Thành Duy Thức Luận

3. Sở duyên duyên

Pháp nào¹¹² mà tâm, hoặc tương ưng của tâm, mang ảnh tượng của nó,¹¹³ được tư lự, được ỷ thác,¹¹⁴ pháp ấy được gọi là sở duyên duyên.¹¹⁵ Thể của nó có hai, thân và sơ.¹¹⁶

Nếu nó là cái không tách ngoài tự thể của năng duyên, được tự lự, được ỷ thác thuộc nội tại bởi kiến phần, nên biết, đó là thân sở duyên duyên. Hoặc cái mà tách ngoài thể năng duyên,¹¹⁷ nhưng nó là chất thể¹¹⁸ dẫn khởi cái được tư lự, được ỷ thác nội tại, cái đó gọi là sơ sở duyên duyên.

Tất cả năng duyên đều có thân sở duyên duyên, vì nếu không có cái để nó tư lự, ỷ thác nội tại thì thức không thể sinh khởi. Đối với sơ sở duyên duyên, có thể có, hoặc có thể không; vì không cần đến cái bên ngoài làm chỗ để ỷ thác và tư lự, thức vẫn có thể sinh khởi.

a. Về tâm phẩm thứ tám, (1) Có giải thích nói, nó duy chỉ có thân sở duyên duyên; tùy theo lực của nghiệp nhân mà đối tượng xuất hiện một cách tự nhiên.¹¹⁹ (2) Giải thích khác nói, tất nhiên nó cũng có sơ sở duyên duyên; vì cần phải dựa gá chất thể sở biến bởi thức khác bấy giờ chính nó mới biến thái.¹²⁰ (3) Lại giải thích khác¹²¹ bác bỏ cả hai giải thích trên, nói rằng (a)¹²² thân và độ của chính nó và của thức khác¹²³ có thể hỗ tương thọ dụng; vì sở biến của thức khác có thể làm chất thể cho chính nó. (b)¹²⁴ Nhưng chủng tử của chính nó không thể được thọ dụng bởi thức khác; vì sở biến của thức khác trở thành sở biến của thức này là không hợp lý, và vì không phải chủng tử của hết thảy hữu tình đều đồng nhau.¹²⁵

Nên nói tâm phẩm này không xác định có hay không có sơ sở duyên duyên trong tất cả mọi trạng thái.¹²⁶ b. Vê tâm phẩm thứ bảy, trong trạng thái chưa được chuyển y, vì nó là câu sinh tất phải dựa gá chất thể bên ngoài,¹²⁷ cho nên nhất định có sơ sở duyên duyên. Trong điều kiện đã được chuyển y, không nhất định phải có, vì duyên đến chân như thì không cần đến chất thể ngoại tại. c. Tâm phẩm thứ sáu, hành tướng của nó mãnh liệt, nhạy bén, nó vận hành một cách tư tại trong tất cả mọi trạng thái, hoặc Thánh hoặc phàm, có thể cần dựa gá ngoại chất, cũng có thể không cần; sơ sở duyên duyên không nhất định có hay không có. d. Về năm tâm phẩm đầu, trong điều kiện chưa được chuyển y, nó thô, chậm lụt, yếu kém, nên cần gá chất thể ngoại tại, do vậy nhất định phải có sơ sở duyên duyên. Trong điều kiện đã được chuyển y, không nhất định phải có sơ sở duyên duyên, vì khi duyên đến các sự quá khứ hay vị lai các thứ thì không cần đến ngoại chất.

4. Tăng thượng duyên

a. Tổng quát.

- Nếu pháp mà có thế dụng chi phối, có thể tùy thuận hay vi nghịch các pháp khác,¹²⁸ pháp ấy được gọi là tăng thượng duyên.¹²⁹ Ba duyên kể trước tuy cũng có tính chất tăng thượng, nhưng ở trừ ba trường hợp duyên đã nói, còn lại được bao hàm trong duyên thứ tư này.

Tác dụng tùy thuận và vi nghịch gây ảnh hưởng trong bốn trường hợp, tức bốn căn cơ khác nhau; đó là: sinh, trụ, thành và đắc.¹³⁰ b. Căn tăng thượng.- Tác dụng tăng thượng, tùy theo sự thể, tuy có nhiều, nhưng uy thế trổi vượt nhất chỉ có hai mươi hai loại. Nên biết, đó là hai mươi hai căn.¹³¹ Đầu tiên, năm sắc căn lấy tịnh sắc của mắt v.v., sở biến của bản thức, làm tính thể. Hai căn nam và nữ thuộc thân căn, tức lấy một phần của thân căn làm tính thể. Mạng căn là khái niệm y trên phần vị của chủng tử trực tiếp của bản thức; nó không có tình thể riêng biệt. Ý thức, tổng thể lấy tám thức làm tính thể.¹³²

Năm thọ căn, tùy theo sự tích ứng, mỗi thức có tính thể của thọ riêng biệt.¹³³ Năm căn, tin v.v., lấy tín v.v., và niệm thiện các thứ¹³⁴ làm tính thể. c. Ba vô lậu căn.

- Thể vị¹³⁵ của căn vị tri đương tri có ba loại: (1) Trong căn bản vị, tại kiến đạo, trừ sát-na tối hậu vì bấy giờ không còn cái gì chưa biết để sẽ biết.¹³⁶ (2) Trong gia hành vị, tức bốn thiện căn noãn, đỉnh, nhẫn và thế đệ nhất; ở đây nó trực tiếp dẫn phát căn bản vị. (3) Trong tư lương vị, từ chỗ chuẩn bị để đạt được hiện quán Thánh đế nên phát khởi quyết định thắng thiện pháp dục,¹³⁷ cho đến trước khi đạt được thuận quyết trạch phần,¹³⁸ các thiện căn trong khỏang đó gọi là tư lương vị, vì gián tiếp nó tư trợ phát sinh căn bản vị.

Trong cả ba giai vị này, tính thể của căn này là năm thiên căn (tín, v.v.), và các căn ý, hỷ, lạc, xả. Trong các giai vị gia hành và tư lương, do mong cầu chứng đắc thắng pháp cao hơn mà sinh buồn rầu do đó cũng có ưu căn, nhưng nó không phải là thiện căn thực sự nên phần nhiều không đề cập. Ba Vô sắc đầu ¹³⁹ cũng có căn này, vì có trường hợp ở trong thắng kiến đạo¹⁴⁰ do đặc biệt tu tập thêm mà đạt được.

Hoặc ở hàng Nhị thừa mà hồi thú Đại thừa mà chưa chứng pháp không, trước khi vào Sơ địa Bồ tát, trí vô lậu về sinh không trong cả chín địa¹⁴¹ đối với Bồ tát đều là căn vị tri đương tri.¹⁴² Kiến đạo của Bồ tát cũng có vị tri đương tri căn, nhưng nói là trước khi vào Sơ địa, vì thời gian rút ngắn.¹⁴³ Bắt đầu sát na tối hậu của kiến đạo cho đến định kim cang dụ, trong khoảng đó, chín căn vô lậu, gồm tín v.v., thảy đều là dĩ tri căn.¹⁴⁴ Hạng chưa ly dục, do mong cầu giải thoát cao honư mà sinh ưu sầu, nhưng đây không phải là thiện căn thực sự cho nên phần nhiều không đề cập.

Chín vô lậu căn trong hang vô học, tất cả đều là cụ tri căn. Trong Hữu đỉnh,¹⁴⁵ tuy du quán¹⁴⁶ vô lậu, nhưng vì không sang tỏ và nhạy bén nên không phải là ba căn cuối. Tự tính của hai mươi hai căn là như vậy. Những vấn đề còn lại, nên biết, như Luận đã nói.¹⁴⁷

2. MƯỜI NHÂN

1. Mười nhân và mười lăm y xứ

Bốn duyên như vậy, y trên mười lăm xứ, ¹⁴⁸ do ý nghĩa sai biệt nên lập mười nhân.¹⁴⁹ Như thế nào, y trên mười lăm xứ mà lập?

a. Tùy thuyết nhân và ngữ y xứ

(1) Ngữ y xứ, tính thể của ngôn ngữ được dẫn khởi bởi pháp, danh, tưởng. Y trên cơ sở này mà lập tùy thuyết nhân.¹⁵⁰ Theo đó, y trên ngữ này mà nói lên ý nghĩa của những gì được thấy, được nghe các thứ. Đây là cái nói làm nhân cho cái được nói.¹⁵¹ Luận giải khác nói, đó là danh, tưởng và thấy.¹⁵²

Tức là tùy theo danh tự, tướng được nắm bắt, được chấp chặt, mà tùy theo đó ngôn thuyết khởi lên. Theo luận giải này, vậy nhân này là y xứ của ngữ.

b. Quan đãi nhân và lãnh thọ y xứ¹⁵³

Lãnh thọ y xứ, ¹⁵⁴ đó là tính chất quan hệ tương tác giữa cái lãnh thọ và cái được lãnh thọ.

Y trên cơ sở này mà lập quan đãi nhân. Tức là, do quan hệ tương tác với cái này mà các sự vật kia hoặc sinh, hoặc trụ, hoặc thành, hoặc đắc.¹⁵⁵ Cái này là quan đãi nhân của cái kia.¹⁵⁶ c. Khiên dẫn nhân và tập khí y xứ Tập khí y xứ, ¹⁵⁷ đó là chủng tử, hoặc nội tại hoặc ngoại tại, chưa đến giai đoạn chín muồi; y trên cơ sở này mà lập khiên dẫn nhân.¹⁵⁸ Vì nó lôi kéo dẫn đến kết quả của chính nó.¹⁵⁹

d. Sinh khởi nhân và hữu nhuận chủng tử y xứ

Hữu nhuận chủng tử y xứ, ¹⁶⁰ đó là các loại chủng tử nội hay ngoại tại đã đến giai đoạn chín muồi; y trên cơ sở này mà lập sinh khởi nhân; vì nó sản sinh kết quả gần của chính nó.¹⁶¹

e. Nhiếp thọ nhân và tổng thể sáu y xứ

Thứ năm, vô gián diệt y xứ, ¹⁶² đó là đẳng vô gián duyên của tâm, tâm sở các thứ.

Thứ sáu, cảnh giới y xứ, đó là sở duyên duyên của tâm, tâm sở các thứ. Thứ bảy, căn y xứ, đó là sáu căn làm sở y cho tâm, tâm sở.

Thứ tám, tác dụng y xứ, đó là tác dụng công cụ đối với nghiệp được tạo tác.¹⁶³ Tức trừ chủng tử, các duyên khác hiên diện trợ lực.

Thứ chín, sĩ dụng y xứ, ¹⁶⁴ đó là tác dụng của tác giả đối với nghiệp được tạo tác. Tức trừ chủng tử, các duyên khác hiên diện tác thành.¹⁶⁵ Thứ mười, chân thật kiến y xứ, đó là kiến vô lậu; trừ việc dẫn sinh chủng tử của chính nó, những gì hỗ trợ, dẫn sinh, chứng đắc pháp vô lậu. Y trên tổng thể sáu cơ sở này lập nhiếp thọ nhân.¹⁶⁶ Tức là, năm điều kiện nhiếp thọ trợ lực hoàn thành pháp hữu lậu, và đủ cả sáu điều kiện nhiếp thọ trợ lực hoàn thành vô lậu

f. Dẫn phát nhân và tùy thuận y xứ

Thứ mười một, tùy thuận y xứ, đó là các hành, bao gồm cả chủng tử và hiện hành, với các tính chất vô ký, nhiễm, thiện; chúng tùy thuận các pháp đồng loại có ưu thế hơn.¹⁶⁷ Y trên cơ sở này lập dẫn phát nhân.¹⁶⁸ suy. Do đó, y trên tập khi y xứ, là các hành được huân tập bởi nghiệp tịnh và bất tịnhmà thiết lập khiien dẫn

g. Định dị nhân và sai biệt công năng y xứ

Thứ mười hai, sai biệt công năng y xứ, ¹⁶⁹đó là các pháp hữu vi, mà mỗi thứ, có thế lực khiến phát khời hay chứng đắc quả của chính nó; y trên cơ sở này lập định dị nhân.¹⁷⁰ Tức là, mỗi thứ sản sinh quả trong giới hệ của nó, và khiến đạt được quả trong Thừa của nó.¹⁷¹

h. Đồng sự nhân và hòa hiệp y xứ

Thứ mưới ba, hòa hiệp y xứ, ¹⁷² lực hòa hiệp của các y xứ, từ lãnh thọ cho đến sai biệt công năng y xứ, trong sự sản sinh, tồn tại, hoàn thành, đạt quả. Y trên cơ sở này lập đồng sự nhân. Tức là, từ quan đãi nhân cho đến định dị nhân, các nhân này đều cùng chung hoạt động như sản sinh, tồn tại, v.v.

i. Tương vi nhân và chướng ngại y xứ¹⁷³

Chướng ngại y xứ, đó là pháp gây chướng ngại trong quá trình sản sinh, tồn tại, hoàn thành, đạt quả. Y trên cơ sở này lập tương vi nhân. Vì nó vi nghịch các sự kiện sinh v.v.¹⁷⁴

j. Bất tương vi nhân và bất chướng ngại y xứ

Bất chướng ngại y xứ, đó là pháp không gay chướng ngại trong quá trình sinh, trụ, thành, đắc. Y trên cơ sở này lập bất tương vi nhân. Vì nó không vi nghịch sự kiện sinh v.v.

2. Mười nhân và hai nhân

Mười nhân như vậy được bao hàm trong hai nhân: năng sinh nhân và phương tiện nhân.

Bồ tát địa¹⁷⁶ nói, chủng tử dẫn khởi và chủng tử sinh khởi, gọi là năng sinh nhân. Ngoài vụ vua đúng mức dẫn đến (hấp dẫn) sự hài lòng của vua… vì nó hấp dẫn bằng sự phục tùng. Du-già 5, ibid.: vô ký hấp dẫn vô ký cao hơn, như thức ăn đoạn thực khiến cho sự tồn tại, sự an ổn, thế lực tăng ra, được kể trong phương tiện nhân. Điều này có nghĩa rằng, các chủng tử làm nhân duyên trong các nhân khiên dẫn, sinh khởi, định dị, đồng sự, bất tương vi, trong trạng thái chưa chín muồi, được gọi là chủng tử khiên dẫn. Khi ở trong điều kiện đã chín muồi, nó được gọi là chủng tử sinh khởi. Vì các chùng tử làm nhân duyên trong sáu loại nhân đều thuộc về một trong hai trạng thái này.

Mặc dù cũng có pháp hiện khởi là năng sinh nhân,¹⁷⁷ như trong bốn nhân, nó sản sinh chủng tử của nó, nhưng phần nhiều gián đoạn, vì vậy Luận bỏ qua không đề cập.¹⁷⁸ Hoặc cái trực tiếp hoàn thành quả, cái đó cũng được gọi là chủng tử. Thí dụ, các thứ hiện hành như thóc lúa cũng được gọi là chủng tử. Các nhân còn lại, nhân thứ nhất tùy thuyết, thứ hai quan đãi, thứ năm nhiếp thọ, thứ chín tương vi, và các pháp không phải là nhân duyên mà thuộc trong sáu nhân nêu trên, chúng được kể ở ngoài các chủng tử làm nhân duyên trong trạng thái sống hay chín,¹⁷⁹ do đó được kể chung trong phương tiện nhân.

Không phải rằng hai loại chủng tử này duy chỉ thuộc hai nhân kia; vì trong bốn nhân còn lại cũng có chủng tử làm nhân duyên. Không phải rằng tám nhân đó được nói là những nhân còn lại. Vì trong hai nhân ấy cũng có chủng tử không phải là nhân duyên.

Hữu tầm địa¹⁸⁰ nói, sinh khởi nhân là năng sinh nhân, còn lại được kể trong phương tiện. Đại ý đoạn văn này nói, trong sáu nhân, hiện hành hay chủng tử nào làm nhân duyên, nó được gọi là sinh khởi nhân, vì nó trực tiếp sản sinh quả đồng loại của chính nó. Ngoài ra, thảy đều được kể trong phương tiện.

Không phải rằng sinh khởi nhân nói ở đây duy chỉ thuộc (sinh khởi) nhân (trong mười nhân) kia; vì trong năm nhân còn lại cũng có nhân duyên. Cũng không phải rằng chín nhân kia được gọi là những nhân còn lại, vì trong sinh khởi nhân cũng có cái không phải là nhân duyên.

Hoặc chủng tử khiên dẫn và chủng tử sinh khởi được nói trong Bồ tát địa cũng chính là hai nhân kia (trong mười nhân). Các nhân còn lại, tức tám nhân còn lại. Tuy trong hai nhân này cũng có cái không phải là năng sinh nhân, nhưng vì chủng tử làm nhân duyên có ưu thế, điều này được thấy rõ, nên đặc biệt nói riêng. Trong các nhân còn lại tuy cũng có cái không phải là phương tiện nhân, nhưng ảnh hưởng chi phối lớn, điều này được thấy rõ nên đặc biệt nói riêng.

Hữu tầm địa nói, sinh khởi nhân, đó là năng sinh nhân, ngoài ra là phương tiện. Sinh khởi nói ở đây tức là sinh khởi nhân (trong mười nhân) kia. Các nhân còn lại, nên biết đó là chín nhân kia.

Tuy trong sinh khởi cũng có chủng tử không phải là nhân duyên, nhưng các quả rất gần, để nêu rõ điều này này đặc biệt nói riêng. Tuy trong khiên dẫn chũng có chủng tử là nhân duyên nhưng vì cách quá khá xa, ẩn nên không đề cập.

Ngoài ra được kể là phương tiện nhân, cần được biết, chuẩn theo trên đây.

3. Bốn duyên và mười lăm y xứ

Bốn duyên như đã được nói được lập trên cơ sở nào? Vả, chúng bao hàm mười nhân và hai nhân như thế nào? Luận¹⁸¹ nói, nhân duyên được lập y trên chủng tử. Y vô gián diệt lập đẳng vô gián duyên. Y cảnh giới lập sở duyên duyên. Y trên những gì còn lại lập tăng thượng duyên. Trong đó, nói chủng tử, là các chủng làm nhân duyên thuộc trong sáu y xứ: thứ tư (hữu nhuận chủng tử y xứ), thứ mười một (tùy thuận y xứ), thứ mười hai (sai biệt công năng y xứ), thứ mười ba (hòa hiệp y xứ), thứ mười lăm (bất chướng ngại y xứ). Tuy những thứ hiện hành trong bốn y xứ¹⁸² cũng có thứ làm nhân duyên, nhưng vì phần nhiều gián đoạn nên đây lược qua không đề cập. Hoặc các hiện hành này cũng có thể trực tiếp hoàn thành quả của nó, như ngoại giới thóc lúa các thứ, nên cũng được gọi là chủng tử. Hoặc nói chủng tử duy chỉ thuộc thứ tư (hữu nhuận chủng tử y xứ). Các vấn đề, thân và sơ, ẩn và hiển, thủ và xả, y như đã nói trên.

Nói vô gián diệt và cảnh giới y xứ, nên biết, đó là nêu tổng quát y xứ của hai duyên, chứ không phải chỉ có hai y xứ thứ năm và thứ sáu này. Trong các y xứ còn lại cũng có nghĩa của hai duyên trung gian.¹⁸³ Hoặc nói duy chỉ y xứ thứ năm và thứ sáu. Các y xứ còn lại tuy có, nhưng vì ít và ẩn nên lược qua không đề cập.

Luận¹⁸⁴ nói nhân duyên bao hàm năng sinh nhân. Tăng thượng duyên tính tức phương tiện nhân. Hai duyên trung gian bao hàm nhiếp thọ nhân.

Mặc dù trong phương tiện nhân hàm đủ ba duyên sau, nhưng tăng thượng duyên nhiều hơn, do đó được nêu riêng.

Các nhân còn lại¹⁸⁵ cũng có hai duyên trung gian, nhưng trọng nhiếp thọ nhân nó hiển nhiên hơn¹⁸⁶ nên đây đặc biệt nêu riêng.

Duyên thứ nhất bao hàm trong năng sinh nhân, tho các phương diện cộng thông, hay cục bộ, như trước.¹⁸⁷

3. NĂM QUẢ

Nhân duyên như được nói tất phải có quả. Có bao nhiêu loại quả? Y trên những xứ nào mà có?

a. Định nghĩa

Quả, có năm loại:¹⁸⁸ 1. Dị thục,¹⁸⁹ đó là pháp vô ký, thuộc dị thục sinh,¹⁹⁰ trong tương tục của bản thân¹⁹¹, được chiêu dẫn bởi các pháp bất thiện và thiện hữu lậu. 2. Đẳng lưu, ¹⁹² đó đồng loại được dẫn bới tập tính thiện v.v.; hoặc quả vận chuyển theo sau tương tợ nghiệp đi trước.

3. Ly hệ quả, ¹⁹³ đó là pháp vô vi, thiện,¹⁹⁴ được chứng đắc do đoạn trừ các chướng bằng

Thánh đạo vô lậu.

4. Sĩ dụng quả, ¹⁹⁵ đó là các sự nghiệp được hoàn tất bởi các công cụ hành động dựa vào các tác giả.

5. Tăng thượng quả, ¹⁹⁶ trừ bốn trương hợp trên, các quả đạt được còn lại.

b. Các y xứ

Các Luận, như Du-già, ¹⁹⁷ nói y trên tập khí y xứ mà đạt được quả dị thục. Y tùy thuận y xứ đạt được quả đẳng lưu. Y chân kiên y xứ được quả ly hệ. Y sĩ dụng y xứ được quả sĩ dụng. Y trên các y xứ còn lại đạt được quả tăng thượng.

a. Giải thích 1.¹⁹⁸ Nói tập khí xứ, là chỉ cho các y xứ¹⁹⁹ mà trong đó tất cả các công năng chiêu cảm quả dị thục.

Nói tùy thuận xứ, là chỉ các y xứ²⁰⁰ mà trong đó tất cả các công năng dẫn đến quả đăng lưu.

Nói chân kiến xứ, là chỉ các y xứ²⁰¹ mà trong đó tất cả các công năng chứng quả ly hệ. Nói sĩ dụng xư, là chỉ các y xứ²⁰² tất cả công năng trong hoàn tất cảm quả sĩ dụng. Nói các y xứ còn lại, là chỉ tất các y xứ²⁰³ tất cả công năng trong đạt được quả tăng thượng.

Nếu không như vậy, sẽ phạm lỗi hoặc quá rộng, hoặc quá hẹp. b. Giải thích 2. Hoặc nói tập khí là duy chỉ nói đến y xứ thứ ba. Tuy dị thục nhân²⁰⁴ cũng có mặt trong các y xứ khác,²⁰⁵ và trong y xứ này cũng có mặt dị thục nhân. Nhưng trong dị thục nhân, nhân và quả cách nhau xa.²⁰⁶ Trong tập khí này cũng vậy. Do đó đặc biệt nêu riêng.

Tùy thuận duy chỉ thuộc y xứ thứ mười một. Tuy quả đẳng lưu cũng đạt được trong các y xứ khác,²⁰⁷ và trong y xứ (tùy thuận) này quả phi đẳng lưu cũng đạt được. Nhưng ở đây nhân là cái hấp dẫn cái cao hơn, hành tướng này rất hiển nhiên. Tùy thuận y xứ cũng vậy, do đặc biệt nêu riêng.

Nói chân kiến xứ, duy chỉ đề cập xứ thứ mười. Tuy trong các xứ khác²⁰⁸ cũng có sự chứng quả ly hệ, và trong xứ này quả phi ly hệ cũng đạt được. Nhưng trong đây hình thái của sự chứng quả ly hệ rất rõ ràng, do đó nói riêng. Nói sĩ dụng xứ, duy chỉ đề cập xứ thứ chín. Tuy các xứ khác²⁰⁹ cũng dẫn đến hoàn tất quả sĩ dụng, và trong xứ này nó cũng lôi cuôn quả tăng thượng. Nhưng tên gọi của nó đã cho thấy rõ, do đó nói riêng.

Còn lại tức chỉ mười y xứ còn lại. Tuy trong mười một y xứ này các quả khác cũng đạt được, và trong các xứ khác cũng dẫn đến quả tăng thượng, nhưng trong mười một xứ này dẫn đến quả tăng thượng nhiều nhất, do đó đặc biệt nêu riêng.

c. Quả với nhân và duyên

Trong năm quả được nói như vậy, quả dị thục được đạt đến từ các nhân khiên dẫn, sinh khởi, định dị, đồng sự, bất tương vi, và duyên tăng thượng.

Quả đẳng lưu đạt được từ các nhân khiien dẫn, sinh khởi, nhiếp thọ, dẫn phát, định dị, đồng sự, bất tương vi, và duyên thứ nhất.

Qủa ly hệ đạt được từ các nhân nhiếp thọ, dẫn phát, định dị, đồng sự, bất tương vi, và duyên tăng thượng.

Quả sĩ dụng, có hai thuyết, a. đạt được từ các nhân quan đãi, nhiếp thọ, đồng sự, bất tương vi và duyên tăng thượng; b. từ quan đãi, khiến dẫn, sinh khởi, nhiếp thọ, dẫn phát, định dị, đồng sự, bất tương vi, và ba duyên trừ sở duyên.

Quả tăng thượng, từ tất cả mười nhân và bốn duyên. Đã luận xong vấn đề phụ, nay nên trở lại đề tài chính.²¹⁰

TIẾT 4. CHỦNG TỬ VÀ HIỆN HÀNH

a. Chủng tử sinh hiện hành.- Trong bản thức, các chủng tử có thể tạo thành ba duyên, trừ đẳng vô gián, làm phát sinh hiện hành phân biệt.²¹¹ (1) Mỗi thức đều có chủng tử trực tiếp của nó, đó là nhân duyên. (2) Làm sở duyên duyên cho các năng duyên.²¹² (3) Nếu đối với các hiện hành mà chủng tử có sự trợ lực hoặc không chướng ngại, đó là tăng thượng duyên.

Sự phát sinh các hiện hành tịnh, nên biết, cũng vậy.

b. Hiện hành sinh hiện hành.

- Các pháp hiện hành phân biệt trong quan hệ với nhau²¹³ có thể làm ba duyên, không kể nhân duyên.

(1) Trong các loại hữu tình, quan hệ tự thân và tha thân²¹⁴ có thể có hai duyên, trừ đẳng vô gián. (2) Tự nội bộ của tám tụ thức,²¹⁵ mối quan hệ giữa tụ này với tụ kia tất nhiên có tăng thượng duyên; sở duyên duyên, hoặc có hoặc không. Thức thứ tám đối với bảy thức kia thì có sở duyên duyên;²¹⁶ nhưng bảy thức đối với thứ tám thì không. Vì bảy thức kia không phải là chất thể²¹⁷ để thức thứ tám dựa vào. Thức thứ bảy đối với sáu thức đầu, năm không, một có. ²¹⁸ Sáu thức kia đối với thứ bảy, hoàn toàn không.²¹⁹ Thức thứ sáu không làm sở duyên duyên cho nắm thức đầu; nhưng năm thức này có thể làm sở duyên duyên cho thứ sáu. Bởi vì năm thức chỉ gá vào tướng phần của thứ tám.²²⁰ (3) Trong nội bộ mỗi thức, hiện hành trước sau đồng loại, thứ sáu có thể làm ba duyên. Các thức còn lại, ahi duyên, trừ sở duyên. Vì chúng chỉ bắt nắm đối tượng hiện tại. Nếu cho rằng²²¹ kiến phần thuộc niệm sau của năm thức có thể duyên đến tương phần thuộc niệm trước của chúng, thế thì niệm trước và niệm sau của năm thức và thứ bảy cũng có ba duyên. Như vậy, bảy thức có thể làm sở duyên cho thứ tám, vì chúng huân tập thành chủng tử tướng và kiến phần của thứ tám.²²² (4) Đồng một tụ nhưng khác thể²²³ mà quan hệ với nhau thì chỉ có tăng thượng duyên. Vì chúng không duyên đến nhau.²²⁴

Chất thể mà các pháp tương ưng gá vào đồng nhất với nhau.²²⁵ Hoặc căn cứ theo kiến phần mà nói thì chúng không là sở duyên duyên cho nhau. Căn cứ theo tướng phần mà nói thì có duyên đến nhau.²²⁶

Tức các tướng phần làm chất thể cho nhau để hiện khởi;²²⁷ như chủng tử ở trong thức trở thành chất thể của tướng phần cho xúc các thứ. Nếu không như vậy, trong Vô sắc giới chúng không có đối tượng.²²⁸ Giả sử ở đó có sự biến hiện của sắc,²²⁹ nhưng nhất đinh cũng chỉ duyên đến chủng tử. Không nên nói rằng cảnh của kiến phần²³⁰ không đồng một chất thể. (5) Trong trường hợp đồng thể, ²³¹ tướng phần làm hai duyên cho kiến phần. Kiến phần đối với tướng phần chỉ là tăng thượng duyên.

Kiến phần đối với tự chứng phần cũng vậy.²³²

Hai phần còn lại,²³³ quan hệ hỗ tương, cả hai đều làm hai duyên cho nhau.

Trong, không căn cứ chủng tử để nói đến tướng phần, mà chỉ nói hiện khởi làm duyên cho nhau.²³⁴ (6) Tám tụ tịnh thức,²³⁵ tự thân và tha thân đều có sở duyên, vì có thể duyên khắp. Duy chỉ kiến phần không phải là sở duyên của tướng phần; vì theo lý tướng phần không có tác dụng làm chủ thể duyên.

c. Hiện hành sinh chủng tử.

- Như trên đã nói, hiện hành phân biệt²³⁶ do duyên vào chủng tử và hiện hành mà phát sinh;²³⁷ vậy, theo lý, chủng tử tất cũng duyên vào hiện hành và chủng tử được sản sinh. Hiện hành và chủng tử đối với chủng tử²³⁸ có thể làm bao nhiêu duyên? Chủng tử được sản sinh tất không phải do hai duyên giữa²³⁹, vì hai duyên này chỉ có ý nghĩa đối với tâm, tâm sở đang hoạt động.

Hiện hành làm đủ cả hai duyên²⁴⁰ đối với chủng tử trực tiêp của nó; nếu không phải là chủng tử trực tiêp của nó thì chỉ có tăng thượng duyên.

Chủng tử đối với chủng tử trực tiếp của nó cũng có đủ hai duyên; nếu không phải là chủng tử trực tiếp²⁴¹ thì chỉ có tăng thượng duyên.

Căn cứ trên mối quan hệ hỗ tương trong nội thức làm điều kiện cho sự sinh khởi, lý và giáo về nhân quản của phân biệt được chứng minh. Chủ trương rằng cần có các điều kiện ngoại tại, giả sử tồn tại điều kiện như vậy, thì sự tồn tại ấy cũng không có tác dụng gì. Huống nữa quan điểm ấy trái với lý và giáo, vậy sao vẫn cố chấp?

Mặc duy từ “phân biệt” chỉ chung cho tâm và tâm sở của cả ba giới; nhưng trong các Thánh giáo tùy theo sự ưu thắng mà ý nghĩa được hiện thị qua nhiều phương diện khác nhau, hoặc nói có hai, có ba, bốn, năm, v.v. ²⁴² Ý nghĩa phân biệt được phân tích chi tiết trong các luận.