Thành Duy Thức Luận

3. Mười ba-la-mật

i. Mười thắng hành, tức mười ba-la-mật-đa.

1. Thí có ba: tài thí, vô úy thí, pháp thí.

2. Giới có ba: luật nghi giới, nhiếp thiện giới, nhiêu ích hữu tình giới.

3. Nhẫn có ba: nhẫn nại những sự gia hại của kẻ oán ghét mình, an nhẫn thọ khổ, đế nhẫn quán sát pháp một cách chân thật.

4. Tinh tấn có ba: tinh tấn khóac khôi giáp, tinh tấn nhiếp trì thiện, tinh tấn lợi lạc.

5. Tĩnh lự có ba: tĩnh lự an trụ, tĩnh lự dẫn phát, tĩnh lự biện sự. 6. Bát nhãn có ba: tuệ vô phân biệt về sinh không, tuệ vô phân biệt về pháp không, tuệ vô phân biệt về cả hai không. 7. Phương tiện thiện xảo có hai: phương tiện thiện xảo về hồi hướng, phương tiện thiện xảo về bạt tế.

8. Nguyện có hai: nguyện cầu bồ-đề, nguyện lợi lach hữu tình.

9. Lực có hai: lực tư trạch, lực tu tập.

10. Trí có hai: trí thọ dụng pháp lạc, trí thành thục hữu tình.

ii. Về tự tính của mười hành này, thí có tự tính là vô tham và ba nghiệp được phát động bởi vô tham. Giới có tự tính là ba nghiệp khi thọ trì học xứ Bồ tát. Nhẫn có tự tính là vô sân, tinh tấn, thẩm sát tuệ, và ba nghiệp được phát động bởi chúng. Tinh tấn có tự tính là cần và ba nghiệp được phát động bởi cần. Tĩnh lự chỉ lấy đẳng trì, sự tập trung, làm tự tính. Năm hành sau có tự tính là trạch pháp, vì được nói là căn bản trí và hậu đắc trí. Có giải thích nói thắng hành thứ tám có tự tính là dục, thắng giải, và tín. Vì ba điều này là bản tính của nguyện.

Nếu đây là nói về tự tính. Nếu nói đến nhứng phụ trợ, thì tự tính của mỗi hành là hết thảy công đức phụ hành.

iii. Về hành tướng của mười hành, mỗi ba-la-mật cần được bao hàm bởi bảy hành tướng tối thắng mới có thể được thiết lập. 1. Tối thắng về an trụ: cần thiết phai an trụ trong chủng tính Bồ tát.

2. Tối thắng về y chỉ: cần phải y chỉ tâm đại bồ đề.

3. Tối thắng về ý lạc: cần phải bi mẫn đối với hết thảy hữu tình. 4. Tối thắng về sự nghiệp: cần phải thực hiện đầy đủ tất cả sự nghiệp.

5. Tối thắng về phương tiện thiện xảo: cần phải được nhiếp thọ bởi trí vô tướng. 6. Tối thắng về hồi hướng: cần phải hồi hướng đến vô thượng bồ-đề.

7. Tối thắng về thanh tịnh: cần phải không bị gián tạp bởi hai chướng.

Nếu không được bao hàm bởi bảy điều này, những sở hành như thí v.v. chẳng phải là đáo bỉ ngạn.

iv. Ở đây số chỉ có mười, không nhiều hơn không ít hơn, vi trong thập địa để đối trị mười chướng, chứng mười chân như.

Lại nữa, sáu hành đầu không thêm không bớt là vì để diệt trừ sáu thứ chướng trái nghịch, tiệm thứ tu hành các Phật pháp, và tiệm thứ thành thục các hữu tình. Những điều còn lại, nên biết, chi tiết cũng như vậy.

Lại nữa, bà hành kể từ thí là tăng thượng sinh đạo,²⁸¹ vì chiêu cảm tài sản lớn, thể chất lớn và quyến thuộc lớn. Ba hành tiếp theo kể từ tinh tấn là quyết định thắng đạo,²⁸² vì trấn áp phiền não, thành thục hữu tình và Phật pháp.²⁸³ Lại nữa, ba hành đầu, thuộc nhiêu ích hữu tình: cho chúng tư tài, không gây tổn hại chúng, kham nhẫn những quấy rối của chúng, do đó làm lợi ích cho chúng. Ba hành tiếp từ tinh tấn, đối trị phiền não. Mặc dù chưa trán áp trừ diệt nhưng tinh cần tu các thiện gia hành đối trị chúng; tĩnh lự, vĩnh viễn trấn áp, và trí tuệ vĩnh viễn trừ diệt.

Lại nữa, do ba hành đầu mà không trụ niết-bàn, và do ba hành tiếp theo mà không trụ sinh tử, lấy đó làm tư lương cho niết-bàn vô trụ xứ. Do vậy, sàu hành này không nhiều hơn, không ít hơn. Duy chỉ bốn ba-la-mật cuối, vì để hỗ trợ sáu hành đầu tu hành trọn đủ, không nhiều hơn không ít hơn. Phương tiện thiện xảo trơ ba hành đầu. Nguyện, trợ tinh tấn. Lực, trọ tĩnh lự. Trí, trọ bát-nhã, khiến cho tu tập hoàn mãn. Chi tiết, nên biết, như trong kinh Giải thâm mật.²⁸⁴ v. Về thứ tự của mười hành: do ba-la-mật đi trước dẫn phát ba-la-mật tiếp theo sau; và do ba-la-mật theo theo duy trì và làm thanh tịnh ba-la-mật đi trước. Lại nữa, ba-la-mật đi trứoc còn thô, càng về sau càng tinh tế, sự tu tập từ dễ đến khó. Thứ tự là như vậy. vi. Về ý nghĩa tổng thể và cá biệt của các tên gọi các ba-la-mật, như được đề cấp nhiều nơi khác.

vii. Về sự tu tập mười hành này, có năm: 1. Y chỉ nhiệm trì tu, 2. y chỉ tác ý tu, 3. y chỉ ý lạc tu, 4. y chỉ phương tiện tu, 5. y chỉ tự tại tu. Y chỉ năm tu tập này mà tu tập mười ba-la-mật thảy đều được viên mãn. Các yếu tố chi tiết như được nói trong Tập luận, và²⁸⁵ các Luận khác.

viii. Về sự bao hàm lẫn nhau của mười hành: mỗi một hành trong mười hành đều bao hàm các hành còn lại, vì hỗ tương tùy thuận. Y nơi sự tu tập của hành trước mà dẫn khởi hành sau. Về phương diện này hành trước bao hàm hành sau, vì hành sau tùy thuộc hành trước. Hành sau không bao hàm hành trước, vì hành trước không tùy thuộc hành sau.

Y nơi sự tu tập hành sau mà duy trì và làm thanh tịnh hành trước. Về phương diện này, hành sau bao hàm hành trước, vì duy trì và thanh tịnh hành trước. Hành trước không bao hàm hành sau, vì không duy trì và làm thanh tịnh hành sau.

Nếu y theo thuần và tạp mà tu tập, các hành quan hệ với nhau trong bốn trường hợp.²⁸⁶ ix. Cac thắng hành thật sự có mười nhưng chỉ nói sáu, nên biết, bốn ba-la-la-mật cuối được bao hàm trong ba-la-mật thứ sáu. Triển khai thành mười, thứ sáu chỉ còn thuộc về trí vô phân biệt. Bốn còn lại đều là trí hậu đắc, vì lấy thế tục làm đối tượng.

x. Quả của mười thắng hành, về hữu lậu, có bốn, trừ quả ly hệ. Vô lậu, có bốn, trừ quả dị thục.

Nhưng có nơi nói, đủ cả năm quả.²⁸⁷

Đó là nói theo phương diện hoặc tư trợ lẫn nhau, hoặc kết hợp cả hai.²⁸⁸ xi. Mười thắng hành và ba học bao hàm lẫn nhau. Giới học có ba: 1. Luật nghi giới, chân chính tránh xa những pháp cần tránh xa. 2. Nhiếp thiện pháp giới, chân chính tu chứng pháp cần được chứng. 3. Nhiêu ích hữu tình giới: chân chính lợi lạc hết thảy hữu tình.

Điều này, cùng với Nhị thừa, có cộng và bất cộng, sâu xa, rộng lớn, như được nói ở nhiều nơi khác.²⁸⁹ Định học có bốn: 1. Đại thừa quang minh định,²⁹⁰ vì định này phát ra ánh sáng trí tuệ rọi sáng lý, giáo, hành, và quả của Đại thừa. 2. Tập phước vương định, vì định này tích tập một cách tự tại vô biên phước như thế lực của vua không gì có thể sánh ngang bằng. 3. Hiền thủ định, vì đinh này thủ hộ pháp hiền thiện thế gian và xuất thế gian. 4. Kiện hành định, vì đây là sở hành của Phật, Bồ tát, và các hữu tình đại dũng kiện. Sở duyên, đối trị kham năng, dẫn phát và tác nghiệp của bốn định này như được nói ở nơi khác.²⁹¹ Tuệ học có ba: 1. Tuệ vô phân biệt thuộc gia hành. 2. Tuệ vô phân biệt thuộc căn bản. 3. Tuệ vô phân biệt thuộc hậu đắc. Tự tính, sở y, nhân duyên, sở duyên, và hành của ba tuệ này như được nói ở nhiều nơi khác.²⁹² Về ba tuệ này, trong hai giai vị đầu có chủng tử của vả ba; trong gia hành chi có hiện hành. Trong thông đạt vị, có hiện hành của hai tuệ, chúng tử đủ ba. Vì trong kiến đạo vị không có gia hành.²⁹³ Trong tu tập vị, bảy địa về trước, hoặc chủng tử, hoặc hiện hành, đểu đủ cả ba tuệ. Địa thứ tàm trở đi, hiện hành có hai,²⁹⁴ chủng tử có ba. Vì vô công dụng đạo trái với gia hành. Và vì ở đây mội tiến thú đều cần đến hậu đắc²⁹⁵ mà trong vô lậu quán nó hiện khởi một cách tự nhiên. Trong cứu cánh vị hiện hành và chủng tử đều có hai, vì hiện hành và chủng tử của gia hành đều đã xả.

Về sự bao hàm theo tự tính, giới chỉ bao hàm giới, định bào hàm tĩnh lự, tuệ bao hàm năm ba-la-mật cuối. Nêu là trợ bạn, thảy đều bao hàm lẫn nhau đủ cả.

Về bao hàm theo dụng, giứo bao hàm ba ba-la-mật đầu, vì đó là tư lưong, tự thể và quyên thuộc. Định bao hàm tĩnh lự. Tuệ bao hàm năm hành cuối. Tinh tấn bao hàm ba cả ba học, vì sách lệ khắp cả ba. Về bao hàm theo phương diện hiển thị, giới bao hàm bốn hành đầu trong đó ba như đã nói, vì thủ hộ. Định bao hàm tĩnh lự. Tuệ bao hàm năm hành sau.

xii. Hiện hành và chủng tử Mười hành vị này, trong năm giai vị đều có đủ. Trong tu tập tập vị, hành tướng của chúng rõ ràng nhất. Nhưng trong hai giai vị đầu, nơi Bồ tát hạng đốn ngộ chủng tử thông cả hai, hữu lậu và vô lậu; hiện hành duy chỉ hữu lậu. Nơi Bồ tát hạng tiệm ngộ hoặc chủng tử hoặc hiện hành đều thông cả hai, hữu lậu và vô lậu, vì đã được được vô lậu quán về sinh không. Trong thông đạt vị, chủng tử thông ca hai, hữu lậu và vô lậu; hiện hành duy chỉ vô lậu. Trong tu tập vị, bảy địa về trước, chủng tử và hiện hành thông cả hữu lậu và vô lậu;

từ địa thứ ta,f trở đi chủng tử thông cả hai, hiệnhành duy chỉ vô lậu. Trong cứu cánh vị, hoặc hiện hành, hoặc chủng tử, thảy đều duy chỉ vô lậu.

xiii. mười ba-la-mật trong giai đoạn tu nhân, có ba tên gọi;1. Viễn ba-la-mật-đa, trong vô số kiếp thứ nhất, bấy giờ thế lực bố thí các thứ còn yếu, bị phiền não chế ngự chứ chưa chế ngự được chúng, do đó phiền não hiện hàn mà không hay biết. 2. Cận ba-la-mật-đa, trong vô số kiếp thứ hai, bấy giờ thế lực của thí v.v. dần dần lớn mạnh, không bị phiền não chế ngư mà trái lại có thể chế ngự chúng, do đó, chỉ với cố ý phiền não mới hiện hành. 3. Đại ba-la-mât-đa, trong vô số kiếp thứ ba, bấy giờ thế lực của thí v.v. càng lúc càng lớn mạnh có thế rốt ráo trấn phục hết thảy các phiền não, do đó mà phiền não vĩnh viễn không hiện hành, nhưng còn một lớp mỏng hiền hành và chủng tử của sở tri chướng cùng với chủng tử phiền não nên chưa đến đạt cứu cánh.

Ý nghĩa sai biệt của mười thắng hành như vậy thật vô biên, nhưng e rằng văn tự rườm rà dễ sinh chán cho nên chỉ lược thuật những điểm chính.

Mười thằng hành tuy thật sự được tu tập cả trong mười địa, nhưng tuy theo hành tướng trổi bật mà mỗi địa tu một hành.

Sự thực hành của mười đia mặc dù là có có vô lượng môn, nhưng tất cả được bao hàm trong mười đáo bỉ ngạn ấy.

4. Mười trọng chướng

Về mười trọng chướng:

1. Chướng bởi dị sinh tính.²⁹⁶

Trong hai loại chướng, những gì hiện khởi do bởi phân biệt, y theo chủng tử của nó lập làm dị sinh tính. ²⁹⁷ Hàng Nhị thừa khi kiến đạo hiện tiền duy chỉ đoạn trừ một loại chủng tử²⁹⁸ goi là thủ đắc Thánh tính.²⁹⁹ Hàng Bồ tát khi kiến đạo hiện tiền đoạn trừ đủ cả chủng tử của hai chướng được nói là thủ đắc Thánh tính.

Khi cả hai loại chân kiến đạo hiện tiền,³⁰⁰ chủng tử của hai loại chướng ấy tất không thành tựu.³⁰¹

Cũng như sáng và tối nhất định cùng sinh một lúc,³⁰² như sự cao thấp của hai đầu cán cân, các pháp trái nghịch nhau, theo lý, tất cũng như vậy. Do đó, ở đây không phạm khuyết điểm là hai tính – dị sinh tính và thánh tính, cùng tồn tại.³⁰³ Nếu trong vô gián đạo, chủng tử phiền não đã không còn, vậy cần gì phải khởi giải thoát đạo?³⁰⁴ Vì tâm trong kỳ gian đoạn hoặc và chứng diệt khác biệt.

Vì để xả phần thô trọng của phẩm phiền não ấy. Trong vô gián đạo tuy không có chủng tử phiền não, nhưng chưa xả bỏ được tính khó sử dụng của nó. Để loại bỏ tính chất này mà khởi vô gián đạo, và chứng trạch diệt vô vi của phẩm ấy.

Mặc dù khi kiến đạo phát sinh thì cũng đoạn trừ các nghiệp quả dẫn đến ác thú, nhưng ở đây chỉ nói đến cái làm sinh khởi phiền não là căn bản.

Do ý nghĩa này, trong sơ địa nói đến đoạn trừ hai sự ngu và phần thô trọng của chúng: 1. Ngu chấp trước ngã pháp, tức trong đay là chướng bởi dị sinh tính. 2. Ngu ác thú tạp nhiễm, tức là các nghiệp quả dẫn đến ác thú các thứ.

Nên biết, những gì thuộc phẩm loại đều được gọi tổng quát là ngu.³⁰⁶ Các địa sau theo³⁰⁵ đây mà giải thích. Hoặc ở đó chỉ nói đến hai hại loại ngu cùng khởi với phảm loại chướng lợi và độn.³⁰⁷ Từ thô trọng được nói ở đó chỉ cho chủng tử của hai loại ngu ấy, hoặc chỉ cho tính khó sử dụng³⁰⁸ phát sinh bởi hai loại ngu ấy.

Như nói, nhập định thứ hai đoạn khổ căn.³⁰⁹ Khổ căn bị đoạn được nói đó tuy không phải là hiện hành và chủng tử nhưng được nói là thô trọng, ở đay cũng vậy. Các từ thô trong trong các đoạn sau cũng theo đây mà giải thích.

Mặc dú cái bị đoạn ở sơ địa thật sự thông cả hai chướng, song với chướng bởi dị sinh tính cốt ý nhắm vào sở chướng. Vì được nói rằng³¹⁰ mười vô minh không mang bản chất nhiễm ô. Vô minh tức là ngu thuộc phẩm loại mười chướng. Nhị thừa cũng có thể đoạn phiền não chướng, vì là cộng thông. Nhưng đó không phải là điều được nói ở đây.

Lại nữa, vô minh không nhiễm ô được nói đến duy chỉ căn cứ vào tính chất tu sở đoạn trong mười địa. Mặc dù trong sơ địa này phiền não cũng bị trấn áp, phần thô trọng của nó bị đoạn, nhưng đây không phải là ý chính. Vì không đoạn tùy miên, cho nên đây không đề cập.³¹¹ Theo lý, thật sự sơ địa trong giai đoạn tu đạo cũng đoạn một phần sở tri chướng câu sinh, nhưng ở đây chỉ nói tối sơ đoạn; sự đoạn trừ trong chín địa tiếp theo, chuẩn theo đây, nên biết.

Trong các thời trụ địa, mãn địa,³¹² thời gian kéo dài đã rất lâu, theo lý cần phải tiến tới đoạn trừ những thứ chướng cần đoạn trừ. Nếu không vậy, đạo trong ba thời³¹³ hẵn không khác nhau.

Do đó nói rằng Bồ tất sau khi đã đắc hiện quán, lại ở trong giai đoạn tu đạo của mười địa duy chỉ tu đạo vĩnh viễn diệt trừ sở chướng, nhưng lưu lại phiền não chướng để trợ nguyện thọ sinh.³¹⁴ Không phải như Nhị thừa vội vã đi vào viên tịch. Cho nên, trong tu đạo vị không đoạn phiền não, cố ý cho đến khi thành Phật thì mới đồng loạt đoạn trừ. 2. Chướng bởi tà hành.³¹⁵

Một phần câu sinh trong sở tri chướng, và ba nghiệp ngộ phạm được phát đọng bởi nó. Nó chướng ngại cực tịnh thi-la của nhị địa. Khi vào nhị địa, nó bị vĩnh viễn đoạn trừ. Do đây, nhị địa được nói là đoạn hai ngu và phần thô trong của chúng: 1. ngu khiến ngộ phạm vi tế, tức trong đây một phần câu sinh. 2. Ngu dẫn đến nhiều nghiệp khác nhau, tức ba nghiệp ngộ phạm được phát động bởi nó.³¹⁶ Hoặc là ngu phát khởi nghiệ, và ngu không hiểu rõ nghiệp.

3. Chướng bởi ám độn. Một phần câu sinh của sở tri chướng, khiến lãng sót pháp được nghe, tư duy, tu tập.³¹⁷ Nó chướng ngại thắng định, tổng trì của tam địa và ba tuệ thù thắng được phát khởi bởi những pháp này. Khi vào tam địa, nó vinh viễn bị đoạn trừ.

Do đây tâm địa được nói là đoạn hai ngu và phần thô trọng của nó. 1. Ngu bởi dục tham, tức trong đây nólà cái chướng ngại các thắng định và tu tuệ. Vì trước kia nó phần nhiều cùng hoạt động với dục tham nên nói là ngu bởi dục tham. Nay đắc thắng định và tu sở thành, nó đã vĩnh viễn bị đoạn trừ, dục tham theo đó bị trấn áp, vì từ vô thủy dục thâm y nơi nó mà hoạt động. 2. Ngu dối với sự viên mãn văn trì đà-la-ni, tức trong đây nó là cái chướng ngai tổng tri, văn tuệ và tư tuệ.

4. Chướng bởi hiện hành phiền não vi tế.^{318 319} Một phần câu sinh trong sở tri chướng, thuộc thân kiến v.v.³²⁰ câu hữu với thức thứ sáu. Vì thuộc tối hạ phẩm, vì duyên đối tượng mà không tác ý, vì từ lâu xà thường hiện hành theo thân. Nó chướng ngạipháp bồ-đề phần trong địa thứ tư. Kho nhập tứ địa, nó vĩnh viễn bị đoạn trừ. Từ xa xưa nó phần nhiều nó cũng hiện khởi như là đồng thể phiền não chấp ngã kiến các thứ phát sinh một cách tự nhiên trong thức thứ sáu, do đó gọi nó là phiền não. Ở đay trong địa thứ tư, pháp bồ-đề phần vô lậu đã đạt được, nó liên bị vĩnh viễn bị đoạn trừ.

Ngã kiến các thứ ấy cũng vĩnh viễn không hiện hành.

Trong sơ địa thực hành thí, nhị địa thực hành giới, tam địa hành thực tu, hành tướng đồng với thế gian;³²¹ trong tứ địa tu, đạt được pháp bồ-đề phần bấy giờ mới gọi là xuất thế, do đó hai loại thân kiến³²² vĩnh viễn bị đoạn trừ.

Làm sao biết nó (thân kiến) cùng khởi với thức thứ sáu? Vì chấp ngã kiến các thứ trong thức thứ bảy trái nghịch với tính và tướng vô lậu đạo, do đó từ bát địa trở đi mới vĩnh viễn không hiện hành. Thất địa trở về trước nó vẫn còn hiện khởi, vì làm chỗ tựa cho các phiền não khác. Một đằng thô, một đằng vi tế, ³²³ sự trấn áp có trước có sau, do đó nó tương ưng với thức thứ sáu. Nói thân kiến các thứ là cũng bao gồm cả định ái, pháp ái thuộc sở tri chướng vô thủy. Định ái và pháp ái này trong tam địa còn phát triển, cho đến nhập tứ địa mới bị đoạn trừ viĩnh viễn, vì pháp bồ-đề phần đắc biệt trái nghịch với chúng.

Do ý nghĩa này, tứ địa được nói là đoạn hai ngu và phần thô trọng của chúng: 1. Ngu bởi đẳng chí, tức trong đay nói câu hành với định ái. 2, Ngu bởi pháp ái, tức trong đay nói câu hành với pháp ái. Hai ngu thuộc trong sở tri chướng bị đoạn cho nên phiền não hai ái cũng viĩnh viễn không hiện hành.

5. Chướng bởi niết-bàn hạ thừa.³²⁴

Một phần câu sinh trong sở tri chướng, khiến nhàm chán sinh tử mà ước muốn đạt đến niết-bàn, đồng với sự chán ghét khổ mà mong cầu tịch diệt của Nhị thừa. Nó chướng ngại vô sai biệt đạo³²⁵ trong địa thứ năm. Khi nhập ngũ địa nó mới vĩnh viễn bị đoạn. Do ý nghĩa này ngũ địa được nói là đoạn hai thứ ngu và phần thô trọng của chúng: 1. Ngu bởi thuần tác ý quay lưng sinh tử, tức trong đây nói sự nhàm chán sinh tử. 2. Ngu bởi thuần tác hướng niết-bàn, tức trong đây nói sự mong cầu đạt niết bàn.

6. Chướng bởi thô tướng hiện hành. Một phần câu sinh trong sở tri chướng, chấp có hiện hành của hành tướng thô của nhiễm tịnh. Nó chướng ngại vô nhiễm tịnh đạo trong địa thứ sáu. Khi nhập địa thứ sau, nó vĩnh viễn bị đoạn trừ. Do ý nghĩa này. địa thứ sáu được nói là đoạn trừ hai thứ ngu: 1. Ngu bởi quán sát sự lưu chuyển của các hành, tức trong đây nói chấp có nhiễm, vì sự lưu chuyển của các hành thuộc phần nhiễm.³²⁶ 2. Ngu bởi hiện hành nhiều với tướng, tức trong đây nói chấp có tịnh. ³²⁷ Do chấp thủ tướng tịnh. nên thực hành nhiều nơi quán tướng mà chưa thể có nhiều thời gian trụ trong quán vô tướng.

7. Chướng bởi hiện hành tế tướng.³²⁸

Một phần câu sinh trong sở tri chướng, chấp có hiện hành của tướng vi tế của sinh sinh diệt.³²⁹ Nó chướng ngại diệu vô tướng đạo trong địa thứ bảy. Khi nhập địa thứ nảy, nó vĩnh viễn bị đoạn trừ. Do đây, địa thứ bảy được nói là đoạn hai thứ ngu và phần trọng trọng của nó: 1. Ngu bởi hiện hành tướng vi tế, tức trong đây nói chấp có sinh, vì chấp thủ tướng sinh vi tế của sự lưu chuyển. 2. Ngu bởi thuần tác ý cầu vô tướng, tức trong đây nói chấp thủ có diệt vì vẫn còn chấp thủ tướng diệt vi tế của hoàn diệt. Tác ý cần cầu thuần nơi vô tướng thì chưa thể phát khởi thắng hành trong không.³³⁰ 8. Chướng bởi tác gia hành trong vô tướng. Một phần câu sinh trong sở tri chướng, khiến sự quán vô tướng không được phát khởi một cách tự nhiên. Trong năm địa đầu, phần lớn quán hữu tướng, ít quán vô tướng. Trong địa thứ sau, quán hữu tướng ít mà phần lớn quán vô tướng. Trong địa thứ bảy, thuấn quán vô tướng. Tuy thường xuyên tiếp nối liên tục nhưng vẫn còn có gia hành. Do trong vô tướng còn có gia hành nên chưa thể hiện tướng và quốc độ một cách tự nhiên. Gia hành như vậy chướng ngại vô công dụng đạo trong địa thứ tám. Do đó khi vào được dịa thứ tám nó vĩnh viễn bị đoạn trừ. Do nó vĩnh viên viễn bị đoạn mà đạt được hai tự tại.³³¹ Do vậy, bát địa được nói là đoạn hai ngu và thô trong của nó: 1. Ngu bởi có dụng công trong vô tướng. 2. Ngu đối với sự tự tại nơi tướng, vì khiến cho không được tự tịa trong tướng, và vì điều này một phần bao hàm quốc độ và thân tướng.

Bát địa trở lên, thuần vô lậu đọa phát khởi một cách tự nhiên, do đó, phiền nào thuộc cả ba giới vĩnh viễn không hiện hành. Nhưng sở tri chướng vi tế trong thức thứ bảy vẫn còn có thể hiện hành, vì quả và trí của sinh không³³² không trái nghịch với nó.

9. Chướng bời không muốn hành lợi tha.Một phần câu sinh trong sở tri chướng, khiến không muốn cần hành trong sự nghiệp vì lợi lạc hữu tình, mà chỉ muốn tu hành vì lợi ích của mình. Nó chướng ngại bốn vô ngại giải³³³ trong địa thứ chín. Khi vào địa thứ chín, nó vĩnh viễn bị đoạn trừ.

Do vậy, địa thứ chín được nói là đoạn hai ngu và thô trọng của nó: 1. Ngu đối với sự tự tại nơi đà-la-ni của vô lượng pháp được thuyết, vô lượng danh, cú, âm tiết, và hậu hậu huệ biện. (a) Tự tại nơi đà-la-ni³³⁴ của vô lượng pháp được thuyết, đó là nghĩa vô ngại giải; là sự tổng trì một cách tự tại đối với điều được thuyên giải, vì hết thảy nghĩa xuất hiện trong một nghĩa. (b) Tự tại nơi đà-la-ni của vô lượng danh, cú, âm tiết, đó là pháp vô ngại giải; là sự tổng trì tự tại đối với công cụ thuyên giải, vì hết thảy danh, cú, âm vận xuất hiện trong từng danh, cú, âm vận. (c) Tự tại nơi đà-la-ni của hậu hậu tuệ biện,³³⁵ đó là từ vô ngại giải; là sự tổng trì tự tại đối với sự huấn thích thanh vậnnày tiếp theo thanh vận khác,³³⁶ vì hết thảy âm thanh xuất hiện trong một âm thanh.³³⁷ 2. Ngu biện tài tự tại.

Biện tài tự tại tức là biện vô ngại giải, vì khéo léo biết rõ cơ nghi mà thuyết pháp một cách thiện xảo.

Sự ngu chướng ngại bốn tự tại này, thảy đều được kể trong loại chướng của địa thứ chín. 10. Chướng bởi chưa tự tại trong các pháp. Một phần câu sinh trong sở tri chướng, khiến cho không được tự tại trong các pháp. Nó chướng ngại pháp trí như đám mây lớn, những điều được hàm tàng và những sự nghiệp cần thực hiện, trong địa thứ mười. Khi nhập địa thứ mười, nó vĩnh viễn bị đoạn trừ.

Do ý nghĩanày, địa thứmười được nói là đoạn hai ngu và thô trọng của nó: 1. Ngu đại thần thông, tức trong đây nói là chướng ngại sự nghiệp cần được thực hiện. 2. Ngu ngộ nhập bí mật vi tế, tức trtong đây nói là chướng nại pháp trí như đám mây lớn, và điều được hàm tàng.

Trong đia này tuy đạt được tự tại trong các pháp nhưng còn sót chướng nên chưa được gọi là tối cực. Tức là còn có sở tri chướng vi tế thuộc loại câu sinh và chủng tử phiền não tồn tại tự nhiên. Khi Kim cang dụ định hiện tiền, tất cả đều nhất loạt bị đoạn trừ mà nhập

Như Lai địa.

Do ý nghĩa này, Phât địa được nói là đoạn hai ngu và thô trọng của nó: 1. Ngu với sự dính mắc cực kỳ vi tế của tất cả đối tượng sở tri, tức trong đây nói là sở tri chướng vi tế.

2. Ngu với chướng ngại cực kỳ vi tế, tức trong đây nói là chủng tử của hết thảy phiền não tồn tại tự nhiên.

ngại giải của Bồ tát. 4. Trí không thối chuyển của Bồ-tát, y chỉ trên tu mà được tác thành, không bị trệ ngại, trong tất cả phân tích phẩm loại của hết thảy pháp. Đó là biện vô ngại giải của Bô-tát. Tập luận 7 tr.

691a27: bốn vô ngại giải (catasraḥ pratisaṃvidaḥ): 1. Pháp vô ngại giải (dharmapratisaṃvid), y chỉ tĩnh lự, trong tất cả dị danh của pháp, tinh thông không bị trệ ngại (sarvadharmaparyāyeṣu avyāghātasamṛddhau), hoặc định hoặc tuệ, và các tâm, tâm sở tương ưng. 2. Nghĩa vô ngại (arthapratissaṃvid), y chỉ tĩnh lự, trong tướng và ý thú, tinh thông không trệ ngại (laṣaṇe abhiprāye cāvyāghātasamṛddhau), hoặc định hoặc tuệ, và các tâm, tâm sở tương ưng. 3. Từ vô ngại (niruktipratisaṃvid), y chỉ tĩnh lự, trong các phương ngữ, tục ngữ, huấn thích từ, tinh thông không trệ ngại (janapadabhāṣāyām anuvyavahāre dharmanirvacane ca avyāghātasamṛddhau), hoặc định hoặc tuệ, và các tâm, tâm sở tương ưng. 4. Biện vô ngại (pratibhānapratisaṃvid), y chỉ tĩnh lự, trong những sai biệt của các pháp, tinh thông không trệ ngại, hoặc định hoặc tuệ, và các tâm, tâm sở tương ưng. Nhiếp luận (Vô Tính) 7 tr. 424b21: Do pháp vô ngại, tự tại hiểu rõ tất cả pháp cú. Do nghĩa vô ngại, tự tại thông suốt hết thảy nghĩa lý. Do từ vô ngại, tự tại phân biệt hết thảy ngôn từ. Do biện vô ngại, khắp trong cae mười phương tùy thích Cho nên, Tập luận nói, khi chứng đắc bồ-đề nhất loạt đoạn trừ phiền não và sở tri chướng, thành A-la-hán và thành Như Lai, vì chứng đại niết-bàn, và đại bồ-đề. Mười một loại chướng trên đây được bao hàm trong hai chướng.

Trong loại phienè não chướng, chủng tử thuộc kiến sở đoạn bắt đầu được đoạn trừ bởi kiến đạo trong Hoan hỷ địa. Phiền não hiện khởi thuộc loại chướng này đã bị trấn áp trước khi chứng nhập địa. Chủng tử thuộc tu sở đoạn, khi Kim cang dụ định hiện tiền, tất cả nhất loạt bị đoạn trừ. Hiện khởi của lọai chướng này đã bị trấn áp dần dần trược khi chứng nhập địa. Từ sơ địa trở đi, nó mới hoàn toàn bị áp chế khiến cho vĩnh viễn không hiện hành như A-la-hán. Trong bảy địa đầu, do cố ý, nó tuy co khi tạm thời hiện khởi, nhưng không gây tác hại. Bát địa trở lên nó mời hoàn toàn không hiện hành.

Trong sở tri chướng, chunngr tử thuộc kiến sở đoạn bắt đầu bị đoạn trừ bởi kiến đạo trong Hoan hỷ địa. Hiện khởi phiền não thuộc loại chướng này đã bị trấn áp trước khi chứng nhập địa. Chủng tử thuộc tu sở đoạn lần lượt đoạn diệt trong mười địa. Cho đến khi Kim cang dụ định hiện tiền nó mới vĩnh viễn bị đoạn tận. Hiện khởi thuộc loại chướng này bị áp chế dẫn trước khi chứng nhập địa, cho đến địa thứ mười mới hoàn toàn bị áp chế vĩnh viễn.

Từ bát địa trở lên, những gì câu hành với thức thứ sáu không còn hiện hành, vì dòng tương tục của tâm và quả của quán vô lậu ³³⁸ trái nghịch với nó. Những gì câu hữu với thức thứ bảy vẫn còn có thể hiện hành. Cho đên lúc khởi trí và quả của pháp không chúng mới bị trấn áp.

Năm chuyển thức đầu dù nếu chưa được chuyển y, do sự trấn áp bởi vô lậu ³³⁹ mà chướng không hiện khởi.

Mặc dù ở tu đạo, trong mười địa thảy đều không đoạn diệt chủng tử của phiền não, nhưng phần thô trọng của chúng cũng dần dần bị đoạn diệt. Do ý nghĩa này mà nói rằng mỗi một thô trong của hai chướng đều có ý nghĩa đoạn trừ trong ba trụ.

Mặc dù trong các giai vị đều có đoạn thô trọng, nhưng trong ba giai vị này hiện nhiên³⁴⁰ nhất nên đặc biệt đề cập. Tiệm và đốn trong sự đoạn trừ chủng tử hai chướng như thế nào?

Câu hành với thức thứ bảy: (a) Chủng tử phiền não chướng, khi đạt được quả vị vô học của ba thừa, trong một sát-sa đoạn trừ nhất loạt (đốn) cả ba giới. (b) Chủng tử sở tri chướng, khi thành Phật, trong một sát-na tất cả đoạn trừ nhất loạt (đốn), vì chúng hiện khởi nội tại một cách tự nhiên, không phân biệt thô và tế.

Câu hành với sáu thức còn lại: (a.) Chủng tử phiên não chướng, thuộc kiến sở đoạn, (a.1) trong chân kiến đạo thuộc giai đoạn kiến đạo của ba thừa tất cả nhất loạt đoạn trừ.³⁴¹

(a.2)

Thuộc tu sở đoạn, tùy theo sự thích hợp. Với một loại, chín phẩm thuộc ba giới chín địa, được đoạn riêng biệt lần lượt từng phẩm một bởi Nhị thừa. ³⁴² Với một loại, ba giới chín địa họp thành một tụ, chia thành chín phẩm; Nhị thừa đoạn riêng từng phẩm.³⁴³ Bồ tát cần phải khởi Kim cang dụ định, trong một sát-na, nhất loạt đoạn trừ tất cả ba giới. (b) Chủng tử sở tri chướng, trong sơ địa, sơ tâm đốn đoạn tất cả kiến sở đoạn. Về tu sở đoạn, sau đó trong mười địa, trong tu đạo vị, lần lượt đoạn trừ, cho đến khi chính thức khởi Kim cang dụ định trong một sát-na mới đoạn trừ toàn bộ, duyên đến đối tượng cả trong và ngoài, cả thô và tế, vì phẩm loại sai biệt có rất nhiều.

Hàng Nhị thừa độn căn, khi lần lượt đoạn chướng, tất nhiên riêng biệt khởi vô gián, giải thoát. Với gia hành, thắng tiến, hoặc cá biệt hoặc tổng hợp.³⁴⁴ Bồ tát lợi căn trong giai đoạn lần lượt đoạn chướng không cần thiết phải khởi vô gián và giải thoát riêng biệt, vì trong từng sát-na, sát-na, đều có thể đoạn và chứng. Bốn đạo, kể từ gia hành, mỗi sát-na tùy theo đối chiếu trước sau mà có thể có đủ tất cả các đạo.³⁴⁵

5. Mười chân như

Mười chân như:³⁴⁶ 1. Biến hành chân như. Đây là chân như được hiện thị bởi hai không. Vì không một pháp nào mà trong đó nó không phổ biến.³⁴⁷ 2. Tối thắng chân như. Đây là chân như có vô biên phẩm đức. Vì nó tối thắng trong hết thảy pháp.³⁴⁸ 3. Thắng lưu chân như. Đây là chân như mà từ đó giáo pháp tuôn chảy. Vì nó cực tôn thắng đối với các giáo pháp khác.³⁴⁹ 4. Vô nhiếp thọ chân như. Đây là chân như không hệ thuộc bất cứ cái gì. Vì nó không phải là thủ làm sở y cho ngã chấp.³⁵⁰ 5. Loại vô biệt chân như. Đây là chân như không có sai biệt về loại. Vì không có dị biệt loại như mắt v.v.

6. Vô nhiễm tịnh chân như. Đây là chân như mà bản tính là vô nhiễm. Vì không thể nói³⁵¹ về sau mới trở thành tịnh.³⁵² 7. Pháp vô biệt chân như. Đây là chân tuy có nhiều giáo pháp, được an lập qua nhiều phương diện khác nhau, nhưng không có sự dị biệt.³⁵³ 8. Bất tăng giảm chân như. Đây là chân như lìa ngoài tăng giảm chấp, vì không tùy theo nhiễm tịnh mà có tăng giảm.³⁵⁴ Đây cũng gọi là tướng độ tự tại sở y chân như – chân như làm sở cho tự tại thân tướng và quốc độ. ³⁵⁵ Tức là nếu chứng đắc chân như này thì tùy ý mà tự tại hiện thân tướng và hiện quốc độ. 9. Trí tự tại sở y chân như – chân như làm sở y cho sự tự tại của trí. Nếu chứng chân như này thì tùy ý mà tự tại đạt được vô ngại giải.³⁵⁶ 10. Nghiệp tự tại đẳng sở y chân như – chân như làm sở y cho sự tự tại của nghiệp, v.v. Nếu chứng đắc chân như này thì có thể tự tại khắp tất cả đối với thần thông, tác nghiệp, tổng trì, định môn.³⁵⁷ Tuy chân như tính thật sự không có sự sai biệt nhưng tùy theo phẩm đức ưu thắng mà lập thành mười loại.

Mặc dù trong sơ địa đã đạt được tất cả nhưng sự chứng hành chưa được viên mãn, do được thành lập cho được viên mãn trong mỗi mỗi địa về sau.