Thành Duy Thức Luận

2. Lý chứng

Đã dẫn Thánh giáo, nay sẽ trình bày chính lý.²¹²

2.1. Bất cộng vô minh

Khế kinh nói bất cộng vô minh vi tế, hằng hành, che lấp chân thật.²¹³ Nếu không tồn tại thức này, vô minh ấy không thể có. Theo đó, trong tất cả các thời phần, bất cộng vô minh²¹⁴ mê lý luôn luôn hiện khởi, che lấp chân thật nghĩa, ngăn che con mắt Thánh huệ. Như kệ nói: Tâm khởi chân thật nghĩa;

Nhưng thường xuyên bị ngăn

Bởi bất cộng vô minh²¹⁵ Cùng hành trong mọi thời.²¹⁶ Cho nên Kinh nói các loài dị sinh luôn luôn sống trong tăm tối, bị vô minh che mù; tâm bị quấn chặt trong mờ mịt, say sưa, chưa hề tỉnh giác. Nêu trong tình trạng dị sinh mà có lúc vô minh này tạm thời không khởi, như thế thì trái với ý nghĩa mà Kinh nói. Trong tình trạng dị sinh mà vô minh mê lý này có khi hành có khi không hành, điều này không phù hợp chính lý. Không thể nói nó y trên sáu thức, vì các thức này có gián đoạn mà nó thì thường xuyên gây ô nhiễm.

Nếu thừa nhận tồn tại mạt-na, không có những nan giải như vậy.

Nhiễm ô ý luôn luôn tương ưng với bốn phiền não; vậy vô minh câu hữu này vì sao được gọi là bất cộng?

Có giải thich nói, các phiền não câu hữu với vô minh này, ngã kiến, ngã mạn và ngã ái;

chúng không phải là căn bản phiền não. Vậy gọi vô minh là bất cộng,²¹⁷ có gì sai lầm? Quán điểm khác nói, giải thích như vậy là trái với lý và giáo. Vì trong thuần tùy phiền não không nói đến ba phiền não này. Vì nhiều nơi nói nhiễm ô mạt-na luôn luôn tương ưng với bốn phiền não. Nên nói rằng, trong bốn cái vô mình là chủ. Tuy cùng khởi với cả ba cái kia nhưng nó vẫn được gọi là bất cộng; vì kể từ tiền tế vô thủy luôn luôn mê mờ tự nội chưa hề tỉnh giác, si (vô minh) là cái có ưu thế. Thế thì, các phiền não kia, kiến vv., khi câu hữu với vô minh này thì gọi là tương ưng; khi chúng là chủ, thì nên gọi chúng là bất cộng chăng?²¹⁸ Thì như vô minh, gọi như thế cũng chẳng có gì sai lầm.

Giải thích khác nói, si (vô minh) này được gọi là bất cộng, vì, cũng như bất cộng Phật pháp,²¹⁹ duy chỉ thức này có. Nếu vậy, những phiền não tương ưng với các thức khác mà không có trong thức này, cũng có thể được gọi là bất cộng? Đây căn cứ theo nghĩa ưu việt mà gọi là bất cộng, chứ không phải do hỗ tương không có mà gọi là bất cộng. Tức là, vô minh tương ưng thức thứ bảy từ vô thủy luôn luôn hiện hành ngăn che chân nghĩa trí²²⁰; tác dụng đặc biệt như vậy không có nơi các thức khác, mà chỉ có trong thức này. Vì vậy, gọi nó là bất cộng.

Đã vậy, ba thứ cùng hiện hữu với nó cũng nên gọi là bất cộng? Vô minh là chủ, nên chỉ nó mới được gọi như vậy. Hoặc giả cho rằng ba cái đó cũng là bất cộng; nhưng vì đối với si trong các thức khác nên chỉ nói vô minh mà thôi. Tổng quát, bất cộng vô minh có hai loại:

- Hằng hành bất cộng, luôn luôn hiện hành, là loại vô minh mà các thức khác không có; - Độc hành bất cộng, hoạt đông độc lập, chỉ duy thức này có.

Cho nên, Du-già nói, vô minh có hai: nếu nó câu hữu với tham các thứ, gọi là vô minh tương ưng; nếu không tương với tham các thứ, gọi là vô minh độc hành.²²¹ Loại chủ độc hành²²² duy chỉ đoạn trừ bởi kiến đạo. Như Khế khế kinh nói: Các Thánh giả hữu học do đã vĩnh viễn đoạn trừ bất cộng vô minh nên không tạo ra nghiệp mới.²²³ Phi chủ độc hành cũng đoạn trừ bởi tu đạo, vì phẫn các thứ thông cả kiến sở đoạn.

Hằng hành bất cộng²²⁵ không được biết đến trong các bộ khác. Độc hành bất cộng, Đại²²⁴ và Tiểu thừa đều công nhận.

2.2. Ý thức hai duyên Lại nữa, Khế kinh nói, do duyên là mắt và sắc mà thức con mắt sinh khởi; chi tiết cho đến, do duyên là ý và pháp mà ý thức sinh khởi. Nếu không tồn tại thức này, thì ý thức ấy cũng không tồn tại.

Như năm thức, như thức con mắt chẳng hạn, tất có con mắt làm tăng thượng duyên, là bất cộng câu hữu y của nó.²²⁶ Ý thức cũng là một trong sáu thức, theo lý, nó cũng phải có sở y như vậy. Nếu không có thức (thứ bảy) này, thức (thứ sáu) kia làm sao có?

Không thể nói sắc làm sở y cho nó, vì ý là phi sắc. Và vì, nếu thế, ²²⁷ ý thức sẽ không có hai loại phân biệt là tùy niệm và kế độ.²²⁸

Cũng không thể nói năm thức không có câu hữu y.²²⁹ Vì năm thức cùng hiện hữu đồng thời với nó mà hoạt động; như chồi và bóng.²³⁰ Lại nữa, thức với căn tất phải đồng một đối tượng, như tâm và tâm sở quyết định đồng thời hiện hữu.

Do lý thú đó, ý thức cực thành,²³¹ vì nó cũng là một thức trong sáu thức cực thành, được thừa nhận chung, như thức con mắt v.v., tất phải có sở y để sinh khởi; sở ý ấy là bất cộng, nó xác định tên gọi và xứ, ²³² không được kể trong đẳng vô gián duyên;²³³ sở y ấy cũng là tăng thượng (duyên).

2.3. Tên gọi bất thành

Lại nữa, Khế kinh nói, cái tư lường được gọi là ý. Nếu không tồn tại thức này, không có cái tư lường ấy.

Nếu, ²³⁴ khi ý thức hiện hữu hiện tiền, khi ấy ý đẳng vô gián²³⁵ đã chìm, đã diệt mất, không tồn tại. Vì theo chính lý, quá khứ và vị lai không tồn tại, nên tác dụng của tư lương ấy không thể thành. Đã vậy, làm sao gọi nó là ý?

Nếu nói đó là giả, ²³⁶ lý cũng không đúng. Không có cái đang tư duy, y vào cái gì mà giả lập?

Nếu nói, khi nó đang là quá khứ và khi ấy đang tư duy,²³⁷ nó được gọi là ý; nhưng khi ấy thì gọi là thức, sao lại gọi là ý?

Do đó biết rằng tồn tại thức thứ bảy, là cái hằng thẩm sát, tư lương, chính danh là ý. Nó là cái đã diệt, y vào đó mà giả lập tên gọi là ý.²³⁸

2.4. Hai định

Lại nữa, Khế kinh nói đến vô tưởng định, diệt tận định. Nếu không tồn tại nhiễm ô ý, không thể phân biệt hai định này. Trong cả hai định này, thức thứ sáu diệt, và số lượng tâm sở mà tự thể diệt cũng không khác nhau. Nếu không tồn tại nhiễm ô ý mà trong vô tưởng định thì có nhưng trong diệt định thì không; làm thế nào phân biệt hai định này khác nhau? Nếu nói cả hai khác nhau do bởi gia hành,²³⁹ giới, địa, thân sở y; lý cũng không đúng. Nhân cho sự sai biệt ấy chính là sự tồn tại của thức này. Nếu nó không tồn tại, nhân ấy cũng không.

Vậy, nhất định phải tồn tại riêng biệt thức này.

2.5. Vô tưởng hữu tình

Lại nưa, Khế kinh nói đến vô tưởng hữu tình mà trong một hạn kỳ sinh tồn, tâm và tâm sở đều diệt. Nếu không tồn tại thức này, hạng hữu tình ấy tất là vô nhiễm. Với hạng hữu tình này, trong một thời gian dài không có sáu chuyển thức. Nếu không tồn tại thức này, tất chúng không còn ngã chấp. Không có ở bất đâu mà hạng cụ phược²⁴⁰ trong một thời gian dài hoàn toàn không có ngã chấp. Chúng không có ngã chấp thì chẳng khác gì Niết-bàn, như vậy không phải là nơi mà các Thánh Hiền đều chê.

Biện minh rằng, (sát-na) sơ khởi và (sát-na) tối hậu vẫn có (ngã chấp), nên không phạm sai lầm ấy.²⁴¹ Những vẫn sai lầm, vì khoảng giữa thời dài mà không chấp ngã.

Quá khứ và vị lai thực hữu, nên không có lỗi ấy. ²⁴² (Nhưng quá khứ và vị lai) kia không phải là hiện tại, và cũng không thường hằng, nên vẫn không có ngã chấp. Như vậy vẫn còn sai lầm.

Sỏ đắc không nên năng đắc²⁴³ cũng không. Điều này như đã phê phán trong đoạn nói về các bất tương ưng hành trên kia.

Tàng thức không có thì huân tập cũng không.²⁴⁵ Các pháp khác (ngoại trừ tàng thức)²⁴⁴ đều không thể là cái thọ huân; chính lý này đã được biện minh trên kia.²⁴⁶ Do đó, riêng biệt phải có mạt-na ô nhiễm mà trong Vô tưởng thiên nó vẫn hằng khởi ngã chấp. Chính do điều này mà các Thánh Hiền chê cõi này.

2.6. Không ngã chấp

Lại nữa, Khế kinh nói, tâm thiện, nhiễm, vô ký của dị sinh luôn luôn đeo theo ngã chấp.

Nếu không tồn tại thức này, không có ngã chấp ấy.

Tâm của các loại dị sinh khi có ba tính, tuy bên ngoài khởi tạo các nghiệp, nhưng bên trong vẫn luôn luôn chấp ngã. Do chấp ngã, khi hành bố thí chẳng hạn, trong sáu thức vẫn không thể mất đi các tướng.²⁴⁷ Cho nên, Du-già²⁴⁸ nói, “Mạt-na nhiễm ô làm y chỉ của thức. Khi nó chưa diệt thì triền phược đối với liễu biệt về các tướng chưa thể được giải thoát. Sau khi mạt-na diệt, sự triền phược bởi tướng được giải thoát.”

Nói triền phược bởi tướng²⁴⁹, là đối với tướng của cảnh mà không thể thông hiểu sự như huyễn.

Y cứ ý nghĩa này, có bài kệ nói:

Ý nhiễm ô như vậy Là sở y của thức. Khi ý này chưa diệt, Thức không thoát triền phược.²⁵⁰ Lại nữa, khi tâm là thiện hay vô ký, nếu không có ngã chấp lúc đó nó không phải là hữu lậu.

Vì trong một dòng tương tục, các phiền não trong sáu thức không cùng khởi với thiện. Vì triền phược bởi các duyên trong quá khứ và vị lai, theo chính lý, không tồn tại. Vì không thể do phiền não nơi người khác khiến nó thành hữu lậu. Cũng không thể do kẻ khác giải thoát mà nó thành vô lậu.

Vả lại, không thể nói riêng biệt có loại tùy miên, vốn là bất tương ưng, liên tục hiện khởi trong hiện tại; do tùy miên này mà thiện v.v. thành hữu lậu. Cũng không thể nói²⁵¹ do sinh khởi từ chủng tử hữu lậu mà thiện v.v. ấy thành hữu lậu. Nhưng chủng tử đó trước đó không có nhân gì khiến nó thành hữu lậu. Không phải do chủng tử của lậu mà nó thành hữu lậu; vì không thể cho rằng tâm vô lậu của vị hữu học cũng thành hữu lậu. Tuy do phiền não dẫn khởi, các nghiệp thiện như bố thí cũng không cùng khởi (với lậu), cho nên không phải chính nhân của lậu. Vì từ hữu lậu là chỉ cho tính chất cùng tồn tại với lậu.²⁵² Lại nữa, nghiệp vô ký không được dẫn bởi phiền não; vậy làm thế nào để nó trở thành hữu lậu?

Thế nhưng, các pháp hữu hữu lậu, do bởi các phiền não hiện hành cùng sinh cùng diệt với tự thân, chúng tăng gia lẫn nhau, nên mới thành hữu lậu. Rồi do đây mà huân tập thành chủng tử của pháp hữu lậu. Về sau, khi (thiện v.v. hiện khởi), chúng mang tính chất hữu lậu.

Nơi hàng dị sinh đã vậy, nơi các hữu học cũng vậy.

Hữu lậu nơi bậc vô học tuy không cùng tồn tại với lậu, nhưng chúng khởi từ các chủng tử hữu lậu có trước đó nên chúng thành hữu lậu. Điều này không mâu thuẫn với chính lý.

2.7. Kết luận

Do có mạt-na hằng khởi ngã chấp, khiến cho các pháp thiện v.v. mang tính chất hữu lậu.

Nếu không tồn tại ý này, tính chất ấy nhất định không thể có. Vì vậy nên biết có thức thứ bảy này. Các lý thú chứng minh sự tồn tại của thức thứ bảy rất nhiều; ở đây y theo Nhiếp Đại thừa lược thuật có sáu chứng lý.²⁵³ Những vị có trí nên tin theo đó mà nghiên cứu.

Tuy nhiên, cũng có nhiều Kinh chỉ nói đến sáu thức. Nên biết, đó là nói theo phương diện lý tùy chuyển. Hoặc tùy sở y là sáu căn mà chỉ nói sáu thức; nhưng thực sự loại biệt của thức là có tám. THÀNH DUY THỨC IV

CHƯƠNG IV: VỀ SÁU THỨC

Như vậy, đã nói xong năng niến thứ hai. Các tính chất của năng biến thứ ba như thế nào? Tụng nói:

次第三能變 差別有六種 了境為性相 善不善俱非 //8 Thứ đến, năng biến thứ ba; sai biệt có sáu loại. Hoạt động của chúng là nhận thức đối tượng. Tính chất của chúng là thiện, bất thiện, phi cả hai.

Tiếp theo sau khi đã nói về thức năng biến, nay sẽ nói về các hình thái của thức năng biên nhận thức đối tượng.

TIẾT 1: CÁC ĐẶC TÍNH

1. Định danh

Tổng quát, thức này có sáu loại khác nhau. Tùy theo căn và cảnh mà có dị biệt về chủng loại. Chúng đợc gọi là thức con mắt, v.v., cho đến ý thức. Căn cứ theo năm ý nghĩa mà thức được gọi tên theo cảnh. Năm ý nghĩa đó là: sở y, sở phát, sở thuộc, hỗ trợ, như căn.¹ Tuy cả sáu thức thân đều y ý mà hoạt động, nhưng tùy theo cá biệt² mà (thức thứ sáu) được gọi tên là ý thức. Như năm chuyển thức; không phạm sai lầm là lẫn lộn nhau. Hoặc nó chỉ y trên ý nên gọi là ý thức. Biện minh tên gọi của thức không giống như trường hợp tâm và ý.³ Hoặc gọi là sắc thức, cho đến pháp thức.⁴ Tùy theo đối tượng (cảnh) mà gọi tên, thuận theo nghĩa của thức. Vì rằng, gọi chúng là thức, vì chúng nhận thức đối tượng cá biệt. Sắc thức chẳng hạn chỉ nhận biết đối tượng là sắc, cho đến pháp thức nhận thức thông tất cả các pháp. Hoặc nó nhận thức pháp (xứ) do đó độc nhất nó được gọi là pháp thức. Như vậy, tên gọi sáu thức không bị lẫn lộn nhau.

Trường hợp tùy theo cảnh mà gọi tên sáu thức vừa nói trên là y cứ theo trường hợp sắc căn chưa tự tại mà nói. Khi đạt đến tự tại, các căn có thể thay thế nhau hoạt dụng,⁵ thức phát trên một căn có thể nhận thức tất cả mọi cảnh, nhưng vẫn có thể tùy theo căn, nên tên gọi vẫn không lẫn lộn. Luận Trang nghiêm⁶ nói, mỗi một căn của Như Lai đều có thể hoạt động trên cả năm cảnh. Đó là căn cứ đối tượng (cảnh) thô phù ngoại hiện và đồng loại mà nói. Kinh Phật địa ⁷ nói, trí thành sở tác quyết trạch tâm hành sai biệt của hữu tình, khởi lên giáo hóa bằng ba nghiệp, tác thành bốn ký vấn.

2: Tính tướng

Nhưng sở y và sở duyên của sáu chuyển thức là thô phù ngoại hiện đã được thừa nhận chung, nên ở đây không cần nói.⁸

Những nghĩa cần nói về sở y thì như đã nói trê. Sau đây sẽ nói những nghĩa cần nói thêm về sở duyên.

Tiếp theo, tụng văn nói, hoạt động của nó là nhận biết các đối tượng riêng biệt.⁹ Đó là nêu rõ cả hai, tự tính và hành tướng của sáu thức.¹⁰ Thức có tự tính là nhận biết đối tượng¹¹; và chính hoạt dụng đó là hành tướng của nó. Do giải thích bao gòm cả hai như vậy mà đặt tên gọi riêng.¹² Vì cái nhận biết đối tượng, cái đó gọi là thức.

Như Khế kinh nói, “Thức con mắt là gi? Y nơi căn con mắt mà liễu biệt các sắc, chi tiết cho đến, ý thức là gì? Y nơi ý căn mà liễu biệt các pháp.”

Đoạn kinh này chỉ nói đến sở y bất cộng, trong giai đoạn chưa chuyển y, được nhận thức bởi kiến phần. Các sở y khác,¹³ và (hình thái) liễu biệt khác,¹⁴ như đã được nói trên.

3: Ba tính

Sáu chuyển thức này có tính chất gì?

Đó là, thiện, bất thiện, và phi cả hai. Phi cả hai tức vô ký, vì phi thiện và phi bất thiện. Những gì đưa đến thuận ích cho đời này và đời sau được gọi là thiện. Quả an lạc của trời và người tuy cũng đưa đến thuận ích cho đời này, nhưng không phải cho đời khác, nên nó không được gọi là thiện.

Những gì gây tổn hại cho đời này và đời sau được gọi là bất thiện. Quả khổ trong các đường dữ tuy gây tổn hại cho đời này nhưng khổng cho đời khác nên nó không được gọi là bất thiện.

Những gì không thể khẳng định nó theo nghĩa thiên hay bất thiện, thuận ích hay tổn hại, cái đó được gọi là vô ký.

Sáu chuyển thức này khi tương ưng với mười một thứ gồm thiện vv. khi ấy nó thuộc tính chất thiện. Khi tương ưng với mười pháp, gồm vô tàm vv., nó thuộc tính chất bất thiện. Không tương ưng với cả hai loại (kể trên), nó thuộc tính chất vô ký. Có giải thích nói, khi sáu thức cùng khởi bấy giờ không cùng lúc có cả ba tính.¹⁵ Vì chúng hoạt động hướng ngoại, mà ba tính thì tương phản nhau. Và vì khi năm thức phát sinh, tất do ý thức dẫn đạo mà cùng lúc phát sinh, và cùng đối tượng (với ý thức) nên chúng trở thành nhiễm hay tịnh.¹⁶ Nếu cho rằng cả ba tính cùng hiện hành khi năm thức cùng hoạt động,¹⁷ khi ấy ý thức tất sẽ thông cả ba tính, như vậy trái ngược với chính lý.

Vì vậy, một các xác định, chúng không cùng lúc. Các Luận, như Du-già chẳng hạn, nói tàng thức trong cùng một thời tưong ưng với các chuyển thức, nên ba tính cùng lúc hiện khởi;¹⁸ nói như vậy là căn cứ theo nhiều niệm.

Như nói, một tâm,¹⁹ không có nghĩa là nói nó sinh diệt trong cùng một (sát-na). Vì vậy, không phạm sai lầm hỗ tương mâu thuẫn.

Giải thích khác nói, ba tính có thể cùng lúc hiện hành. Vì năm thức, mắt vv., với suất nhĩ²⁰ và đẳng lưu hoặc nhiều hoặc hoặc ít, đều có thể cùng lúc hiện khởi.²¹ Năm thức tuy quyết định cùng phát sinh với ý, nhưng tính chất thiện vv. của chúng không nhất thiết phải đồng. Vấn nạn nêu²² trên không thiết thực. Cho nên Du-giಳ nói, nếu khi gặp duyên âm thanh mà xuất định, khi ấy nhĩ thức phát sinh cùng hoạt động với ý thức tương ưng định. ²⁴ Chứ không phải chỉ có ý thức tương ưng định này thu nhận âm thanh ấy. Nếu không như vậy, âm thanh này không được tiếp nhận, vậy không hẵn phải xuất định.²⁵ Không phải rằng ngay khi thu nhận âm thanh liền xuất định; mà là sau khi tiếp nhận âm thanh, bấy giới nếu có hy vọng²⁶ thì mới xuất định. Trong định, nhĩ thức do suất nhĩ mà nghe được tiếng, theo lý, nó không phải là thiện. Vì trước khi được chuyển y, tâm suất nhĩ nhất định là vô ký.²⁷ Do chứng lý chính xác như vậy, ý thức cùng hoạt động với năm thức²⁸ không nhất định phải đồng tính chất với năm thức.

Nhiều nơi,²⁹ chỉ nói ý thức câu hữu với năm thức cùng duyên năm cảnh chứ không nói chúng đồng tính chất. Tạp tập luận ³⁰ nói, trong đẳng dẫn vị năm thức không tồn tại, đó là y theo đa phần mà nói. Nếu ba tính cùng hoạt động trong năm thức, ý thức tùy theo sự nghiêng chú về cái nào mà đồng tính bới cái đó. Khi nó không nghiêng chú, nó là vô ký. Vì vậy, cả ba tính cùng lúc có trong sáu chuyển thức. Khi đạt đến địa vị tự tại, nó duy chỉ có tính thiện. Vì như sắc tâm của Phật được kể trong đạo đế. Vì đã vĩnh viễn trừ diệt chủng tử hý luận.

TIẾT 2: TÂM SỞ TƯƠNG ƯNG

Sáu thức tương ưng với những tâm sở nào?

Tụng nói:

此心所遍行 別境善煩惱 隨煩惱不定 皆三受相應 [9] Chúng tương ưng với các tâm sở biến hành, biệt cảnh, thiện, phiền não, tùy phiền não, bất định.

Và tương ưng với cả ba thọ.

1. Định nghĩa tâm sở

Sáu chuyển thức này, tổng thể, tương ứng với sáu vị tâm sở, biến hành v.v. Nó hằng y trên tâm mà khởi, cùng tương ưng với tâm, hệ thuộc tâm, do đó được gọi là tâm sở. ³¹ Như vật lệ thuộc ngã được gọi tên là ngã sở.

Tâm chỉ thu nhận tổng tướng của đối tượng (sở duyên). Tâm sở thu nhận các biệt tướng³² của đối tượng ấy.

Nó hỗ trợ để hoàn thành sự của tâm nên gọi nó là tâm sở. Như họa sư, vẽ mô dạng sau đó tô màu. Cho nên, Du-già³³ nói: “Thức nhận biết tổng tướng của sự thể. Tác ý nhận biêt các tướng chưa được nhận biết của sự thể ấy; tức các biệt tướng được thu nhận bởi tâm sở. Xúc nhận rõ các tướng khả ý hay không khả ý của nó. Thọ nhận rõ các tướng tổn hay ích của nó. Tưởng nhận rõ các tướng làm nhân cho ngôn thuyết của nó. Tư nhận rõ các tướng làm nhân cho tà hay chính của nó. Cho nên, tác ý, vv., được gọi là tâm sở.”

Đoạn văn này cho thấy tâm sở cũng duyên tổng tướng.³⁴ Các nơi³⁵ khác lại nói, dục cũng nhận biết tướng của sự thể khả lạc; thắng giải cũng nhận biết tướng của sự thể đã được quyết định; niệm cũng nhận biết tướng của sự thể đã thành tập quán; định và huệ cũng nhận biết tướng của sự được hay mất.

Do đây³⁶ mà sinh khởi thiện hay nhiễm nơi các đối tượng(cảnh). Các tâm sở pháp đều thu nhận gồm cả biệt tướng nơi đối tượng (sở duyên).

2. Các nhóm tâm sở

Tuy danh nghĩa của các tâm sở không khác nhau, nhưng chủng loại sai biệt thì có sáu nhóm: biến hành có 5, biệt cảnh cũng có 5, thiện 11, phiền não 6, tùy phiễn não 20, bất định 4. Như vây, sáu nhóm tổng cộng có 51 tâm sở.

Biến hành,³⁸³⁷ vì chúng nhất định có mặt trong tất cả tâm. Biệt cảnh,³⁹ vì duyên vào các đối tượng riêng biệt mà sinh khởi. Thiện, vì chúng chỉ có mắt trong tâm thiện. Phiền não, vì tính chất của chúng là các phiền não căn bản. Tùy phiền não, vì chúng chỉ là những phiền não phái sinh (đẳng lưu). Bất định, vì chúng không được xác định là thiện hay nhiễm.

Nhưng luận Du-già rút sáu nhóm thành năm, vì phiền não và tùy phiền não đều là nhiễm.⁴⁰ Trong đó lại bằng bốn nhất thiết mà phân tích sự sai biệt của năm nhóm; đó là, nhất thiết tính, địa, thời và câu.⁴¹

Trong năm nhóm, biến hành đủ cả bốn nhất thiết. Biệt cảnh chỉ có hai cái nhất thiếu đầu.⁴²

Thiện duy chỉ một, đó là nhất thiết địa. Bất định chỉ có một, đó là nhất thiết tính.⁴³ Đó là sự sai biệt về chủng loại của năm nhóm.

3. Tương ưng thọ

a. Ba thọ

Sáu chuyển thức vốn lỏng lẻo,⁴⁴ bất định, nên dễ dàng tương ưng với cả ba thọ. Vì chúng lãnh nạp cả thuận, nghịch, và phi cả hai tướng.

Sự lãnh thọ cảnh tướng hài hòa mà thân tâm khoan khoái, gọi là lạc thọ. Sự lãnh thọ cảnh tướng trái nghịch khiên thân tâm bị bức bách, gọi là khổ thọ. Lãnh thọ cảnh tướng trung dung, thân tâm không bị bức cung không khoan khoái, gọi là cảm thọ không khổ không lạc.

Ba thọ như vậy hoặc được chia làm hai. Tương ưng với thân gọi là thân thọ, vì cá biệt y trên thân. Tương ưng với ý thức gọi là tâm thọ, vì duy chỉ y trên tâm.⁴⁶⁴⁵ Lại nữa, cả ba đều thông cả hữu lậu và vô lậu. ⁴⁷ Vì khổ có thể được dẫn khởi⁴⁸ bởi vô lậu. Hoặc mỗi thứ được chia làm ba: do kiến mà đoạn trừ, do tu mà đoạn trừ, hoặc phi sở đoạn.⁴⁹ Hoặc thuộc hữu học, vô học, phi cả hai.

Hoặc tổng thể⁵¹ phân làm bốn: thiện, bất thiện, hữu phú vô ký, vô phú vô ký.⁵⁰ Có giải thích nói cả ba thọ, mỗi thọ đều gồm đủ cả bốn phần. Tham, si vận hành tự nhiên, cùng hiện khởi với năm thức;⁵² trong cõi thuần khổ, phiền não vận hành tự nhiên;⁵³ chúng không phát nghiệp, vì là vô ký.⁵⁴ Chúng thảy đều có thể cùng tương ưng với khổ căn.

Luận Du-già⁵⁵ nói, “Tất cả phiền não vận hành một cách tự nhiên⁵⁶ mà phát sinh thảy đều có thể hiện hành trong cả ba thọ. Nếu thông với tất cả thức thân, chúng tương ưng một cách phổ biên trong tất cả các (thọ) căn.⁵⁷ Nếu không thông với tất cả thức thân, chúng tương ưng với tất cả (thọ) căn thuộc ý địa.”

Luận Tạp tập ⁵⁸ nói, “Những phiền não thuộc giới hệ phát khởi mà không do vận hành tự nhiên là bất thiện; vận hành tự nhiên mà phát khởi ác hành, đó cũng là bất thiện. Ngoài ra, đều là hữu phú vô ký.” Do đó biết rằng ba thọ, mỗi thọ thảy bao gồm cả bốn phần.

b. Năm thọ

Hoặc tổng thể phân làm năm: khổ, lạc, ưu, hỷ, xả. Tức trong ba thọ, khổ và lạc thảy phân làm hai; vi mỗi thọ đều do thân hay tâm bị bức bách hay khoan khái khác nhau. ⁵⁹ Do vì không phân biệt và có phân biệt.⁶⁰ Và vì do sự sai biệt về mức độ nặng và nhẹ. ⁶¹ Không khổ không lạc không chia làm hai; vì không có sự khác nhau về trạng thái không bị bức bách và không khoan khoái. Vì không có sự phân biệt. Và vì nó vận chuyển một cách bình đẳng.

Cảm thọ thích ý khoan khoái tương ưng với năm thức luôn luôn được gọi là lạc. Tương ưng với ý, nếu ở trong Dục giới, trong cận phần⁶² của hai tĩnh lự đầu, cảm thọ này được gọi là hỷ;⁶³ vì đó duy chỉ là sự khoán khoái của tâm. Nếu trong căn bản hai tĩnh lự đầu, nó được gọi là lạc và hỷ, vì đó là sự khoan khoái của thân và tâm. Nếu trong cận phần và căn bản của tĩnh lự thứ ba, cảm thọ này được gọi là lạc,⁶⁴ vì không phân biệt an tĩnh và trầm trọng.⁶⁵ Cảm thọ bức bách tương ưng với năm thức luôn luôn được gọi là khổ.

(1) Trường hợp câu hữu với ý, có giải thích⁶⁶ cho rằng nó duy chỉ là ưu vì bức bách tâm; và vì các Thánh giáo nói rằng cảm thọ buồn bã thuộc ý địa gọi là ưu căn.

Luận Du-già⁶⁷ nói, “Các loại hữu tình sinh trong địa ngục, trực tiếp từ dị thục⁶⁸, không gián cách, có ưu và khổ do dị thục sinh nối tiếp nhau.”⁶⁹ Lại nói, trong địa ngục tầm và tư câu hữu với ưu. Một phần quỷ thú và bàng sinh cũng vậy.

Do đó biết rằng cảm thọ buồn bã nặng hơn trong ý địa vẫn được gọi là ưu, huống là các⁷⁰ trường hợp khác nhẹ hơn.

(2) Giải thích khác nói⁷¹, thông cả hai. Trong trời và người, nó luôn luôn được gọi là ưu, vì không phải nặng.⁷² Trong bàng sinh và quỷ giới, gọi là ưu, gọi là khổ; vì có sự nặng hay nhẹ của tạp thọ, thuần thọ. Trong địa ngục⁷³ duy chỉ gọi là khổ, vì thuần thọ⁷⁴ rất nặng, không do phân biệt.⁷⁵ Luận Du-già nói, tất cả phiền não nếu phát sinh một cách tự nhiên, thảy đều có thể hiện hành trong cả ba thọ. ⁷⁶ Chi tiết, như trên.

Lại nói, tát-ca-da kiến câu sinh duy chỉ thuộc tính vô ký. Biên chấp kiến kia, nên biết, cũng vậy. ⁷⁷ Khổ thọ câu hữu với các kiến này không được kể chung với ưu căn; vì Luận nói ưu căn không phải là vô ký.Lại nữa, Du-già nói, ⁷⁸ các căn trong địa ngục,⁷⁹ ba căn còn lại nhất định không thành tựu hiện hành. Thuần khổ quỷ giới và bàng sinh cũng vậy.⁸⁰

Ba căn còn lại đó nhất định là lạc, hỷ và ưu căn. Vì chúng tất nhiên thành tựu hiện hành xả.⁸¹

Há không phải rằng ở đó khách xả⁸² nhất định không thành tựu? Nhưng do đâu mà biết rằng đoạn văn đó chỉ nói đến khách thọ?⁸³ Không thể nói ở đó nhất định ý căn không thành tựu, vì sáu khách thức ấy có khi không có mặt.⁸⁴ Không nên nói đoạn Luận ấy chỉ nói đến khách thọ, mà nói chung cả ý căn,⁸⁵ vì nhân không khác nhau.

Vã lại, nếu đoạn Luận đó y khách thọ mà nói, vậy nói thế nào để ở đó nhất định thành tựu tám căn? Nếu cho rằng vì năm căn không liên tục nên nói nhất định ưu là căn thứ tám; vậy thì khi lâm tử, khi tái sinh, khi ngất, há có ưu căn?

Thuyết cho rằng căn thứ tám là khổ, cùng được bác bỏ như vậy. Hoặc cho rằng một hình⁸⁶ làm căn thứ tám, theo lý cũng không đúng. Hình có tính cách bất định. Ở đó, do chiêu cảm bới ác nghiệp nên không có hình. Ở đó, do ác nghiệp khiến cho năm căn môn thường trực thọ khổ cho nên nhất định thành tựu nhãn căn v.v. Còn một hình, thì ở đó có tác dụng gì?⁸⁷ Không phải rằng trong đại địa ngục Vô gián lại có thể mong cầu sự dâm dục.⁸⁸ Do vậy, căn thứ tám nhất định là xả; vì tương ưng với thức thứ bảy và tám.

Vũng như trên trình đô cực kỳ lạc, ở đó sự khoan khoái của ý gọi là lạc,⁸⁹ mà không có hỷ căn. Ở nơi chốn cực kỳ khổ, ý bị bức bách gọi là khổ, chứ không có ưu căn. Cho nên, văn nói “ba cái còn lại” nhất định chỉ cho ưu, hỷ, lạc.

(3) Những nơi khác nói ở đó có lạc đẳng lưu.⁹⁰

Nên biết đó là nói theo lý tùy chuyển. Hoặc đoạn văn đó nói chung cho cả những nơi tạp thọ khác.⁹¹ Vì ở đó, trong địa ngục, không có dị thục lạc nên nói là thuần khổ.

Tuy nhiên, các Thánh giáo nói rằng cảm thọ sầu não thuộc ý địa gọi là ưu căn, đó là y theo đa phần mà nói; hoặc nói theo phương diện tùy chuyển,⁹² Về lý, không có gì mâu thuẫn.

Luận Du-già nói, các loại hữu tình trong địa ngục, “Các loại hữu tình sinh trong địa ngục, trực tiếp từ dị thục, không gián cách, có ưu và khổ do dị thục sinh nối tiếp nhau.” Lại nói, trong địa ngục tầm và tư câu hữu với ưu. Một phần quỷ thú và bàng sinh cũng vậy.”⁹³ Đó cũng là nói theo phương diện tùy chuyển.⁹⁴ Lại nói, trong địa ngục, tầm tứ cũng có mặt với ưu. Một phần quỷ thú, bàng sinh cũng vậy.⁹⁵

Đó cũng là nói theo phương diện tùy chuyển.

Lại nữa, khổ căn tương ưng với ý thức đó cùng loại tợ với ưu các nơi khác⁹⁶ nên giả thuyết là ưu. Hoặc khổ căn này gây tổn hại thân và tâm, tuy được kể trong khổ căn nhưng nó cũng gọi là ưu. Như hỷ cận phần làm tăng ích thân tâm tuy là hỷ căn nhưngcũng gọi là lạc; Hiển dương, v.v., nói rõ ý nghĩa này.⁹⁷

Nhưng trong định ở vị chí địa⁹⁸ không có lạc căn nên nói ở đó chỉ có mười một căn.⁹⁹ Do đó, cần phải biết rằng trong chốn thuần tyhọ khổ cảm thọ sầu não thuộc ý địa cũng được hiểu là khổ căn.”

Nhiều khía cạnh khác nhau như vậy được nói trong Thánh giáo, ở đây tránh rườm ra văn tự nên không thuật hết.