Thành Duy Thức Luận

6. Quá trình chuyển y

Như vậy, Bồ tát ở trong mười địa dũng mãnh tu hành mười thắng hành, đoạn mười chướng, chứng mười chân như, và do đó chứng đắc hai sự chuyển y.

a. Giai vị chuyển y.

Sự sai biệt của các giai đoạn chuyển y, một cách tóm tắt, có sáu:³⁵⁸ 1. Chuyển bởi tăng lực ích năng. Trong hai địa đầu, do thắng giải và tàm quý làm tổn giảm thế lực của chủng tử nhiêm ô trong bản thức, tăng cường công năng của chủng tử tịnh trong bản thức.³⁵⁹ Tuy chủng tử của chướng chưa bị đoạn để thật sự chứng chuyển y nhưng hiện hành dần dần bị trấn áp, do đó cũng được nói là chuyển.

2. Chuyển bởi thông đạt. Trong thông đạt vị, do lực của kiến đạo mà thông đạt chân như, đoạn thô trọng của hai chướng do phân biệt sinh, chứng đắc một phần chuyển y, chân thật chuyển y.

3. Chuyển bởi tu tập. Trong tu tập vị, do thường xuyên tu tập các thắng hành của mười³⁶⁰ địa, lần lượt đoạn trừ thô trọng của hai chướng thuộc loại câu sinh, lần lượt chứng đắc chân thật mà đạt được chuyển y.³⁶¹ Nhiếp Đại thừa nói, chuyển bởi thông đạt thuộc sáu địa đầu, quán hữu tướng và quán vô tướng thông đạt chân như, xen kẽ nhau hiện tiền, khiến cho có sự hiển hiện của chân và phi chân. Chuyển bởi tu tập thuộc bốn địa sau, thuần vô tướng quán hiện tiền trong thời gian lâu dài, dũng mãnh tu tập đoạn trừ thô trọng còn lại, phần lớn khiên cho phi chân không hiện tiền.

4. Chuyển bởi quả viên mãn. Trong cứu cánh vị, do trải qua ba đại kiếp a-tăng-xí-da³⁶² tu tập vô biên các thắng hành khó hành, khi Kim cang dụ định hiện tiền, vĩnh viễn đoạn trừ tất cả thô trong từ trước đến nay, đốn chứng Phật quả viên mẫn, đạt được chuyển y, suốt đên tận cùng vi lai lợi lạc vô tận.

5. Chuyển y hạ liệt. Trong giai vị Nhị thừa, chuyên cầu tự lợi, chán ghét khổ, mong cầu tịch tdiệt, chỉ có thể thông đạt sinh không chân như, doạn phiền não, chứng chân trạch diệt, không có sự thích ứng thù thắng, do đó nói là hạ liệt. 6. Chuyển y quảng đại. Trong giai vị Đại thừa. Vì lợi tha hướng đến đại bồ-đề, không có sự ghét ưa đối với sinh tử và niết-bàn, có thể thông đật đầy đủ cả hai không chân như, cùng lúc đoạn chủng tử của cả sở tri chướng và phiền não chướng, đốn chứng Vô thượng Bồ-đề Niết-bàn, có khả năng thích ứng lớn, nên được gọi là quảng đại. Trong đây ý nói sự chuyển y quảng đại do loại bỏ hai thô trọng mà được chứng đắc.

b. Nghĩa chuyển y.

Về sự sai biệt của nghĩa chuyển y, tóm tắt có bốn: 1. Năng chuyển đạo. Ở đây lại có hai: (1) Năng phục đạo: thế lực trấn phục tùy miên của hai chướng khiến không dẫn khởi hiện hành của hai chướng. Ở đây thông cả hai đạo hữu lậu và vô lậu,^{363 364} ba trí là gia hành, căn bản và hậu đắc, tùy sự thích hợp mà trấn phục hoặc tiệm hoặc đốn. (2) Năng đoạn đạo: Vĩnh viễn đoạn trừ tùy miên của hai chướng, đạo ở đây nhất định không phải là gia hành hữu lậu. Vì hữu lậu thuộc loại đã từng tập, được dẫn bới tướng chấp, ³⁶⁵ và chưa xóa sạch hành tướng. Và già hành thì hướng đến mong cầu sở chứng, sở dẫn³⁶⁶ mà chưa được hoàn thành.

Co giải thích nói, căn bản vô phân biệt trí thân chứng chân lý được hiển thị bởi hai không, vì không có tướng của cảnh, nên có thể đoạn tùy miên. Hậu đắc trí không phải vậy, do đó không phải là đoạn đạo.

Giải thích khác nói, hậu đắc vô phân biệt trí tuy không thân chứng chân lý bởi hai không, không có năng lực đoạn tùy miên loại mê lý, nhưng nó nhận thức rõ ràng tướng an lập và phi an lập hiện tiền, chứng nghiêm không điên đảo, do đó cũng có thể đoạn trừ hoàn toàn tùy miên thuộc loại mê sự. Vì vậy Du-già nói, trong tu đạo vị có đoạn đạo xuất thế, đoạn đạo thế và xuất thế, không có thuần thế gian đạo nào có thể hoàn tàn huy hoại tùy miên, vì nó thuộc loại đã từng tập, vì vì được dẫn bởi tướng chấp.³⁶⁷ Do lý thú này, các tùy miên mê lý thuộc kiến sở đoạn và tu sở đoạn đều chính xác bị đoạn bởi căn bản vô phân biệt trí do trí này thân chứng chân lý. Các tùy miên mê sự thuộc tu sở đoạn khác đều có thể bị đoạn bởi cả căn bản và hậu đắc. 2. Sở chuyển y.³⁶⁸

Ở đây có hai: (1) Trì chủng y – sở y là cái duy trì chủng tử, đó là căn bản thức. Do bởi nó duy trì chủng tử của pháp nhiễm và tịnh, đồng thời cũng là sở y cho pháp niễm và tịnh, bằng Thánh đạo nó bị chuyển thể để loại bỏ nhiễm, trở thành tịnh. Ngoài ra, y tha khởi tính tuy cũng làm sở y nhưng vì không duy trì chủng tử nên đây không đề cập. (2) Mê ngộ y – cái làm sở y cho mê và ngộ, đó là chân như. Do bởi chân như là gốc rễ, các pháp nhiễm tịnh y trên đó mà sản sinh. Bằng Thánh đạo, chân như được loại bỏ nhiểm để thành thanh tịnh. Nhừng cái khác, tuy cũng có thể làm sở y cho pháp mê và ngộ, nhưng vi chúng không phải là gốc rễ nên không được đề cập.

3. Sở chuyển xả. Ở đây lại có hai: (1) Sở đoạn xả - loại bỏ cái cần đoạn trừ, đó là chủng tử của hai chướng. Khi chân vô gián đạo hiện tiền, nó trái nghịch với phần đối trị chướng do đó bị đoạn diệt, hoàn toàn không thành tựu³⁶⁹, do đó được nói là xả. Do chủng tử của nó đã bị đoạn, không còn hiện hành chấp trước lệch lạc ngã pháp. Khi đối cảnh là sở chấp ngã pháp không có, nhận thức sai lầm cũng được nói là bị loại, do đây nói là xả biến kế sở chấp. (2) Sở khí xả, đó là các chủng tử hữu lậu còn lại³⁷⁰ và chủng tử vô lậu yếu kém,³⁷¹ khi Kim cang dụ định hiện tiền dẫn sinh bản thức thuần tịnh cực ký tròn sáng không còn là sở y cho chúng nữa do đó hoàn toàn bị vất bỏ.

Sau khi chủng tử của nó đã bị loại bỏ, các pháp vô lậu yếu kém³⁷² và các pháp hữu lậu hiện hành rốt ráo không sinh. Đã vĩnh viễn không sinh nên cũng nói là xả. Do đây mà nói là xả sinh tử và pháp yếu kém.

Có giải thích nói, các pháp hữu lậu ³⁷³ còn lại và pháp vô lậu yếu kém, khi Kim cang dụ định hiện tiền,³⁷⁴ thảy đều bị loại bỏ, vì chúng bị xả bỏ cùng lúc với chủng tử của hai chướng.

Giai thích khác nói, lúc bấy giờ chúng vẫn chưa bị loại, vì không trái nghịch với vô gián đạo,³⁷⁵³⁷⁶ vì Bồ tát hẵn không có pháp sinh tử, vì giai đoạn này hẵn không có thức được huân,³⁷⁷ vì trụ nơi vô gián đạo hẵn có thể được gọi là Phật.³⁷⁸ Do ý nghĩa này, nên biết, các hữu lậu còn lại cho đến giải thoát đạo mới bị xả bỏ, vì bấy giờ tịnh thức thứ tám không còn là sở y của chúng. 4. Sở chuyển đắc.³⁷⁹

Ở đây lại có hai:1. Sở hiển đắc, tức đại niết-bàn. 2. Sở sinh đắc, tức đại bồ đề.

7. Hai quả chuyển y

a. Đại Niết-bàn

Quả đạt do hiển lộ, đó là Đại Niết-bàn. Tuy tự tính của Đại Niết-bàn bản lai vốn thanh tịnh nhưng do bị che phủ bởi phiền não khách trần nên không được hiển lộ. Khi chân Thánh đạo phát sinh, chướng ấy bị đoạn, khiến cho tướng thanh tịnh hiển hiện nên nói là chứng đắc Niết-bàn. Đây căn cứ theo sự ly chướng của chân như mà có khái niệm, thể của nó tức là pháp giới thanh tịnh. Tóm tắt mà nói, ý nghĩa sai biệt của Niết-bàn có bốn:

1. Niết-bàn mà tự tính bản lai thanh tịnh, đó là lý chân như của hết thảy pháp tướng. Tuy có khách trần nhưng bản tính vốn tịnh, đầy đủ vô lượng công đức vi diệu, không sinh không diệt, trong suốt như hư không, mà hết thảy hữu tình đều có chung một cách bình đẳng, cùng với hết thảy pháp không phải đồng nhất cũng không phải dị biệt, xa lìa hết thảy tướng, hết thảy phân biệt, con đương bởi tầm từ bị dứt, con đường bởi ngôn ngữ bị cắt, duy chỉ được chứng nghiệm nội tại bởi bậc Chân Thánh giả. Vì tính thể của nó bản lai vắng lặng nên được gọi là Niết-bàn. 2. Niết-bàn hữu dư y, tức chân như đã xuất ly phiền não chướng, tuy còn có sở y của khổ mờ nhạt chưa bị diệt nhưng chướng thì đã vĩnh viễn bị dập tắt, do đó nói là Niết-bàn.

3. Niết-bàn vô dư y, tức chân như đã xuất ly khổ sinh tử, phiền nào đã hoàn bị diệt tận không còn, dư y cũng diệt, mọi thứ khổ bị dập tắt, nên được gọi là Niết-bàn. 4. Niết-bàn vô trụ xứ, tức chân như đã xúat ly sở tri chướng, luôn luôn được chắp cánh bởi đại bi và bát-nhã, do đay mà không trụ sinh tử hay Niết-bàn, lợi lạc hữu tình suốt cùng vị lai, dụng thường tịch nên nói là Niết-bàn. Hết thảy hữu tình đều có Niết-bàn thứ nhất. Hang Nhị thừa vô học có ba Niết-bàn đầu.

Duy chỉ nơi đức Phật Thế Tôn mới có thể nói đầy đủ cả bốn.

Vì sao chỉ nơi đức Thiện Thệ Thế Tôn mới có đủ, nơi khác thì không? Tuy không có sở y thật của khổ nhưng tợ như là có.³⁸⁰ Hoặc sở y của khổ đã diệt tận nên nói là vô dư y; không phải sở y của khổ còn hiện tại mà nói hữu dư y.³⁸¹

Do đó Thế Tôn có đủ cả bốn.

Nếu Thanh văn cũng có vô dư y, sao có nơi nói là vị ấy không có?³⁸² Có nơi nói vị ấy thảy đều không hoàn toàn có Niết-bàn, nhưng đâu có nói vị ấy cũng không có cả hữu dư y?³⁸³ Nhưng vì nơi Thanh văn Nhị thừa, khi thân trí còn tồn tại, còn có sở y của khôt là sở tri chướng chưa diệt tận, ý nghĩa viên tịch bị ẩn khuất, do đó nói là không có Niết-bàn. Không phải nơi các vị ấy phiền não chướng không thật sự diệt tận, chân lý được hiển hiện, là Niết-bàn hữu dư. Vì lúc bấy giờ chưa chứng viên tịch vô dư nên cũng nói là vị ấy kông có vô dư y. Không phải rằng vị ấy về sau khi thân trí đã diệt sở y của khổ cũng diệt tận mà không có Niết-bàn vô dư.

Hoặc nói Nhị thừa không có Niết-bàn là căn cứ theo vô trụ xứ chứ không phải căn cứ ba

Niết-bàn đầu.

Lại nói vị ấy không có vô dư y, đó là căn cứ nơi hàn Nhị thừa bất định tính mà nói. Vị ấy vừa mới chứng đắc Niết-bàn hữu dư liền quyết định hồi tâm hướng đến cầu Vô thượng giác, do lực của định và nguyện, vị ấy lưu thân tồn tại lâu dài không phải như một loại nhập vô dư y.³⁸⁴

Nghĩa là, có hàng Nhị thừa cực kỳ ái lạc viên tịch, khi đạt được sinh không quán, chứng chân như, hoàn toàn diệt tận phiền não chướng vốn dẫn đến thọ sinh, hiển lộ Niêt-bàn hữu dư vốn y nơi lý chân như. Nơi vị ấy vì phiền não dẫn đến tái sinh đã diệt tận, nên dị thục của hậu hữu không do đau mà tái sinh, sở y của khổ hiện hữu diệt một cách tự nhiên, các pháp hữu vi còn lại đã không còn sở y, nên đồng loạt bị xả đồng thời với sở y khổ kia, hiển lộ Niết-bàn vô dư y vốn y trên lý chân như. Lúc bấy giờ nơi vị Nhị thừa tuy thân trí không tồn tại nhưng do sự chứng đắc của vị ấy nên có thể nói vị ấy cungx có vô dư y. Trong giai đoạn này duy chỉ có chân như thanh tịnh, ly tướng, trong suốt, tịch nhiên, an lạc. Y theo ý nghĩa này mà nói vị ấy không có gì khác với Phật.

Nhưng do bởi bồ-đè, và sự nghiệp lợi tha nên nói vị ấy khác với Phật.

Các sở tri chướng không dẫn đến tái sinh, vì sao khi đoạn trừ chúng lại đạt được vô trụ xứ?

Chúng che lấp pháp không chân như khiến không phát sinh đại bi và bát nhã để suốt cùng vị lai lợi lạc hữu tình, do đó khi đoạn trừ chúng lý pháp không hiển lộ. Lý ấy chính là Niết-bàn vô trụ xứ, vì khiến cho không trụ vào bất cứ biên tế nào.

Nếu sở tri chướng cũng chướng Niết-bàn, vì sao đoạn trừ chúng mà không đạt được trạch diệt?

Trạch diệt là thoát ly hệ phược.³⁸⁵ Chúng không phải là hệ phược.

Đã vậy, đoạn trừ chúng há không đắc Niết-bàn?

Không phải các Niết-bàn đều thuộc trạch diệt. Nếu không vậy, tự tính thanh tịnh hẵn không phải là Niết-bàn. Những gì hệ phược hữu tình trụ trong sinh tử, khi đoạn trừ chúng, nói là đạt được trạch diệt vô vi. Các sở tri chướng không dẫn đến sinh tử, không phải như phiền não mà có thể hệ phược hữu tình, do đó khi đoạn trừ chúng mà không đạt được trạch diệt. Nhưng đoạn trừ chúng, lý pháp không hiển lộ. Tương của lý ấy tịch tĩnh nên nói là Niết-bàn; chứ không phải tính thể của Niết-bàn này là trạch diệt. Do đó, với bốn viên tịch, trong các vô vi, hai loại đầu và cuối là chân như; hai loại giữa thuộc trạch diệt. Nếu duy chỉ đoạn trừ hệ phược mà chứng đắc trạch diệt, vậy hai vô vi – bất động và tượng thọ diệt – thuộc vào đâu trong bốn vô vi?³⁸⁶ Thuộc phi trạch diệt³⁸⁷ vì được nói là tạm thời thoát ly hệ phược.Trạch diệt vô vi duy chỉ cứu cánh diệt. Vì có trường hợp phi trạch diệt không vĩnh viễn diệt tận. ³⁸⁸ Hoặc vô trụ xứ cũng thuộc trạch diệt, vì đạt được do lực giản trạch chân chính mà diệt trừ các chướng. Trạch diệt có hai: (1) Diệt đạt được do diệt trừ hệ phược, tức là đoạn các phiền não dẫn tái sinh. (2) Diệt đạt được do diệt trừ chướng, tức đoạn trừ các chướng còn lại mà chứng đắc. Do đó, với bốn viên tịch, trong các vô vi, một viên tịch đầu tức chân như, ba còn lại đều là trạch diệt. Hai vô vi – bất động và tưởng thọ diệt – co chỉ tạm thời phục diệt nên thuộc phi trạch diệt. Những gì bị diệt trừ rốt ráo thì thuộc trạch diệt.

Sở tri chướng cũng chướng Niết-bàn, vì sao đậy chỉ nói chướng bồ-đề?

Nói phiền não chướng chướng niết-bàn, há rằng như vậy nó không chướng bồ-đề? Nên biết, Tháng giáo căn cứ công dụng ưu thắng mà nói, lý thật thảy đều chướng cả hai quả.

Như vậy, trong bốn Niết-bàn được nói ở đây, ba loại sau chứng đắc do bởi được hiển lộ.

b. Đại Bồ-đề

Thứ đến, quả chuyển y đạt được do sở sinh, đó là Đại Bồ-đề. Bản lai tuy có chủng tử để phát sinh Đại Bồ-đề, nhưng vì bị cản trở bởi sở tri chướng nên nên không sinh. Do lực Thánh đạo mà sở tri chướng bị đoạn, khiến cho từ chủng tử xuất hiện, và được gọi là chứng đắc bồ-đề. Sau khi khởi, nó tiếp nối liên tục cho đến suốt cùng vị lai. Đây là tâm phẩm tương ưng với bốn trí.³⁸⁹

i. Tâm phẩm tương ưng với bốn trí là những gì? (1) Tâm phẩm tương ưng trí đại viên kính. Tâm phẩm này thoát ly các phân biệt.³⁹⁰ Sở duyên và hành tướng của nó vi tế khó biết. Nó không quên sót, không ngu mê đối với tướng của tẩt cả cảnh. Tính và tướng thanh tịnh, thoát ly các tạp nhiễm,³⁹¹ phâm đức thuần tịnh, tròn đầy, là sở y và duy trì hiện hành và chủng tử. Nó làm hiển hiện và xuất sinh thân tướng, quốc độ, trí và các ảnh tượng,³⁹² không gián cách, không gián đoạn, suốt cùng vị lai. Như tấm gương lớn tròn đầy trong đó hiện đủ mọi sắc tượng. ³⁹³ (2) Tâm phẩm tương ưng với trí bình đẳng tính. Tâm phẩm này quán chiếu hết thảy pháp, tự và tha, hết thảy hữu tình, thảy đều bình đẳng, luôn luôn cùng tương ưng với đại từ bi v.v. Tùy theo thị hiếu của các hữu tình mà thị hiện những ảnh tượng sai biệt, thọ dụng thân và độ. Nó là sở y bất cộng của trí diệu quán sát, và do bởi nó mà Niết-bàn vô trụ được thiết lập, tương tục một vị suốt cùng vị lai.³⁹⁴ (3) Tâm phẩm tương ưng trí diệu quán sát. Tâm phẩm này một cách thiện xảo quán sát tự tướng và cộng tướng của các pháp, hoạt động không hề bị chướng ngại; ³⁹⁵ hàm chứa quán sát vô lương tổng trì, định môn, và công đức trân bảo phát sinh từ đo. Ở trong các tập hội đại chúng, nó tự tại thị hiện vô biên tác dụng sai biệt, làm mưa cơn mưa lớn chính pháp, dứt trừ mọi nghi hoặc, khiến cho hữu tình thảy đều được lợi lạc.³⁹⁶ (4). Tâm phẩm tương ưng với trí thành sở tác. Tâm phẩm này, vì muốn lợi lạc hữu tình, nên khắp trong cả mười phương thị hiện ba nghiệp được biến hóa qua nhiều hình thái, hoàn thành những điều cần làm theo lực của bản nguyện.³⁹⁷ Tâm phẩm tương ưng bốn trí như vậy, tuy mỗi tâm phẩm tất yếu có hai mươi hai pháp,³⁹⁸ chủng tử và hiện hành của năng biến và sở biến³⁹⁹ cùng sinh, nhưng do tác dụng tăng thượng của trí nên theo đó mà gọi tên.

Bốn phẩm như vậy là tổng thể bao hàm trọn vẹn tất cả công đức hữu vi của Phật địa.

ii. Đấy là do chuyển các tấm phẩm tương ưng với các thức hữu lậu thứ tám, thứ bảy, thứ sáu và năm thức, theo thứ tự, mà đạt được. Trí không phải là thức, nhưng y nơi thức mà hoạt động. Thức làm chủ, do đó nó do chuyển thức mà đạt được.

Vã lại, trong giai vị hữu lậu, trí yếu mà thức mạnh. Trong giai vị vô lậu, trí mạnh mà thức kém. Vớ mục đích khuyến khích hữu tình y trí, xả thức, do đó nói chuyển tám thức mà đạt được bốn trí này.

iii. Về tâm phẩm tương ưng với trí đại viên kính, có giải thích nói, Bồ-tát, khi Kim cang dụ định hiện tiền trí này bắt đầu hiện khởi; vì chủng tử dị thục thức và chủng tử sở tri chướng cực vi tế cùng một lúc bị xả bỏ. Và vì lúc bấy giờ nếu trí viên kính chưa khởi thì không có cái gì để duy trì chủng tử tịnh.

Giải thích khác nói, tâm phẩm này chỉ bắt đầu hiện khởi trong sát-na giải thoát đạo khi mới thành Phật. Chủng tử của dị thục thức khi Kim cang dụ định hiện tiền vẫn chưa được xả ngay, vì nó không mâu thuẫn với vô gián đạo.

Pháp hữulậu không thuộc loại chướng ngại, và pháp vô vi yếu kiém, chúng tất yếu chỉ mẫu thuẫn với Phật quả thôi. Trong Kim cang dụ định, không có thức được huân tập,⁴⁰⁰ thế thì không có sự tăng trưởng của vô lậu mà lại có thể thành Phật. Do vậy, tâm phẩm này từ khởi so thành Phật cho đến suốt cùng vị lai hằng tương tục không gián đoạn, vì duy trì chủng tử vôlậu không để rơi mất.

Về tâm phẩm tương ưng trí bình đẳng tính, Bồ tát, khi kiến đạo sơ khởi hiện tiền, vì trái nghịch với hai thứ chấp nến trí này mới có thể khởi.⁴⁰¹ Về sau, trong mười địa, do bởi chấp chưa bị dứt,⁴⁰² trong trạng thái hữu lậu, ⁴⁰³ nó có gián đoạn. Sau Pháp vân địa, cùng với tịnh thức thứ tám hỗ tương y chỉ, tương tục suốt cùng vị lai.

Về tâm phẩm tương ưng trí diệu quán sát, với phẩm loại sinh không quán, nó có thể bắt đầu hiện khởi trong giai đoạn kiến đạo của Nhị thừa. Về sau, lần lượt cho đến địa vị vô học, hoặc đến cuối cùng giải hành địa của Bồ tát, hoặc đến các giai vị trên, ⁴⁰⁴ nếu khi không phải là tâm hữu lậu, hay vô tâm, bấy giờ nó đều có thể hiện khởi. Với phầm loại pháp không quán, trong giai đoạn kiến đạo của Bồ tát nó mới có thể hiện khởi. Về sau, lần lượt cho đến các giai vị trên, nếu không phải là tâm hữu lậu, nếu khi không phải là trí và quả của sinh không, hoặc vô tâm, bấy giờ nó đều có thể hiện khởi.

Vê tâm phẩm tương ưng trí thành sở tác, có giải thích nói, Bồ tát trong tu đạo vị do được dẫn bởi hậu đắc⁴⁰⁵ cũng có thể bắt đầu hiện khởi.

Giải thích khác nói, cho đến thành Phật nó mới có thể khởi. Vì trong mười địa, thức y trên mắt v.v. là sở biến của thức dị thục vốn không phải vô lậu. Vì không thể hợp lý để nói rằng các căn hữu lậu, bất cọng và câu hữu,⁴⁰⁶ cùng chung cảnh,⁴⁰⁷ mà có thể phát vô lậu thức. Vì hai loại thức này đối với cảnh có sáng có mờ khác nhau.⁴⁰⁸

Do vậy, vớiphẩm loại này, phải đợiđến khi thành Phật, y trên căn vô lậu, nó mới có thể hiện khởi. Nhưng thường xuyên gián đoạn, vì phải có tác ý mới khởi.

iv. Chủng tính của bốn tuy thảy đều thuộc bản hữu, nhưng cần phải được huân tập mới có thể phát hiện hành. Trong giai vị tu nhân, nó tiệm tăng, cho đến Phật quả mới viên mãn, không tăng không giảm cho đến suốt cùng vị lai;⁴⁰⁹ song ở đây, từ chủng tử sinh thì không huân tập thành chủng tử, vì không nên nói phẩm đức của Phật trước hơn phẩm đức của Phật sau. v. Về sở duyên, có giải thích nói tâm phẩm tương ưng trí đại viên kính chỉ duyên đến chân như làm đối tượng. Nó là vô phân biệt trí chứ không phải hậu đắc trí, vì không thể biết được hành tướng và sở duyên của nó.⁴¹⁰ Giải thích khác nói, nó duyên đến hết thảy pháp. Vì luân Trang nghiêm⁴¹¹ nói trí đại viên kính không ngu mê đối với hết thảy cảnh. Vì Kinh Phật địa nói gương trí của Như lai trong đó hiện lên ảnh tượng của các xứ, cảnh, các thức.⁴¹² Lại nữa, chắc chắn nó duyên đến chủng tử vô lậu và các ảnh tượng của thân, độ v.v. Và vì hành tướng và sở duyên vi tế nên nói là không thể biết, như a-lại-da, nó cũng duyên đến thế tục.⁴¹³ Duyên đến chân như nên nó là vô phân biệt. Do duyên đến các đối tượng khác nên nó thuộc hậu đắc trí. Thể chỉ là một, nhưng tùy theo dụng ma phân thành hai. Nhân thức tục là do chứng chân, cho nên nói là hậu đắc.⁴¹⁴ Với các trí khác, một phân thành hai, chuẩn theo đây, nên biết.

Về tâm phẩm tương ưng trí bình đẳng tính, có giải thích nói nó chỉ duyên đến tịnh thức thứ tám, vì cũng như nhiễm ô thứ bảy duyên đến tàng thức vậy.⁴¹⁵

Giải thích khác nói, nó chỉ duyên đến đối tượng là chân như, vì lấy tính bình đẳng của hêt thảy pháp làm đối tượng. Lại giải thích khác nói, nó duyên đến khắp đối tượng chân và tục. Vì Kinh Phật địa nói trí bình đẳng tính chứng đắc mười tính bình đẳng. Vì luận Trang nghiêm nói, duyên đến các hữu tình, tự tha bình đẳng; tùy theo sự tin hiểu của hữu tình mà thị hiện vô biên ảnh tượng Phật.⁴¹⁶ Do vậy, tâm phẩm này duyến đấn cả chân và tục, thuộc cả hai trí – vô phân biệt và hậu đắc.

Về tâm phẩm tương ưng trí diệu quán sát, duyên đến tự ướng và cộng tướng của hết thảy pháp, hàon toàn không bị chướng ngại, thuộc về cả hai trí.⁴¹⁷ Về tâm phẩm thành sở tác, có giải thích nói nó chỉe duyên đến năm loại đối tượng hiện hành.⁴¹⁸ Vì luận Trang nghiêm nói, năm căn của Như Lai, bất cứ căn nào cùng hoạt động trên cả năm cảnh.⁴¹⁹ Giải thích khác nói, tâm phẩm này cũng duyên đến khắp các pháp thuộc ba đời; điều này không mâu thuẫn với chính lý. Kinh Phật địa nói trí thành sở tác phát khởi hoạt động ba nghiệp và các sự thể được biến hóa, quyết trạch sự sai biệt tâm hành của hữu tình,⁴²⁰ lãnh thọ các đối tượng quá khứ, vị lai, hiện tại v.v.. Nếu không đuyên đến phổ biến không thể có công năng như vậy.

Tuy nhiêm, tâm phẩm này này theo ảnh hưởng của ý lạc mà duyên đến một pháp, hoặc⁴²¹ hai, hoặc nhiều. Vã lại, nói rằng năm căn hoật động nơi năm cảnh, chứ không nói duy chỉ. Do đó không có gì mâu thuẫn. Nó phát sinh tùy theo tác ý, duyên đến các đối tượng sự thể, yếu tính, phát khởi các nghiệp biến hóa,⁴²² do đó thuộc hậu đắc trí.

vi. Bốn tâm phảm này tuy phổ biến thẩy đều đến hết thảy pháp, nhưng dụng có khác nhau. Phẩm trí viên kính hiện Tự thọ dụng thân, hình thái tịnh độ, duy trì chủng tử vô lậu. Phẩm trí bình đẳng hiện Tha thọ dụng thân, hình thái tịnh độ. Phẩm trí thành sở tác hiện Biến hóa thân và hình thái quốc độ. Phẩm trí diệu quán sát quán sát các ưu khuyết điểm nơi công năng của tự và tha, mưa con mưa đại pháp, dứt trừ lưới nghi, lợi lạc hữu tình.

Nhiều phương diện khác nhau như vậy được đề cập. Bốn tâm phẩm này được gọi là sở sinh đắc – quả chuyển y đạt được bởi xuất sinh. Sở sinh đắc này được gọi chung là Bồ-đề, và Niết-bàn được nói trên là sở chuyển đắc. Tuy ý nghĩa chuyển y tổng quát có bốn, nhưng ở đây chỉ chọn lấy hai sở chuyển đắc.⁴²³ Vì tụng nói “chứng đắc chuyển y.” Trong tu tập vị này nói đến khả năng chứng đắc, chứ không phải đã chứng đắc, vì nó thuộc giai đoạn tu nhân.

V. CỨU CÁNH VỊ

Cuối cùng là cứu cánh vị, đặc tính như thế nào?

Tụng:

此即無漏界 不思議善常 安樂解脫身 大牟尼名法 //30/ Đó chính là vô lậu giới, là bất tự nghị, thiện thường, là an lạc, giải thoát thân. Vị Đại Mâu-ni ấy được gọi là Pháp. ⁴²⁴ Sự chuyển y đạt được trong tu tập vị trước đây, nên biết, chính là các dấu hiệu của cứu cánh vị. Điều nầy có nghiã là hai quả chuyển nói trước đó chính là thuộc về cứu cánh vô lậu giới.

1. VÔ LẬU GIỚI

Những gì mà các lậu đã hoàn toàn dứt sạch, không còn tùy tăng bởi lậu, tự tính thanh tịnh, tròn đầy, trong sáng, do đó, được gọi là vô lậu.

Giới có nghĩa là (hàm) tàng, trong dó hàm chưa vô biên đại công đức hy hữu. Hoặc nó có⁴²⁵ nghĩa nhân, vì từ đó phát sinh các sự nghiệp lợi lạc thế gian và xuất thế gian.

Pháp giới thanh tịnh có thể được nói là duy vô lậu, nhưng tâm phẩm bốn trí vì sao nói duy vô lậu?

Thuộc đạo đế nên nói duy vô lậu. Tức là, các công đức của Phật cùn với thân và độ v.v. thảy đều là nhừng gì được xuất sinh bởi chủng tử vô lậu, vì chủng tử hữu lậu đã vĩnh viễn bị loại bỏ. Tuy Phật có thị hiện những loại tợ khổ đế, tập đế, như nghiệp, phiền não vơi thân sinh tử, nhưng thực sự thuộc về đạo đế vô lậu.

Tập luận nói,⁴²⁶ mười lăm giới duy chỉ hữu lậu. Như Lai há không có năm căn, năm thức, và năm ngoại giới?

Có giải thích nói, công đức, thân và độ của Như Lai thật sâu thẳm, vi diệu, không phải có không phải không, thóat ly các phân biệt, dứt bặt các hý luận, không phải là những gì có thể được bao hàm trong giới, xứ các thứ. Do đó, điều mà Luận ấy nói không có gì mâu thuẫn chính lý.

Giải thích khác nói, năm căn, năm cảnh của Như Lai được phát sinh từ diệu định do đó thuộc sắc trong pháp giới.⁴²⁷ Năm thức của các hàng không phải là Phật tuy cũng y chỉ trên sự biến hóa này, ⁴²⁸ nhưng sự thô và tế khác nhau nên không được kể trong năm cảnh;

năm thức của Như Lai không phải là năm thức giới. Vì kinh nói tâm Phật hằng ở trong định.⁴²⁹ Và vì Luận nói tình của năm thức là tán loạn.⁴³⁰

Trí thành sở tác tương ưng thức nào?

Thức thứ sáu. Vì phát khởi tác dụng biến hóa.

Nó có gì khác với trí diệu quán sát?

Nó quan tự tướng, cộng tướng của các pháp, và duy chỉ khởi tác dụngbiến hóa. Do đó có sự khác biệt.

Nếu vậy hai phẩm trí này hẵn không thể cúng sinh. Vì trong một loại,⁴³¹ hai thức không cùng khởi?

Cho rằng không cùng khởi cũng không có gì phi lý.⁴³² Đồng một thể mà dụng phân hai cũng không phải là điều sai lầm.⁴³³ Hoặc thành sở tác tương ưng với tịnh thức thứ bảy. Y nơi các căn, con mắt v.v., duyền đến đối tượng như sắc v.v., đó là tác dụng sai biệt của trí bình đẳng. Nghĩa là, tịnh thức thứ bảy khi khởi tha thọ dụng thân và hình thái quốc đô bấy giờ nó thuộc phẩm trí bình đẳng; khi khởi biến hóa, nó thuộc phẩm trí thành sở tác.

Há không phải rằng phẩm trí này do chuyển năm thức mà đạt được? Không phải do chuyển năm thức mà đạt được thì thể của nó là năm thức. Như chuyển sinh tử, nói rằng đạt được Niết-bàn, không thể nói Niết-bàn cũng được bao hàm đồng với sinh tử. Do đó, ở đây không nên có nạn vấn này. Giải thích khác nói, công đức của Như Lai, cùng với thân tướng và quốc đọ, tùy theo sự thích hợp, được bao hàm trong uẩn, xứ, giới. Ba khoa này đều thông cả hữu lậu và vô lậu. Các luận, như Tập luận, nói mười lăm giới duy chỉ là hữu lậu, đó là căn cứ nơi đối tượng thô và cạn của Nhị thừa mà nói, không phải là tất cả. Theo đó, các giới còn lại để họp thành mười tám giới,⁴³⁴ trong đó, ba giới cuối thông cả vô lậu. Sự thành tựu của Phật mặc dù thảy đều vô lậu, nhưng không thuộc về đối tượng sở tri của Nhị thừa.

Tuy nhiên, nơi khác nói công đức của Phật được kể là phi giới – không được xếp vào trong giới, xứ v.v.,⁴³⁵ vì không đồng với các đặc tính của giới, xứ vốn là đối tượng sở tri của trí thấp kém của Nhị thừa. Tất nhiên lý phải như vậy.⁴³⁶

Vì sao? Nói rằng pháp hữu vi thảy đều được xếp trong uẩn, nói rằng hết thảy pháp được bao hàn trong giới, xứ. Giới thứ mười chín các thứ là điều Thánh bác bỏ.⁴³⁷

Nếu nói tuyệt hý luận tức phi giới – không phải giới, xứ các thứ, thế thì cũng không nên nói vô lậu giới là thiện, thường, an lạc, giải thoát thân. Vã lại, nhiều nơi Kinh nói chuyển uẩn vô thương mà đạt được uẩn thường hằng.⁴³⁸ Giới, xứ cũng vậy. Đâu có thể nói rằng Như Lai phi uẩn, xứ, giới. Do đó, Kinh nói phi, là nói bởi mật ý.

Lại nói, tính của năm thức là tán loạn,⁴³⁹ đó là nói thành tựu nơi khác,⁴⁴⁰ chứ không phải được thành tựu nơi Phật. Cho nên, trong thân Phật, mười tám giới v.v. thảy đều đầy đủ nhừn thuần vô lậu.

Quả chuyển y này lại là bất tư nghị,⁴⁴¹ vì siêu việt con đường tầm tư, ngôn luận; và vì là vi diệu thậm thâm, được chứng nghiệm nội tại, không phải thể thí dụ bằng những thí dụ của thế gian. Lại nói là thiện,⁴⁴² vì là pháp bạch tịnh; và vì là pháp giới thanh tịnh, viễn ly sinh diệt, cực kỳ an ổn; vì diệu dụng của tâm phẩm bốn trí không thể mô phỏng, cực kỳ thiện xảo phương tiện; vì cả hai loại – hữu vi và vô vi, đều có đặc tính thuận ích; vì trái nghịch với bất thiện. Vì vậy, thảy đều nói là thiện.

Luận nói, trong các xứ, gới, tám duy chỉ là vô ký;⁴⁴³ vậy Như Lai há không có năm căn, ba cảnh? Trong đây có ba giải thích, mà chi tiết cũng như trên.

Tất cả các pháp nơi Như Lai, như thân tướng, quốc độ,v.v., đều được bao hàm trong diệt và đạo đế, do đó duy chỉ là thiện. Vì Thánh nói diệt và đạo duy chỉ có tính chất thiện. Vì quốc độ của Phật v.v. không phải là khổ và tập.⁴⁴⁴ Những sở biến bởi thức của Phật mà mang đặc tính hữu lậu, bất thiện, vô ký, thảy đều được sản sinh từ chủng tử thiện vô lậu, được bao hàm trong thiện vô lậu.

Lại nữa, đấy là thường,⁴⁴⁵ vì không có kỳ gian cùng tận. Pháp giới thành tịnh không sinh,không diệt, tính thể không biến dịch, do đó nóilà thường.

Tâm phẩm bốn trí, vì sở y là thường hằng, và vì không có sự đoạn tận, nên cũng được nói là thường; chứ không phải tự tính của các tâm phẩm này là thường hằng. Vì phát sinh từ nhân, vì cái gì có sinh tất có diệt, đó là phán đoán khẳng định, và vì không đâu được thấy sắc tâm không phải là vô thường. Tuy nhiên, phẩm bốn trí, do naqưng lực của bản nguyện, mà hữu tình cần được hóa độ thì không có kỳ hạn tận cùng, cho nên, suốt cùng vị lai, không hề đoạn tận.

Lại nữa, đấy la an lạc,⁴⁴⁶ vì không có sự bức não. Pháp giới thanh tịnh, vì các tướng thảy đều tịch tĩnh, do đó nói là an lạc.

Tâm phẩm bốn trí, do hoàn toàn thoát ly mọi sự não hại, nên cũng đượcnói là an lạc.

Tự tính của hai quả này không có sự bức não, và khiến hết thảy hữu tình an lạc, do đó cả hai chuyển y – Niết-bàn và Bồ đề, đều được gọi là an lạc.

2. GIẢI THOÁT THÂN

Hai quả chuyên y đạt được bởi Nhị thừa duy chỉ vĩnh viễn thoát ly sự hệ phược của phiền não chướng chứ không có pháp gì đặc sắc, do đó chỉ được gọi là giải thoát thân.⁴⁴⁷

3. MÂU-NI DANH PHÁP

Sự thành tựu nơi Thế Tôn Đại giác là pháp tịch mặc vô thượng, do đó được gọi là Đại Mâu-ni. Hai quả đạt được bởi đức Đại Mau-ni vĩnh viễn thoát ly hai chướng cũng được gọi là pháp thân.⁴⁴⁸ Vì được trang nghiêm bằng vô lượng vô biên pháp đại công đức như lực, vô úy, v.v.

Là tự thể, là y chỉ, là tu tập, được gọi chung là thân.⁴⁴⁹ Do đó tính thể của Pháp thân này là năm pháp, không phải duy chỉ tịnh pháp giới độc nhất được gọi là Pháp thân. Vì cả hai quả chuyển y đều được bao hàm trong đây.

1. Biệt tướng của ba thân

Pháp thân như vậy có ba biệt tướng:

a. Tự tính thân.

Đó là pháp giới chân tịnh của các Như Lai, sở y bình đẳng của Thọ dụng thân và Biến hóa thân, ly tướng, tịch nhiên, dứt tuyệt các hý luận, đầy đủ công đức chân thường không biên tế. Đó là thật tính bình đẳng của hết thảy pháp. Chính tự tính này cũng được gọi là Pháp thân, vì là sở y chỉ cho pháp đại công đức.

2. Thọ dụng thân.

Thân này có hai:

(1) Tự thọ dụng. Đó là vô biên công dức chân thật của các Như Laihiện khởi do bởi tư lương vô lượng phước trí được tu tập qua ba vô số kiếp và sắc thân biến mãn, thường hằng, tuyệt đối tròn đầy, thanh tịnh. tương tục một cách trong suốt cho đến suốt cùng vị lai, hằng tjư thọ dụng pháp lạc quảng đại.

(2) Tha thọ dụng thân. Đó là thân công đức vi diệu của các Như Lai được thị hiện bởi trí bình đẳng ở trong cõi thuần tịnh độ, vì các chúng Bồ tát an trụ trong mười địa mà hiện đại thần thông, chuyển chính pháp luân, quyết đoán các lưới nghi, khiên cho các vị ấy thọ dụng pháp lạc Đại thừa. Hiệp cả hai thân này lại gọi là Thọ dụng thân.