthāna ātmalābhaḥ, đẳng khởi đắc tự thể).

Sthiramati: cái mà do bởi đó tự ngã hay tự thể xuất hiện, cái đó là sự tập khởi do đẳng khởi hay động lực phát khởi; động lực đó là nghiệp và phiền não, thuộc tự tính y tha khởi.

Madhyānta, v. 9ab: svabhāvadvyanotpattir malaśāntidvayaṃ matam//

Sthiramati: tự tính bất sinh (svabhāvānutpatti), biến kế sở chấp. Do không có tự tính (niḥsvabhāvatvād), nó tuyệt không không hiện khởi, như con trai của thạch nữ (vandhyāputravat).

Sthiramati: sự không hiện khởi của sở thủ và năng thủ (grāhyagrāhakayor anutpattiḥ), thuộc y tha. Do y tha hoàn toàn không mang hình thái sở thủ năng thủ, tự thể của hai sự mê lầm không hiện hkởi.

Madhyānta, v. 9cc-10a: parijñāyāṃ prahāṇe ca prāptisākṣātkṛtāv api// mārgasyaṃ samākhyātam/

Madhyānta: diệt do đình chỉ cáu bẩn, có hai (malaśāntidvayam). Sthiramati: cấu nhiễm (mala) là hai chướng, tham và vô minh (rāgāvidyāvaraṇa), là cái bị biến kế. Tịch tĩnh (śānti: đinh chỉ), tức trạch diệt vô vi (pratisaṃkhyānirodha). Bằng trí vô lậu mà chủng tử bị nhổ trốc khỏi sở y, khi ấy do bởi cấu nhiễm tham các thứ tuyệt đối không hiên khởi, tự thân trở thành tịch tĩnh. Thứ nữa, tịch tĩnh là chân như (śāntitathatā). Do trì bất nhị có sở hành cảnh giới là chân như (tathatāgocara), nên cấu nhiễm bởi biến kế sở chấp không hiên khởi, tự thể trở nên tịch tĩnh. Giải thích của Hộ Pháp trong Luận, bất đồng với An Huệ trong giải thích Madhyānta.

Biện trung biên, Thế Thân giải: biến kế sở chấp chu biến tri đạo. Y tha khởi có cả biến tri và vĩnh đoạn. Viên thành thật có biến tri và chứng đắc. Sthiramati giải: biến kế sở chấp là bất thực do đó không có vĩnh đoạn (na astaḥ praḥāṇaṃ yujyate). Biến tri (parijñā) có hai: trí biến tri (jñānaparijñā) và đoạn biến tri Câu-xá 21 tr. 112a19.

Khổ đế có 4 hành tướng. Các đế còn lại, chỉ đề cập một. Như vây, tất cả có 7. Trong 7 hành tướng, mỗi cái có 3 tính chất.

Du-già 74 tr. 705a20, H iển dương 6 tr. 508b24: do tự thể biến kế sở chấp thiết lập không giải thoát môn; do tự thể y tha lập vô nguyện giải thoát môn; do tự thể viên thành thật lập vô tướng giải thoát môn.

Du-già 74 tr. 705a14, Hiển dương 6 tr. 508b27: do tự thể biến kế sở chấp mả nói bản lai vô sinh nhẫn; do tự thể y tha khởi mà nói tự nhiên vô sinh nhẫn; do tự thể viên thành thật mà nói phiền não khổ cấu vô sinh nhẫn. Ba loại nhẫn này thuộc địa bất thối chuyển.

Hai đế: 1. thằng nghĩa đế (paramārtha-satya), cũng gọi là đệ nhất nghĩa đế hay chân đế; chân lý thuộc phạm trù siêu nghiệm, tuyệt đối; tức chân lý tuyệt đối. 2. Thế tục đế (saṃvṛti-satya), chân lý theo quy ước hay tập quán; chân lý tương đối.

Madhyānta, v. 10bc: prajñaptipratipattitaḥ/ tathodbhāvanayaudāram, Sthiramati: 1. prajñaptisaṃvṛti, giả thi thiết thế tục: sự quy định tên gọi như ghè (ghaṭa), vải vóc (paṭa) hay sắc (rūpa) cho các đối tượng hay sự vật bất thực (asato’rthasya), và những loại danh ngôn (nāmābhilāpa) như sắc-thọ-tưởng v.v., là những sự thật được quy ước theo khái niệm hay tập quán (saṃvṛti = vyavahāra). Sự thật này thuộc tự tính biến kế. 2. pratipattisaṃvṛti, hành thế tục, sự thật quy ước theo sự lý giải: bằng sự cấu trúc phân biệt mà tùy theo trường hợp chấp chặt ngoại đại chủng hay nội đại chủng như là sắc, hay cái ghè các thứ, sự phân biệt ấy là sự thật quy ước theo sự lý giải. Thức chấp chặt lấy đối tượng mà trong khi đối tượng ấy không hiện thực 3. udbhāvanāsaṃvṛti, hiển thế tục: sự hiển thị (sandarśana) chân như, tính không, thuộc viên thành thật, siêu việt phân biêt danh ngôn, đó là quy ước theo sự hiển thị.

Madhyānta, v. 10d-11ab: paramārthantu ekataḥ// arthaprāptiprapattyā hi paramārthastridhā mataḥ/ Thắng nghĩa có ba, va chỉ thuộc tự tính.

Thế Thân, phân tích hợp từ (samāsa) theo y chủ (tatpuruṣa): paramārthaḥ = paramasya jñānasyārtha ity kṛtvā. Sthiramati giải thích: từ thắng hay đệ nhất ở đây chỉ cho trí xuất thế gian (paramo hi lokottaraṃ jñānam). Chân như là cảnh giới đối tượng của trí ấy nên được gọi là thắng nghĩa hay đệ nhất nghĩa (tasyārtho viṣaya iti kṛtvā tathatā paramārtha ity ucyate).

Thế Thân, phân tích hợp từ theo karmadhāra (hợp từ mô tả, trì nghiệp thích): paramo’rtha iti kṛtvā. Sthiramati giải thích: parama, vì nó là đỉnh tối thượng của các pháp hữu vi và vô vi (tatra saṃsakṛtā’ saṃskṛtadharmāgratvāt paramaḥ). artha, vì nó là mục tiêu của đạo ( mārgaprayojanatvād arthaḥ). Đạo là mục tiêu hướng đến chứng đắc niết-bàn. Artha ở đây như vậy đồng nghĩa với prāpti chứng đắc; parama tức chỉ cho niết-bàn.

Hợp từ theo hữu tài thích (bahuvṛhī), Thế Thân: paramo syārtha (mārgasya) ity kṛtvā, Thánh đạo mà đối tượng của nó là tối thắng. Sthiramati: artha ở đay là cảnh vực (viṣaya) hay mục tiêu (prayojna). Cành’ vực là chân như; mục tiêu là niết-bàn. Ngang qua một cảnh vực (viṣyadvāreṇa) không có hai tối thắng như trong một khu rừng không có hai sư tử (siṃhavanavat).

Thuật ký: không biến dị là hai nghĩa đầu; không điên đảo là nghĩa thứ ba.

Du-già 74, tr. 705a24: Tự tính biến kế sở chấp hoàn toàn không phải là sở hành của trí, vì không tồn tịa yếu tính. Y tha khởi sở hành cả cảe phàm và Thánh trí. Nhưng không phải là Thánh trí xuất thế gian. Viên thành duy chỉ sở hành của Thánh trí.

Tập luận 2, tr. 667a16, Tạp tập 3, tr. 704c22; Samuccaya, Pradhan p. 16.2: sở hành, hay môi trường hoạt động, của căn (indriyagocara), mà không lệ thuộc danh ngôn hay những thứ khác, nó tồn tại có thực thể (drvyamat). Tại lại, là tồn tại theo khái niệm quy ước (prajñaptimat).

Thuật ký: ba phạm trù giả. 1. Tụ tập giả, như lu hũ các thứ, nhiều pháp tụ tập mà thành. 2. Tương tục giả, do nhân quả tiếp nối liên tục trong nhiều giai đoạn thời gian, tức như năm uẩn sinh diệt liên tục từng sát na. 3. Phần vị giả, như các bất tương ưng hành, một pháp được nhận thức tồn tại trong một thời điểm nhất định.

Hiển dương 16, tr. 558c27: Không nên tuyên bố các pháp duy chỉ là giả hữu. Vì pháp giả tất phái có nhân làm sở y. Không thể không có thật vật mà có thể quan niệm pháp giả.

Triṃś: trividhasya svabhāvasya trividhāṃ niḥsvabhāvatāṃ/ saṃdhāya sarvadharmāṇāṃ deśitā niḥsvabhāvatā//23/ Do ám chỉ ba loại tính thể không tự hữu của ba tự thể mà Phật nói hết thảy các pháp đều không có tính thể tự hữu. Sthiramati; tính thể tự hữu (svabhāva) là cái đang hiện hữu với yếu tính cá biệt của nó, với tự tướng của nó (svena svena lakṣaṇea bhavati), như cái được biết là đang hiện hữu (vidyamānavat).

Triṃś: prathamo lakṣaṇenaiva niḥsvabhāvo’paraḥ punaḥ/ na svayaṃbhāva etasyety aparā niḥsvabhāvatā// 24// Thứ nhất, tính thể không tự hữu chính do bởi yếu tính. Một tính thể không tự hữu khác nữa, đó là, nó không hiện hữu tự nhiên bởi chính nó. Hai câu sau trong bản Hán (24cd) không tương đương trong bản Phạn. Sthiramati: 1. Thứ nhất, đó là tự thể bị cấu trúc phân biệt (parikalpitaḥ svabhāvaḥ). Tự thể ấy không tự hữu do chính bởi yếu tính (lakṣaṇenaiva niḥsvabhāvaḥ: tướng vô tính); vì yếu tính của nó chỉ là cái được tưởng tượng (tallakṣaṇasyotprekṣitatvāt). Sắc có yếu tính là sắc (rūpalakṣaṇaṃ rūpaṃ), thọ có yếu tính là sự cảm nghiệm (anubahalakṣaṇā vedanā). Như hoa đốm hư không, tính thể không tồn tại với bản sắc hay tự thể của chính nó (svarūpenaiva niḥsvabhāvaḥ). 2. Thứ đến là tự tính y tha. Cái đó không hiện hữu tự nhiên bởi chính nó, như trò ảo thuật, vì sự xuất hiện của nó lệ thuộc điều kiện ngoài bản thân (parapratyaya). Do đó, sự xuất hiện của nó là không có tính thể tự hữu (utpattiniḥsvabhāvatā: sinh vô tính tính).

Triṃś: dharmāṇāṃ paramārthaś ca sa yatas tathatāpi saḥ/ sarvakālaṃ tathābhāvāt saiva vijñaptimātratā //25// Chân lý tuyệt đối của các pháp, đó là tính như như. Vì trong tất cả thời gian, nó tồn tại như là chính nó. Và chính nó cũng là duy thức tính. Sthiramati: parama (tối thắng, tuyệt đối) là trí xuất thế gian (lokottarajñānaṃ).; đối tượng (artha: nghĩa) của nó là paramārtha: thắng nghĩa, tuyệt đối thể. Như hư không tuyệt đối thuần nhất vị, khộng bị cấu nhiễm, không bị biến dạng, tự tính viên thành thật như vậy được nói là thắng nghĩa. Bởi vì tự tính viên thành thật là thắng nghĩa của bản thân y tha của tất cả các pháp, vì pháp tánh là như vậy, do đó chính tự tính viên thành thật là thắng nghĩa vô tính (parmārtha-niḥsvabhāvatā), vì không tồn tại tính thể tự hữu của cái viên thành thật.

Hiển dương 16, tr. 557b9; Du-già 13 tr. 354c2; 76 tr. 719c12 dẫn Giải thâm mật 2 tr. 694a5.

Giải thâm mật 2 tr. 694a5” “Này Thắng Nghĩa Sinh, nên biết, Ta y nơi ba tính không tự tính mà mật ý nói hết thảy pháp đều không có tự tính.” Tập luận 6 tr. 687c29; Tạp tập 12 tr. 752a6, Samuccaya, Gokhale p. 35. 15, Tatia p. 114.14: yad uktaṃ vaipulye - niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā iti, tatra ko ’bhisaṃdhiḥ, trong kinh Phương quảng, Phật nói hết thảy pháp đều không có tự thể tự hữu, ẩn ý ở đây là gì?

Từ “mật ý” trong tụng văn. Skt. saṃdhāya, một cách thỏa hiệp, hay ám chỉ.

Samuccaya, ibid.: bālagrāhavac cālakṣaṇatām upādāya... bālagrrāhānurūpena svabhāvena virahitatvān niḥsvabhāvaḥ, ẩn ý, vì do bởi tính chất không yếu tính, tức là nó không tồn tại như là chính nó vì nó không tự hữu như điều mà kẻ phàm ngu nhận thức.

Samuccaya, ibid.: parikalpite svabhāve lakṣaṇaniḥsvabhāvatām upādāya... tatra parikalpitasya svalakṣaṇam eva nāsty ataḥ svalakṣaṇanīhsvabhāvatayā niḥsvabhāvaḥ, Nói hết thảy pháp không tự tính, là do bởi không tồn tại yếu tính như là tính thể tự hữu ở nơi tự thể bị biến kế chấp. Ở đây thật sự không tồn tại yếu tính tự hữu của cái bị cấu trúc phân bố (biến kế sở chấp), do đó tính thể tự hữu không tồn tại vì không tồn tại đặc tính hay yếu tính đặc hữu như là yếu tính của chính nó. Giải thâm mật, ibid.: tướng vô tự tính tính (svalakṣaṇaniḥsvabhāvatā: tự tướng, tức yếu tính của tự thể không tồn tại như là tính thể tự hữu, không tại như nó chính là nó), đó là tướng của biến kế sở chấp (parikalpitasya svalakṣaṇam: yếu tính tự thể của cái bị phân bố cấu trúc) của các pháp. Nó được quan niệm như là yếu tính do bởi quy ước của khái niệm (prajñapti: giả danh), chứ không phải do chính tự thể yếu tính của nó (svalakṣaṇa: tự tướng) là như vậy.

Samuccaya ibid.: paratantre utpattiniḥsvabhāvatām upādāya ... paratantrasya svayam utpatiir nāsti pratyayāpekṣaṇād ato nāsya svena bhāvena bhāva ity utpattiniḥsvabhāvatayā niḥsvabhāvaḥ. Mật ý, do bởi không tồn tại tính thể tự hữu của sự sinh khởi. Không có sự sinh khởi tự nhiên, do bởi chính nó (svayam utpatti), của những cái tồn tại do lệ thuộc điều kiện bên ngoài nó (y tha), vì bị lệ thuộc mối quan hệ của các điều kiện. Do đó, sự sinh khởi không tồn tại với hữu thể tự hữu, đó la nói tính thể không tự hữu vì không tồn tại tính thể tự hữu của sự sinh khởi. Giải thâm mật, ibid.: sinh vô tự tính (utpattiniḥsvabhāvatā), đó là đặc tính y tha khởi của các pháp, hiện khởi do lệ thuộc các điều kiện ngoài bản thân (pratyayāpekṣaṇāt). Nó hiện hữu do bởi ảnh hướng các điều kiện ngoài bản thân, chứ không hiện tự nhiên, bởi chính nó (nāsya svena bhāvena bhāvaḥ).

Samuccaya ibid.: pariniṣpanne paramārthaniḥsvabhāvatām upādāya ... pariniṣpanno viśuddhy-ālambabatvāt paratantraparikalpitalākṣaṇābhāvasvabhāvatvāc ca paramārthaś caiṣa niḥsvabhāvatā-prabhāvitaś ceti paramārthaniḥsvabhāvatayā niḥsvabhāvaḥ ity evaṃ ca kṛtvā niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā draṣṭavyāḥ na tu sarvathālakṣaṇābhāvam adhikṛtyeti. Thắng nghĩa vô tính , y nơi viên thành thật. Viên

Thi dju được dẫn theo Giải thâm mật, ibid.

Du-già 76, tr. 719c17: Thắng nghĩa là tính thể không tự tính, vì đối với các pháp sinh la tính thể không tự tính. Tức pháp duyên sinh cũng được gọi là thắng nghĩa vô tự tính tính. Hiển dương 16, tr. 559b18: Y tha khởi tự tính, do tướng dị biệt, cũng được gọi là thắng nghĩa vô tính, nghĩa là không tồn tại tính thể tự hữu như là thắng nghĩa.

Lẫn lộn thắng nghĩa vô tính nơi viên thành với thắng nghĩa vô tính nơi y tha.

Du-già luận ký 18, tr. 707a22; Du-già lược toản 14 tr. 203a9 Du già không có minh văn về bốn thắng nghĩa, nhưng các Luận sư phương Tay căn cứ ba thế tục được nói trong Du-già 64 (tr.) mà lập bốn lớp thắng nghĩa.

Nguyên văn tụng: 此諸法勝義 亦即是真如. Triṃś: dharmāṇāṃ paramārthaś ca sa yatas tathatāpi.

Giải thích từ kép theo Hán: chân và như. Skt. tathatā, từ đơn, không thể tách đôi để giải thích như vậy. Định nghĩa thó chính tụng văn Skt. saḥ/ sarvakālaṃ tathābhāvāt, thắng nghĩa được nói là chân như hay như như tính (tathatā), vì trong tất cả mọi thời tự thể của nó như là chính nó.

Sthiramati: tathatā, tathā hi pṛthagjanaśaikṣāśaikṣāv avasthāsu sarvakālaṃ tatheva bhavati/ chânh như hay như như tính; nói là như (tathā), vì trong tất cả mọi giải đoạn phàm phu, hữu học, vô học, trong tất cả mọi thời nó luôn luôn là như vậy (tathaiva bhavati).

Từ diệc 亦 trong tụng văn Há; api trong Skt.

Thuật ký: Đại bát-nhã có 12 danh, Tập luận 1, tr. 666a23, Tạp tập 2 tr. 702b6, có 7 danh: chân như (tathatā), vô ngã tính (nairātmyatā), không tính (śūnyatā), vô tướng (animitta), thật tế (bhutakoṭi), thắng nghĩa (paramārtha), pháp giới (dharmadhātu).

Hán: chủng tính 種姓. Skt. gotra, nghĩa đen: chuồng bò, chuồng gia súc; nghĩa rộng: giòng họ, tộc hệ hay gia tộc. Du-già 35 tr. 478c12. Cf. Bodhisattvabhūmi, tr. 2. samāsato gotraṃ dvividham/ prakṛtisthaṃ samudānītañca/

Phật địa luận 3, tr. 304b3: “Chủng tử của các tâm phẩm tương ưng với bốn trí như vậy vốn đã tồn tại từ vô thủy không phải do được huân tập mà phát sinh; các chủng tử ấy được gọi là chủng tính bản tính trụ.” Du-già 35 tr. 478c14; Bodhisattvabhūmi, ibid.: tatra prakṛtisthaṃ gotraṃ yad bodhisattvānāṃ ṣaḍāyatanaviśeṣaḥ/ sa tādṛśaḥ paraṃparāgato’nādikāliko dharmatāpratilabdhaḥ/ chủng tính bản tính trụ, thành viên của một gia tộc do huyêt thống di truyền tự nhiên; đó là sự đặc sắc của sáu xứ của các Bồ-tát, tiếp nối nhau y nhiên như vậy từ vô thủy, đạt được một cáhc tự nhiên bởi pháp tính.

Tập sở thành chủng tính. Phật địa luận, ibid.: sau khi đã phát tâm, bằn ngoại duyên mà được huân tập, dẫn dần tăng trưởng, đó gọi là tập sở thành chủng tính. Du-già, ibid.; Bodh. ibid.: tatra samudānītaṃ gotraṃ yat pūrvakuśalamūlābhyāsāt pratilabdham/ thành viên của gia tộc do quá trình tích lũy, tức những gì đạt được do tích lũy các thiện căn từ trước.

Nhiếp luận (bản) 1, tr. 136c4; (Thế Thân) 3, tr. 333c15; (Vô Tính) 3, tr. 395b30: do nghe pháp được Phật thuyết, pháp xuất phát từ đẳng lưu pháp giới tối thanh tịnh, tức thuần nhất vị với pháp mà Phật chứng, rồi huân tập thành chủng tử vô lậu.

Tập luận 5 tr. 682b20, Tạp tập 8, tr. 734b23; Nhiếp luận (Thế Thân) 6 tr. 354b3, 5 giai đoạn: tư lương đạo, gia hành đạo, kiến đạo, tu đạo, cứu cánh đạo. Samuccaya, Pradhan p. 65.13: mārgaḥ pañcavidhaḥ/ saṃbhāramārgaḥ prayoyamārgaḥ darśanamārgaḥ bhāvanāmārgaḥ niṣṭhāmārgaś ca//

Tư lương vị/ đạo (sambhārāvasthā/ sambhāramārga), giai đoạn chuẩn bị hành trang. Tạp tập 8, tr. 734b26; Samuccaya, Pradhan 65.15: saṃbhāramārgaḥ katamaḥ/ pṛthagjanānāṃ śīlam indriyadvārarakṣā bhojane ... vīryabhāvanā śamatha-vipaśyanā saṃprajanyavihāraś ca/ .... śrutamayī prajñā cintāmayī prajñā bhāvanāmayī prajñā/ tadbhāvanayā abhisamayavimokṣasthānabhājanāṃ pratilabhate// Các hàng chúng sinh có giới, thủ hộ căn, tiêt độ ăng uống .... tinh tấn tu tập, có chỉ có quán, an trụ chính tri, và còn thiện pháp thuộc nối giáo khác nữa, có huệ được tác thành bởi nghe, bởi tư duy, bởi tu tập. Băng sự tu tập ây, người ấy đật được công cụ làm sở y cho hiện quán giải thoất. Đó là giai đoạn chuẩn bị. Nhiếp luận (Thế Thân) 8, tr. 365a1: tư lương đạo, đó là các ba-la-mật thí, giới, nhẫn và tinh tấn. (Vô Tính) 8, tr. 430c9: bản chất của tư lương đạo là bốn ba-la-mật đầu.

Triṃś. k. 26: yavād vijñaptimātratve jijñānaṃ nāvatiṣṭhati/ grāhadvayasyānuśayas tāvan na vinivartate// Chừng nào mà thức chưa an trú trong duy thức tính, chừng ấy tùy miên của hai thủ vẫn chưa bị trấn áp.

Xem giải thích đoạn sau, trong gia hành vị.

Tì-bà-sa 7 tr.34c27, có ba loại thiện căn: 1. Thuận phước phần (puṇyabhāgīya), các loại thiện dẫn tái sinh chư thiên và loài người. 2. Thuân giải thoát phần (mokṣabhāgīya), thiện căn quyết định dẫn đến giải thoát, chứng niết-bàn. 3. Thuận quyết trạch phần (nirvedhabhāgīya), bốn thiên căn dẫn đến hiện quán Thánh đế là noãn, đỉnh, nhẫn và thế đệ nhất. Du-già 3 tr. 292a17, bốn loại thiện: thuận phước phần thiện, thuận giải thoát phần thiện, thuận quyết trạch phần thiên, và vô lậu thiện.

Nhiếp luận (bản) 2 tr. 142b10: Ai nghộ nhập sở tri tướng? 1. Bồ-tát đã huân tập tương tục bằng đa văn nơi Đại thừa; 2. đã thân cận và phụng sự chư Phật; 3. đã quyết định tín giải; 4. đã khéo tích lũy các thiện căn. Thế Thân, tr. 349c7, giải thích: hai loại tư lương phước và trí như vậy do bốn lực mà lần lượt được viên mãn: nhân, thiện hữu, tác ý và trì. Lấy sự huân tập đa văn nơi Đại thfưa làm nhân, lấy sự thân cận và phụng sự tức lực bởi thiện hữu làm duyên, nhờ đó mà quyết đinh tuyệt đối tín giải, tức lực bởi tác ý. Do quyết dịnh tín giả mà tu chính hành, bằng vào đó mà tích lũy thiện căn; như vậy là do lực tác ý mà khéo tu lương phước và trí, rồi dần dần tiến vào thấp địa; đó la lực bởi trì.

Thuật ký: do chưa thấu triệt hai thủ đều là không, tất cả phần lớn trụ nơi sự tướng, bằng tán tâm mà hành các thô hành, gọi là đứng ngoài cửa mà tu Bồ-tát hành.

Tùy miện được huận tập bởi hiện hành của hai thủ.

Từ “nhị thủ” trong tụng văn Hán. Skt. grāhadvayam, Sthiramati: grāhadvayaṃ grāhyagrāho grāhakagrāhaśca/ tasyānuśayas tadāhitam anāgatagrāhadvayotpattaye bījam ālayavijñāne/ Hai thủ, tức thủ bởi sở thủ và thủ bởi năng thủ. Tùy miên của của nó là chủng tử trong thức a-lại-da luôn lôn tiềm phục để dẫn sinh hai thủ trong tương lai.

Định nghĩa từ “tùy miên”; Skt. anuśaya: cái nằm phục theo. Tì-bà-sa 50, tr. 257a27: tùy miên, có nghĩa là vi tế, tùy tăng, tùy phược. Câu-xá 20 tr. 108a21: Tùy tăng (anuśerate: chúng tiềm phục), chúng làm tăng sự trầm trệ nơi sở duyên và sở tương ưng, tức là những gì chúng bám vào hay liên hệ đến chúng đều trở thành ô nhiễm theo chúng (Cf. Kośa v. 39: anuśerate dvābhyām prakārābhyām ālambanataḥ saṃprayogataśca: chúng tiềm phục bằng hai hình thái, do sở duyên đối tượng và do pháp liên hệ với chúng). Tùy trục, vì chúng phát khởi đắc (Skt. anugatāḥ prāptyanuṣaṅgataḥ, chúng đi theo, vì chúng gắn chặt những gì chưa sở đắc và cho thành sở đắc). Tùy phược, vì chúng luôn luôn đi theo hữu tình gây nên những điều tai hại (anubandhnanty aprayogena prativārayato’pi punaḥ punaḥ saṃmukhībhāvā: luôn luôn theo đuổi buộc chặt, vì dù không cố gắng, hay cố ngăn chặn chúng vẫn không ngững hiện diện).

128 căn bản phiền não: a. kiến sở đoạn, Dục giới 40; hai thượng giới mỗi giới 36; b. tu sở đoạn: 16 (40 + 36 + 36 + 16 = 128).

Đẳng lưu, niṣyanda, phái xuất.

Tát-ca-da tà kiến (satkāyadṛṣṭi). Câu-xá 19 tr. 100a1; Bhāṣya v.7: sīdatīti sat/ cayaḥ kāyaḥ saṃghātaḥ skandha ityarthaḥ: nó có xu hướng hủy hoại) nên nói là sat (√sad: sīdati: nó ngồi xuống, chìm lặn, sụp xuống, sụp đổ). Đống tịch tụ gọi là thân (kāya tức caya, do √ci: cayati, tích lũy, tích tập, tụ tập), đó là hợp thể năm uẩn. Y trên năm uẩn, chấp có ngã và ngã sở, thành 20 trường hợp tát-ca-da kiến. Tì-bà-sa 8, tr. 36a10.

Phật địa luận 7, tr. 323b1 : phiền não, vì nó gây não loạn thân tâm khiến cho không tịch tĩnh.

Phật đia luận 7, ibid.: bao gồm các tâm, tâm sở, nghiệp được phát động, quả đạt được.

Phật địa luận 4, tr. 310c20: sở tri chướng (jñeyāvaraṇa), đó là sự vô tri không ô nhiễm đối với cảnh sở tri; nó chướng ngại nhất thiết trí chứ không chướng ngại niết-bàn. ibid. 7 tr. 323b2: nó che lấp cảnh sở tri vốn không điên đảo, khiên cho không hiển hiện.

Thể tính của sở tri chướng là pháp chấp. Thức thứ tám chỉ tương ưng với 5 biến hành tâm sở, không có si hay huệ, nên không cùng khởi với pháp chấp.

Phật địa luận 7 tr. 323b28, nếu thức này cùng hiện khởi với sở tri chướng, thế thì khi pháp không quán vừa hiện tiền, nó sẽ bị loại, vì chướng và đối trị chướng không thể đồng hành. Nếu thức này bị loai, các chủng tử hữu lậu không có sở y, và công đức tu tập không được huân tập.

Chỉ các tâm sở tương ưng với sở tri chướng.

Xem các chương liên về về các thức này cùng với các phiền não tương ưng. Trong đó, thức thứ bảy có 13: 1 biệt cảnh, 4 căn bản, 8 tùy phiền não. Thứ sáu, tương ưng với tất cả. Năm thức, có 13: 3 căn bản và 10 tùy.

Năm thức được nói là không có phân biệt (avikalpaka), vì không có kế độ phân phân biệt (abhinirūpaṇa: thẩm sát định dạng) và ức niệm phân biệt (anusmaraṇa). Xem Câu-xá 1 tr. 8b:2. Xem cht. 18, ch. vi. tiết 1 về biến kế.

Thêm một số tùy phiền não không cùng khởi với năm thức.

Phật địa luận 7 tr. 232c4: trong năm thức không có pháp chấp, vì không có phân biệt kế đọ để chấp ngã, do đó cũng thể phân biệt kế độ để chấp pháp. Tuy nhiên, do ý thưc chấp ngã mà dẫn khởi trong năm thức các thứ pháp ái, pháp nhuế không thuộc kiến.

Phật địa luận 7 tr. 323c12: Thể của phiền não chướng như chấp ngã duy chỉ có mặt trong hai loại tâm là bất thiện và vô ký hữu phú. Thể của sở tri chướng như chấp pháp cũng chỉ có mặt trong tâm vô ký vô phú, vì nó vẫn hiện hành trong hàng Nhị thừa vô học. Nhìn từ Nhị thừa nó là vô ký vô phú, nhưng từ Bồ-tát nó vẫn là hữu phú.

Phật địa luận, ibid.: vì chấp có pháp mà phân biệt là có ngã.

Xem chương vi. tiết 1, mục 1. về năng biến kế, và các cht. liên hệ.

Tùy theo Thánh đạo của ba thừa.

Bốn vô ký: đị thục sinh, oai nghi lộ, công xảo xứ, biến hóa tâm.

Xem cht. 28 trên.

Vô minh trụ địa: có lẽ nguyên Hán của Huyền Trang là vô minh tập địa, nhưng vì đoạn dẫn thẳng từ Thắng man, nên những người chép kinh hay các nhà chú giải sửa lại là trụ địa. Xem chương v. tiết 3, đọan các chương liên hệ.

Thắng man, tr. 220a2, bốn phiền não trụ địa: kiến nhất xứ: các phiền não thuộc kiến sở đoạn. Dục, Sắc và Vô sắc ái, tham ái dẫn tái sinh đến những chỗ đó. Xem Thắng man giảng luận, phần phiên dịch, chương v. Nhất thừa.

Trong trụ địa thứ nhất, do kiến thiên tăng nên chỉ nói kiến. Ba trụ địa sau, do ái thiên tăng nên chỉ nói ái. Không chỉ các phiền nào khác không có chỉ vì không được nhắc đến.

Chỉ bằng Thánh đạo vô lậu.

Thứ hai trong 7 bậc của Bồ tát, Du-già 49 tr. 564a: 1. chủng tính địa (gotrabhūmi), 2. thắng giải hành địa (adhimukticaryābhūmi), 3. tịnh thắng ý lạc địa (śuddhādhyāśayabhūmi), 4. hành chính hành địa (caryāpratipattibhūmi), 5. quyết định địa (niyatabhūmi), 6. quyết định chính hành địa (nityata-caryāpratipattibhūmi), 7. đáo cứu cánh địa (niṣṭhāgamanabhūmi).

Ba luyện ma tâm (trividhacittottāpana), Nhiếp luận (bản) 2 tr. 142b18; (Thế Thân) 6 tr. 350a23; (Vô Tính) 6 tr. 414a8.

Trimś. 28: vijñaptimātran evedam ity api hy upalambhataḥ/ sthāpayann agrataḥ kiṃcit tan-mātre nāvatiṣṭhate//

Bốn gia hành hay bốn thiện căn thuộc quyết trạch phần, Samuccaya, Pradhan 65. 20: nirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāni, ūṣmagataḥ mūrdhnāḥ satyānukūlakṣantiḥ laukikakāgradharmaḥ.

Thuận quyết trạch phần, Bhāṣya vi. 20: nirvedhabhāgīyānīti ko’rthaḥ/ vidha vibhāge/ niścito vedho nirvedhaḥ āryamārgas tena vicikitsā prahāṇāt satyānām ca vibhajanād idaṃ duḥkham ayaṃ yāvat mārga iti/ Nirvedhabhāgīya là gi? Vidha (sự xuyên thủng) nghĩa là vibhāga (sự chia chẻ). Nirvedha có nghĩa là sự xuyên thủng (= sự phân tích) chính xác, tức là Thánh đạo. Vì do sự xuyên thủng chính xác đó mà nghi bị đoạn trừ, và Thánh đế được phân tích rằng “Đây là khổ” cho đến “Đây là đạo”. Huyền Trang (Câu-xá 23, tr. 120a18: Ý nghĩa thuận quyết traqchj phần là gì? Quyết là quyết đoan; trạch là giản trạch. Quyết đoán giảin trạch tức Thánh đạo. Vì Thánh đạo đoạn trừ nghi và phân biệt bốn Thánh đế.

Gia hành, Skr, prayoga: sự thực hành, sự áp dụng.

Nhiếp luận (Vô Tính) 6 tr.. 351b9, b14: Trước tiên suy cầu về danh, về nghĩa, về tự tính, về sai biệt, rằng đấy chỉ là khái niệm giả định (prajñapti); sau đó biệt một cách như thật rằng sự chân thật như vậy không thể bắt nắm. Trong lúc suy cầu, gọi là tầm tư. Khi biết như thật là bất khả đắc, bấy giờ gọi là bốn như thật trí. Tức sơ vị (bước đầu) gọi là tầm tư, hậu vị (kết quả) gọi như thật trí.

Tập luận tr. 687b1, Tạp tập 11, tr. 745b28; Samuccaya, Pradhan p.81.22: catasraḥ pảyeṣaṇāḥ sambhavanti/ nāmaparyeṣaṇā vastuparyeṣaṇā svabhāvaprajñapiparyeṣaṇā viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā/ Có bốn sự suy cầu Suy cầu về danh, suy cầu về sự, suy cầu về tự tính giả danh và suy cầu về sai biệt giả danh. Suy tầm danh là tư duy về đặc tính của các từ (nāmakāya: danh thân), các mệnh đề (padakāya: cú thân) và các âm tiết (vyañjanakāya: văn thân). Suy tầm sự hay nghĩa là tư duy về yếu tính của uẩn, xứ giới các thứ. Tự tính hay tự thể (svabhāva) của danh hay tên gọi của sự vật và sự tức nội hàm của danh, cùng như sự sai bệt hay đặc tính cá biệt của chúng, đều chỉ là nhữngkhái niệm quy ước (prajñapti: giả danh) (Du-già 13 tr. 345b25; Nhiếp luận (Thế Thân) 6 tr. 353b1; (Vô Tính) 6 tr. 415a10; Hiển dương 4 tr. 500c1.

Hiên dương ibid., bốn như thật trí: như thật trí được dẫn khởi danh từ tầm tư, sự tầm tư, tự thể giả lập và sai biệt giả lập tầm tư. Tập luận, ibid.; Tạp tập ibid.; Samuccaya ibid.: catvāri yathābhūtaparijñānāni/ nāmaparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ vastuparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ svabhāvaprajapti-paryeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ viśeṣaprajñaptiparyeṣtaṃ yathābhūtaparijñānaṃ/ Bốn sự biến tri như thực: biến tri như thực về danh tầm cầu, sự tầm tầm, tự tính giả danh và sai biệt giả danh tầm cầu.

Nguyên Hán: nhị nhị tương đồng. Danh và sự hay nghĩa (vastu/artha: cả hai từ đều chỉ sự vật, đồ vật, vật thể), đều có tự tính và sai biệt tương đồng.

Nhiếp luận (bản) 2 tr. 143c, (Thế Thân) 6 tr. 353b2, (Vô Tính) 6 tr. 417c22: 名事互為客 其性應尋思 於二亦當推 唯量及唯假. Cf. Sūtrālaṃkāra xix, 47 agantukatvaparyeṣā anyonyaṃ nāmavastunoḥ/ prajñpter dvividhasyātra tanmātratvasya caiṣaṇā// Tầm tư về tính chất khách trần trong quan hệ tương của danh và sự; và cũng suy tư về hai phương diện của chúng (tự tính và sai biệt) là giả danh và duy chỉ là như vậy (tanmātratva: duy lượng = duy thức).

Minh đắc đinh hay minh đắc tam-ma-địa 明得三摩地, ālokalabdhaḥ samādhiḥ, chính định nhận được ánh sáng. Nhiếp luận (bản) 2 tr. 143b4; (Thế Thân) 6 tr. 352c18; (Vô Tính) 6 tr. 417a15: bằng bốn tầm tư, trong nhẫn bậc thấp đối với sự không tồn tại đối tượng (arthābhāva: vô nghĩa = vô cảnh), phát sinh chính định nhận được ánh sáng, đó là noãn tức hơi nóng, y chỉ của quyết trạch phần.

Tập luận 5 tr. 682c, Tạp tập 8 tr. 734c, Samuccaya Pradhan 65.21: uṣmagataṃ katamat? pratyātmaṃ satyeṣv ālokalabdhaḥ samādhiḥ prajñā saṃyogaśca, noãn hay có hơi nóng là gì? Bằng nội thân chứng, định đạt được trong các chân đế, trí và tương ưng của nó. Nhiếp luận (Vô Tính) 6 tr. 417a15: thí dụ như dùi lửa, hơi nóng là dấu hiệu đàu tiên của lửa. Dấu hiệu đầu tiên của chân trí cũng vậy.