Thành Duy Thức Luận

13. Ba thọ

Mười chi cùng có mặt với lạc và xả thọ. ¹¹¹ Trừ chi thọ, vì nó không tương ưng với thọ.

Và trừ chi già chết, vì trong giai đoạn này, đa phần không có lạc thọ và xả thọ khách.¹¹³¹¹² Mười một chi cùng có mặt với khổ, trừ chi thọ vì nó không cùng có với thọ.

14. Ba khổ

Một phần nhỏ của mười một chi thuộc hoại khổ. Trừ chi già-chết, vì trong giai đoạn này đa phần không có lạc thọ. Căn cứ lạc thọ mà có quan niệm về hoại khổ, do đó ở đây loại trừ chi này.

Một phần nhỏ của mười hai chi thuộc khổ khổ. Vì khổ có mặt trong trong tất cả chi.

Toàn phần mườihai chi thuộc hành khổ. Vì các pháp hữu lậu đều thuộc hànhkhổ. Căn cứ xả thọ, nói một phần nhỏ của mười một chi, trừ chi già-chết, như được nói trong hoại khổ.

Ý nghĩa chân thật là như vậy. Nhưng trong các Thánh giáo tùy theo tinh chất nổi bật của nó mà nói không nhất định.

15. Bốn đế

Tất cả đều thuộc khổ đế, vì tính thể của chúng là thủ uẩn.¹¹⁴ Năm chi cũng thuộc tập đế, vì tính thể của chúng là nghiệp, phiền não.¹¹⁵

16. Bốn duyên

Các chi quan hệ với nhau tất yếu có tăng thượng duyên. Ba duyên còn lại, có hay không, không nhất định. Khế kinh căn cứ tính tất yếu duy chỉ đề cập một duyên.¹¹⁶ Ái trong quan hệ với thủ, ¹¹⁷ hữu quan hệ với sinh,¹¹⁸ đều mang ý nghĩa nhân duyên. Nếu nói thức chi là chủng tử của nghiệp, hành quan hệ với thức,¹¹⁹ nó cũng là nhân duyên. Các chi còn lại, mối quan hệ giữa chúng không hàm nghĩa nhân duyên.

Nhưng Tập luận nói vô minh trong quan hệ với hành hàn nghĩa nhân duyên.¹²⁰ Đây là căn cứ theo sự có mặt của tập khí nghiệp đồng thời với vô minh mà nói. Đó là vô minh được nói theo ước lệ, mà thật sự là chủng tử của hành. Du-già đề cập sự quan hệ giữa các chi trong đó không nói đến nhân duyên.¹²¹ Đây là chỉ nói về ái và thủ hiện hành,¹²² và hữu chỉ là chủng tử của nghiệp.¹²³ Vô minh quan hệ với hành, ái quan hệ với thủ; sinh quan hệ với già-chết; hàm hai duyên còn lại.¹²⁴ Hữu quan hệ với sinh, thọ quan hệ với ái, không có đẳng vô gián duyên, nhưng có sở duyên duyên.

Các chi còn lại quan hệ với nhau không có cả hai.

Trong đây vã lại y theo duyên khởi đích thật mà nói, tức quan hệ kế cận, thuận thứ, không tạp loạn.¹²⁵ Quan hệ giữa các chi với nhau không như vậy duyên không xác định. Những vị thông tuệ nên theo lý thích hợp mà tư duy.

17. Hoặc – Nghiệp – Khổ

Ba phạm trù hoặc – nghiệp – khổ bao hàm mười hai chi: vô minh, ái, thủ, được bao hàm trong hoặc. Hành và một phần hữu được bao hàm trong nghiệp. Bảy chi còn lai và một phàn hữu được bao hàm trong khổ.

Có nơi nói, nghiệp bao hàm toàn bộ hữu.^{126 127} Nên biết, đó là y theo nghiệp hữu ¹²⁸ mà nói.

Có nơi nói thức được bao hàm trong nghiệp;¹²⁹ đây do căn cứ chủng tử của nghiệp là thức chi mà nói.

Nhừng gì được chiêu cảm bởi hoặc-nghiệp độc nhất được gọi là khổ, vì chúng được báo hàm duy chỉ trong khổ đế, với mục đích khiến phát sinh sự nhàm tởm. Do bởi hoặc – nghiệp – khổ, tức bao hàm mười hai chi, do đây mà tạo thành dòng sinh tử tương tục.

4. Ý NGHĨA SINH TỬ

1. Hai dạng sinh tử

Lại nữa, sinh tử tương tục do nhân duyên nội tại, không cần đến ngoại duyên, do đó, duy chỉ có thức. Nhân ở đây là hai loại nhgiệp hữu lậu và vô lậu. ¹³⁰ Vì chúng dẫn đến sinh tử nên nói là nhân. Duyên ở đây là hai phạm trù chướng ngại, phiền não chướng và sở tri chướng. Vì chúng trợ lực để dẫn đến sinh tử nên được gọi là duyên.

Vì sao? Có hai dạng sinh tử.

a. Phần đoạn sinh tử.¹³¹

Đó là quả dị thục thô trọng trong ba giới, được chiêu cảm bởi các nghiệp bất thiện và thiện hữu lậu, với thế lực hỗ trợ của các duyên là phiền não chướng.

Sự dài ngắn của thân mạng tùy theo ảnh hưởng của nhân duyên mà có phần hạn nhất định, do đó nói là phần đoạn.

b. Bất tư nghị biến dịch sinh tử.¹³²

Đó là quả dị thục vi tế thù thắng được chiêu cảm bới nghiệp vô lậu có phân biệt,¹³³ với thế lực hỗ trợ của các duyên là sở tri chướng. Do lực của bi và nguyện mà thân mạng được cải chuyển¹³⁴ không có phần hạn xác định, do đó gọi là biến dịch. Vì diệu dụng được chiêu cảm hoàn toàn được tư trợ bởi nguyện và định vô lậu, nên nói là bất tư nghị¹³⁵. Hoặc cũng được gọi là ý thành thân,¹³⁶ vì tùy theo ý nguyện mà được tác thành.

Như Khế kinh nói,¹³⁷ cũng như lấy thủ làm duyên, lấy nghiệp hữu lậu làm nhân tiếp nối hậu hữu để sản sinh ba hữu. Cũng vậy, do vô minh tập địa¹³⁸ làm duyên, nghiệp vô lậu làm nhân, phát sinh ba loại ý thành thân của A-la-hán, Độc giác, và Bồ-tát đã đắc tự tại. Hàng vô học trong Thanh văn đã hoàn toàn diệt tận hậu hữu làm sao có thể chứng Vô thượng Bồ-đề? Y biến hóa thân mà chứng Vô thượng giác, chứ không phải y thân do nghiệp báo, cho nên không có gì phi lý.¹³⁹

2. Biện minh

Biện minh 1:

Nạn vấn 1.

- Nếu nghiệp vô lậu được trợ lực bởi sở tri chướng dẫn đến sinh tử, hạng định tính thuộc Nhị thừa đáng lẽ không vĩnh viễn nhập vô dư niết-bàn?¹⁴⁰ Vì cũng như hàng dị sinh bị câu thúc bởi phiền não.¹⁴¹ Nhưng đạo đế làm sao cho thể thực sự chiêu cảm khổ?¹⁴² Ai nói rằng thật sự chiêu cảm?

Nếu không như vậy, thì ý nghĩa như thế nào?

Định và nguyện vô lậu tư trợ nghiệp hữu lậu khiến cho quả đạt được tiếp nối lâu dài, càng lúc càng phát triển thành vi tế thù thắng. Theo ý nghĩa đó mà nói một cách ước lệ là chiêu cảm. Khi có sự chiêu cảm như vậy, là do sở tri chướng làm duyên trợ lực, chứ không phải độc nhất nghiệp vô lậu mà có thể chiêu cảm.¹⁴³ Tuy nhiên, sở tri chướng không chướng ngại giải thoát; vì nó không hiệu lực phát động nghiệp và tẩm ướt mầm tái sinh.

Nạn vấn 2.

- Vậy cần gì phải tư trợ để chiêu cảm khổ sinh tử?¹⁴⁴ Tự chứng bồ-đề, vì sự lợi lạc cho nhiều người. Độc giác và Thanh văn thuộc hạng bất định tính, và hạng Bồ tát đại nguyện và đã đắc tự tại; các hạng này đã vĩnh viễn đoạn trà, trán phục phiền não chướng, do đó sẽ không còn thọ nhận thân phần đoạn trong tương lai. Nhưng vì e rằng phải bỏ dỡ sự tu tập Bồ tát hành, bèn dùng định¹⁴⁵ và nguyện lực vô lậu thù thắng, nhưng phương pháp kéo dài tuổi thọ, tư trợ nhân của thân hiệ hữu jghếin cho nó tồn tại lâu đài cùng với quả không bị cắt đứt, thường xuyên bằng sự tư trợ của định và nguyện lực như vậy cho đến khi chứng đắc Vô thượng bồ đề. Nạn vấn 3.

- Nó¹⁴⁶ sao lại phải cần đến tư trợ của sở tri chướng? Vì chưa chứng đại bi vô tướng một cách viên toàn, nếu không chấp rằng bồ đề và hữu tình là thật hữu, thì không do đâu mà phát khởi bi nguyện mãnh liệt nhạy bén.

Lại nữa, sở tri chướng chướng ngại bồ-đề. Để vĩnh viễn đoạn trừ nó mà lưu thân tồn tại lâu dài.

Lại nữa, sở tri chướng là sở y cho hữu lậu. Nếu không có nó, nhất định cũng không có hữu lậu. Vì vậy, nó trợ lực rất lớn cho sự tồn tại của thân.

Nếu thân được bảo lưu mà được tư trợ bởi nguyện và định hữu lậu, thân ấy thuộc phần đoạn, là đối tượng sơ tri của Nhị thừa và dị sinh. . Được tư trợ bởi nguyện và định vô lậu, đó là thân thuộc biến dịch; đây không phải là đối tượng của các hạng ấy. Do ý nghĩa này, nên biết, tính chất của biến dịch sinh tử là hữu lậu, thuộc quả dị thục.¹⁴⁷ Đối với nghiệp vô lậu, nó là tăng thượng quả.

Có nơi Thánh giáo nói rằng nó là vô lậu, siêu xuất tam giới, đó là tùy theo trợ nhân mà nói.

Biện minh 2

Trong tụng nói, “tập khí của các nghiệp” tức chi chủng tử của hai loại nghiệp được nói trên. Nói “tập khí của hai thủ” tức chỉ chủng tử của hai chướng được nói trên. Vì cả hai đều chấp trước. Các từ khác, “cùng với” v.v., ý nghĩa như đã giải thích.

Tuy biến dịch sinh tử không có ý nghĩa như phần đoạn, theo đó, dị thục này hết thì dị thục khác được sản sinh, nối tiếp nhau trước sau; nhưng nó thường xuyên được tư trợ, tiếp nối trước sau cải chuyển, do đó cũng có ý nghĩa là cái trước hết thì cái sau sinh.

Mặc dù dòng tương tục của sinh tử cũng do hiện hành, nhưng chủng tử nhất định phải có, do đó tụng đặc biệt đề cập.

Hoặc để hiển thị rằng quả dị thục chân thật không tồn tại ngoài bản thức, do đó tụng không nói đến hiện hành. Chuyển thức có gián đoạn, vì không phải là dị thục.¹⁴⁸ Sinh tử luân hồi trong ba tế, tiền, trung và hậu, không cần đợi ngoại duyên, mà đã do nội duyên.

Dòng tương tục của tịnh pháp, nên biết, cũng vậy. Từ vô thủy đến nay, đã tồn tại chủng tử vô lậu y tựa nơi bản thức. Do được các chuyển thức thường xuyên huân tập dần dần nó được tăng trưởng, cho đến khi cữu cánh thành Phật, bấy giờ loại bỏ chủng tử của thức tạp nhiễm từ trước mà chuyển đổi bâtư đầu phát khỏi thức hàm chứa chủng tử thanh tịnh, duy trì chủng tử của thết thảy mọi phẩm tính, do năng lực của bản nguyện, suốt cùng vị lai khởi các diệu dụng, tiếp nối không cùng tận.

CHƯƠNG VII. BA TỰ TÍNH

Nểu duy chỉ có thức, vì sao nhiều nơi trong Kinh đức Thế Tônnói có ba tính? Nên biết, ba tính cũng không biệt lập ngoài thức. Vì sao?

Tụng:

由彼彼遍計 遍計種種物 此遍計所執 自性無所有 //20//

依他起自性 分別緣所生 圓成實於彼

常遠離前性//21// 故此與依他 非異非不異 如無常等性 非不見此彼//22// Do sự phân biệt (biến kế) như thế như thế mà sự vật được phân biệt. Tính thể tự hữu của biến kế sở chấp này hoàn toàn không tồn tại./20 Tính thể tự hữu y tha khởi, đó là cái phân biệt xuất hiện do các duyên. Tính thể tự hữu viên thành thật, đó là tính vắng bặt vĩnh viễn sự kiên trước ở nơi y tha./21 Do vậy, nó đối với y tha khởi vừa không phải dị biệt, vừa không phải không dị biệt. Như tính vô thường chẳng hạn. Khi cái này không được nhìn thấy thì cái kia cũng không được nhìn thấy./22

Luận:

1. ĐỊNH NGHĨA

1. Biến kế ¹

i. Giải thích của Nan-đà²

Suy tính cùng khắp, gọi là biến kế.³ Phẩm loại có rất nhiều, nói là “như thế như thế”⁴ Đây chỉ cho cái phân biệt hư vọng biến kế. Nghĩa là, do sự phân biệt hư vọng như thế như thế, mà biến kế thành đa dạng vật được biến kế. Sự đa dạng của vật được biến kế là sự sai biệt của tự tính, hoặc ngã, hoặc pháp, như uẩn, xứ, giới, v.v., bị nhận thức sai lầm.

Sự sai biệt của tự tính bị nhận thức sai lầm này được gọi chung là tự tính bị biến kế chấp. Tự tính như vậy ⁵ hoàn toàn không tồn tại, vì theo lý và giáo nó là cái không thể bắt nắm được.⁶

ii. Giải thích của Hộ Pháp

Hoặc câu đầu ⁷ nêu rõ thức biến kế.⁸

Câu thứ hai, chỉ rõ cảnh bị biến kế.⁹

Nửa sau của bài tụng mới phô diễn tự tính của những cái bị chấp, hoặc ngã, hoặc pháp, không tồn tại, vì đã nêu rõ¹⁰ chi tiết nó là cái không thể bắt nắm.

a. Năng biến kế Tự tính của cái biến kế là gì?

1. Có giải thích nói, đó là tám thức và các tâm sở, thuộc hữu lậu, thảy đều là cái biến kế. Vì tự tính của nó là sự phân biệt hư vọng. Vì nó xuất hiện như là ảnh tợ của sở thủ v๹ năng thủ.¹²

Và vì nói rằng a-lại-da lấy chủng tử của tự tính bị biến kế sở chấp làm đối tượng sở duyên.¹³ 2. Giải thích khác nói,¹⁴ các tâm phẩm thứ sáu và thứ bảy, chúng chấp ngã và pháp, là những cái biến kế.¹⁵

Vì chỉ nói ý thức là cái biến kế.¹⁶

Vì ý và ý thức đều được gọi chung là ý thức.¹⁷Vì cái biến kế là cái phân biệt thẩm tra.¹⁸ Vì cái chấp ngã và pháp tất nhiên là huệ.¹⁹

Vì cả hai thứ chấp đều phải câu hữu với vô minh.²⁰ Vì không nói rằng vô minh có thiện tính.²¹ Vì si và vô si, v.v. không tương ưng²². Không thấy đâu nói tâm có chấp lại dẫn đạo Không trí²³. Vì chấp hữu và đạt vô²⁴ không cùng khởi. Vì chưa hề có sự kiện có chấp mà không phải là năng huân.²⁵ Vì tâm hữu lậu v.v. không chứng thật lý,²⁶ tất cả đều được gọi là phân biệt hư vọng.²⁷ Mặc dù xuất hiện với ảnh tợ như là sở thủ, năng thủ, ²⁸ nhưng không phải tất cả được được kể là năng biến kế. Không nên nói rằng tâm vô lậu cũng có chấp.²⁹ Vì nếu thừa nhận như vậy thì trí hậu đắc của Như Lai cũng có chấp.³⁰ Vì Kinh nói, Phất trí hiện thân và độ với nhiều hình thái khác nhau, như tấm gương.³¹ Nếu không có tác dụng như là duyên,³² đó có thể không phải là trí.

Mặc dù nói rằng tàng thức duyên đến chủng tử biến kế, ³³ nhưng không nói duy chỉ duyên đến biến kế, do đó biện minh này không vững.

Do ý nghĩa như vậy, duy chỉ các tâm phẩm thứ sáu và thứ bảy là có năng biến kế. Phẩm loại thức tuy chỉ có hai, nhưng các loại biến kế bất đồng, hoặc hai, hoặc, ba, bốn, năm, sáu, bảy, tám, chín, mười.³⁴

b. Sở biến kế Tự tính của cái bị biến kế là gì? Nhiếp Đại thừa ³⁵ nói, đó là y tha khởi, vì là sở duyên duyên của tâm biến kế các thứ.

Tính viên thành thật há không phải là đối tượng của nó? Vì tính ấy là chân thật, không phái là cảnh sở duyên cho chấp thủ hư vọng. Nếu căn cứ theo tính cách bắc cầu³⁶, thì cũng có thể nói chân như cái bị biến kế. Cái bị biến kế chấp tuy là mối trường của tâm biến kế kia, nhưng không phải là sở duyên duyên³⁷ của nó, nên cái đó không phải là cái bị biến kế.

c. Biến kế và y tha Đặc tính của biến kế là thế nào? Nó có những điểm khác biệt gì đối với y tha?

1. Có giải thích nói,³⁸ tâm và tâm sở thuộc cả ba giới, do bị huân tập từ vô thủy, tự thể của chúng tuy là một nhưng xuất hiện tợ như là hai, là kiến phần và tướng phần, tức năng thủ và sở thủ. Hai phần như vậy, về tình thì có nhưng về lý thì không. Tính chất ấy được nói là biến kế sở chấp. Tự thể làm sở y cho cả hai,về thực chất, được sản sinh do quan hệ các duyên. Tự tính của cái đó không phải không tồn tại, nó được gọi là y tha khởi. Vì nó được sản sinh bởi các yếu tố phân biệt hư vọng. Do đâu mà biết? Các Thánh giáo nói, cái phân biệt hư vọng là y tha khởi; hai thủ được gọi là biến kế sở chấp. ³⁹ 2. Giải thích khác nói,⁴⁰ hết thảy tâm và tâm sở, do bị chi phối bởi sự huân tập, biến thái thành hai phần. Hai phần như vậy được sản sinh do bởi các duyên, và do đó cũng là y tha khởi. Biến kế chấp y vào phán đoán lệch lạc này mà xác định thực hữu hay không thực hữu, đồng nhất hay dị biệt, câu hữu hay không câu hữu. Do tính nhị nguyên như vậy nó mới được gọi là biến kế sở chấp. Các Thánh giáo nói, duy chỉ là lượng, là hai, là đa thù,⁴¹ đều chỉ cho y tha khởi. Lại nữa, bốn pháp,⁴² và mười một thức,⁴³ các Luận⁴⁴ đều nói là được bao hàm trong y tha khởi.

a. Nếu không phải như vậy, hai phần của phẩm trí hậu đắc vô lậu ⁴⁵ đáng lẽ được gọi là biến kế sở chấp. Thừa nhận điều này, ⁴⁶ hẵn Thánh trí hoạt động mà không duyên đến cái đó⁴⁷; hoặc có duyên đến, thế thì phẩm trí đó không thuộc về đạo đế. Nếu không thừa nhận điều này, nên biết, hữu lậu cũng vậy.

b. Lại nữa, nếu hai phần là biến kế sở chấp, ắt hẵn như sừng thỏ các thứ,^{48 49} không phải là sở duyên duyên. Vì thể của biến kế sở chấp không tồn tại.

c. Lại nữa, hai phần hẵn không được huân tập thành chủng tử, ⁵⁰ thức sát-na sau⁵¹ khi xuất hiện ắt sẽ không có hai phần.⁵² d. Lại nữa, các tập khí đều được bao hàm trong tướng phần,⁵³ há rằng pháp không tồn tại mà có thể làm nhân duyên?

e. Lại nữa, kiến và tướng phần nội tại được sản sinh bởi các duyên, nếu không phải là y tha khởi, thế thì thể sở y của cả hai phần cũng vậy,⁵⁴ vì không có nhân dị biệt.⁵⁵ Do nghĩa lý như vậy, tự thể của tâm và các tâm sở, cùng tướng và kiến phần, thuộc hữu lậu và vô lậu, được sản sinh bởi các duyên, thảy đều là y tha khởi. Vì chúng sinh khởi do lệ thuộc các điều kiện, tức những cái khác với chính nó.

2. Y tha khởi

Tụng nói, sự phân biệt phát sinh do bởi các duyên,⁵⁶ nên biết, đó là đề cập y tha về phần nhiễm. Vì y tha phần tịnh cũng chính là viên thành thật.⁵⁷ Hoặc các tâm, tâm sở nhiễm hay tịnh đều được nói là phân biệt, vì chúng duyên lự. ⁵⁸ Thế thì tất cả y tha hoặc nhiễm hoặc tịnh đều được bao hàm trong y tha khởi này.

3. Viên thành thật

1. Thật tính của các pháp thành tựu viên mãn được hiển thị bởi hai Không, đó gọi là viên thành thật.⁵⁹ Nó được hiển thị như là phổ biến, thường hằng, tự thể không hư dối; loại ra ngoài tự tướng, cộng tướng, hư không, ngã các thứ.

Hữu vi hữu lậu mà loại bỏ điên đảo, đạt cứu cánh, thắng dụng phổ biến, cũng được gọi với danh từ này. Thế nhưng, ở đây trong tụng chỉ được đề cập ý nghĩa đầu chứ không phải ý nghĩa sau⁶⁰.

2. Tính thể của nó chính là chân như được hiển thị bởi hai Không, tuyệt đối loại trừ tính đầu tiên là biến kế sở chấp nơi y tha khởi kia.

Từ ngữ “ở nơi cái kia”⁶¹, nêu rõ rằng viên thành thật và y tha khởi không tương tức cũng không tương ly.

Cụm từ “vĩnh viễn vắng bặt”⁶² nêu rõ sự không tồn tại vĩnh viễn của năng thủ và sở thủ bị nhận thức một cách lệch lạc.

Từ ngữ “sự kiện trước”⁶³ nhắm nêu rõ y tha không phải là trống không.

Vĩ thanh “tính”⁶⁴ nêu rõ hai Không không phải là viên thành thật, vì chân như vượt ngoài tính hữu và tính vô.

3. Do lý được nêu trước đó, viên thành thật này cùng với y tha khởi vừa không phải di biệt, vừa không phải không dị biệt.⁶⁵ Nếu dị biệt, chân như không phải là thật tính của nó.

Sthiramati giải thích: parair hetupratyayais tantrayate janyate na tu svayam bhavatīti paratantraḥ, cái được sản sinh bởi và tùy thuộc theo các nhân và duyên khác với chính nó, chứ không tồn tại bởi tự thân, Nếu không phải dị biệt, tính thể (chân như) này là vô thường.⁶⁶ Cái này và cái kia, ắt hẵn thảy đều là đối tượng tịnh và không phải tịnh,⁶⁷ như vậy tác dụng của căn bản và hậu đắc trí sẽ không khác biệt.

Vì hai hai tính thể ây không phải khác biệt hay không khác biệt? Như tính thể vô thường, vô ngã kia, v.v. Nếu vô thường tính mà khác biệt đối với pháp, như các hành chẳng hạn, pháp ấy tất không phải là vô thường. Nếu không phải khác, vô thường sẽ không phải là yếu tính phổ quát của các pháp. Bằng thí dụ này để nêu rõ viên thành thật này cũng với y tha kia không phải đồng nhất, không phải dị biệt. Pháp đối với pháp tính, theo lý, tất phải vậy. Vì thắng nghĩa và thế tục tồn tại theo quan hệ đối đãi.

4. Không phải rằng không chứng kiến viên thành thật này mà có thể thấy được y tha khởi tính kia.⁶⁸ Vì nếu chưa thấu triệt tính thể của biến kế sở chấp là không, thì không thể biết một cách như thật về sự tồn tại của y tha.⁶⁹ Sau khi trí vô phân biệt chứn chân như, bấy giờ ở trong trí hậu đắc mới có sự thấu triệt sự thể như huyễn⁷⁰ v.v. nơi y tha.

Tuy từ vô thủy tâm và tâm sở có thể duyên đến tướng và kiến phần⁷¹ các thứ của chính nó, nhưng vì sự chấp ngã và chấp pháp luôn luôn cùng hiện hành, cho nên không nhận thức được một cách như thật đó là những biến hiện hư vọng của tâm và tâm sở được dẫn khởi bởi các duyên. Cũng như huyễn sự, quáng nắng, cảnh chiêm bao, ảnh tượng trong gương, bóng sáng, tiếng dội, trăng dưới nước, vật biến hóa thành;⁷² những thứ đó tuy không có nhưng tợ như là có.

Că cứ theo ý nghĩa đó, cho nên tụng nói “nếu không thấy chân như, không thể rõ các hành, là huyễn sự các thứ, tuy có nhưng không chân thật.”⁷³ Đại ý bài tụng nói ba loai tự tính đều không xa lìa tâm, tâm sở pháp. Nghĩa là, tâm, tâm sở và những cái được biến hiện⁷⁴ đều xuất hiện do các duyên, như huyễn sự các thứ, không phái có mà tợ hồ như có, dối gạt kẻ ngu; tất cả đều được gọi là tính y tha khởi. Kẻ ngu ở nơi đó mag chấp ngang ngã và pháp, hoặc có hoặc không, hoặc nhất hoặc dị, hoặc cả hai hay không cả hai, v.v., như hư không chẳng hạn, tính và tướng đều hoàn toàn không; hết thảy đều được gọi là biến kế sở chấp.

Ngã pháp bị chấp trước sai lầm căn cứ trên y tha thày đều không. Chân tính của thức các thứ được hiển thị bởi cái Không này được gọi là viên thành thật.

Cho nên, cả ba tính này đều không tách biệt ngoài tâm.