Thành Duy Thức Luận

2. GIA HÀNH VỊ

Thứ đến, gia hành vị, đặc tính như thế nào?

Tụng;

現前立少物 謂是唯識性 以有所得故 非實住唯識 //28/ Ngay hiện tiền dựng dậy một vật gì đó, cho rằng đó là duy thức tính. Nhưng vì có cái được thủ dắc, nên không thất sự trụ trong duy thức tính.¹⁸⁵

Luận:

Bồ tát trước tiên ở trong vô số kiếp thứ nhất khéo léo hoàn bị các tư lương phước đức và trí tuệ, đã viên mãn thuận giải thoát phần, với mục đích nhập kiến đạo, an trụ trong duy thức tính, lại tu tập gia hành với noãn, đỉnh, nhẫn, thế đệ nhất,¹⁸⁶ để trấn áp và đoạn trừ hai thủ. Bốn gia hành này gọi chung là thuận quyết trạch phần, vì thuận dẫn hướng đến sự quyết trạch sự chân thật.¹⁸⁷ Do gần với kiến đạo nên gọi là gia hành,¹⁸⁸ chứ không phải trong giai đoạn tư kương trước đó không hàm nghĩa gia hành.

Bốn pháp, kể từ noãn, y bốn tầm tư, bốn như thật trí, theo giai đoạn đầu và cuối cuối mà lập.¹⁸⁹ Bốn tầm từ là tầm tư danh, nghĩa, tự tính và sai biệt,¹⁹⁰ tồn tại chỉ là giả danh mà thực tế là không tồn tại.

Sự biến tri như thực về bốn điều này là không tách rời ngoài thức và thức cũng không thực hữu, đó gọi là như thật trí.¹⁹¹ Đặc tính của danh và nghĩa khác nhau do đó sự tầm cầu riêng biệt, nhưng cả hai có hai sự tương đồng¹⁹² do đó tổng hợp mà tư sát. ¹⁹³ Y chỉ minh đắc định phát khởi hạ phần tầm tư quán không tồn tại sở thủ, lập làm trình độ noãn. ¹⁹⁴ Ở trong trình độ này bắt đầu quán sát sở thủ là bốn pháp kể từ danh, rằng thảy đều là biến thái của tâm được khái niệm giả định như là thực hữu nhưng không thể bắt nắm. Đầu tiên có được măt trời tuệ đi trước, do hành tướng đó mà gọi là minh đắc. Tức đó là do là ngọn lửa của đạo mới nhận được làm dấu hiệu dẫn đường nên nói là noãn.¹⁹⁵ Y chỉ minh tăng định, phát khởi tầm từ bậc thượng,¹⁹⁶ quán sở thủ không tồn tại, lập làm trình độ đỉnh. Ở trong trình độ này, quán lặp lại về sở thủ là bốn pháp kể từ danh, rằng thảy đều là biến thái của tâm, được khái niệm giả định như là tồn tại, nhưng không thể bắt nắm. Minh tướng càng trở mãnh liệt hơn, do đó gọi là minh tăng. Trình đô tầm tư ở đỉnh cao, nên gọi là đỉnh.

Y ấn thuận định,¹⁹⁷ phát khởi hạ phần như thật trí, ghi dấu ấn¹⁹⁸ một cách quyết định vào sự không sở thủ, và cũng có thuận lạc nhẫn¹⁹⁹ trong sự không tồn tại năng thủ. Cảnh đã không thực sự tồn tại tách biệt ngoài thức năng thủ, há thật sự tồn tại thức tách rời cảnh sở thủ? Vì năng thủ và sở thủ tồn tại trong quan hệ đối đãi. Khi có ấn thuận nhẫn, gọi chung là nhẫn. Ấn trước, thuận sau đặt tên là ấn thuận. Nhẫn, ghi nhận cảnh và thức đều không do đó cũng gọi là nhẫn. ²⁰⁰ Y vô gián định²⁰¹ phát khởi thượng phẩm như thật trí ghi dấu ấn hai thủ không, lập thế đệ nhất pháp. Trước đó nhẫn thượng phẩm duy chỉ ghi dấu ấn năng thủ không, ở đây thế đệ nhất pháp ghi dấu ấn cả hai đặc tính đều không. Từ đây một cách vô gián chắc chắn nhập kiến đạo, do đó lập tên là vô gián.²⁰² Trong pháp dị sinh, nó la tối thắng, do đó gọi là thế đệ nhất pháp.²⁰³ Như vậy, noãn và đỉnh y nơi thức năng thủ mà quán sở thủ là không. Khi nhẫn bậc hạ phát sinh, đặc tính không của cảnh đối tượng được ấn khả. Nhẫn bậc trung, trình độ tiến thêm, thuận lạc mà ấn khả thức năng thủ cũng như cảnh là không. Trong trình đọ khi nhẫn bậc thượng phát sinh, năng thủ được ấn khả là không. Thế đệ nhất pháp ấn khả đặc tính không của cả hai, khách và chủ thể.

Thảy đều còn mang dấu vết ấn tượng chứ chưa thật sự chứng nghiệm, do đó nói Bồ tát trong bốn trình độ này dựng lên một cái gì đó ngay trước mặt, nói rằng đó là chân thắng nghĩa duy thức tính. Vì ở đây hai đặc tính không và hữu chưa bị loại trừ, tâm vẫn còn ghi dấu ấn tượng khi quán sát, còn có cái được bắt nắm, cho nên không thật sự an trụ trong lý chân duy thức. Khi nào ấn tượng ấy biến mất mới thật sự an tru.

Y trên ý nghĩa này, có bài tụng nói: “Bồ tát trong trạng thái định, quán sát ảnh tượng duy chỉ là tâm, ấn tượng đối tượng tức thì biến mất. Quán sát kỹ duy chỉ là tưởng của tự tâm. Bằng sự an trú nội tâm như vậy, biết rằng sở thủ không tồn tại, rồi đến năng thủ cũng không, cuối cùng duy nhất là vô sở đắc.”²⁰⁴ Trong giai vị gia hành này sự hệ phược bởi tướng chưa bị loại bỏ, hệ phược thô trọng cũng chưa bị cắt đứt.²⁰⁵ Duy chỉ có thể trấn áp trừ diệt hai thủ, vì chúng trái nghịch với kiến đạo. Nhưng hai thủ thuộc loại câu sinh và tùy miện của chúng tâm tâm quán sát thuộc hữu lậu, vì còn có cái để bắt nắm, và vì có phân biệt, do đó, chưa hoàn toàn bị trấn áp và trừ diệt.

Trong giai vị này, Bồ tát học quán sát cả nơi an lập đế²⁰⁶ và phi an lập đế, vì để dẫn phát hai loại kiến đạo trong tương lai, vì trấn áp hai loại chướng thuộc phân biệt, do đó phi an lập đế là đối tượng quán sát chính thức, không phải như Nhị thừa chỉ quán sát an lập đế. Bồ tát y vào các thiện căn này, kể từ noãn, tuy trong khi phương tiện thông cả các tĩnh lự, ²⁰⁷ nhưng y trên tĩnh lự thứ tư mới được thành mãn, vì cần phải nương trên sở y tối thắng mà vào kiến đạo. Duy y trên thân thuộc thiện thú trong Dục giới mà phát khởi, vì ở nơi khác tâm yếm ly của tuệ không đặc sắc. Giai vị này cũng thuộc trong giải hành địa,²⁰⁸ vì chưa chứng chân thắng nghĩa duy thức.

3. THÔNG ĐẠT VỊ

Tiếp theo là thông đạt vị, đặc tính như thế nào?

Tụng:

若時於所緣 智都無所得

爾時住唯識 離二取相故 //28/²⁰⁹ Khi mà trí hoàn toàn không nắm bắt sở duyên, lúc bấy giờ nó trụ trong duy thức tính, vì đã lìa tướng của hai thủ.

Luận:

1. Vô phân biệt trí

Khi mà trí vô phân biệt của Bồ tát hoàn toàn không có sự nắm bắt²¹⁰ nơi cảnh sở duyên, vì không chấp thủ các hình thái hý luận; lúc bấy giờ mới thật sự nói là trụ trong chân thắng nghĩa duy thức tính, tức chứng chân như, vì trí và chân như đều bình đằng, tuyệt đối bình đẳng, cả hai đều loại bỏ các đặc tính năng và sở thủ, và vì các đặc tính năng và sở thủ đều là tâm phân biệt, còn có cái để nắm bắt, là hiện hành của hý luận. Có giải thích nói trí này không có cả hai phần, vì được nói²¹¹ rằng nó không có tướng của năng thủ, sở thủ.

Giải thích khác nói trí này vẫn có đủ cả tướng và kiến, vì đối tượng sở duyên của nó là cái được ghi ảnh tượng trên nó.²¹² Nếu không mang ảnh tượng của cái ấy mà gọi cái là đối tương của nó, thì nhận thức về sắc cũng là nhận thức về thanh các thứ. Nếu không có kiến phần, nó không thể vươn đến đến đôiư tượng, làm sao có thể nói đó là trí lấy chân như làm đối tượng? Không thể nói chân như tính cũng là cái vươn đến đối tượng. Vì vậy, cần phải khẳng đinh trí này có kiến phần.

Giải thích lại nói, trí này có kiến phần nhưng không có tướng phần. Vì được nói rằng thủ mà không có tướng, vì không chấp thủ tướng.²¹³ Tuy có kiến phần, nhưng nó là vô phân biệt. Nói rằng không có năng thủ, không phải hoàn toàn không có thủ. Tuy không có tướng phần nhưng khi khởi nó mang theo ảnh tượng của chân như, vì nó không tách lìa ngoài chân như. Như tự chứng phần khi duyên đến kiến phần, nó không biến thái để duyên;²¹⁴ ở đây cũng vậy. Biên thái để mà duyên đến, không phải là chứng nghiệm trực tiếp, như trí hậu đắc, hẵn phải có phân biệt.²¹⁵ Cho nên, cần phải thừa nhận trí này có kiến phần nhưng không có tướng phần.

2. Kiến đạo

Bằng sự gia hành không gián đoạn, khi trí này phát sinh, chân như được thể hội, giai đoạn này được gọi là thông đạt vị. Vì lần đầu tiên soi chiêu chân lý, nên cũng được gọi là kiến đạo.

Tuy nhiên, tóm tắt mà nói,kiến đạo ở đây có hai:

a. Chân kiến đạo, tức vô phân biệt trí như đã được đề cập. Bằng trí này mà thật chứng chân lý được hiển thị bởi hai không, thật sự đoạn trừ tuy miên của hai chướng thuộc loại phân biệt. Tuy trải qua nhiều sát-na thì sự mới cứu canh, nhưng các đặc tính đều đồng đẳng do nó gọi chung là một tâm.²¹⁶ Có giải thích nói trong đây hai không được tiệm chứng và hai chướng được tiệm đoạn, vì có sự khác biệt về sâu và cạn, thô và tế.

Giải thích khác nói, trong đây, hai không và hai hai chướng đều được đốn chứng và đốn²¹⁷ đoạn, vì do ảnh hưởng bởi ý lạc mà có sự kham năng.²¹⁸ b. Tướng kiến đạo. Ở đay lại có hai:

i. Phi an lập đế.²¹⁹

Quán chân đế phi an lập có ba phẩm tâm: (1) Bằng duyên trí nội tại loại trừ hữu tình giả²²⁰ mà đoạn trừ các tùy miên phân biệt thuộc tầm yếu. (2) Bằng duyên trí nội tại loại trừ pháp giả mà đoạn trừ tùy phiền não phân biệt thuộc tầm trung. (3) Phổ biến bằng duyên trí loại trừ cả hữu tình và pháp giả mà đoạn trừ tất cả tùy miên thuộc loại phân biệt.²²¹ Hai trí đầu gọi là pháp trí, vì duyên đến đối tượng riêng rẻ. Trí thứ ba được gọi là loại trí, vì duyên tổng hợp.²²² Pháp chân kiến đạo²²³ được thiết lập y trên biệt và tổng của vô gián đạo và giải thoát đạo²²⁴ đối với các chướng bị đoạn trừ của nó thuộc kiến phần của hai không, gọi là tướng kiến đạo.²²⁵ Có giải thích nói ba tâm này đều chân kiến đạo, vi tướng kiến đạo duyên đến bốn Thánh đế.²²⁶ Giải thích khác nói, cả ba đều là tướng kiến đạo, vi trong chân kiến đạo không có sự duyên đến các hành tướng riêng biệt.

ii. An lập đế. Duyên an lập đế²²⁷ làm đối tượng có mười sáu tâm. Ở đây lại có hai:

a. Một, y quán sở thủ và năng thủ, cá biệt lập thành pháp và loại gồm mười sáu tâm. Tức là, ở nơi khổ đế có bốn tâm: 1. Khổ pháp trí nhẫn,²²⁸ quán chân như của khổ đế trong ba giới, chính thức đoạn trừ 28 loại tùy miên phân biệt²²⁹ thuộc loại bị đoạn trừ khi thấy khổ. 2. Khổ pháp trí, nhẫn trực tiếp không gián cách, quán chân như trước đó, chứng nghiệm sự giải thoát do đoạn trừ phiền não nói trước đó.²³⁰ 3. Khổ loại trí nhẫn, trí vô gián tuệ vô lậu phát sinh, nội thân chứng nghiệm cá biệt nơi pháp nhẫn trí, tức phần theo sau này cũng là loại tợ của Thánh pháp.²³¹ 4. Khổ loại trí, tiếp theo đó vô gián phát sinh trí vô lậu, thẩm định ấn khả khổ lọai trí nhẫn.

Ở trong khổ đế có bốn tâm, trong tập, diệt và đạo, nên biết, cũng như vậy.

Trong mười sáu tâm này, tám quán chân như, tám quán chính trí.²³² Pháp chân kiến đạo được thiết lập y trên sự sai biệt của kiến và chứng phần với vô gián đạo và giải thoát đạo,²³³ được gọi là tướng kiến đạo.

b. Thứ hai, y quán cảnh chân đế hạ giới và thượng giới lập pháp và loại với mười sáu tâm. Tức là, quán bốn chấn đê, từ khổ, thuộc giới hệ hiện tiền và không hiện tiền,²³⁴ mỗi đế có hai tâm: hiện quán nhẫn, và hiện quán trí. Tùy theo sự thích hợp, hiện quán Thấnh đế với kiến phần của vô gián, giải thoát, trong pháp chân kiến đạo.²³⁵ Đaọn trừ 128 tùy miên phân biêt thuộc loại bị đoạn trừ trong kiến đạo, gọi là tướng kiến đạo.²³⁶

3. Chín loại tâm

Nếu y theo đạo lý của sự quáng bá Thánh giáo, nói tướng kiến đạo có chín tâm. ²³⁷ Đây là đặc biệt thiết lập y nơi chỉ quán duyên an lập đế nói trước đó làm đối tượng với hai loại mười sáu tâm. Theo đó, nhẫn và trí thuộc pháp và loại được tổng hợp²³⁸ thành mỗi loại có bốn quán tức là tám tâm. Chỉ tương ưng với tám, nói chung làm một.²³⁹ Tuy trong kiến đạo, chỉ và quán được song vận, nhưng ý nghĩa của kiến thuận với quán hơn là chỉ, cho nên có sự khai và hiệp bất đồng cho quán và chỉ. Do đó, chín tâm này được gọi là tướng kiến đạo. Y theo chân và giả²⁴⁰ mà nói rằng các tướng kiến đạo phát sinh trực tiếp vô gián từ thế đệ nhất pháp và đoạn trừ tùy miên, nhưng thật sự không phải như vậy. Nó chí phát sinh sau chân kiến đạo, vì không phải rằng sau phi an lập mới khởi an lập. Và tùy miên thuộc loại phân biệt được đoạn trừ ngay trong chân kiến đạo.

Trước là chân kiến đạo chứng duy thức tính, sau đó là tướng kiến đạo chứng duy thức tướng. Trong hai, trường hợp đầu ưu thắng, do đó tụng đặc biệt đề cập.²⁴¹ Chân kiến đạo đi trước thuộc căn bản trí. Tướng kiến đạo theo sau thuộc hậu đắc trí.

4. Hậu đắc trí

Các trí hậu đắc²⁴² có hai phần không?

Có thuyết nói, thảy đều không, vì lìa hai thủ. Thuyết khác nói, trí này có kiến nhưng không có tướng phần. Vì nó thuộc phẩm loại có phân biệt. Vì các Thánh trí thảy đều có thể trực tiếp chiếu cảnh.²⁴³ Do không có chấp trước mà nói là lìa hai thủ.

Lại thuyết khác nói, trí này có đủ cả hai phần, vì được nói rằng nó tư duy về tướng tương tợ chân như, chứ không thấy chân thật chân như tính.²⁴⁴ Lại nói, vì trí này phân biệt tự tướng, cộng tướng các thứ của các pháp,²⁴⁵ rồi quán sát sự sai biệt căn tính của các hữu kiến đạo. Do taqưng thượng lực đạo lý thứ hai, nói một tâm cứu cánh kiến đạo, tức y một tâm loại tợ tương tình mà thuyết pháp.²⁴⁶ Lại nói, trí này hiện bản thân và quốc độ, thuyết pháp cho các hữu tình. Nếu không biến hiện ảnh tợ sắc, thanh các thứ, làm sao có thể có những sự việc như hiện thân thuyết pháp?²⁴⁷ Và rồi, sự chuyển sở y sắc uẩn mà không hiện được sắc; chuyển sở y bốn uẩn mà không có thọ các thứ.

Lại nữa, nếu trí này không biến tợ cảnh làm đối tượng²⁴⁹ như là đối tượng, nhưng pháp²⁴⁸ tách lìa ngoài tự thể thì không thể là đối tượng sở duyên, và như vậy khi duyên đến màu xanh chẳng hạn hẵn cũng là duyên âm thanh. Lại nữa, khi duyên đến pháp vô thể²⁵⁰ chẳng hạn hẵn là không có sở duyên duyên, vì thể của pháp ấy không thật, không có tác dụng làm duyên.

Do ý nghĩa này, hậu đắc trí có đủ cả hai phần.

5. Sáu hiện quán và hai kiến đạo

Hai kiến đạo này và sáu hiện quán, quan hệ bao hàm lẫn nhau như thế nào?

Sáu hiện quán²⁵¹:

1. Tư hiện quán. đó là tuệ được tác thành bởi tư tối thượng phẩm tương ưng hỷ thọ. Nó quán sát cọng tướng của các pháp, dẫn sinh noãn các thứ.²⁵²

Trong gia hành đạo, tác dụng quán sát các pháp của nó mãnh liệt nhất, nên đặc biết lập thành hiện quán. Các pháp như noẫn v.v. không phân biệt pháp một cách chi tiết, lại cũng chưa chứng nghiêm thật lý, do đó không phải là hiện quán.

2. Tín hiện quán. Đó là tịnh tín quyết định thuộc thế gian và xuất thế gian, duyến đến đối tượng là Tam bảo.²⁵³ Nó hỗ trở hiện quán để không thối chuyển do đó được lập làm hiện quán.

3. Giới hiện quán. Đó là vô lậu giới. Nó trừ diệt cáu bẩn của sự pháp giới, kiến quan được thêm sang, do đó cũng được gọi là hiện quán.

4. Hiện quán trí đế biên hiện quán. Đó là trí vô phân biệt căn bản và hậu đắc, một cách triệt để, duyên phi an lập làm đối tượng.²⁵⁴ 5. Hiện quán biên trí đế hiện quán. Đó là trí xuất thế gian, duyên các an lập làm đối tượng, sau hiện quán trí đế hiện quán.²⁵⁵ 6. Cứu cánh hiện quán. Trí thuộc giai đoạn cứu cánh, tức tận trí các thứ.

Trong đay, chân kiến đạo bao hàm một phần nhỏ hiện quán thứ tư. Tướng kiến đạo bao²⁵⁶ hàm một phần nhỏ hiện quán thứ tư và thứ năm. Hiện quán thứ hai và thứ ba ở đây cùng khởi nhưng không cùng tự tính nên khôngbao hàm lẫn nhau.

Bồ tát khi đạt đến hai kiến đạo này là sinh vào gia tộc Như Lai, trụ Cực hỷ địa,²⁵⁸ thiện²⁵⁷ xảo thông đạt pháp giới, đạt được các bình đẳng, thường xuất hiện trong các đại tập hội của chư Phật, đã được tự tại trong tăm môn, yự biết không bao lâu nữa chứng đại bồ-đề, suốt cùng vị lai làm lợi cho tất cả.

4. TU TẬP VỊ

Thứ đến, tu tập vị, đặc tính như thế nào?

Tụng:

無得不思議 是出世間智

捨二麁重故 便證得轉依 //29/ Vô đắc, bất tư nghị, nó là trí xuất thê gián. Do loại bỏ hai phần thô trọng mà chứng đắc chuyển y.

Luận:²⁵⁹

1. Chuyển y

Bồ tát kể từ khi kiến đạo trước đó đã khởi, vì để đoạn trừ các chướng còn lại và chứng đắc chuyển y, lại thường xuyên tu tập trí vô phân biệt. Trí này viễn ly sở thủ và năng thủ nên được nói là vô đắc và bất từ nghị.²⁶⁰

Hoặc nó loại bỏ hý luận mà nói là vô đắc. Diệu của nó khó thăm dò nên nói là bất tư nghị.

Đó là trí vô phân biệt xuất thế gian. Vì cắt đứt với thế gian nên nên nói là xuất thế gian.²⁶¹ Tùy miên của hai thủ là gốc rễ của thế gian, duy chỉ bằng trí này chúng mới có thể bị cắt đứt, do đó chỉ nó mới được nêu tên.²⁶² Hoặc từ xuất thế được nói theo hai ý nghĩa: thể vô lậu và chứng chân như. Trí này đầy đủ cả hai nghĩa như vậy nên chỉ nó được nêu tên là xuất thế, các trí khác²⁶³ thì không được vậy. Tức trí vô phân biệt trong mười địa.

Do thường xuyên tu tập mà loại bỏ hai phần thô trọng. Chủng tử của hai chướng được đặt gọi là thô trọng. Vì tính chất của nó là khó sử dụng, và không vi tế nhẹ nhàng. Trí này do loại bỏ hai thứ thô trọng ấy mà chứng đắc đại chuyển y.

Y tức sở y. Đó là y tha khởi,²⁶⁴ vì nó làm sở y cho pháp nhiễm và tịnh. Nhiểm là biến kế sở chấp hư vọng. Tịnh chỉ cho tính viên thành thật chân thật. Chuyển, đó là sự chuyển xả và chuyển đắc đối với hai phần.²⁶⁵ Do thường xuyên tu tập tri vô phân biệt đoạn trừ phần thộ trọng của hai chướng trong bản thức, do đó mà chuyển xả biến kế sở chấp trên y tha khởi, và chuyển đắc tính viên thành thật trong y tha khởi. Do chuyển phiền não mà chứng đắc đại niết-bàn, chuyển sở tri chướng mà chứng vô thượng giác. Thành lập duy thức là với ý hướng khiến hữu tính chứng đắc hai quả chuyển y này.

Hoặc y chỉ cho chân như duy thức, vì là sở y của sinh tử và niết-bàn. Phàm ngu do điên đảo mê mờ chân như này cho nên thọ khổ sinh tử từ vô thủy. Thánh giả xả ly điên đảo, tỏ ngộ chân như này, cho nên đạt được an lạc cứu cánh của niết-bàn. Do thương xuyên tu tập trí vô phân biệt đoạn trừ phần thô trọng của hai chướng trong bản thức, cho nên chuyển diệt sinh tử có sở y là chân như, mà chuyển chứng niết-bàn có sở y chân như. Đây túwc là chân như tách rời tính tạp nhiễm. Như tuy tính tịnh nhưng tướng của nó bị tạp nhiễm. Do đó, khi ly nhiễm nói tượng trưng là thanh tịnh moiứ. Sjư thanh tịnh mới có này được gọi là chuyển y. Đây là sự đoạn chướng và chứng đắc trong tu tập vị.

Mặc dù trong giai đoạn cũng có sự chứng đắc bồ-đề, nhưng không phải là điều được đề cập theo ý của bài tụng. Ý của bài tụng chỉ đề cập duy thức tính được chuyển đổi. Giai đoạn viên mãn của Nhị thừa được gọi là giải thoát thân.²⁶⁶ Ở nơi Đại Mâu-ni, được gọi là

Pháp thân.

Sự chứng đắc hai loại chuyển y này như thế nào? Trong mười địa, tu mười thắng hành, đoạn trừ mười trọng chướng, chứng mười chân như. Hau loại chuyển y do thế mà chứng đắc.

2. Mười địa

Mười địa, đó là:

1. Cực hỷ địa.²⁶⁷ Vì đây là tối sơ tiếp nhận Thánh quả, chứng đủ hai không, làm được ích lợi cho mình cho người, sinh đại hoan hỷ.

2. Ly cấu địa.²⁶⁸ Vì đầy đủ tịnh thi-la, lìa xa cấu bẩn phiền não khiến hủy phạm những điều vi tế.

3. Phát quang địa.²⁶⁹ Vì thành tựu thằng định, đại pháp tổng trì,²⁷⁰ phát ra ánh sáng vô biên của diệu tuệ.

4. Diệm tuệ địa.²⁷¹ Vì an trụ trong pháp bồ-đề phần tối thắng,²⁷² thiểu rụi cũi phiền não, làm bùng lớn ngọn lửa trí tuệ. 5. Cực nan thắng địa.²⁷³ Vì tổng hợp sự mâu thuẫn đối nghịch hành tướng của hai trí chân và tục, khiến cho cùng tương ưng, điều cực kỳ khó thực hiện.

6. Hiện tiền địa.²⁷⁴ Vì trụ nơi trí duyên khởi,²⁷⁵ dẫn phát bát-nhã tối thắng vô phân biệt²⁷⁶ khiến cho hiện tiền.

7. Viễn hành địa.²⁷⁷ Vì đã đạt đến giới hạn sau cùng của công dụng an trụ nơi vô tương, vượt quá con đường thế gian và Nhị thừa.

8. Bất động địa.²⁷⁸ Vì trí vô phân biệt vận hành tiếp nối một cách tự nhiên, tương, dụng phiền não đều không thể làm dao động.

9. Thiện tuệ địa.²⁷⁹ Vì đã thành tựu bốn vô ngại giải vi diệu, có thể thuyết pháp thiện xảo khắp trong mười phương.

10. Pháp vân địa.²⁸⁰ Vì là đám mây lớn đại trí, hàm chứa các nguồn nước công đức, che lấp tất cả thô trọng, như hư không, Pháp thân sung mãn. Mười địa như vậy có tự tính là tổng nhiếp các công đức hữu vi và vô vi. Nó làm chỗ y tựa đặc sắc cho sự tu hành, khiến cho được sinh trưởng, cho nđên được gọi là địa.