Thành Duy Thức Luận

(12) Duyên sự cảnh và danh cảnh

Duyên vào (đối tượng trong) bản địa của nó (mà đối tượng ấy) là tợ chất, gọi là duyên sự cảnh²⁹⁷ xuất hiện do phân biệt. Duyên Diệt, Đạo đế và các địa khác, chất thể không tượng tợ²⁹⁸ nên gọi là duyên danh cảnh xuất hiện do phân biệt.²⁹⁹ Các vấn đề còn lại, y theo như lý mà suy luận phân tích.

8. Tùy phiền não

Đã nói xong các đăc tính của sáu phiền não căn bản. Đặc tính của các tùy phiền não là thế nào?

Tụng văn:

隨煩惱謂忿 恨覆惱嫉慳 //12c-d/

誑諂與害憍 無慚及無愧 掉舉與惛沈 不信并懈怠 //13/ 放逸及失念 散亂不正知 //14a-b/ Vì chỉ là sự sai biệt về phần vị, và vì tinh đẳng lưu, nên chúng được gọi là tùy phiền não.³⁰⁰ Các tùy phiền nào gồm phẫn, hận, phú, não, tật. xa, xuống, siểm với hại, kiêu; vô tàm và vô quý; trạo cử và hôn trầm, bất tín cùng giải đãi, phóng dật và thất niệm, tán loạn, bất chính tri. Hai mươi loại phiền não này được phân thành ba nhóm. Mười thứ, kể từ phẫn, mỗi thứ xuất hiện biết lập, được xếp vào loại tiểu phiền não. Hai thứ tiếp theo, vô tàm và vô quý, vì có mặt trong tất cả bất thiện, được xếp vào loại trung tùy phiền não. Tám còn lại, kể từ trạo cử, có mặt trong tất cả nhiễm tâm, được xếp vào loại đại tùy phiền não.³⁰¹

a. Định danh

(1) Phẫn

Phẩn là gì? Đó là sự phát phẫn đối với cảnh hiện tiền không mang lợi ích.³⁰² Nghiệp dụng của nó là chướng ngại sự không phẫn nộ, khiến sử dụng dao gậy; vì kẻ ôm lòng phẫn nộ thường phát khởi thân nghiệp bạo ác.³⁰³ Thể của nó là một phần của sân.³⁰⁴ Tách rời sân, không có tướng và dụng riêng biệt của phẫn.

(2) Hận

Hận là gì? Đó là sự thắt kết oán thù do phẫn đi trước mà ôm ấp sự ác không dứt bỏ. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại sự không cừu hận, gây bức rức. Vì người kết hận thì³⁰⁵ không thể ngậm nhịn, luôn luôn bị bức rức. Thể của nó cũng là một phần của sân. Tách rời sân, không có tướng và dụng riêng biệt của hận.

(3) Phú

Phú là gì? Đó là sự che dấu tội lỗi mà mình đã làm vì sợ mất lợi lộc, mất danh dự. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại sự không che dấu, hối hận. Người che dấu tội lỗi thì³⁰⁶ về sau tất hối hận, không an ổn. Có ý kiến nói phú được bao hàm trong một phần của si.³⁰⁷ Vì Luận chỉ nói nó là một phần của si.³⁰⁸ Và vì không sợ khổ đương lai nên che dấu tội mình. Ý kiến khác nói, phú này là một phần của tham và si. Vì sợ mất lợi lộc, mất danh dự nên che dấu tội lỗi.

Luận căn cứ mặt thô hiển mà nói nó là si phần; như nói trạo cử là tham phần.³⁰⁹ Nhưng Luận cũng nói trạo cử có mặt khắp trong các nhiễm tâm,³¹⁰ không thể vì vậy mà chấp nó là một phần của tham.

(4) Não

Não là gì? Đó là sự giận dữ ngỗ ngược, mà đi trước là phẫn, hận, đeo đuổi bởi sự xúc phạm. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại sự không não hại, châm chích cay nghiệt.³¹¹ Tức là, truy đuổi ác sự đã qua, xúc chạm duyên trái nghịch hiện tại, tâm sinh ngỗ ngược, phát sinh la lối bạo trợn, bằng lời hung hiểm, dữ dằn, thô lỗ mà châm chích người.³¹² Thể của nó cũng là một phần của sân. Tách rời sân, không có tướng và dụng riêng biệt của nõa.

(5) Tật

Tật là gì? Đố là sự ganh tị, đuổi theo danh và lợi của mình mà không khứng thấy sự tốt đẹp của người.³¹³ Nghiệp dụng của nó là chướng ngại sự không tật đố, bực dọc. Vì kẻ tật đố mà nghe thấy ai khác có sự tốt đẹp thì trong lòng bực dọc, không an ổn. Thể của nó cũng là một phần của sân nhuế. Tách rời sân không có tướng và dụng riêng biệt của tật.

(6) Xan

Xan là gì?³¹⁴ Sự keo kiết dấu diếm, tham đắm tài và pháp³¹⁵ mà không thể huệ xả. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại sự không xan lận, bủn xỉn cất dấu. Kẻ xan lận đa phần hay có tâm rít róng bủn xỉn, cất dấu tài pháp mà không thể xả bỏ. Thể của nó là một phần của tham. Tachs rời tham không có tướng và dụng riêng biệt của xan.

(7) Cuống

Cuống là gì?³¹⁶ Đó là sự ngụy trá với mục đích thu hoạch lợi lộc, danh dự mà giả trang đạo đức. Nghiêp dụng của nó là chướng ngại sự không khi cuống, tà mạng. Kẻ giả trang đạo đức thường nghĩ mưu chước trong lòng, đa phần hiện tướng không thật với mục đích tà mạng. Thể của nó là một phần của tham, si. Tách rời hai thứ này không có tướng dụng riêng biệt của cuống.

(8) Siểm

Siểm là gì?³¹⁷ Đó là sự cong vạy vì để dối gạt người nên làm ra dáng vẻ. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại sự không siểm khúc, giáo hối. Vì người siểm khúc thường muốn che mắt người, uốn cong theo thời thế, giả bày phương tiện để lung lạc tình ý của người, hoặc che dấu khuyết điểm của mình, không chịu nhận sự khuyên răn của thầy bạn. Thể của nó là một phần của thâm, si. Tách rời hai thứ này không có tướng và dụng riêng biệt của siểm.

(9) Hại

Hại là gì?³¹⁸ Đó là sự gậy tổn hại, không có tâm thương xót đối với các loài hữu tình. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại sự bất hại, gây bức não. Vì người gây hại thướng bức não kẻ khác. Thể của nó là một phần của sân nhuế. Tách rời sân không có tướng và dụng riêng bệt của hại. Tính chất khác nhau của sân và hại, chuẩn theo thiện mà xác định.³¹⁹

(10) Kiêu

Kiêu là gì?³²⁰ Đó là sự cuồng ngạo, đối với thịnh sự của mình mà hết sức mê đắm.

Nghiệp dụng của nó là chượng ngại sự không kiêu, sở y cho nhiểm. Vì kẻ mê say kiêu ngạo thì làm sinh trưởng hết thảy pháp tạp nhiễm. Thể của nó là một phần của tham ái.

Tách rời tham không có tướng và dụng riêng biệt của kiêu.

(11) Vô tàm

Vô tàm là gì?³²¹ Đó là sự khinh cự điều hiền thiện, không xét bản thân và pháp. Nghiệp dụng của nó là chướng ngiạ tàm, là sinh trưởng ác hành. Vì người không biết tự xét bản thân và pháp thì hay sùng trọng điều bạo ác, không hổ thẹn lỗi lầm xấu xa, chướng ngại tàm, và sinh trưởng các ác hành.

(12) Vô quý

Vô quý là gì? Đó là xjư sùng trọng điều bạo ác, bất chấp thế gian. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại quý, sinh trưởng ác hành. Người mà bất chấp thế gian thì hay sùng trọng điều bạo ác, không xấu hổ lỗi làm sai quấy, chướng ngại quý, sinh trưởng ác hành. Không xấu hổ về lỗi lầm sai quấy là đặc tính chúng cho cả hai, tàm và quý, vì vậy các Thánh giáo đều giả thuyết nó (sự không xấu hổ) là thể. Nếu cho rằng sự không xấu hổ là đặc tính riêng biệt của cả hai, thé thì cả hai thứ ấy³²² không có tự thể sai biệt. Do điều này, hai pháp không thể cùng sinh khởi. Không phải rằng thọ, tưởng, có ý nghĩa này.

Nếu nói, do bản thân và tha nhân mà lập, thế thì chúng không thực hữu, như vậy trái với

Thánh giáo.

Nếu cho rằng cả hai thực nhưng khởi riêng biệt, như vậy cũng lại trái với Luận, theo đó cả hai có mặt khắp trong các bất thiện tâm. Khi tâm bất thiện khởi, tùy theo nó duyên vào cảnh nào, thảy đều có ý nghĩa khinh cự điều thiện, sùng trọng điều ác; vì vậy hai pháp này có mặt khắp trong các ác tâm. Đối tượng (sở duyên) không khác nên không có sai lầm là chúng khởi riêng biệt.

Tuy nhiên, các Thánh giáo nói không suy xét bản thân và tha nhân, pháp thuộc bản thân gọi là bản thân; thuộc thế gian gọi là tha nhân. Hoặc ở trong đócự thiện, sùng ác, đối voiứ bản thân có ích lợi, có tổn hại, gọi là bản thân và tha nhân.

Luận nói chúng là tham phần, vv., ³²³ là đẳng lưu của chúng,³²⁴ không phải rằng tự tính của chúng là tham các thứ.

(13) Trạo cử

Trạo cử là gì?³²⁵ Đó là sự không tịch tĩnh của tâm đối với cảnh. Nghiệp dụng của nó là chướng hành xả, xa-ma-tha.³²⁶ Co ý kiến nói, trạo cử được bao hàm trong một phần của tham. Vì Luận chỉ nói nó là tham phần. Đây là do nhớ tiếc lạc sự mà phát sinh.³²⁷ Ý kiến khác nói, trạo cử không chỉ được bao hàm trong tham, vì Luận nói trạo cử có mặt khắp trong các nhiễm tâm. Lại nữa, đặc tính của trạo cử là sự không tịch tĩnh, vì được nói rằng đó là đặc tính chung của các phiền não.³²⁸ Tách rời đây ra không có tướng dụng riêng biệt của trạo cử.

Tuy y trên hết thảy phiền não mà nó được giả lập, nhưng trạng thái tham tăng, nên nói là tham phần.

Luận nói rằng nó là thế tục hữu, ³²⁹ đó là tùy theo các đặc tính của pháp khác mà nói, như thụy miên chẳng hạn.³³⁰ Đặc tính riêng của trạo cử là hiêu động, nó khiến cho pháp cùng sinh khởi không được tịch tĩnh. Nếu tách rời phiên nào, không có đặc tính riêng biệt này; thế thì không thể nói cá biệt nó chướng ngại xa-ma-tha. Do đo, sự không tịch tĩnh không phải là đặc tính riêng biệt của nó.

(14) Hôn trầm

Hôn trầm là gì? Đó là sự không nhiệm của tâm đối với cảnh. Nghiệp vụ của nó là chướng khinh an, tì-bát-xa-na.³³¹ Có ý kiến nói, hôn trâm được bao hàm trong một phần của si. Vì Luận chỉ nói nó là si phần. Và vì chậm chạp, nặng nề, là đặc tính của si.

Ý kiến khác nói, hôn trầm không chỉ được bao hàm trong si. Vì không kham nhiệm là đặc tính của hôn trầm, và tất cả phiền nào đều có tính không kham nhiệm; tách rời đây ra không có đặc tính riêng biệt của hôn trầm.

Tuy y trên hết thảy phiền não mà nó được giả lập, nhưng đặc tính si tăng, do đó chỉ nói là si phần. Có ý kiến nói, hôn trầm có tự tính riêng của nó. Tuy gọi là si phần nhưng nó là đẳng lưu của si; như bất tín chẳng hạn,³³² không phải vì vậy mà nó được bao hàm trong si. Tùy theo đặc tính của pháp khác mà nói là nó thuộc thế tục hữu; như thụy miên chẳng hạn, thực sự có thể tính riêng.

Đặc tính riêng của hôn trầm là u mê nặng nề, khiến cho pháp cùng sinh với nó trở thành không kham nhiệm.

Nếu tách rời các phiền não mà có đặc tính riêng biệt của hôn trầm, thế thì không thể nói cá biệt nó chướng ngại tì-bát-xa-na.Cho nên, tính không kham nhiệm không phải là đặc tính riêng của nó.

Nó có đặc tính khác biệt với si ở chỗ, đặc tính của si là mê ám đối với cảnh, chính xác chướng ngại vô si nhưng không phải là u mê nặng nề. Đặc tính của hôn trầm là u mê nặng nề đối với cảnh, chính xác chương ngại khinh an, mà không phải là mê ám.

(15) Bất tín

Bất tín là gì? Đó là sự ô uế của tâm không thể chấp nhận, hâm mộ, ngưỡng vọng đối với những gì là thật, đức.³³³ Nghiệp dụng của nó là chướng ngại tịnh tín, là sở y cho biếng nhác. Vì người bất tín thì phần nhiều biếng nhác.

Tuy nhiên, các nhiễm pháp mỗi loại có đặc tính riêng biệt của nó, duy chỉ bất tín này là tự nó là vẩn đục chính nó lại còn làm vẩn đục cả các tâm và tâm sở khác, như vật rất nhơ đac ỵư làm nhơ nó và làm nhơ vật khác. Do đó nói tự tính của nó là sự ô uế của tâm. Do bất tín mà không chấp nhận (bất nhẫn), không hâm mộ (bất lạc), không ngưỡng vọng (bất dục)³³⁴ đối với những gì là thật, là đức; (đó chính là tín) chứ không có tự tính nào riêng biệt.

Nếu là tà nhẫn, tà lạc, tà dục đối với các sự thể khác, đó là nhân và quả của nó, chứ không phải là tự tính của nó.

(16) Giải đãi

Giải đãi là gì?³³⁵ Đó là tính giải đãi trong sự tu tập thiện phẩm và đoạn trừ ác phẩm. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại tinh tấn, làm tăng nhiễm. Vì giải đãi thường nuôi lớn nhiễm pháp. Hăng hái siêng năng trong các nhiễm sự cũn gọi là giải đãi, vì nó làm thoái thất thiện pháp.

Hăng hái siêng năng trong các sự thể vô ký, vì không có tiên thoái gì trong các thiện phẩm, thì đó là dục, thắng giải, chứ không có tự tính riêng biệt nào. Như sự chấp nhận (nhẫn), hâm mộ (lạc), ngương vọng (dục) trong các pháp vô ký, không phải là tịnh hay phi tịnh, nên không phải là tín, cũng không phải là bất tín.³³⁶

(17) Phóng dật

Phóng dật là gì?³³⁷ Đó là tính buông trôi trong sự phòng nhiễm phẩm, tu thiện phẩm.

Ngiệp dụng của nó là chướng ngại bất phóng dật, làm sở y cho sự tăng trương ác, tổn giảm thiện. Vì do giải đãi, và tham, sân, si, nên không thể phòng nhiễm phẩm, tu tịnh phẩm; gọi chung là phóng dật, chứ không có tự thể riêng biêt.³³⁸ Tuy mạn và nghi cũng có khả năng này, nhưng so với bốn pháp ấy thì thế dụng của chúng yếu kém để chướng ngại ba thiện căn và pháp nỗ lực phổ biến.³³⁹ Suy cứu đặc tính của nó, cũng như bất phóng dật.

(18) Thất niệm

Thất niệm là gì?³⁴⁰ Đó là tính không thể ghi nhận rõ ràng³⁴¹ đối với các đối tượng (sở duyên). Nghiệp dụng của nó là chướng ngại chính niệm, là sở y chotán loạn. Vì kẻ có thất niệm thăờng có tâm tán loạn.

Có ý kiến nói, thất niệm là một phần của niệm, vì nó là niệm tương ưng với phiền não.³⁴² Ý kiến khác nói, thất niệm thuộc một phần của si; vì Du-già nói nó là si phần. Vì si khiến cho niệm bị tước mất³⁴³ nên được gọi là thất niệm.

Ý kiến khác nói, thất niệm được bao hàm trong một phần của cả hai, do bởi hai đoạn văn trước nói một cách ảnh lược. Vì Luận cũng nói nó phổ biến khắp nhiểm tâm.

(19) Tán loạn

Tán loạn là gì?³⁴⁴ Đó là sự làm cho tâm trôi nổi trong các đối tượng (sở duyên). Nghiệp dụng của nó là chướng ngại định, làm sở y cho ác huệ. Vì người tán loạn thường phát ác huệ.

Có ý kiến nói tán loạn thuộc một phần của si. Vì Du-già nói nói là si phần. Ý kiến khác nói, tán loạn được bao hàm trong tham, sân, si.³⁴⁵ Các Luận như Tập luận³⁴⁶ nói nó là thành phần của ba thứ này. Ý kiến khác nói, tán loạn có tự thể riêng. Nói nó là thành phần của ba thứ ấy, ³⁴⁷ đó là nói nó là đẳng lưu của chúng. Như vô tàm chẳng hạn, không phài vì vậy mà nó thuộc về cái đó.³⁴⁸ Nhưng tùy theo đặc tính của pháp khác mà nói là nó thuộc thế tục hữu.

Đặc tính của tán loạn tức là sự tháo động, nó khiến cho pháp cùng sinh với nó trở thành trôi nổi. Nếu tách rời ba thứ đó mà nó không có tự thể riêng, thế thì không thể cá biệt nói nó chướng ngại tam-ma-địa.

Tác dụng của trạo cử và tán loạn có gì khác nhau? Một thứ thì khiến cho chuyển dịch giải,³⁴⁹ một thứ thì khiến cho chuyển dịch duyên.³⁵⁰ Tuy trong một sát-na giải và duyên không chuyển dịch, nhưng trong dòng tương tục thì có ý nghĩa chuyển dịch. Khi tâm bị ô nhiễm, do ảnh hưởng của trạo và loạn mà nó chuyển dịch giải, chuyển dịch duyên trong từng niệm niệm. Hoặc nó bị chế phục do thế lực của niệm, như vượn, khỉ bị trói thi có đình trú tạm thời. Do vậy trạo và loạn có mặt khắp trong các nhiễm tâm.

(20) Bất chính tri

Bất chính tri là gì?³⁵¹ Đó là sự nhận thức sai lầm đối với cảnh được quán sát. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại chính tri, làm sở y cho sự hủy phạm. Vì kẻ không có chính tri thương hay hủy phạm.

Co ý kiến nói, bất chính tri thuộc một phần của huệ, vì được nói nó là huệ tương ưng với phiền não.³⁵² Có ý kiên nói, bất chính tri thuộc một phần của si; vì Du-già nói nó là si phần. Và vì khiến cho tri không chân chính nên gọi là bất chính tri.

Có ý kiến nói, bất chính tri thuộc một phần của cả hai, nhưng do vì hai doạn văn dẫn trên nói một cách ảnh lược. Và vì Luận cúng nói nó phổ biến khắp trong các nhiểm tâm. Các từ “với”

“và”,, “cùng”³⁵³ nêu rõ tùy phiền não không chỉ có hai mươi. Như Tạp sự³⁵⁴ nói đến nhiều chủng loại tùy phiền não, tham, vv.

Tên gọi tùy phiền não cũng bao hàm cả phiền não, vì chúng là đẳng lưu tính của phiền. Các pháp nhiễm ô khác, cùng là đồng loại của phiền não, nhưng chỉ được gọi là tùy phiền não, vì chúng không được kể trong phiền não.³⁵⁵ Nhưng chỉ nói có hai mươi tùy phiền não, ấy là vì, chúng không phải là phiền não mà chỉ là ô nhiễm và thuộc mặt nổi (thô).

Các pháp ô nhiễm khác ngoài đây ra, hoặc là các trạng thái cúa chúng, đều được bao hàm trong đây, tùy theo loại biệt mà phân tích một cách thích hợp.

b. Các vấn đế

(1) Giả và thật

Trong hai mươi tùy phiền não như vậy, mười tiểu tùy và ba đại tùy³⁵⁶, xác định là giả hữu. Vô tàm, vô quý, bất tín, giải đãi, xác định là thực hữu. Vì được chứng minh bởi giáo và lý.³⁵⁷ Trạo cử, hôn trầm, tán loạn, có ý kiến nói là giả, có ý kiến nói là thật; giáo và lý được dẫn chứng như đã nói trên.

(2) Câu sinh và phân biệt

Cả hai mươi đều thông cả câu sinh và phân biệt. Vì chúng tùy theo thế lực của hai phiền não³⁵⁸ mà khởi.

(3) Tương ưng đồng loại

Trong hai mươi thứ, mười tiểu tùy thay thế nhau chứ nhất định không cùng khởi, vì chúng trái nghịch nhau; và vì hành tướng của chúng thô phù, mãnh liệt, mỗi thứ tự chủ động.³⁵⁹ Hai trung tùy cùng có mặt trong hết thảy tâm bất thiện. Tùy thích ứng, có thể cùng khởi với tiểu và đại tùy. Luận nói,³⁶⁰ tám đại tùy có mặt khắp trong tất cả nhiễm tâm; lần lượt chúng có thể cùng khởi với các tiểu và trung tùy.

Có chỗ nói chỉ có sáu có khắp trong các nhiễm tâm,³⁶¹ vì khi hôn trầm và trạo cử tăng thịnh thì chúng không cùng khởi.

Có chỗ nói, chỉ có năm³⁶² có khắp các nhiễm tâm. Vì các pháp này chỉ trái nghịch thiện pháp.

(4) Tương ưng các thức

Chúng duy chỉ ô nhiễm nên không tương ưng thức thứ tám.

Trong thức thứ bảy, chỉ có tám đại tùy. Lây hay bỏ, tùy trường hợp như đã nói trên.

Trong thức thứ sáu, tất cả đếu có thể khởi. Mười tiểu tùy, vì là thô phù và mãnh liệt, không có trong năm thức. Trung và đại tùy tương thông,³⁶³ có thể cùng khởi với năm thức.

(5) Tương ưng năm thọ

Do điều vừa nói,³⁶⁴ trung và đại tùy tương ưng với cả năm thọ.

Có ý kiến nói, trong mười tiểu, trừ ba,³⁶⁵ còn lại tương ưng với ba thọ hỷ, ưu, xả. Ba thư siểm, cuống, kiêu cùng khởi với bốn thọ, trừ khổ.

Ý kiến khấc nói, bảy cùng khởi với bốn thọ trừ; ba còn lại siểm, cuống, kiêu cùng khởi với năm thọ. Vì ý có khổ thọ như đã nói đoạn trước.

Tính cách tương ưng với các thọ, như đã nói trong đoạn về các phiền não ở trên.

Thật nghĩa là như vậy. Nếu tùy theo tính cách thô, thì phẫn, hận, não, tật, hại, cùng khởi với ưu, xả; phú, xan cùng với hỷ. Ba còn lại, thêm lạc.

Trung và đại, tùy theo tích cách thô; thật nghĩa cũng như vậy.

(6) Tương ưng biệt cảnh

Hai mười tùy phiền não như vậy đều có thể cùng khởi với các biệt cảnh, vì không chống trái nhau.

Nhiễm niệm³⁶⁶ và nhiễm huệ tuy không cùng khởi với niệm, huệ, nhưng chúng là si phần nên có thể cùng tương ưng.

Niệm có thể duyên cảnh đã từng trải quen trong hiện tại hay quá khứ. Phẫn cũng có thể duyên quá khứ sát na. Vì vậy, phẫn và niệm có thể tương ưng.

Nhiễm định khi khởi cũng làm cho tâm tháo động; cho nên yán loạn có thể tương ưng với định, không có gì sai lầm.

(7) Tương ưng căn bản

Hai trung tùy và tám đại tùy cùng khởi với mười phiền não.

Mười tiểu tùy nhất đinỵh không cùng khởi với kiến và nghi. Vì đặc tính của chúng là thô động, mà kiến và nghi thì vi tế. Năm pháp: phẫn, hận, não, tật, hại, có thể cùng khởi với mạn và si; không cùng với tham, vì chúng là sân phần. Xan cùng khởi với si, mạn, mà không với tham, sân, vì nó là tham phần.

Kiêu³⁶⁷ chỉ cùng khởi với si. Phán đoán của nó khác với mạn, vì là tham phần.

Phú, cuống và siểm cùng khởi với tham, si, mạn; vì hành tướng không trái với thâm, và là si phần.

(8) Tương ưng ba tính

Bảy tiểu, ³⁶⁸ hai trung duy chỉ thuộc bất thiện. Ba tiểu, tám đại, thông cả vô ký.

(9) Tương ưng ba giới

Bảy tiểu, hai trung chỉ có mặt trong Dục giới. Siểm và cuống, có trong Dục và Sắc giới.

Còn lại, thông cả ba giới.

Tại địa thấp có thể khởi mười một thứ thuộc đia trên, vì đắm nhiễm định mà sinh kiêu, cuống, siểm đối với người khác.

Nếu sinh tại địa trên, có thể mười loại sau của địa dưới, vì chúng có thể cùng khởi với tà kiến câu hữu với ái.³⁶⁹ Sinh thượng giói không thể do đau mà khởi mười tiểu tùy ở hạ giới, vì chúng không trực tiếp ủ mầm tái sinh,³⁷⁰ và cũng không phải bài báng Diệt đế.³⁷¹ Hai trung tùy, tám đại tùy, ở hạ giới cũng có thể duyên lên thượng giới; khi duyên lên thượng giới, chúng tương ưng với tham các thứ mà khởi.

Có ý kiến nói, mnười tiểu tùy, hạ không duyên thượng, vì hành tướng của chúng thô, và gần, không tiếp nhận đối tượng xa với. Ý kiến khác nói tật các thứ³⁷² cũng có thể duyên lên thượng giới, vì tật có thể phát sinh đối với pháp thuộc giới địa cao hơn. Tam dại tùy, và siểm, cuống ở thượng giới cũng có thể duyên xuống hạ giới; khi duyên xuống hạ giới, chúng tương với với mạhn mà khởi. Như Phạm Vương khởi siểm, cuống với Thích tử.

Kiêu không duyên xuống dưới, vì không phait là đối tượng để tự thị.³⁷³

(10) Ba học

Cả hai mươi đều không thuộc học và vô học. Vì chúng duy chỉ nhiễm; trong khi học và vô học duy chỉ tịnh.

(11) Ba đoạn

Mười loại sau thông cả kiến và tu sở đoạn, vì chúng tương ưng với hai loại phiền não³⁷⁴ mà khởi.

Kiến sở đoạn, tùy theo mê lầm các hành tướng, hoặc tổng hoặc biệt, của các Thánh đế mà cùng sinh với các phiền não. Vì vậy, tùy theo sự thích ứng, chúng thông cả bốn bộ. ³⁷⁵ Sự mê lầm các Thánh đế trực tiếp (thân) hay gián tiếp (sơ) như được nói trong đoạn về các phiền não (căn bản).

Về mười thứ đầu, có ý kiến nói duy chỉ thuộc tu sở đoạn, vì chúng duyên vào đói tượng (cảnh) là sự thể thô hiển mà sinh khởi một cách tự nhiên. Co ý kiến khác cho rằng chúng cũng thông cả kiến và tu sở đoạn, vì chúng sinh khởi do chịu ảnh hưởng của hai loại phiền não, câu sinh và phân biệt; và vì phẫn các thứ có thể phát sinh do duyên vào kiến các thứ của người khác.³⁷⁶ Kiến sở đoạn, tùy sự thích ứng, do ảnh hưởng của phiền não mê hoặc hoặc tổng hoặc biệt,³⁷⁷ đều thông cả bốn bộ. Trong đây, có ý kiến cho rằng phẫn các thứ duyên vào phiền não (hoặc) mê lầm Thánh đế mà sinh khởi chứ không phải trực tiếp mê lầm Thánh đế,³⁷⁸ vì hành tướng của chúng thổ và cạn, không thể tiếp nhận đối tượng sâu xa.

Có ý kiến nói, tật các thứ cũng trực tiếp mê lầm Thánh đế; vì đối với Diệt, Đạo, mà phát sinh tật đố vv.

(12) Hưu sự và vô sự

Mười thứ, gồm phẫn vv., chie duyên dối tượng hữu sựm\, fì phải gá vào bản chất chúng mới có thể phát sinh.

Duyên hữu lậu các thứ chuẩn theo trên mà suy.

9. Tâm sở bất định

Đã nói xong các đặc tính của hai mươi tùy phiền não. Bất định có bốn; các đặc tính của chúng như thế nào?

Tụng nói:

不定謂悔眠 尋伺二各二 Bất định gồm có hối, miên, tầm, tứ. Hai thứ, mối thứ có hai.

a. Định danh Hối, miên, tầm, tứ, thảy đều không nhất định là thiện hay nhiễm. Chúng không giống như xúc các thứ, tâm sở biến hành có khắp trong các tâm. Chúng cũng không như dục các thứ, biệt cảnh, có khắp trong các địa. Vì vậy, lập danh là bất định.

(1) Hối

Hối tức ố tác,³⁷⁹ đó là sự truy hối việc xấu đã làm. Nghiệp dụng của nó là chướng ngại chỉ. Đây là giả lập theo nhân mà đặt tên trong quả.

Hối về về điều đã không được làm cũng được kể là ố tác. Như truy hối rằng,³⁸⁰ “Ta trước đây đã không làm như vậy. Đó là việc làm đáng ghét của ta.”³⁸¹

(2) Miên

Miên tức thụy miên; đó là sự muội lược khiến cho thân không được tự tại. ³⁸² Nghiệp dụng của nó là chướng ngại quán. Trong trạng thái thụy miên, thân không được tự tại, tâm cực kỳ u tối và thấp, chỉ hoạt động trong một cửa.³⁸³ “Muội” để gạt qua định; “lược” để phân biệt với khi thức; “khiến cho”³⁸⁴ để nói rằng thụy miên không phải không có thể và dụng. Cũng có khi tên gọi này được giả định chỉ cho trạng thái vô tâm. Như các cái³⁸⁵ khác tương ưng với triền³⁸⁶ tâm.

Có ý kiến nói thể của cả hai cái này³⁸⁷ duy chỉ là si, vì được nói rằng chúng là tùy phiền não và si phần.³⁸⁸ Ý kiến khác nói, như vậy không đúng, vì chúng cũng thông cả thiện. Nên nói, thể của hai thứ này là si. Mà tịnh thì vô si. Luận y phần nhiễm mà nói chúng được bao hàm trong tùy phiền não và si phần. Ý kiến khác lại nói, nói như trên cũng không đúng lý, vì tính chất của vô ký không phải là si hay vô si. Nên nói, thể của ố tác là tư và huệ, vì nó suy nghĩ lựa chọn một cách rõ ràng sự việc đã được làm. Thụy miên tổng hợp cả tư và tưởng làm thể, vì đối tượng của tư và tưởng là những hình ảnh khác nhau của chiêm bao.³⁸⁹ Luận nói cả hai đề là thế tục hữu. Sự nhiễm ô của chúng là đẳng lưu của si, như bất tín chắng hạn, nên nói là si phần. Lại có ý kiến nói, nói như vật cũng không đúng. Vì tính chất của chùng là triền thì không phải là tư, huệ, tưởng. Nên nói cả hai thứ này, hối và miên, có tự thể riểng biệt, tùy theo đặc tính của si mà nói là thế tục hữu.

(3-4) Tầm và tứ

Tầm là tầm cầu (truy tầm), đó là hoạt động thô hiển khiến tâm nhanh vội nắm bắt bắt đối tượng (cảnh) là ý ngôn.³⁹⁰ Tứ là tứ sát (nghiêm xét), đó là hoạt động tinh tế khiến tâm nhanh vội nắm bắt đối tượng ý ngôn.³⁹¹ Nghiệp dụng của cả hai là làm sở y cho các trạng thái của thân tâm an trụ hay không an trụ.³⁹²

Thể của chúng thẩy đều là một phần của tư và huệ, do khác nhau về ý nghĩa suy tư sâu hay không sâu với đối tượng là ý ngôn.³⁹³ Ngoài tư và huệ, không có sai biệt thể loại nào của tầm và tứ.

Hai thứ, mỗi thứ hai.³⁹⁴ Có giải thích nói, tầm và tứ, mỗi thứ có hai loại sai biệt là nhiễm và tịnh. Có ý kiến nói, giải thích như vậy không chnhs xác.Vì hối và miên cũng có nhiễm và tịnh. Nên nói, các tâm sở đã nói trước đó có tính chất phiền não và tùy phiền não; haithứ này mỗi thứ có cả bất thiện và vô ký; hoặc mỗi thứ có cả triền và tùy miên. Ý kiến khác lại nói, giả thích ấy cũng không hợp lý. Vì câu này được nói sau bốn bất định. Nên nói, hai là nêu rõ hai loại hai, một là hối và miên, hai là tầm và tứ. Chủng loại của hai cái hai này, mỗi thứ khác nhau, do đó một từ “hai” nêu rõ hai cái hai. Mỗi cái ấy có hai loại, là nhiễm và không nhiễm, không phải như thiện hay nhiễm mà mỗi cái chỉ có một loại. ³⁹⁵ Hoặc để loại ra nhiễm cho nên nói như vậy; vì cũng có khi nói chúng là tùy phiền não. Để nêu rõ ý nghĩa của bất định, rằng mỗi cái hai có hai, cho nên đặt thêm cụm từ ấy, thật là hết sức hữu ích.

b. Các vấn đề

(1) Giả và thật

Trong bốn cái, tầm và tứ được xác định là giả hữu, vì Thánh nói chúng được hợp thành bởi tư và huệ.

Hối miên, cũng có ý kiến cho là giả, vì Du-già nói chúng là thế tục hữu.

(đẳng khởi) của ngôn thuyết. Du-già 5 (tr. 302b25): “Sở duyên của tầm tứ, là lấy ý nghĩa của danh thân, cú Ý kiến khác nói, hai cái này là thật vật hữu, vì duy chỉ hai cái sau, tầm và tứ, mới được nói là giả hữu. Nói thế tục hữu là ùy theo đặc tính của cái khác mà nói,³⁹⁶ chứ không phải chỉ ra rằng hai cái trước tức hối và miên được xác định là giả hữu. Vã lại, như thể của chủng tử nội tại tuy là thật, nhưng Luận cũng nói là thế tục hữu.

(2) Tương ưng đồng loại

Trong bốn cái, tầm và tứ được xác định là không tương ưng với nhau; thể loại thì đồng, như thô và tế thì dị biệt. Y trên tầm và tứ được ly nhiễm hay không được ly nhiễm mà thiết lập ba địa sai biệt,³⁹⁷ chứ không y trên sự có hay không có chủng tử và hiện khởi của chúng,³⁹⁸ do đó không có sự tạp loạn.

Hai cái này có thể cùng tương ưng với hối, miên. Hối và miên cũng có thể tương ưng lẫn nhau.

(3) Tương ưng các thức

Cả bốn đều không cùng có mặt với thức thứ tám và thứ bảy; ý nghĩa như đã nói trên. Hối, miên chỉ có mặt với ý thức, vì chúng không phải là pháp tương ưng với năm thức.

Có ý kiến nói tầm, tứ cũng có mặt với năm thức. Vì Luận nói năm thức có tầm tứ. Luận cũng nói tầm tứ tức bảy phân biệt.⁴⁰⁰ Tạp tập cũng nói: Nhiêm vận phân biệt, là³⁹⁹ năm thức.”⁴⁰¹ Cũng có ý kiến nói, tầm tứ duy chỉ cùng có mặt với ý thức. Vì Luận nói các pháp tầm cầu, tứ sát, vv., đều là pháp bất cộng (độc hữu) của ý thức.⁴⁰² Lại nói tầm tứ tương ưng ưu hỷ, chứ không hề nói cùng khởi với khổ, lạc. Xả thọ có mặt khắp nơi nên không cần nhắc đến; sao Luận không nói (tầm tứ) cùng khởi với khổ, lạc? Tuy ở Sơ tĩnh lự có lạc thuộc ý địa những nó không tachs rời hỷ nên nói chung là hỷ. Tuy trong chốn thuần khổ có khổ thuộc ý địa, nhưng nó tương tợ ưu nên chỉ nói chung là ưu.

Lại nói, tầm tứ có đối tượng là ý nghĩa của danh thân các thứ. Năm thức thân không có đối tượng là ý nghĩa của danh thân các thứ. Nhưng nói rằng năm thức có tầm tứ, ấy là muốn nói phần nhiều do đó mà khởi chứ không phải nói tương ưng với đó.

Tạp tập nói phân biệt nhiệm vận là năm thức. Từ phân biệt được nói trong Tạp tập và Du-già chỉ đồng danh chứ không đồng nghĩa. Tạp tập nói nhiệm vận tức năm thức; Du-già nói đó là tầm tứ tương ưng với ý phân biệt cùng khởi với năm thức.

Vì vậy, những dẫn chứng ấy bất thành. Do đây, năm thức được xác định là không có tầm tứ.