Thành Duy Thức Luận

CHƯƠNG VI. TIẾN TRÌNH SINH TỬ

Tuy tồn tại thức nội tại, nhưng nếu không có các điều kiện ngoại tại, do đâu mà có dòng tương tục sinh tử cuar các hữu tình?

Tụng:

由諸業習氣 二取習氣俱 前異熟既盡 復生餘異熟 //19//¹ Do tập khí của các nghiệp, cùng với tập khí của hai thủ, khi dị thục trước đã hết các dị thục khác lại được sản sinh.

TIẾT 1. GIẢI THÍCH VĂN NGHĨA

1. THÍCH TỪ

Luận:

1. Các nghiệp gồm có phước, phi phước và bất động, tức các nghiệp do tư² bất thiện và thiện hữu lậu. Các quyến thuộc của nghiệp³ cũng được gọi là nghiệp, vì cùng dẫn sinh và hoàn mãn quả dị thục.⁴ 2. Các nghiệp ấy vừa được thực hiện thì diệt ngay không gián cách,⁵ do đó không thể dẫn đến quả dị thục trong tương lai. Nhưng nó huân tập bản thức để sản sinh công năng của chinh nó. Công năng ấy được gọi là tập khí.⁶ Đó là cái được tác thành bởi sự huân tập của khí phần của nghiệp. Để gạt ra ngoài nghiệp đã từng hiện hành nên gọi là tập khí.⁷ Tập khí tiếp nối vận chuyển cho đến khi chín muồi thì nó sản sinh ra quả dị thục. Điều này nêu rõ nó là tăng thượng duyên có ưu thế của quả dị thục. 3. Tướng và kiến, danh và sắc, tâm và tâm sở, cùng với căn bản và chi mạt;⁸ sự chấp thủ của chúng được được bao hàm trong hai thủ.⁹

Công năng trên bản thức được huân phát¹⁰ bởi chúng và sản sinh chúng; công năng ấy được gọi là tập khí của hai thủ. ¹¹ Điều này nêu rõ các chủng tử làm nhân duyên cho tâm và các tương ưng của nó như là quả dị thục trong đời sau.

4. Từ “cùng với”¹² chỉ cho chủng tử nghiệp cùng với chủng tử của hai thủ, có nghĩa là chúng hỗ tương trợ lực như là điều kiện xa và gần.¹³ Nghiệp dẫn đến sinh được thấy rõ nên tụng nêu lên trước.¹⁴ 5. “Dị thục trước”: quả dị thục của nghiêp từ rất nhiều đời trước. “Dị thục khác”, quả dị thục của nghiêp rất nhiều đời sau. Tuy chủng tử của hai thủ khi thành quả được lãnh thọ sẽ không cùng tận, nhưng tập khí của nghiệp khi thành quả lãnh thọ thì có cùng tận.¹⁶ Bởi vì, tính chất của quả dị thục vốn đa dạng, và khó chiêu cảm¹⁷; trong khi tình chất đảng lưu và tăng thượng¹⁸ thì đồng nhất, và dễ chiêu cảm.

Khi mà sự thọ dụng của quả dị thục trước đã hết sạch, bấy giờ chủng tử của nghiệp chiêu cảm đời khác chín muồi, lại sản sinh quả dị thục cho đời khác nữa. Do ý nghĩa này mà sự lưu chuyển của sinh tử không hề cùng tận. Vậy, cần gì phải bám vào các điều kiện ngoại tại mới có thể có tương tục? Đại ý bài tụng này nói, do nghiệp và hai thủ mà sự luận hối sinh tử đều không diễn ra ngoài thức, và tính thể của nó là tâm, tâm sở pháp.

2. THÍCH VĂN

Lại nữa, sinh tử tương tục do các tập khí. Tổng quát, có ba loại tập khí.¹⁹ 1. Danh ngôn tập khí:²⁰ chủng tử trực tiếp của từng pháp hữu vi cá biệt.²¹ Danh ngôn có hai: Một, danh ngôn biểu nghĩa, đó là sự sai biệt của âm thanh chuyển tải ý nghĩa. Hai, danh ngôn hiển cảnh,²² tức tâm, tâm sở pháp nhận thức đối tượng cá biệt.²³ Tùy theo hai danh ngôn mà chủng tử được huận tập thành để làm nhân duyên cho từng pháp hữu vi cá biệt.

2. Ngã chấp tập khí,²⁴ đó là chủng tử của ngã và ngã sở được chấp thủ một cách bất thực. Ngã chấp có hai: Một, câu sinh ngã chấp, loại kiến chấp về ngã và ngã sở bị đoạn trừ bởi tu đạo. Hai, phân biệt ngã chấp, lọai kiến chấp ngã, ngã sở bị đoạn trừ bởi kiến đạo. Tùy theo chủng tử được huân tập thành hai loại ngã chấp này mà có sự sai biệt ta và nó trong các hữu tình.

3. Hữu chi tập khí,²⁵ đó là chủng tử của nghiệp dẫn đến dị thục trong ba cõi. Hữu chi có hai: Một, thiên hữu lậu, tức nghiệp dẫn đến quả khả ái. Hai, bất thiện, nghiệp dẫn đến quả không khả ái. Tùy theo chủng tử được huân tập bởi hữu chi mà có sự sai biệt của các cõi do bởi nghiệp dị thục.

Nên biết, tập khí ngã chấp và hữu chi là tăng thượng duyên cho quả sai biệt. Bài tụng này nói “tập khí của nghiêp”, nên biết, đó là tập khí hữu chi. “Tập khí của hai thủ”, nên biết, đó là hai loại tập khí ngã chấp và danh ngôn. Do bởi khái niệm²⁶ về ngã và ngã sở, và khái niệm bởi danh ngôn huân tập mà thành nên chúng được gọi là thủ. Từ “cùng vơi” và các từ còn lại, ý nghĩa như đã giải thích trên.

3. TỔNG THÍCH

Lại nữa, dòng tương tục của sinh tử được tạo thành bởi hoặc, nghiệp, khổ.²⁷

Hoặc²⁸, chỉ cho phiền não phát nghiệp²⁹ và nhuận sinh³⁰. Nghiệp ở đây là những loại nghiệp dẫn sinh hậu hữu. Khổ, đó là các loại khổ được dẫn sinh bởi nghiệp.

Chủng tử của hoặc, nghiệp, khổ, đều được gọi là tập khí. Hai loại tập khí đầu làm tăng thượng duyên cho khổ sinh tử, vì chúng trợ lực làm phát sinh khổ. Loại tập khí thứ ba làm nhân duyên cho khổ sinh tử, vì nó trực tiếp sản sinh khổ. Về ba loại tập khí này, trong bài tụng, theo ý nghĩa thích hợp, nên biết, hoặc-khổ được gọi là thủ, vì là năng thủ, sở thủ. Thủ ở đây có nghĩa là sự nắm chặt.³¹ Từ “cùng vơi” và các từ còn lại, ý nghĩa như đã giải thích trên.

Hoặc-nghiệp-khổ ở đây, nên biết, bao quát cả mười hữu chi, từ vô minh cho đến già-chết, như Luận giải thích chi tiết.

TIẾT 2. MƯỜI HAI HỮU CHI

1. TỔNG QUÁT

Tổng quát, mười hai chi được phân thành bốn nhóm³²:

1. Chi năng dẫn: vô minh và hành;³³ chúng dẫn phát chủng tử của năm chi quả bắt đầu từ thức³⁴. Vô minh trong đây chỉ đề cập đến khía cạnh phát động nghiệp thiện ác dẫn đến đời sau. Cái được phát động bởi nó, gọi là hành. Do ý nghĩa này, tất cả nghiệp đưa đến lãnh thọ hiện tại và nghiệp trợ lực quả cá biệt tương lai,³⁵ thảy đều không phải là chi hành này.

2. Chi sở dẫn:³⁶ năm loại chủng tử trong bản thức trực tiếp sản sinh quả dị thục tương lai, bao gồm thức, danh sắc, sáu xứ, xúc và thọ. Chúng là những cái được dẫn phát bởi hai chi trước.

Chủng tử thức được nói ở đây là nhân của bản thức. Trừ nhân của ba chi sau, còn lại đều thuộc về chủng tử của danh sắc.³⁷ Nhân của ba chi sau, như tên gọi theo thứ tự, chính là chủng tử của ba chi sau. Hoặc chủng tử của danh sắc bao hàm tổng quát nhân của tất cả năm chi; trong đó tùy theo sự ưu thắng mà lập chủng tử của bốn chi. Trường hợp tổng và biệt của sáu xứ và thức cũng vậy. a. Tập luận nói thức cũng là năng dẫn, ³⁹ đó là vì chủng tử của nghiệp trong thức được gọi³⁸ là thức chi; và vì chủng tử của thức dị thục thuộc về danh sắc.

b. Kinh⁴⁰ nói thức chi thông cả năng dẫn, đó là vì chủng tử của nghiệp và chủng tử của thức đều được gọi là thức; và vì thức là sở y của danh sắc, nó không được bao hàm trong danh sắc.

c. Chủng tử của năm chi, bắt dầu từ thức, mặc dù được huân tập và phát khởi bởi nghiệp thật sự đồng thời; nhưng, hoặc do sự khác nhau vể chủ và phụ, tổng và biệt, ưu và liệt, nhân và quả, cho nên Thánh giáo giả thuyết chúng theo thứ tự trước sau. ⁴¹ Hoặc căn cứ theo thứ tự của các giai đoạn hiện khởi trong tương lai nên liệt kê chúng trước sau. d. Do ý nghĩa vừa nêu, năm chi này cũng được nói là thuộc hiện hành.⁴² Nhưng trong thời của nhân, tất nhiên chúng không có ý nghĩa hiện hành.⁴³ e. Lại nữa, do vậy mà nói rằng sinh khởi và dẫn khởi đồng thời;⁴⁴ vì khi được tẩm ướt và khi chưa được tẩm ướt tất không đồng thời.⁴⁵ 3. Chi năng sinh: đó là ái, thủ và hữu; vì chúng sản sinh sinh và già-chết trong tương lai gần.⁴⁶ Do mê mờ quả dị thục bên trong⁴⁷ khiến ngu muội phát động các nghiệp dẫn đến hậu hữu; đó là điều kiện dẫn phát chủng tử của năm quả⁴⁸ trong giai đoạn sinh và già-chết trong tương lai.

Lại nữa, do vì sự mê mờ quả tăng thượng bên ngoài khiến ngu muội duyên vào thọ ngoại cảnh⁴⁹ mà phát khởi tham ái. Duyên ái lại phát sinh bốn thủ.

Chủng tử của nghiệp năng dẫn,⁵¹ cùng với nhân sở dẫn,⁵² khi được tẩm ướt bởi hỗn hợp⁵⁰ ái và thủ, bấy giờ chúng đổi tên thành hữu;⁵³ vì chúng⁵⁴ thảy đều tiếp cận quả hậu hữu của hữu.

Có nơi chỉ nói chủng tử của nghiệp là hữu,⁵⁵ vì nó mới thực sự chiêu cảm quả dị thục. Nơi khác lại chỉ nói chủng tử năm chi quả là hữu, vì chúng trực tiếp sản sinh chủng tử⁵⁶ của năm chi tương lai kể từ thức.

4. Chi sở sinh: sinh và già-chết; chúng là những cấi được sản sinh gần nhất của ái, thủ, hữu.⁵⁷

Tất cả những gì trong khoảng từ trung hữu cho đến bản hữu mà chưa bị suy biên, thảy đều thuộc vê chi sinh. Từ giai đoạn có suy biến về sau được gọi chung là già. Cho đến khi thân hoại mạng chung mới gọi là chết.

2. QUAN HỆ CÁC CHI

Già, không nhất định phải có, nên phụ thuộc nó và chi chết.⁵⁸ a. Vì sao bệnh không là chi? Vì nó không phổ biến, và không tất yếu. Già tùy không tất yếu nhưng là phổ biến, cho nên lập thành chi. Vì trong ba giới, năm thú, bốn sinh, trừ hạng yểu nửa chừng, thảy đều có hiện tượng suy hủ vào lúc cuối đời.

b. Danh sắc cũng không phải là phổ biến,⁵⁹ vậy sao lập làm chi? Nhưng nó tất yếu; vì trong các loài tha sinh, noãn sinh, thấp sinh, và trong giai đoạn mà sáu xứ chưa đủ, tất yếu phải có danh sắc.

Vã lại, chi danh sắc cũng tồn tại phổ biến. Vì sự hóa sinh của loài có sắc trong giai đoạn tối sơ thọ sinh tuy đủ năm căn nhưng chưa hoạt động, bấy giờ chưa gọi là chi sáu xứ. Và vì rằng, tối sơ sinh Vô sắc⁶⁰ tuy tất yếu có ý căn nhưng nó không sáng suốt, cũng chưa được gọi là ý xứ.

Do ý nghĩa đó, Luận⁶¹ nói, ở hai giới trên, một phần của tất cả mười hữu chi⁶² đều có mặt.

c. Ái không hiện hữu phổ biến đâu có thể lập riêng thành một chi, vì tuy sinh vào cõi dữ nhưng đâu có yêu thích nó?

Vì tất yếu, ⁶³ nên nó được lập riêng thành một chi. Trừ những hạng không mong có hậu hữu; sinh vào thiện thú tất phải có ái.⁶⁴ Vị Bất hoàn tuy không hiện khởi ái để tẩm ướt, nhưng nơi vị ấy tất yếu của chủng tử của thủ. Vã lại, ái cũng phổ biến; vì sinh trong cõi dữ đối với tự ngã và cảnh giới hiện tại cũng có⁶⁵ ái.⁶⁶ d. Vì lý do gì trong các chi sở sinh lập sinh và già-chết, trong các chi sở dẫn lại lập riêng năm chi kể từ thức?⁶⁷ Trong giai đoạn đang là nhân, khó nhận thức được chúng, vì các đặc tính sai biệt của chúng, do đó căn cứ vào giai đoạn kết quả trong tương lai⁶⁸ mà lập riêng thành năm chi. Nghĩa là, trong giai đoạn tục sinh,⁶⁹ đặc tính của thức như là nhân được thấy rõ. Tiếp theo, trước khi các căn đầy đủ, các đặc tính của danh sắc phát triển. Tiếp theo, khi các căn đầy đủ, sáu xứ phát triển hiệu lực. Y trên đó mà xúc phát sinh. Nhân xúc, sinh khởi thọ. Bấy giờ được nói là đỉnh điểm của kết quả được lãnh thọ. Căn cứ giai đoạn kết quả này mà lập năm chi cho giai đoạn nhân.⁷⁰ Trong điều kiện là kết quả, các sắc thái sai biệt dễ nhạn biết, do đó tổng quát lập hai chi, để nêu rõ ba đặc tính khổ.

Thế nhưng, đối với quả sở sinh, nếu thuộc về vị lai, vì mục đích sinh nhàm tởm nên nêu⁷¹ sinh và già-chết. Nếu nó đã đến hiện tại, vì để nhận thức rõ sự tương sinh trong các giai đoạn nên nêu năm chi kể từ thức.

e. Vì sao trong điều kiện phát động nghiệp tổng quát lập vô minh? Trong điều kiện tẩm ướ nghiệp lập riêng thành ái và thủ?

Tuy các phiền não đều có thể phát động và tẩm ướt nghiệp, nhưng trong giai đoạn phát động nghiệp ảnh hưởng của vô minh tăng, vì nó có đủ cả mười một điểm đặc sắc, như sở duyên v.v., chi tiết như được nói trong Kinh.⁷² Trong giai đoạn tẩm ướt nghiệp, ảnh hưởng của ái nôit bật; vì ái được nói là như nước tẩm ướt. Nhưng cần phải thường xuyên tưới tẩm hạt mới nảy mầm; căn cứ phần đầu và phần cuối mà có hai chi ái và thủ. Căn cứ theo nghĩa không tái phát động mà lập một chi vô minh. Mặc dù trong chi thủ bao hàm các phiền não, nhưng sự tẩm ướt của ái nổi bật nên nói nó là sự tăng trưởng của ái. ⁷³ f. Các chi duyên khởi đều căn cứ theo bản địa của nó.⁷⁴ Nhưng cũng có hành được phát động mà căn cứ trên vô minh của địa khác⁷⁵; như vô minh thuộc địa dưới phát động hành

(praśākhā). Cf. S. i. 206: paṭhamaṃ kalalaṃ hoti/ kalalā hoti abbudaṃ/ abbudā jayate pesī/ pesī nibbati ghano// ghanā pasākhā jayanti kesā lomā nakhāni ca/ Tối sơ là kalala, phôi mới kết như cặn dầu mè. Từ kalala sinh abbuda, phôi bào như bong bong. Tiếp đến là pesī, giọt lỏng ngưng kết. Từ pesī sinh ghana, khối thịt. Từ ghana phát sinh pasākhā, các chi tiết, như chồi non mới lú, và ssu đó là tóc lông, móng các thuộc địa trên.⁷⁶ Nếu không phải vậy, thì khi mới trấn áp tạp nhiểm địa dưới mà khởi sỉnh bậc trên bấy giờ hẵn không phải hành chi, vì vô minh thuộc địa giới đó chưa khởi.⁷⁷ g. Từ địa dưới sinh lên địa trên, hay từ trên sinh xuống dưới, trường hợp đó duyên vào thọ gì mà khởi chi ái? Ái đó cũng duyên vào thọ thuộc địa sẽ sinh,⁷⁸ hoặc hiện hành, hoặc chủng tử. Điều này không có gì phi lý.

h. Trong mười hai chi này, mười chi thuộc nhân và hai chi thuộc quả, chúng nhất định không đồng một đời⁷⁹. Trong nhân, bảy chi đầu có thể cùng một đời hoặc khác đời với ái và thủ. Các nhóm chi nhất định đồng một đời là nhóm hai, nhóm ba và nhóm bảy. Mười hai chi như vậy thành một lớp nhân quả đủ để nêu rõ sự luân chuyển và viễn ly⁸⁰ đoạn thường. Sự thi thiết hai lớp nhân quả thật ra vô dụng. Hoặc có thể nhiều lớp hơn nữa, thành ra vô cùng.⁸¹

3. CÁC VẤN ĐỀ

1. Giả thật

Cề những sắc thái đặc biệt của mười chi, trong đó chín chín là thật hữu, ba chi giả. ⁸² Hữu là chi tổng hợp của sáu chi⁸³ đã được tẩm ướt. Sinh và già-chết là các trạng thái khác nhau của ba tướng hữu vi của năm chi kể từ thức.

2. Nhất sự và phi nhất sự

Năm chi, gồm vô minh, thức, xúc, thọ và ái, là nhất sự. Còn lại, phi nhất sự.

3. Nhiễm và bất nhiễm⁸⁴

Ba chi, duy chỉ là nhiễm, vì tính thể của chúng là phiền não. Bảy chi, duy bất nhiễm, vì là quả dị thục.⁸⁵ Nhưng bảy chi này trong các trạng thái khác nhau⁸⁶ cũng được giả thuyết là thông cả hai.⁸⁷ Còn lại, thông cả hai.⁸⁸

4. Độc nhất và phối hợp

Vô minh, ái và thủ được nói là độc nhất tướng, vì chúng không giao tạp với các chi khác. Còn lại là tạp tướng.⁸⁹

5. Sắc và phi sắc

Sáu chi duy chỉ là phi sắc. Đó là vô minh, thức, xúc, thọ, ái và thủ. Còn lại, thông cả hai.

6 & 7. Hữu lậu – Hữu vi

tất cả đều hữu lậu, và duy chỉ thuộc hữu vi. Vô lạu và vô vi không phải là hữu chi.

8. Ba tính

Vô minh, ái, thủ thông cả bất thiện và vô ký hữu phú. Hành duy chỉ thiện và bất thiện. Hữu thông cả thiện, bất thiện và vô ký vô phú. Bảy chi còn lai duy chỉ là vô ký vô phú. Trong bảy phần vị, chúng có khi khởi thiện, có khi khởi nhiễm. ⁹⁰

9. Giới hệ

Tất cả đều thông cả ba giới hệ. Nhưng có nơi một phần, có nơi toàn phần.⁹¹

10. Đối trị

Chi hành thuộc địa trên có có trấn phục địa dưới. Tức bằng sáu hành tướng,⁹² do có sự mong cầu sinh lên địa trên mà hành ở đó được phát khởi.

11. Học và vô học

Tất cả đều phi học và vô học. Thánh giả khi phát khởi nghiệp thiện hữu lậu lấy minh làm duyên, chống trái các hữu chi⁹³; do đó trong các vị này không bao hàm các hữu chi. Do ý nghĩa này, nên biết, Thánh giả tất nhiên không tạo nghiệp dẫn đến hậu hữu, vì không mong cầu một cách mê lầm quả khổ đời sau.

Thánh giả Bất Hoàn tạp tu các tĩnh lự, ⁹⁴ bằng tư trợ nghiệp cũ mà sinh Tịnh cư⁹⁵; điều này không có gì phi lý.

12. Đoạn trừ

a. Có quan điểm cho rằng vô minh duy chỉ thuộc kiến sở đoạn. Cố nhiên vì do mê lý Thánh đế nó mới phát động hành.⁹⁶ Và vì Thánh giả tất nhiên không tạo nghiệp dẫn đến hậu hữu.

Hai chi ái và thủ duy chỉ thuộc tu sở đoạn. Do vì tham cầu hữu đương lai mà chúng tẩm⁹⁷ ươt mầm tái sinh. Và vì chín loại tâm khi mạng chung cùng hiện diện với ái câu sinh.⁹⁸ Chín chi còn lại thông cả kiến và tu sở đoạn.

b. Quan điểm khác nói, tất cả đều thông cả hai đoạn. Luận nói, quả Dự lưu đã đoạn một phần của tất cả mười hai chi. Nếu chi vô minh duy thuộc kiến sở đoạn, há có thể nói Dự lưu không đoạn toàn phần? ⁹⁹ Nếu các chi ái và thủ duy chỉ thuộc tu sở đoạn, há có thể nói vị ấy đã đoạn một phần của tất cả mười hai chi?

Luận cũng nói, trong toàn thể giới tất cả phiền não đều có thể kết sinh. ¹⁰⁰ Hành dẫn đến ác thú chỉ có thể được phát khởi bởi phiền não do phân biệt. Luận không nói tẩm ướt tái sinh duy chỉ tu sở đoạn, vì các hành dẫn đến hậu hữu đều được phát động bởi kiến sở đoạn.

Do vậy, nên biết, ba chi vô minh, ái và thủ thông cả kiến và tu sở đoạn. Nhưng chính thức phát động hành là vô minh thụộc kiến sở đoạn; nếu là hành hỗ trợ thì bất định. Hai chi ái và thuể, nếu chính thức tẩm ướt tái sinh thì duy chỉ thuộc tu sở đoạn; nều là hỗ trợ thù bất định.

Lại nữa, tự tính của pháp nhiễm ô thuộc loại phải bị đoạn trừ, vì khi đối trị phát khởi¹⁰¹ chúng vĩnh viễn bị đoạn trừ. Tất cả các pháp hữu lậu không có tính nhiễm ô¹⁰², không thuộc loại phải bị đoạn, vì không trái ngược với đạo.

Tuy nhiên, nói là đoạn, vì nó có hai nghĩa.¹⁰³ Một, thoát ly hệ phược,¹⁰⁴ đoạn trừ phiền não duyên vào đó,¹⁰⁵ và các phiền não xen tạp vào đó.¹⁰⁶ Hai, vì không sinh, tức vì sở y của nó bị đoạn¹⁰⁷ nên nó vĩnh viễn không sinh nữa.

tái sinh Dục giới, tử tâm tương ưng tự thể ái thuộc Dục giới (kāmāvacaram ātmabhāvatṛṣṇāsaṃprayukaṃ maraṇacittam) được nối kết với đời sống (pratisaṃdhiṃ badhnataḥ) mới trong Dục giới. Nếu từ đó tái sinh Sắc giới, hay Vô sắc giới, tử tâm tương ưng tự thể ái thuộc Sắc giới, hay Vô sắc giới (rūpārūpyāvacaram).

Căn cứ theo sự đoạn trừ do bởi thoát ly hệ phược, nói rằng thiện hữu lậu và vô ký vô phú chỉ thuộc tu sở đoạn.¹⁰⁸ Căn cứ sự đoạn từ do không tái sinh, nói rằng các ác thú, ¹⁰⁹ vô tưởng định, v.v., ¹¹⁰ duy chỉ thuộc kiến sở đoạn.

Nói rằng mười hai chi thông cả hai đoạn, nên biết tùy theo sự thích hợp trong các đoạn đã nói trên.