Thành Duy Thức Luận

(4) Tương ưng năm thọ

Có ý kiến nói ố tác tương ưng ưu, xả, vì trong nó chỉ có trạng thái buồn rầu⁴⁰³, thông cả vô ký. Thụy miên cùng khởi với các thọ hỷ, ưu, xả, vì hành tướng của nó thông cả vui, buồn và trung dung. Tầm tứ tương ưng các thọ hỷ, xả, lạc, vì trong Sơ tĩnh lự ý có mặt với lạc.

Ý kiến khác nói bốn cái này cũng cùng khởi với khổ thọ nữa, vi trong cảnh thuần khổ ý cùng có mặt với khổ.

(5) Tương ưng biệt cảnh

Cả bốn đều có thể cùng khởi với năm biệt cảnh, vì hành tướng và sở duyên không chống trái nhau.

(6) Cùng khởi với thiện

Hối, miên chỉ có thể cùng khởi với mười thiện, vì hai thứ này chỉ có mặt trong Dục giới nên không có khinh an.⁴⁰⁴ Tầm, tứ có thể cùng khởi vởi cả mười một thiện, vi trong Sơ tĩnh lự chúng cùng khởi với khinh an.

(7) Tương ưng phiền não

Hối chỉ có thể tương ưng với vô minh (si), vì hành tướng của nó thô, mà tham các thứ thì vi tế. Thụy miên, tầm, tứ cùng có mặt với cả mười phiền não, vì cả hai loại không chống trái lẫn nhau.

(8) Tương ưng tùy phiền não

Hối và đại tùy có thể cùng khởi, vì không phải như mười tiểu tùy mà phẫn các thứ tự chủ động.⁴⁰⁵ Thụy miên, tầm, tứ có thể cùng khởi với cả hai mươi tiểu tùy, vì chúng có thể sinh khởi trong các trạng thái bất định như thụy miên vv.

(9) Ba tính

Cả bốn đều thông cả ba tính, vì cũng có thể truy hối tác nghiệp vô ký.

Có ý kiến nói, hai cái đầu chỉ thuộc sinh đắc thiện, vì hành tướng của chúng thô kém, và muội lược.⁴⁰⁶ Hai cái sau cũng thông cả gia hành thiện, vì trong (các huệ) do văn, tư, tu đều có tầm và tứ.⁴⁰⁷ Ý kiến khác nói hai cái đầu cũng có tính chất của gia hành thiện, vì trong các giai đoạn văn, tư có hối và miên. Ba cái sau thông cả vô ký tịnh và nhiễm.⁴⁰⁸ Ố tác không phải là nhiễm, vì có nhận thức thô và mạnh.

Trong bốn loại vô ký, hối chỉ có hai loại,⁴⁰⁹ vì hành tướng của nó thô và mạnh, không phải là quả của định. Miên trừ vô ký thứ tư, biến hóa tâm, vì nó không phải được dẫn sinh bởi định, và trong tâm do dị thục sinh cũng có thụy niên. Tầm, tứ trừ vô ký đầu, dị thục tâm, vì ở đó nhận thức của nó mờ kém không thể tầm cầu và tứ sát ý nghĩa của danh các thứ.

(10) Giới hệ

Ố tác và thụy miên chỉ có mặt trong Dục giới. Tầm và tứ có trong Dục và Sơ tĩnh lự; không có trong các địa pháp vì ở đó các pháp đều là diệu và tĩnh.⁴¹⁰ Có ý kiến nói, hối, miên không thể duyên lên địa trên, vì hành tướng của chúng thô, gần, và rất muội lược.

Khi sinh lên địa trên, hối, miên không hiện khởi xuống địa dưới. Tầm tứ, từ địa trên có thể khởi xuống địa dưới; từ địa dưới có thể khởi lên địa trên.

Ý kiến khác nói, hai cái đó cũng có thể duyên đối tướng của địa trên; như người có tà kiến hói hận vì tu tu định; hay trong mộng có thể duyên đến khắp các sự việc đã trải qua.⁴¹¹

(11) Ba học

Hối không thuộc vô học, vì ở đó nó bị xả bởi ly dục.⁴¹² Thụy miên, tầm và từ đều thông ca ba học. Các pháp thiện hữu vi nơi vị đang cầu giải thoát đều thuộc hữu học. Các pháp thiện hữu vi nơi vị đã học cứu cánh đều thuộc vô học.

(12) Ba đoạn

Hối, miên duy thông kiến và tu sở đoạn, vì hiện khởi do ảnh hưởng tà kiến các thứ. ⁴¹³ Vì chúng không phải được dẫn sinh trực tiếp bởi vô lậu đạo.⁴¹⁴ Và cũng không phải như ưu, do thiết tha mong cầu giải thoát.⁴¹⁵ Cái đã bị đoạn rối thì gọi là phi sở đoạn, cho nên thụy miên nơi bậc vô học thuộc phi sở đoạn.⁴¹⁶ Tầm và tứ tuy không thuộc chân vô lậu đạo,⁴¹⁷ nhưng có thể dẫn đến đó⁴¹⁸ và được dẫn sinh bởi đó,⁴¹⁹ cho nên thông cả kiến, tu và phi sở đoạn.

Có ý kiến nói tầm tứ là phi sở đoạn, trong năm pháp⁴²⁰ chúng chỉ thuộc phân biệt; vì Du-già nói chúng là phân biệt.⁴²¹ Ý kiến khác nói, cả hai cũng thuộc chính trí,⁴²² vì được nói chính tư duy là vô lậu.⁴²³

Vì chúng khiến cho tâm tầm cầu.⁴²⁴

Và vì được nói chúng là nhân của ngôn thuyết.⁴²⁵ Ở địa vụ chưa cứu cánh, chưa thể có nhận thức hoàn toàn về bệnh và thuôc, trong trí hậu đắc, khi thuyết pháp cho người khác nghe, tất phải nhờ đến tầm tứ, không giống như ở Phật địa, ở đó thuyết pháp mà không cần dụng công. Vì vậy, hai thứ này cũng thông cả vô lậu.

Tuy nói là tầm tứ tất nhiên là phân biệt, nhưng không nhất định nói chúng chỉ thuộc pháp thứ ba,⁴²⁶ vì trong hậu đắc chính trí cũng có phân biệt. Các vấn đề còn lại, chuẩn theo trên, như lý mà suy.

10. Tâm và tâm sở đồng dị

Các tâm sở trong sáu lớp như vây, ngoài tầm thể ra có tự tính riêng biệt của chúng không? Hay chúng chỉ là phần vị sai biệt của tâm? Nếu thế, có sai lầm gì? Cả hai đều sai lầm. Nếu tách rời tâm thể mà chúng có tự tính riêng biệt, tại sao Thánh giáo nói duy chỉ có thức?⁴²⁷ Lại nữa, tại sao nói “tâm đi xa, đi một minh”⁴²⁸ ? Tại sao nói, “nhiễm hay tịnh do tâm”,⁴²⁹ “con người là sáu giới”⁴³⁰?

Vã, làm sao thông với luận Trang nghiêm kinh? Như bài tụng ở đó nói: “Cho rằng tâm hiện tợ thành hai; cũng vậy, hiện tợ tham, vv. họăc hiện tọ tín vv.; pháp thiễnm và nhiễm không khác nhau.”⁴³¹ Nếu chúng chỉ là phần vị sai biệt của tâm, vì sao Thánh giáo nói tâm tương ưng, vì tương ưng tha tính chứ không tương tự tính? ⁴³² Lại nữa, vì sao nói, tâm và tâm sở cùng thời khởi như mặt trời với ánh sáng?⁴³³ Lại nữa, làm sao hội thông với luận Du-già? Luận nói: tâm sở không phải là tâm. Như bài tụng trong đó nói: “Năm chủng tính bất thành, nhầm sai biệt phần vị. Vì nhân duyên không khác. Mâu thuẫn với Thánh giáo.”⁴³⁴ Nên nói, ngoài tâm chúng có tự thể riêng biệt. Vì tính cách ưu thắng của tâm, nên nói

“Duy thức” vv. Tâm sở y nơi thế lực của tâm mà sinh, cho nên nói xuất hiện ảnh tợ như kia, tham, v.v.; chúng không phải là tâm.

Lại nữa, nóithức, tâm, cũng bao hàm cả tâm sở, vì luôn luôn cùng tương ưng.

Nói “duy thức” vv., và nói xuật hiện ảnh tợ như thế kia, đều không có gì sai lầm. Đây là y trên thế tục. Nếu y trên thắng nghĩa, tâm và tâm sở không tương tức cũng không tương ly. Các thức quan jhệ lẫn nhau, nên biết, cũng vậy. Đó là diệu lý Chân và Tục của

Đại thừa.

TIẾT 3: PHẦN VỊ HIỆN KHỞI CỦA SÁU THỨC

Đã nói xong các tâm sở tương ưng của sáu thức. Làm thế nào để biết các phần khởi hiện khởi của chúng?

Tụng nói:

依止根本識 五識隨緣現 如濤波依水 意識常現起 除生無想天 及無心二定 睡眠與悶絕 Y chỉ trên thức căn bản, năm thức hiện khởi tùy thuộc các duyên. Hoặc chúng khởi cùng lúc; hoặc chúng khởi riêng biệt. Như sóng y trên nước.

Ý thức luôn luôn hiện khởi, trừ sinh trời Vô tưởng, trong vô tâm, và hai thứ định, trong tình trạng ngủ say và ngất.⁴³⁵

Luận nói:

1. Thức hiện khởi

Thức căn bản, là thức a-đà-na.⁴³⁶ Vì nó là gốc rễ từ đó phát sinh các thức nhiễm và tịnh. Y chỉ, ⁴³⁷ sáu chuyển thứ đầu đều lấy thức căn bản làm sở y trực tiếp chung.

Năm thức, chỉ năm thức đầu; vì chủng loại tương tợ nên nói chung. Hiện khởi tùy thuộc các duyên, nêu rõ, chúng không thường xuyên hiện khởi. Duyên, chỉ tác ý, căn, cảnh các thứ, làm điểu kiện.

a. Năm thức

Năm thức, bên trong y chỉ bản thức, bên ngoài hòa hiệp với các duyên, như căn, cảnh các thứ, mới có thể hiện tiền.⁴³⁸ Do vậy, chúng cùng khởi, hay khởi riêng biệt, vì sự tụ hội của các điều kiện ngoại tại có khi đồng loạt, hoặc có khi lần lượt. Như sóng trên nước tùy theo duyên nhiều hay ít. Những thí dụ cho hiện tượng như vậy, chi tiết như được nói trong kinh.⁴³⁹ Do hành tướng của năm chuyển thức thô động, các duyên mà chúng cần không thường xuyên hội đủ, do đó ít khi khởi mà nhiều khi không khởi. Thức thứ sáu tuy cũng thô động, nhưng điều kiện cần cho nó không lúc nào không hội đủ. Chỉ khi nào gặp điều kiện vi nghịch nó mới không khởi.

Các thức thứ bảy và thứ tám có hành tướng vi tế, điều kiện mà chúng cần luôn luôn hội đủ, do đó không có điều kiện trở ngại nào khiến chúng tổng thể⁴⁴⁰ không vận hành. Vả lại, năm thức thân không có tư lự, hoạt động hướng ngoại, khi khởi cần hội đủ nhiều duyên, do đó thời gian gián đoạn thì nhiều, mà thời gian hiện hành thì ít.

b. Ý thức

Ý thức thứ sáu tư lự độc lập, hoạt động hướng nội, không cần hội đủ nhiều điều kiện, nên thường xuyên hiện khởi, chỉ trừ trong năm trạng thái. Vì vậy, thời gian gián đoạn của nó thì ít, mà thời gian hiện khởi thì nhiều. Do ý nghĩa này nên không nói “hiện khởi tùy thuộc các điều kiện.”

2. Vô thức

Năm trạng thái ấy là gì?

a. Vô tưởng thiên

Vô tưởng thiên: tu định vô tưởng, nhàm chán tưởng thô; do ảnh hưởng này, sinh vào trời ấy, trấn áp các tâm và tâm sở không thường xuyên hiện hành, ⁴⁴¹ trong đó, tưởng dẫn đầu trong những thứ bị diệt, do đó gọi là vô tưởng thiên.⁴⁴² Do đó, sáu chuyển thức đều bị cắt nơi đây.

Có giải thích nói,⁴⁴³ chư thiên ở đây thường trực không có sáu thức, vì Thánh giáo⁴⁴⁴ nói chư thiên này không có chuyển thức. Và cũng nói rằng ở đó chỉ có chi hữu sắc.⁴⁴⁵ Lại cũng nói rằng, ở đó thuộc địa vô tâm.⁴⁴⁶ Giải thích khác nói,⁴⁴⁷ chư thiên này trong trạng thái sắp mạng chung cần phải khởi chuyển thức rồi sau đó mới mạng chung.⁴⁴⁸ Vì ở đó tất yếu phải phát khởi ái nhuận sinh cho hạ giới. Luận Du-già nói, sau đó, khi tưởng đã sinh, các hữu tình ấy chết mất khỏi nơi đó.⁴⁴⁹ Thế nhưng, nói rằng không có chuyển thức, ấy là y cứ theo trường kỳ mà nói, chứ không phải hoàn toàn không có.

Giải thích khác nói,⁴⁵⁰ khi sinh cũng có chuyển thức. Vì ở trung hữu ⁴⁵¹ tất khởi phiền não nhuận sinh.⁴⁵² Như nơi khác,⁴⁵³ tối sơ bản hữu ⁴⁵⁴ tất có chuyển thức. Luận Du-già nói, nếu sinh vào cõi kia, ở đó chỉ có nhập chứ không có khởi. Khi có tưởng sinh khởi, ở đó chết.⁴⁵⁵ Nếu ở đó tối sơ bản hữu không có chuyển thức, sao có thể nói là nhập? Trước không, sau có, thế mới gọi là nhập.

Quuyết trạch phần⁴⁵⁶ nói, sự diệt của tâm và tâm sở thuộc sinh đắc⁴⁵⁷ được gọi là vô tưởng.

Đại ý câu nói này cho thấy rằng ở đó tối sơ bản hữu có chuyển thức dị thục sinh⁴⁵⁸ tạm thời khởi, nhưng do ảnh hưởng của nhân duyên đời trước nên sau đó không sinh nữa. Do đây mà phần vị sai biệt⁴⁵⁹ của vô ký dị thục được dẫn khởi, trạng thái sai biệt ấy được gọi là vô tưởng. Như hai định được dẫn sinh bởi thiện nên chúng được nói là thiện.⁴⁶⁰ Nếu không như thế, chuyển thức nhất thiết không hiện hành,⁴⁶¹ làm sao có thể nói duy chỉ sinh đắc diệt?⁴⁶² Cho nên, ở đó, trong trạng thái tối sơ, chuyển thức⁴⁶³ tạm thời khởi. Chư thiên này chỉ ở trong tĩnh lự thứ tư.⁴⁶⁴

Vì tưởng trong các bậc dưới thì thô động nên khó có thể cắt đứt. Còn phía trên nữa, ở đó không có môi trường của vô tưởng dị thục. Tức chính tư dẫn phát vô tưởng định, tư ấy cảm ứng quả dị thục của chư thiên này.

b. Vô tưởng định

Tụng nói: cùng hai vô tâm đinh; tức nói đến vô tưởng định và diệt tận. Trong cả hai định này, đều không có sáu thức, cho nên nói là vô tâm.

Vô tưởng định, ⁴⁶⁵ ở đây có dị sinh đã trấn phục tham trong Biến tịnh⁴⁶⁶, nhưng chưa trấn phục các ô nhiễm trên nữa⁴⁶⁷, do tác ý dẫn đầu bởi tưởng xuất ly, khiến cho các tâm và tâm sở vốn không thường xuyên hiện hành bị diệt; sự diệt của tưởng dẫn đầu nên lập danh là vô tưởng; vì nó khiến cho thân an hòa, nên gọi nó là định.⁴⁶⁸ Tu tập định này có ba phẩm bậc khác nhau.⁴⁶⁹

Tu hạ phẩm, tất yếu sẽ thổi thất trong đời này, không thể nhanh chóng dẫn nó trở lại hiện tiền. Về sau tái sinh lên cõi trời kia, không có ánh sáng nhiều lắm, thân hình cũng không lớn lắm, nhất định chết yểu nửa chừng.

Tu trung phẩm, hiện tại không nhất thiết thối thất. Giả sử có thối thất, cũng nhanh chóng phục hồi dẫn khởi hiện tiền. Về sau, sinh lên trời vô tưởng, tuy uy quang có sang chói, và thân hình co to lớn, nhưng không phát triển đến cực độ. Mặc dù vẫn có thể yểu nửa chừng, nhưng điều đó không nhất định.

Tu thượng phẩm, hiện tại nhất định không thối thất. Về sau, sinh lên cõi trời ấy, uy quang cực kỳ sang chói, thần hình to lớn cực kỳ xinh đẹp. Nhất định không yểu nửa chừng. Chỉ khi nào hết hạn lượng tuổi thọ mới chết.⁴⁷⁰ Định này, một cách xác định, thuộc tĩnh lự thứ tư. Nó duy thuần thiện, vì được dẫn khởi bởi thiện. Nó không có trong các địa thấp hơn, hoặc cao hơn, như đã được nói trên.⁴⁷¹ Trong bốn loại nghiệp,⁴⁷² nó thông cả ba, trừ thuận hiện thọ. Có quan điểm nói, định này chỉ khởi trong Dục giới. Nó khởi do ảnh hưởng của các⁴⁷³ thuyết của ngoại đạo. Và, trong loài người, huệ giải rất nhạy bén.

Quan điểm khác nói, trong Dục giới, trước đã tu tập, sau sinh Sắc giới, tại đó nó được dẫn khởi, nhưng trừ Vô tưởng thiên, vì đây là đích cứu cánh.⁴⁷⁴ Nó được nhập do chán ghét tưởng và ưa thích quả ấy, do đó duy chỉ là hữu lậu; không phải là loại mà Thánh hiện khởi.⁴⁷⁵

c. Diệt tận định

Diệt tận đinh, là loại định của hang Thánh giả, hữu học hay vô học,⁴⁷⁶ đã trấn phục hoặc xả ly tham thuộc Vô sở hữu, tham cõi trên bất định,⁴⁷⁷ do bởi tác ý đình chỉ tưởng dẫn đầu, dập tắt tâm tâm sở không thường trực hiện hành và thường trực hiện hành nhiễm ô; đó gọi là diệt.⁴⁷⁸ Nó khiến cho thân an hòa nên cũng gọi là định. Do riêng nhàm chán thọ và tưởng nên nó cùng được nói là loại định diệt tận hai thứ đó.⁴⁷⁹ Tu tập định này có phẩm phẩm bậc khác nhau. Tu hạ phẩm, trong hiện tại tất yếu thối thất, không thể nhanh chóng dẫn trở lại hiện tiền.

Tu trung phẩm, hiện tại không thối thất. Giả sử có thối thất cũng nhanh chóng dẫn khởi trở lại hiện tiền. Thượng phẩm, nhất định không thối thất.⁴⁸⁰ Sơ khởi⁴⁸¹ tu định này tất y trên Hữu đỉnh, du quán vô lậu, ⁴⁸² bằng gia hành như vậy mà nhập; vì nó là phần cuối cùng trong chuổi thứ đệ định. Tuy thuộc Hữu đỉnh,⁴⁸³ nhưng nó được kể trong vô lậu.

Nêu tu tập định này đã đạt đến tự tại thì ngay sau tâm của trong địa khác⁴⁸⁵ nó cũng có⁴⁸⁴ thể hiện tiền. Vì nó tuy thuộc Đạo đế, nhưng được kể trong phi học và phi vô học,⁴⁸⁶ vì tương tự Niết-bàn.

Định này sơ khởi được dẫn khởi trong loài người,⁴⁸⁷ vì khởi do ảnh hường bởi thuyết giáo của Phật và đệ tử, và vì trong loài người tuệ giải cực kỳ nhạy bén. Về sau trong hai giới trên nó cũng có thể hiện tiền. Điều này được chứng thành trong kinh Ưu-đà-di,⁴⁸⁸ vì Vô sắc cũng được gọi là ý thành thiên. Đối với những vị chưa tin giáo nghĩa tang thức, nếu sinh Vô săc giới, định này không khởi; vì lúc đó sắc và tâm đều không tồn tại, như vậy sợ thành đoạn diệt. Nếu đã tin có tàng thức, thì sinh lên đó định này vẫn có thể hiện tiền. Vì nều thừa nhận có tàng thức, thì không có sự đoạn diệt ở đó. Cần thiết phải đoạn trừ các phiền não kiến sở đoạn trong cả ba giới mới có thể sinh khởi định này.Vì dị sinh không thẻ trấn phục và trừ diệt tâm và tâm sở Hữu đỉnh. Và vì định này vi diệu, cần phải chứng hai Không, rồi tùy theo sự thích hợp,⁴⁸⁹ về sau được dẫn phát bởi hậu đắc trí.

Có giải thích nói, trong các phiền nào tu sở đoạn thuộc tám địa dưới,⁴⁹⁰ những gì thuộc Dục giới cần phải bị đoạn trừ hoàn toàn; những gì còn lại, hoặc trấn phục, hoặc đoạn trừ, sau đó mới có thể sơ khởi phát khởi định này.Vì chủng tử của phiền não Dục giới phồn tạp với cả hai tính,⁴⁹¹ sự chướng ngại của chúng đối với định rất mạnh; và vì, duy chỉ nói rằng Bất hoàn, Vô học trong cả ba thừa, và các Bồ tát mới có thể đạt được định này. Tùy theo thích ứng, một trong tám địa bên trên, sinh vào bất cứ đâu ở đó về sau đều có thể tái khởi định này.

Giải thích khác nói, cần phải đoạn trừ các phiền não tu đọan của bốn địa dưới;⁴⁹² trong các địa còn lại, hoặc trấn phục, hoặc đoạn trừ, sau đó mới có thể sơ khởi phát khởi định này. Bởi vì chủng tử của các phiền não mang tính cảm thọ biến dị⁴⁹³ gây chướng ngại cho định rất mạnh. Tùy theo sự thích hợp, sinh vào một trong năm địa trên đều có thể hậu khởi định này.

Nếu ⁴⁹⁴ chỉ trấn phục các phiền não dưới⁴⁹⁵ thì có thể khởi định này, sau đó, không đoạn trừ chúng, thối thất,⁴⁹⁶ tái sinh lên địa trên, há rằng tái sinh lên địa trên tức thì có thể đoạn trừ các phiền não ở địa dưới?

Nói rằng đoạn trừ, cũng không có gì sai lầm. Như sinh địa trên mà có thể đoạn trừ các phiền não câu sinh của mạt-na địa dưới. ⁴⁹⁷ Tuy nhiên, năng lực đối trị của Bất hoàn rất mạnh, ngay ở vị trí nhuận sinh⁴⁹⁸ mà các phiền não không khởi;⁴⁹⁹ nhưng do sự nhuận sinh của chủng tử phiền não mà tái sinh địa trên.⁵⁰⁰ Mặc dù các phiền não đã được trấn phục, có thối hay không có thối, nhưng không có trường hợp trấn phục địa dưới mà tái sinh địa trên. Do đó, không sai lầm về sự sinh địa trên mà đoạn trừ địa dưới.

Các Bồ tát mà trước đó trong địa vị Nhị thừa đã đạt được diệt định, về sau hồi tâm sang Đại thừa, trong tất cả vị trí, các vị ấy đều có thể khởi định này.⁵⁰¹

Nếu không như vậy, có vị cho đến địa thứ bảy, mãn tâm, mói có thể trấn phục hết thảy phiền não. Tuy chưa⁵⁰² vình viễn đoạn trừ các phiền não tu đoạn trong Dục giới, nhưng cũng như đã đoạn, vẫn có thể khởi định này. Luận nói, Bồ tát đã nhập viễn địa mới có thể hiện khởi diệt tận định.⁵⁰³ Cũng có trường hợp⁵⁰⁴ từ sơ địa đã có thể vĩnh viễn trấn phục các phiền não, như A-la-hán; vị ấy trong cả mười địa thảy đều có thể khởi định này. Kinh nói,⁵⁰⁵ Bồ tát trước địa thứ sáu cũng có thể hiện khởi diệt tận định.

d. Ngủ và ngất

Trạng thái vô tâm khi ngủ say và khi ngất, bấy giờ cả sáu thức đều không hiện hành. Ngủ say là trạng thái trong đó thân do quá mệt mỏi dẫn đến, vi nghịch sáu thức. Trong khi ngủ say tuy không có thể của tâm sở ấy, ⁵⁰⁶ nhưng do tương tự tâm sở ấy nên giả thuyết tên gọi như vậy.

Ngất, trạng thái trong do thân bị chi phối bới các điều kiện gió, nóng, vi nghịch sáu thức; gọi nó là ngất cực độ.

Hoặc cả hai đều là một phần của xúc xứ.⁵⁰⁷ Trừ năm trạng thái đã nói, ý thức luôn luôn hiện khởi.⁵⁰⁸

e. Chết và tái sinh

Ngay trong khi chết và sinh, cũng không có ý thức, vậy vì sao chỉ nói nó không hoạt động trong năm trạng thái? Có giải thích nói rằng, hai từ “cập” và “dữ”⁵⁰⁹ trong tụng văn chỉ luôn cả chết và tái sinh. Giải thích này phi lý. Vì sao? Vô tâm chỉ được nói đến trong sáu thời, đó là, năm trạng thái đã kể, cùng với vô dư y.⁵¹⁰

Nên nói, sinh tử được bao hàm luôn trong ngất, vì đó là trạng thái cực độ muôn tuyệt.

Các từ “cập” và “dữ” chỉ nêu rõ năm trạng thái này không lẫn lôn nhau. Điều này muốn nói rằng, sau khi y thức đã bị cứt đứt, thời gian sau y trong bản thức chủng tử của nó sinh khởi trở lại. Do vây, không nói nhập vô dư y.

Trong năm trạng thái đã nói, dị sinh có bốn, trừ diệt định. Thánh giả chỉ có ba trạng thái sau; trong đó, Như Lai, và Bồ tát tự tại, duy chỉ được một tồn tại, vì không có thụy miên và muộn tuyệt.

3. Thức đồng chuyển

Trong tâm của hết thảy hữu tình, hai thức, thứ tàm và mạt-na, luôn luôn cùng hoạt đông.

Khi thức thứ sáu hiện khởi, cả ba thức cùng hoạt động. Các thức khác, tùy theo điều kiện tụ hôi mà hiện khởi hoặc một cho đến năm thức cùng lúc, khi đó có bốn thức, cho đến tám thức, cùng hoạt động.⁵¹¹ Đó là nói một cách tóm tắt ý nghĩa đồng chuyển thức.

1. Nếu trong một hữu tình mà nhiều thức cùng hoạt động, làm thế nào để có thể nói đó là một hữu tình?⁵¹² Đáp: Nếu quan niệm rằng hữu tình căn cứ theo thức nhiều hay ít, vậy, một người trong trạng thái vô tâm, bấy giờ người ấy há là phi hữu tình? Vả lại, trong trạng thái khi mà tâm thuộc lớp khác hiện tiền, khi ấy làm thế nào để có thể nói là hữu tình thuộc lớp tự thân?⁵¹³ Tuy nhiên, khái niệm hữu tình y trên khái niệm mạng căn,⁵¹⁴ hoặc dị thục thức,⁵¹⁵ thảy đều không trái nghịch lý. Vì cả hai, trong mọi lúc, duy chỉ là một.

2. Trong một thân, duy chỉ một đẳng vô gián duyên,⁵¹⁶ làm thế nào trong cùng một thời có nhiều thức cùng hoạt đông? Đáp: Nhưng đã thừa nhận rằng một duyên ấy dẫn khởi nhiều tâm sở, sao không thừa nhận cũng một duyên ấy dẫn khởi nhiều tâm?⁵¹⁷ Vả lại, ai xác định rằng duyên này chỉ có một? Nói rằng nhiều thức cùng hoạt động, là thừa nhận rằng có nhiều duyên này. Lại nữa, thừa nhận rằng trong một thời nhiều cảnh được tiếp nhận; vậy nhiều cảnh hiện tiền há không phải được nhận thức đồng loạt?⁵¹⁸ Lực hòa hiệp của các căn và cảnh các thứ⁵¹⁹ ngang bằng nhau, há hợp lý để nói thức phát sinh theo thứ tự trước sau?

Lại nữa, tính thể của tâm sở tuy không sai biệt, nhưng loại biệt của nó được thừa nhận là có nhiều, cùng lúc sinh khởi. Vậy, sao không thừa nhận dị loại tâm cùng lúc sinh khởi?⁵²⁰ Lại nữa, như sống và ảnh tượng; y trrên một cái mà xuất hiện thành nhiều. ⁵²¹ Do vậy, y trên một tâm mà nhiều thức cùng hoạt động.

Lại nữa, nếu không thừa nhận ý cùng hoạt đông với năm thức, sự nắm bắt đối tượng của các thức ấy sẽ không được rõ ràng. Như tán ý thức⁵²² duyên đối tượng diệt đã lâu. 3. Làm thế nào mà, khi hoạt động cùng lúc với năm thức, duy nhất một ý thức lại có thể⁵²³ tiếp nhận một hay nhiều đối tượng, sắc các thứ?

Đáp: Như nhãn thức các thứ, mỗi thức chỉ tiếp nhận đối tượng riêng biệt của nó, hoặc một hoặc nhiều, ⁵²⁴ điều này có gì vô lý? Vì rằng, tướng phần và kiến phần đều có nhiều hình thái khác nhau.

4. Vì sao các thức đồng loại không cùng khởi?⁵²⁵ Đáp: Bởi vì, với đối tượng riêng biệt của nó mà có thể được nhận thức, thì chỉ một thức cũng đủ để nhận thức; thêm nhiều nữa, không có tác dụng gì.

Nếu vậy, năm thức mà mỗi thức đã nhận thức đối tượng riêng biệt của nó, cần gì ý thức cùng khởi để nhận thức?

Đáp: Ý thức cùng khởi với năm thức⁵²⁶ hỗ trợ năm thức hoạt động, chứ không chuyên nhất việc làm rõ đối tượng được tiếp nhận bởi năm thức.⁵²⁷ Lại nữa, khả năng nhận rõ đối tượng của nó khác với nhãn thức các thứ, do đó không phải là vô dụng. Do ý nghĩa này, Thánh giáo nói ý thức được gọi là cái phân biệt.⁵²⁸ Năm thức thì không vậy.

5. Vậy, nhiều thức cùng hoạt động, sao chúng không tương ưng?

Đáp: Vì không đồng nhất đối tượng. Giả sử đồng nhất đối tượng, tự thể và số lượng sở của thức này đối với thức kia khác nhau.⁵²⁹

Như thức của năm căn không tương ưng với nhau.