Thành Duy Thức Luận

Vị chí địa 未至地 (anāgamyabhūmika), trình độ gần đạt mức căn bản. Cf. Tì-bà-sa 60 (tr. 311a16) : “Vị chí định và trung gian tĩnh lự, cả hai đều được gọi là vị chí địa.” Thuận chính lý 78 (tr. 765c17): “Duy chỉ cận phần (sāmantaka) của tĩnh lự thứ nhất được gọi là vị chí (anāgamya)), vì để phân biệt với cận phần cuar các tĩnh lự khác.” Du-già 69 (tr. 683a20): “Vị chí địa, là tâm thuộc định thứ nhất. Tâm này thuộc trạng thái trước khi có định.”

Du-già 57 (tr. 615a07): “Hỏi: Vị chí địa có bao nhiêu căn? Đáp: Mười một.. Trong đây, giai đoạn khởi đầu gọi là là vị chí vị; giai doạn sau gọi là căn bản vị.” Mười một căn: 5 thiện căn (tín, tấn, vv.), ý, hỷ, xả, 3 vô lậu.

Vấn đề đã được nêu ở trên, cùng các dẫn chứng. Nhưng ở đó nói về ba tính không đồng thời, ở đây nói về ba thọ. Xem cht. 19.

Vấn đề đã được đề cập ở trên; nhưng ở đó nói về ba tính, đây nói về ba thọ. Xem cht. 22.

Skt. ādyāḥ sparśādayaḥ, chandādhimokṣasmṛtayaḥ saha/ samādhidhībhyāṃ niyatāḥ/9a-c/

Skt., định cú, dẫn chứng phổ biến, cf. Kośā ix (Jayaswal, tr.465.10): cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sparśasahajātā vedanā sạmjñā cetanā…”Sau khi duyên đến mắt và sắc nhãn thức sinh khởi. Tổ hợp gồm ba thứ này là xúc. Cùng phát sinh với xúc là thọ, tưởng, tư…” Cf. Prasannapadā (Motilal), tr. 6. Cf. định cú Pāli: cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso”ti

Dãn chứng bởi Du-già 3 (tr. 291a12). Xem, Trung A-hàm 7, Tượng tích dụ (tr. 467a): “Nếu nội xứ là mắt không bị hoại, ngoại xứ là sắc có ánh sáng rọi đến, lại có niệm, nãhn thức bấy giới được sinh.” Tham chiếu Pāli, Mahāhatthipadopamasutta (M.i. tr. 190): yato ca kho, āvuso, ajjhattikañceva cakkhuṃ aparibhinnaṃ hoti, bāhirā ca rūpā āpāthaṃ āgacchanti, tajjo ca samannāhāro hoti. evaṃ tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti. “Này chư hiền, nếu nội xứ là mắt chư bị hư hoại, ngoại xứ là sắc rọi lên đây, và trên đó có sự chú ý, như vậy do đây mà bộ thức xuất hiện.”

Dẫn bởi Hiển dương 1 (tr. 481a15). Xem các dẫn chứng trong chương ii, Tiết iv. 1.a, về xúc tương ưng a-lại-da.

Các tâm sở này đã được nói trong ch.ii, tiết iv.1, về các tâm sở tương ưng với thức thứ tám.

Sở duyên cảnh (ālambana-viṣaya) và sở duyên sự (ālambana-vastu). Câu-xá 6 (tr. 35a7): “Có năm ý nghĩa của sự (vastu)… Thứ hai, sở duyên sự (ālambana-vastu), như nói nói: hêt thảy các pháp đều được nhận thức bởi các trí riêng biệt tùy theo mỗi sự (vastu).” Du-già 55 (tr. 602a8): “Năm loại tâm pháp không biến hành này khởi lên trong từng cảnh (viṣaya) và sự (vastu) riêng biệt như thế nào? Chúng phát sinh trong các cảnh và sự, theo thứ tự, được ưa thích, được quyết định, được lịch nghiệm, được quán sát. Định và huệ phát sinh trong cảnh và sự cuối cùng. Còn lại, theo thứ tự trong ba cảnh đầu.”

Thuật ký: giải thích nghĩa của từ thứ trong tụng văn. bản Phạn không có từ này; nó chỉ có trong văn Hán.

Cf. Samuccaya (Gokhale 16. 1): chandaḥ katamaḥ/ īpsite vastuni tattadupasaṃhatā kartukāmatā/ vīryārambhasanniśrayadānakarmakaḥ/ Dục là tính muốn làm bị lôi cuốn như thế này hay như thế kia đến

(tr. 697b5) sở lạc 所樂, Skt. īpsita (dẫn Samuccaya), quá khứ phân từ của thể ước muốn (desiderative) của động từ căn √āp: đạt đên < īpsita: muốn đạt được.

Khả hân 可欣; Skt. abhipreta, chỉ (cái) được hướng đến, do động từ căn √i: đi. Stiramati: tatra chando’ bhiprete vastuny abhilāṣaḥ/ abhiprete vastuny abhilāṣa iti pratiniyata-viṣayatvaṃ jñāpitaṃ bhavaty anabhiprete chandābhāvāt/ darśanaśravaṇādikriyāviṣayatvena yad abhimataṃ vastu tad abhpretam/ tatra darśanaśravaṇādiprārthanā chandaḥ/ sa ca vīryārammasaṃniśrayadānam/ Dục là sự mong cầu nơi sự thể được ưa thích. Sự mong cầu nơi sự thể được ưa thích là đối tương được hạn định cá biệt để hiện thị cho nhận thức. Vì nới cái không được yêu thích thì không có dục. Do bởi cảnh vực hoạt động của thấy và nghe vv. mà sự thể được trông đợi, đó là cái được ưa thích. Ở đây, dục là ước nguyện do bởi sự thấy và nghe v.v. Nó làm sở y cho tinh tấn.

Đối tượng hân thưởng hướng nội về chính là bản thân ta chứ không phái hướng ngoại về cái đáng ghét bên ngoài. Nghĩa là mong muốn bản thân ta như thế, chứ không phải mong muốn đói tượng bên ngoài như thế. Dục chỉ lấy cáy đáng ưa thích làm đối tượng.

Sở cầu 所求, Skt. paryeṣita (?).

Mong cái ta ghét đừng đến, mong cái ta thích đừng đi; mong cái ta thích hãy đến, mong cái ta ghét hãy đi. Dục lấy cả hai, cái ghét và cái thích, làm đối tượng.

Dục quán cảnh 欲觀境.

Cf. Câu-xá 4 (tr. 19a18): 欲謂希求所作事業. Skt. chandaḥ kṛtakāmatā, dục là tự tính muốn làm. Yaśomitra: chandaḥ katamaḥ? abhiprete vastuny abhilāṣaḥ; định nghĩa như Sthiramati đã dẫn. Thuận chính lý 10 (tr. 388b27): “Thế Tôn nói, hết thảy các pháp dục là gốc rễ, tác ý dẫn sinh, xức tập hợp, thọ tùy lưu, niệm tăng thượng, định dẫn đầu, huệ tối thắng, giải thoát là kiên cố, Niết-bàn là cứu cánh” …(tr. 388c19) “Nói hết thảt pháp dục là căn bản, vì tất cả lưu cbhuyển (sinh tử) đề lấy sự mong cầu làm gốc rễ…”

Cf. Tì-bà-sa 143 (tr. 737a12): “Hỏi: Kinh nói, các pháp lấy dục làm gốc rễ. Tịnh hay nhiễm đều phát sinh từ dục. Vậy sao nói dục không có tác dụng đặc biệt đối với tịnh (nên không lạp nó là một trong 22 căn)?”

Xem cht. 103.

Xf. Samuccaya (Gokhale, 16.3): adhimokṣaḥ katamaḥ/ niśite vastuni yathāniścayaṃ dhāraṇā/ asaṃhāryatākarmakaḥ/Hán, Tạp tập 1 (tr, 697b05): 勝解者。於決定事隨所決定印持為體。不可引轉為 業。隨所決定印持者。謂是事必爾非餘決了勝解。由勝解故所有勝緣不能引轉。 Thắng giải, thể của nó là tùy theo sự quyết định mà duy trì dấu ấn trên sự thể được quyết định. Nghiệp dụng của nó là không bị dẫn chuyển (xê dịch). Nghãi là, phán đoán dứt khoát rằng sự thể ấy tất nhiên phái như vậy chứ không thể khác. Do thắng giải nên dù có điều kiện đặc biệt nào cũng không làm cho nó xê dịch. Sthiramati: adhimokṣo/ niścite vastuni tathaivāvadhāraṇaṃ/ niścitagrahaṇam aniścitapratiṣedhāthaṃ/ yuktita āptopadeśato vā yad vastu asaṃdigdhaṃ tanniścitaṃ yenaivākāreṇa tanniścita anityaduḥkhādyākāreṇa tenaivākāreṇa tasya vastunaś cetasy abhiniveśanam evam etan nānyathety avadhāraṇam adhimokṣaḥ/ sa cāsaṃhāryatādānakarmakaḥ/adhimuktipradhāno hi svasiddhāntaparapravādādibhir apahartuṃ na śakyate/Thắng giải: nơi sự thể đã được xác quyết theo như thế mà duy trì phán quyết. Cái đã được xác quyết là phủ định cái bất quyết. Do lý chứng hay do giáo nghĩa mà sự thể không bị hoài nghi, tức là sự thể ấy đã được xác quyết. Nếu sự thể được phán quyết bằng hành tướng vô thường, khổ, vv., thì cũng bằng hành tướng ấy mà kiên trì sự thể trong tâm không thay đổi, sự duy trì ấn twongj ấy là thắng giải. Nghiệp dụng của nó là làm cho không lay chuyển. Chính sự nổi bật của thắng nghĩa mà tông nghĩa của mình không bị làm lay chuyển bởi học thuyết khác.

Thuận chính lý 10 (tr. 384b10): “Có vị nói, thắng 勝 (adhi-) là tăng thắng; giải 解 (-mokṣa) là giải thoát. Nó khiến cho tâm tự tai hoạt động nơi đối tượng. Như thắng giới (adhiśīla: tăng thượng giới) khiến cho tâm không loạn.”

Thuật ký: vì tất cả pháp đều là tăng thượng duyên của tâm và tâm sở, nên chúng không cản ngại tâm và tâm sở hoạt động.

Thuật ký: trả lời cho biện minh được giả thiết, theo đó, tâm và tâm sở cần có thế lực tăng thượng của thắng giải mới có thể phát khởi. Đại ý trả lời: cái phát khởi là căn và tác ý, không liên quan gì đến thắng giải.

Samuccaya (Gokhale, 16. 4): smṛtiḥ katamaḥ/ suṃstute vastuni cetaso’ saṃpramoṣaḥ/ avikṣpa-karmakā/ Niệm, là sự không quên lãng của tâm đối với sự thể quen thuộc. Tạp tập 1 (tr. 697b10): 念者 於 串習事令心明記不忘為體 不散亂為業. Sthiramati: smṛtiḥ saṃstute vastuny asaṃpramoṣaś cetaso ‘bhilapanatā/ saṃstutaṃ vastu pūrvānubhūtaṃ/ ālambana-grahaṇāvipraṇāśakāraṇatvād asaṃpramośaḥ/ puṛvagṛhītasya vastunaḥ punaḥ punarālambanākārasmaraṇam abhilapanatā/abhilapanam evābhilapanatā/ sā punar avikṣepakarmikā/ālambanābhilapate sati cittasyālambanāntare ākārāntare vā vikṣepābhāvād avikṣepakarmikā/ Niệm, là sự nhớ không quên lãng của tâm đối với sự thể đã từng quen thuộc. Sự thể quen thuộc là sự thể đã từng trải qua trước kia. Không quên lãng, vì nó làm cho đối tượng được nắm giữ không diệt mất. Sự nhớ rõ là sự thường xuyên nhớ lại các hình thái đối tượng của sự thể đã từng được nắm giữ trước kia. Sự nhớ rõ là khả năng thuật lại rõ ràng. Nghiệp dụng của nó là làm cho không tán loạn, vì khi một đối tượng được ghi lại hay được thuật lại, vẫn không có sự rối loạn nơi đối tượng khác hay hành tướng khác của tâm.

Có hai loại đối tượng (cảnh): đối tượng được nhận thức trực tiếp, gọi là thể cảnh. Đối tượng nhận thức do loại suy, gọi là loại cảnh.

Minh ký 明記; Skt. abhilapanatā: diên tả hay thuật lại rõ ràng.

Thuận chính lý 10 (tr. 389b12): “Như Kinh nói, khi tâm nhận biết cảnh khi ấy tất có sự minh ký nhưng vì nó mờ nhạt nên có mặt mà khố nhận ra. Vì vậy, niệm là đại địa pháp (tức biến hành tâm sở).” ibid. tr. 389b24: “Nhân cho sự không quên mất, sự minh ký được gọi là niệm. Do đó, có thuyết nói rằng khiến cho tâm không quên mất. minh ký là niệm.”

Cf. Samuccaya (Gokhale, 16.4): samādhiḥ katamaḥ/ upaprīkṣe vastuni cittasyaikāgratā/ jñānasanniśrayakarmikaḥ/ Tạp tập 1 (tr. 697b14): 三摩地者 於所觀事令心專一為體 智所依止為業 令心 專一者 於一境界令心不散故 智所依者 心處靜定知如實故. Sthiramati: samādhir upaprīkṣye vastuni cittasyaikāgratā/ upaparīkṣyaṃ vastu guṇato doṣato vā/ ekāgratā ekalambanatā/ jñānasanniśrayadāna-karmikaḥ/ samāhite citte yathābhūtaparijñānāt/ “Định, là tính tập trung của tâm trên sự thể được quan sát. Sự thể được quan sát theo phẩm tính (đức) hay khuyết điểm (thất). Tính tập trung (trên một điểm) là tính có một đối tượng chuyên nhất. Nghiệp dụng của nó là làm sở y cho huệ; vì khi tâm được tập trung thì có sự biến tri như thực.

Đức 德, Skt. guṇa. Thất 失; Skt. doṣa, khuyết điểm.”

Tâm chuyên chú 心專注; Skt. cittasya ekāgratā, sự tập trung của tâm trên một điẻm.

Thuật ký: “Đây không phải nói định tâm chỉ duyên duy nhất vào một đối tượng. Tức tùy theo chỗ tâm chuyên chú, hoặc một hoặc nhiều đối tượng. Hoặc tâm muốn chuyên chú vào một nơi nào đó trong một sát-na, đối tườngđược năm bắt rõ ràng tức thì định phát sinh. Không nhất thiết trước sau chỉ duyên vào một đối tượng duy nhất.”

Đẳng trì 等持, Skt. samādhi, định.

Thuận chính lý 11 (tr. 390b20): “Tướng và dụng của tâm sở cực kỳ khó phân tích duy chỉ từ duy giác sát bằng duệ trí mới có thể biết được. Các vị Thí dụ bộ không đủ kiên nhẫn để phân tích bèn bác ngay là không có thể tam-ma-địa (định) riêng biệt. Nhưng như Kinh nói, tâm bình đẳng trì khiến trụ trên đối tượng của nó, đó gọi là tam-ma-địa (định).” Đại ý biện minh định là một biến hành. Thuật ký: Theo Thuận chính lý, khi loạn tâm vẫn có định khởi nhưng vì hành tướng của nó vi ẩn khó biết.

Cảnh cáo của Thành duy thức, vì lý luận đó không chính xác.

Thuận chính lý 11 (tr. 391a03): “Khế kinh nói tâm như ánh chớp, và cũng như vượn khỉ, không có tương đình trụ.” Dẫn chứng để biện minh tâm tính không đình trụ, trong một sát na nó không dừng lại trên một cảnh, vì vậy có định tâm mời dừng. Quan điểm Duy thức: bản chất của tâm là duyên lự (bám vào đối tượng). Duyên lự cảnh nào thì nó trụ trên cảnh đó không cần phải có định. Chỉ khi nào cần nắm rõ đối tượng, bấy giờ mới có định.

Thuyết của Kinh bộ, dẫn bởi Thuận chính lý 11 (tr. 391a4).

Tâm học 心學, tức tăng thượng tâm (adhicitta) trong ba học, chỉ cho định học.

Tâm nhất cảnh tính 心一境性; Skt. cittasyaikāgratā. Câu-xá 28 (tr. 145a27): “Thể của định tĩnh lự nói chung là tính nhất cảnh của tâm, thuộc tính thiện…. Chuyên nhất sở duyên gọi là tâm nhất cảnh tính.”

Thuận chính lý 11 (tr. 391a04): “Nếu thể của tam-ma-địa chính là tâm,… thế thì, khi chính tâm nắm bắt danh tương, khái niệm, bấy giờ nên gọi nó là tưởng; khi tâm lãnh nạp các ảm thuận hay nghịch, khi ấy nên nói nó là thọ… Cho nên, tam-ma-địa không phải là một phần vị của tâm .. Nó có tự thể của nó.”

Cf. Samuccaya (Gokhale, 16. 5): prajñā katamā/ upaparīkṣya eva vastuni dharmāṇāṃ pravicayaḥ/ saṃśayavyāvartnakarmikā/ Tạp tập 1 (tr. 481b18): 慧者 謂即於所觀境簡擇為體 如理不如理非如理非不 如理悟入所知為業 如經說簡擇諸法最極簡擇極簡擇法遍了近了黠了通達審察聰叡覺明慧行毘缽舍 那. Sthiramati: dhīḥ prajñā/ sāpyupaparīkṣya eva vastuni pravicayo yogāyogavihito ‘nyathā veti/ pravicinotīti pravicayaḥ/ yaḥ samyaṅ mithyā vā saṃkīrṇasvasāmānyalakṣaneṣv iva dharmeṣu vivekāvabodhaḥ yuktir yogaḥ sa punar āptopadeśo ‘numānaṃ pratyakṣaṃ ca/ tena triprakāreṇa yogena yo janitaḥ sa yogavihitaḥ/ sa punaḥ śrutamayaś cintamayo bhāvanāmayaśca/ tatrāptavacanaprāmāṇyādyo ‘vabodhaḥ sa śrutamayaḥ/ yuktonidhyānajaś cintamayaḥ/ samādhijo bhāvanāmayaḥ/ ayogo ‘nāptopadeśo ‘numānābhāso mithyāpraṇihitaś ca samādhis tenāyogena janito ‘yogavihitaḥ/ upapattipratilambhiko laukikavyavahārāvabidhaś ca na yogavihito nāyogavihitaḥ/ eṣā ca saṃśayavyāvartnakarmikā/ saṃśayavyāvartanaṃ prajñāya dharmān pravicinvato niścayalābhāditi/ ete hi pañca dharmāḥ parasparaṃ viyatiricyāpi vyāvartante/ evaṃ yatrādhimokṣas tatra nāvaśyam itirair api bhavitavyam/ Huệ (dhī) tức là trí huệ (prajñā). Đối với sự vật đã được quán sát, nó tư trach bằng phương chính đáng hay không chính đáng, hay bằng phương pháp khác. Tư trạch, là nó tư duy giàn trạch (thẩm tra).

Nguyên hán: ngu muội 愚昧. Thuật ký: ngu không nhất thiết không có huệ; vì nơi kẻ tà kiến thì si tăng thượng. Ở đây tâm vừa ngu vừa muội nên không có huệ. Ngu mà không muội cũng có thể có. Thức thứ tám muội nhưng không ngu cũng không có huệ.

Thiên ái 天愛; Skt. devānaṃ priya, “người trời thương”; từ biếm nhẽ, chỉ người ngu khờ.

Thuật ký: quan điểm của An Huệ.

Du-già 3 (tr. 291a03): “Có bao nhiêu tâm sơ sinh khởi trong tất cả xứ (trường hợp), trong tất cả giới địa (cõi) , nhưng không phải trong tất cả thời, và trong tất cùng loại (đồng khởi).” Bốn cái nhất thiêt: nhất thiết xứ: tất cả nơi (tất cả mọi trường hợp); nhất thiết địa: tất cả giới địa (cõi); nhất thiết thời: tất cả mọi thời; nhất thiết sinh: tất cả cùng lúc. Đã dẫn trên, xem cht. 40.

Du-già 55 (tr. 602a9), bốn cảnh: sở ái (abhiprete vastuni), quyết định (niścite vastuni), quán tập (saṃstute vastuni), quán sát (upparīkṣye vastuni). Bốn cảnh này không phải lúc nào cũng xuất hiện cùng lúc. Đã dẫn trên, xem cht. 106.

Cảnh loại bốn, đối tương quán sát, chung cho cả định và huệ; nhưng định và huệ này cũng không nhất thiết cùng khởi.

Chỉ người mà tâm ngu mê hay muội lược.

Thuật ký: Trong khi chuẩn bị tu tập, người đó hoặc nghe theo thầy bảo chú tâm giữa hai chân mày; hoặc đọc thấy trong sách bảo chú tâm giữa hai chân mày, nên đã có chút văn hay tư. Đối tượng của định như vậy đã được chọn trước; đó gọi là cảnh đã được quán sát.

Cảnh được quan sát (upaparīkṣye vastuni) là đối tượng của huệ, nhưng cũng nói là đối tượng của định, là nói theo đa phần

Hý vong thiên = Hý vong niệm thiên 戲忘念天(kṝḍāpramoṣakā devā; P. khiḍḍapadosikā devā) thường kể chung với Ý phẫn nhuế thiên 天(manopradūṣakān devā) . Câu-xá 5 (tr. 26c15), Tì-bà-sa 37 (tr. 190c18): Trong Dục giới có loại chư thiên gọi là Hý vong niệm, do đam mê vui chơi nên thất niệm mà chết… Lại có loại chư thiên gọi là Ý phẫn nhuế, do sân mà háy nguýt nhau khiến sân càng tăng do đó mà chết. Cf. Trường A-hàm, kinh 21 Phạm võng (T1 90c); Pāli, Brahmajālasutta, D.i. 19:, manopadosikā devā.

Do kết hợp 5 tâm sở (1, 2, 3, 4, 5) với 4 loại đối tượng. (A, B, C, D), ta có 4 tổ : (1A, 2B, 3C, 4D), (1A, 2B, 3C, 5D), (1A, 2B, 4C, 5D), (1A, 3C, 4D, 5D), (2B, 3C, 4D, 5D).

Suất nhĩ đọa tâm 率爾墮心; Skt. aupanipātika citta.

Vì chưa có sự can thiệp của ý thức.

Đăng dẫn 等引; Skt. samāhita. Du-già âm là ta-ma-hê-đa 三摩呬多 và xếp vào bậc thứ 6 trong 17 bậc của tâm (Du-gài 10, Bản địa phân, Tam-ma-hê-đa địa: samāhita-bhūmika). Phần từ quán khứ thih động của động từ căn √sam-ā-dhā, samāhita chỉ trạng thái đã được tập trung, trong khi cũng một gốc với nó là samādhi, tam-ma-địa hay định, là danh từ chỉ hoạt đông hay sự tập trung.

Đẳng trì 等持, samādhi, xem cht. 152 trên. Thuật ký: đẳng trì thông cả định; đẳng dẫn, duy chỉ định tâm tác ý chuyên chú. Cf. Phật địa luận 3 (T 1530 tr. 1c14): “ (ở nơi Phậy)… các tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí…, đa phần được bao hàm trong trí diệu quán sát; thần cảnh trí thông đa phần được bao hàm trong trí thành sở tác.”

Chỉ Phật địa.

Bốn biệt cảnh còn lại không có mặt trong năm thức. Khổ chỉ tương với năm thức. Bốn biệt cảnh này có mặt trong ý địa, nhưng ý không tương với khổ.

Du-già 57 (tr. 618b27): “Như Kinh nói, vì mong cầu giải thoát mà sinh ưu thích (buồn rầu)… Thích (buồn bã) vì không hài lòng với cái thấp kém. Ưu (râu) vì tâm sinh lo lăng muốn chứng cái vô thượng.” Tạp tập 10 (tr. 741c22): “Về ưu căn. Khi vào phương tiện đạo, sau quyết trạch phần, vì mông muốn giải thoát nên sinh lo rầu (ưu thích).”

Xem đoạn trên, Tiết 2.3.b.

Du-già 59 (tr. 627c22): “Tham, có một thời tương ưng với lạc; hoặc có một thời tương ưng với ưu khổ.” Thuật ký dẫn thêm Tạp tập 7 nói tham tương ưng với ưu khổ. Nhưng Tạp tập 7, đoạn liên hệ (tr. 726a12) nói: “Trong Dục giới, tham tương ưng lạc có mặt trong năm thức. Tương ưng vơi hỷ có mặt trong ý thức. Tương ưng với xả có mặt trong tất cả. Vì ở mạt vị của tương tụ,c nó không tương ưng voiư ưu khổ.”

Các vấn đề liên hệ năm biệt cảnh: ba tính, ba giới (địa), ba học, ba đoạn, lậu và vô lậu, báo và phi báo.

Hán: thâm nhẫn, lạc, dục 深忍樂欲.

Samuccaya (Gokhale, 16.7): śraddhā katamā/ astivaguṇavattaśakyatveṣv abhisaṃpratyayaḥ prasādo ‘bhilāṣaḥ/ chandasanniśrayadānakarmikā/ Tín, đó là sự tín thuận, trừng tịnh, ước vọng nơi những gì là có thực, có đức, có khả năng. Tạp tập 1 (tr. 697b19): Tín, thể của nó là nhẫn khả, thanh tịnh, hy vọng, đối với những gì có thực thể, có đức, có năng. Tức là đối với những gì có thực thể mà phát sinh tin tưởng nhẫn khả; tưởng hy vọng, rằng ta có năng lực, có thể thành.

Samuccaya (Tatia, 5.10): astitve’bhisaṃpratyayākārā śraddhā/ guṇave prasādhākārā śakyatve’bhilāṣākārā mayā prāptum niṣpādayitum/ Các biểu hiện của tín: Tin cậy nơi cái thực có, lắng đọng nơi cái có đức, ước mong nơi cái có khăng năng rằng ta có thể đật đến, có thể hoàn thành. Sthiramati: śraddhā hi trividhā pravartate/ sati vastuni guṇavaty aguṇavati vā saṃpratyayākārā/ sati guṇavati ca praśādākārā/ sati guṇavati ca prāptum utpādayituṃ vā śakye’bhilāṣākārā/ cetasaḥ prasāda iti/ Tín hoạt động với ba phương diện. Tin tưởng nơi sự thể có thực, có đức hay không có đức. Sự lắng đọng (tịnh tín) ở nơi những gì có thực, có đức.

Tâm tịnh 心淨, sự lắng đọng, trừng tịnh, của tâm. Sthiramati: cetasaḥ prasāda iti/ śraddhā hi citta-kāluṣyavairodhikītyatas tatsaṃprayoge kleśopakleśamala-kāluṣyavigamāc cittaṃ śraddhām āgamya prasīdatīti cetasaḥ prasāda ucyate/ Tín, tương phản với sự vẩn đục của tâm, do đó khi tương ưng với nó thì các cáu bẩn do bởi phiền não và tùy phiền não bị dứt sạch, vì vậy tâm hki đạt đến tín thì nó lắng đọng.

Từ Slt. prasāda (Pāli: pasāda) thường được hiểu là tịnh tín, do gốc động từ √sad (sadati, sīdati): ngồi xuống, chìm xuống, lắng xuống.

Ái lạc 愛樂; Thuật ký: quan diểm của Thượng tọa bộ, và một số nhà Đại thừa.

Thuật ký: Thánh giả tất nhiên chẳng có ái lạc gì với khổ và tập.

Thuật ký: Đại chúng bộ, hoặc một số nhà Đại thừa.

Sthitamati: hrīr ātmānaṃ dharmaṃ vādhipatirṃ kṛtvāvadyena lajjā/ sadbhir garhitatvād aniṣṭavipākatvāc ca pāpam evāvadyaṃ/ tenāvadyena kṛtenākṛtena vā yā cittasyāvalīnatā lajjā sā hrīḥ/ Tàm, do tôn trọng bản thân hay tôn trọng pháp mà có sự xấu hỗ về lỗi lầm của mình. Lỗi lầm là sự xấu xa bị người hiền chê trách, và do kết quả không mong muốn. Với lỗi lầm ấy, đã làm hay chưa làm, mà tâm co rút lại, xấu hỗ, gọi là tàm.

Sthiramati: apatrāpyaṃ lokam adhipatiṃ kṛtvāvadyena lajjā/ loke hy etad garhitaṃ māṃ caivaṃ karmāṇāṃ viditvā garhiṣyatīty aślokādibhayād yena lajjate/ Quý, do chi phối bởi thế gian mà xấu hỗ với điều lỗi lầm. “Đây là điều bị chê trách trong đời. Nếu biết việc làm này của ta, họ sẽ chỉ trích. tếing vv. mà xấu hỗ.” Vì sợ mất

Thuật ký: giải thích thể của tàm và quý theo thuyết cổ. Tiếp theo luận se nêu bốn nạn vấn để bác bỏ.

Hiển dương 1 (tr. 81b26): “Tàm, thể của nó là y tự tăng thượng và pháp tăng thượng mà xấu hỗ 羞恥 những lỗi lầm xấu xa”; (tr. 481b28): “Quý, y thế gian tăng thượng mà xấu hỗ 羞恥 những lỗi lầm xấu xa.” Tập luận 1 (T 1605 tr. 664b07): “Tàm, hỗ thẹn với hình mình 自羞 về lỗi lầm xấu xa… Quý, hỗ thẹn với người khác 羞他 về lỗi lầm xấu xa.”

Hán: tu sỉ 羞恥; Skt. lajjā.

Thọ, tưởng, có tjư thể riêng biệt nhau nên mỡi có thể cúng khởi, cùng tương ưng.

Một vật, so cái này thì nó dài, so cái khác thì ngắn; dài và ngắn do vậy chỉ là khái niệm giả thiết.

Du-già 55 (tr. 602b23): “Trong các pháp thiện ấy, những cái nào làthế tục hữu (giả hữu), nhưngcx cái nào là thực vật hữu (thực hữu)? Ba thế tục hữu; đó là bất phóng dật, xả và bất hại.” Theo đó, 8 thiện còn lại, trong đó có tàm và quý, đợc vói là thực hữu.

Du-già 59 (tr. 684a7); đoạn sau sẽ đề cập chi tiết.

Giả thiết nạn vấn để giải thích.

Đối chiếu tự thân phát sinh tàm; đối chiếu tha nhân phát sinh quý.

Sùng thiện, vì ích lợi cho tự thân; cự ác, vì sự tổn hại do tha nhân.

Hán: đẳng 等; Skt. ādi.

Hán 根: căn; Skt. mūla, rễ cây.

Hán: hữu hữu cụ 有有具. Hữu, chỉ ba (cói) hữu; hữu cụ, là các tư cụ, các phương tiện hỗ trợ cho hữu tồn tại. Sthiramati: lobho nāma bhave bhavopakaraṇeṣu ca yāsaktiḥ prārthanā ca/ tatpratipakṣo ‘lobho bhave bhavopakaraṇeṣu cānāsaktiḥ vaimukhyaṃ ca/ Tham là sự dính măc và đắm đuối trong hữu và các tư cụ của hữu. Đối trị nó là vô tham, là sự dứt bỏ và không dính mắc trong hữu và các tư cụ củahưu.

Sthỉamati: ayaṃ ca duścaritāpravṛttisanniśrayadānakarmakaḥ/ Nghiệp dụng của nó là cung cấp sở y mà trên đó ác hành không thể diễn tiến.

Vô nhuế; Skt. adveṣa.

Khổ khổ cụ 苦苦具. Thuật ký: khổ, chỉ ba khổ (kkổ tính khổ, hành khổ, hoại diệt khổ); khổ cụ, tất cả những gì làm phát sinh khổ. Sthiramati: adveṣo dveṣapratipakṣatvāt sattveṣu duḥkhe duḥkhasthānīyeṣu ca dharmeṣv anāghātaḥ/ vô sân, vì là đối trị phần của sân, nó là sự không thù nghịch đối với các chúng sinh, đối với khổ, và đối với các pháp dẫn đến khổ.

Sthiramati: amoho nohapratipakṣaḥ/ ayam ayathābhūtasaṃpratipattir mohaḥ/ karmaphalasatyaratneṣv ajñānaṃ/ mohapratipakṣatvād amohas teṣveva karmaphalasatyaratneṣu saṃpratipattiḥ/ Vô si là đối trị phần của si. Si là sự không lý giải chân chính như thực, không có nhận thức đối vơi nghiệp, quả, chân lý, (Tam) bảo. Vì là đối trị phần của si, vô si là sự lý giải chân chính nơi nghiệp, quả, chân lý, bảo.

Tạp tập 1 (tr. 697b29): 無癡者 由報教證智決擇為體. Cf. Samuccaya (Gokhale, 16. 1): amohaḥ katamaḥ/ vipākato vā āgamato vādhigamato vā jñānaṃ vā pratisaṃkhyā/ Si là gì? Đó là sự tư trạch y theo dị thục (kết quả), Thánh giáo, sự chứng đắc và trí.

Ba nguồn của huệ: sinh đắc huệ, văn , tư, tu sở thành huệ. Tạp tập ibid.: “Do bởi báo, giáo, chứng, trí, theo thứ tự, là do bởi bẩm sinh, do nghe, do tư duy, và do tu tập. Quyết trạch, là huệ cùng khởi với tinh tấn.”

Du-già 57 (tr. 619b20): đại bi của Phật không nằm trong 22 căn, nhưng bao hàm vô sân và vô si được dẫn khởi bởi sáu căn (5 thiện căn và cụ tri căn).

Đã dẫn trên, xem cht. 176.

Tập luận 1 (T 1605 tr. 664b12); xem Tạp tập 1 (tr. 697b29), đã dân, cht. 188.

Hán: dũng hãn 勇悍. Skt. abhyutsāha, nỗ lực một cách tich cực, hăng hái.

Nguyên Skt. một từ đơn gồm thân từ (utsāha) và tiếp đầu từ (abhy-: ), nhưng Hán dịch phân thành hai từ để thành từ kép.

Tạp tập 1 (tr. 697c04): 勤者 被甲方便無下無退無足心勇為體. Cf. Samuccaya (Gokhale 16, 12): vỉīryaṃ katamat/ kuśale cetaso ‘bhyutsāhaḥ sannāhe vā prayoge vālīnatve vāvyāvṛttau vāsaṃṣṭuṣṭau/ Tinh tấn, đó là sự nỗ lực tích cực của tâm, hoặc bận khôi giáp, tích cực cần hành (gia hành), hoặc không co rút, không thối lui, không tự mãn.

Dẫn bởi Tạp tập 1 (tr. 697c05). Samuccaya (Tatia 5. 15) sthāmavān vīryaavān utsāhī dṛdha-parākramao’niśriptadhuraḥ kuśleu dharmeṣu oty evam ādisūtrapāni yathākramam …

Cf. Câu-xá 27 (tr. 141b12): về bốn phẩm đữc viên mãn nhân tu tâp của Như Laỉ: 1. Vô dư tu, tu hai tư lương là phước và trí một cách tận thiện; 2. Trường thời tu, trải qua 3 đại a-tăng-kỳ mà không mệt mỏi; 3. không luyến tiếc bất cứ thứ gì.

Năm đạo: tư lương, gia hành, kiến, tu và vô học. Sẽ được giải thích trong phần cuối Luận.

Giải thích đặc tính thứ năm: vô túc, không thỏa mãn, hay không từ bỏ gánh nặng. Nhị thừa đạt đến cứu cánh đạo, nhưng chuyển hương phát tâm ccầu Đại bbồ đề, nên vẫn tinh tấn với vô túc.

Gia hành đạo phân làm hai: cận và viễn, cộng với sơ phát tâm và ba đạo tiếp theo, thành năm tinh tấn. Những vấn đề này sẽ được giải thích chi tiêt trong phần cuối của Luận.

Hán: kham nhiệm tính 堪任性; Skt. karmaṇyatā, tính mềm dẻo dễ sử dụng.

Cf. Tạp tập 1 (tr. 697c09): 安者止息身心麤重身心調暢為體除遣一切障礙為業除遣一切障礙者謂 由此勢力依止轉故. Samuccaya (Gokhale 16. 15): praśrabdhiḥ katamā/ kāyacittadauṣṭhulyānāṃ pratipraśrabdheḥ kāyacittakarmaṇyatā/ sarvāvaraṇaniṣkarṣaṇakarmikā/ (Tatia 5.17): sarvācaraṇaniṣkarṣaṇaṃ tadvaṣenāśrayapravṛttito draṣṭavyam/ Khinh an, đó là tính mềm dẽo (kham nhiện tính) của thân và tâm do dã đình chỉ những sự thô năng của thân và tam. Nghiệp dụng của nó là loại trừ tất cả mọi chướng ngại; dó thế lực mà mà sở y được chuyển đổi (chuyển y).

Sở y chỉ 所依, tức thân làm sở y.

Tạp tập 1 (tr. 697c12): 不放逸者依止正勤無貪瞋癡修諸善法於心防護諸有漏法為體成滿一切世出 世福為業. Samuccaya (Gokhale 16.15): apramādaḥ katamaḥ/ savīryakān alobhādveṣāmohān niśritya yā kuślānāṃ dharmāṇāṃ bhāvavā sāsravebhyaś dharmebhyaś ca cittārakṣā/ sa ca laukikalokottara-saṃpattiparipūrṇaniṣpādanakarmakaḥ/ bất phóng dật, đó là sự tu tập các thiện pháp do y chỉ vô thâm, vô sân, vô si cùng với tinh tấn; và nó cũng là sự phòng hộ của tâm đối vơi các pháp hữu lậu.

Căn 根, chỉ ba thiện căn; sách 策, tức sách tấn, chỉ cần hay tinh tấn. Nghiệp dụng của nó là hoàn thành phước nghiệ thế gian và xuất thế gian.

Thuật ký: hành, đây chỉ hành uẩn; tức xả trong hành uẩn, không phải với xả trong thọ uẩn.

Tạp tập 1 (tr. 697c17): 捨者依止正勤無貪瞋癡與雜染住相違心平等性心正直性心無功用住性為體 不容雜染所依為業. Samuccaya (Gokhale 16.17): upekṣā katamā/ savīryakān alobhādveṣāmohān niśratya yā saṃkliṣṭavihāravairodhikī cittasamatā cittapraśaṭhatā cittasyānabhogāvasthitā/ saṃkleśānavakāśa-sanniśrayadānakarmikā/ Xả, đó là tính bình đẳng của tâm, tính chính trực của tâm, tính an trụ không dụng công của tâm, không làm căn cứ cho ô nhiễm, do y chỉ vô tham, vô sân, vô si cùng với tinh tấn. Nghiệp dụng của nó là làm sở y mà trên đó không có không gian cho tạp nhiễm.

Khởi đầu với bình đẳng tính; đoạn giữa với chính trực tính; cuối cùng với an trụ không dụng công.

Cf. Thuận chính lý 11 (tr. 391b02): “Tính hiện thiện của tâm, đem lại điều lạc, không gây tổn hại hữu tình, đó gọi là bất hại.”

Giải thích từ cập 及 trong tụng văn Hán. Bản Skt. không có từ tương đương.

Trong Du-già, từ hân 欣 được dịch từ csc từ Skt. sau đây: hân 欣= moda; khả hân 可欣, hân duyệt 欣悦 = praiya;hân mộ欣慕, hân dục 欣欲 = abhilāṣa; hân lạc (hân nhạo) 欣樂= abhinandana, modanā, rati, spṛha. Từ hân được đề cập ở đây vì là một phần của dục (chanda) và đối nghịch với yểm, nên có thể hiểu từ Skt. tương đương là abhilāṣa (hân mộ). Xem cht. 110.

Đối nhgịch với trong 20 tùy phiền não: phẫn, hận, não tật. Ý nghĩa các từ này, xem phần nói về các phiền não.

Du-già 55, đã dẫn trên, xem chit. 176. Theo ý nghiac này, trong Dục giới không có khinh an.

Thế gian đạo, xem cht. 177, chương iv, về mạt-na.

Hán: lục vị; chỉ những đièu kiện mà trong đó thiện có thể khởi. Du-già 55 (tr. 602b13): “Hỏi: Có bao nhiêu y xứ của thiện pháp? Đáp: Sáu. 1. Khi được quyết định. 2. Khi được đình chỉ. 3. Khi tác nghiệp. 4. Khi thế gian thanh tịnh. 5. Khi xuất thế thanh tịnh. 6. Khi nhiếp thọ chúng sinh.”

Đại ý thuyết này nói mỗi loại thiện tâm chỉ khởi trong điều kiện riêng biệt của nó.

Vì không có xả.

Bốn pháp: tinh tấn và ba thiện căn, thể của bât phóng dật. Xem đoạn trên, về bất phóng dật.

Du-già 69 (tr. 684a11).

Định gia hành 定加行, đây chỉ gia hành cận định, chea đạt định tâm bẩctên; tức đang thuộc Dục giới.

Hán: định địa 定地, hay đẳng dẫn địa (samāhita).

Du-già 3 (tr. 291a03); đã dẫn trên, xem các cht. 40 & 142.

Du-già 63 (tr. 650c28): “ … Năm thức thân, khi không có khinh an được gọi là bất định địa. Các tâm, tâm sở pháp trong Dục giới khi chưa được phát thú, gọi là bất định địa…”

Ba địa có định: hữu tầm hữu tứ địa, sơ thiền có đủ cả tầm và tứ; vô tầm duy tứ địa, trung gian thiền giữa sơ và nhị, chỉ có tứ mà không có tầm; vô tầm vô tứ địa, từ nhị thiền trở lên.

Trừ khinh an.

Du-già 57 (tr. 616b17): Trong 22 căn, sáu căn thuộc kiến sở đoạn: năm thiện căn (tín,vv.) và vị tri căn.

Thuật ký: hữu, chỉ hậu hữu, tức quả dị thục của ba hữu. Hữu cụ, chỉ trung hữu, cùng với nghiệp phiền não, khí thế gian, vì là tư cụ của ba hữu.

Cf, Sthiramati: tatra rāgo bhavabhogayor adhyavasānaṃ prārthanā ca/ sa punar duḥkhasaṃyojana-karmakaḥ/ duḥkham atropādānaskandhās teṣāṃ kāmarūpārūpyatṛṣṇavaśād abhinirvṛttiḥ/ Trong đây, tham là sự đắm đuối và khát khao tồn tại (hữu) và hưởng thụ. Tác dụng của nó là nói kết với khổ. Khổ, tức các thủ uẩn vốn hiện khởi do bị chi phối bởi khát ái đối với Dục, Sắc và Vô sắc.

Thuật ký: khổ, chỉ ba khổ (khổ khổ, hành khổ, hoại khổ). Khổ cụ, chỉ tất cả vô hựu, và pháp hữu lậu nào mà có thể gợi lên khổ. Như bài bác pháp vô lậu mà sinh tà kiến; duyên Diệt, Đạo đế mà sinh tâm ganh ghét, dều dẫn đến khổ quả.

Sthiramati: pratighaḥ sattveṣv āghātaḥ sattveṣu rūkṣcitta yenāviṣṭaḥ sattvānāṃ vadhabandhanādi-karman arthaṃ cintayati/ sa punar asparśavihāraduṣcaritasaṃniśrayadānakarmakaḥ/ Sân, đó là sự tàn hại đối với các chúng sinh, với tâm bức hại đối với các chúng sinh mà nghĩ đến hành vi hoặc giết, hoặc trói. Tác dụng của nó là làm sở y cho ác hành với trạng thái bức xúc. Trong đó, từ Skt. asparśavihāra, dịch là phi xúc trụ, hay bát an lạc trụ, hiểu là trạng tthái bức xúc do tâm thù hận, bức hại.

Sthiramati: moho ‘pāyeṣu sugatau nirvāṇe tatpratiṣṭhāpakeṣu hetuṣu teṣāṃ cāviparīte hetuphala-saṃbandhe yad ajñānam/ ayaṃ ca saṃkleśotpattisaṃniśrayadānakarmakaḥ/ Si, là sự mê hoặc (vô trí) đối với mối quan hệ nhân quả không điên đảo, và những nguyên nhân tác thành Niết-bàn, thiện thú, khổ thú. Tác dụng của nó là làm sở y sự sinh khởi pháp tạp nhiễm. Pháp tạp nhiễm ở đây gồm có ba phần: phiền não (kleśa), nghiệp (karma), tái sinh (janma); cái này làm nhân cho sự sinh khởi của cái sau.

Shiramati: māno hi nāma sarva eva satkāyadṛṣṭisamāśrayeṇa pravarte/ sa punar cittasyonnatti-lakṣaṇaḥ/ tathā hy ātmātmīyabhāvaṃ skandheṣv adhyāropyāyam aham idaṃ mamety ātmānaṃ tena tena viśeṣenonnamayati anyebhyo ‘dhikaṃ manyate/ Mạn, chỉ cho tất cả cái gì y chỉ trên hữu thân kiến mà hoạt động. Đặc tính của nó là sự bốc cao của tâm (tâm cao cử). Nó làm trổi dậy tồn tại của ngã và ngã sở trong các uẩn, rằng cái này là ta, là của ta; bằng đặc điểm như thế này, như thế kiam mà bốc cao tự ngã, nghĩ rằng ta hơn những người khác. Tạp tập 1 (tr. 698a03): 依止薩迦耶見心高舉為體不敬苦生所依為業不敬者。 謂於師長及有德所而生憍傲苦生者謂生後有故.

Hán: đức hữu đức 德有德; Skt. guruṣu guṇavatsu. Thuật ký hiểu đức là thắng đức pháp 勝德法; nhưng từ tiêng Phạn có thể hiểu là “các bậc thầy.” Tạp tập: sư trưởng và những vị có đức.

Bảy mạn và chín mạn. Câu-xá 19 (tr. 101a12), 7 mạn: mạn, quá mạn, mạn quá mạn, ngã mạn, tăng thượng mạn, ti mạn, tà mạn. ibid. (tr. 101a21), 9 mạn: y trên thực tế ta hơn người, ta bằng người, ta kém người, trong mỗi thực tế phát sinh ba sự tự đánh giá: tăng hơn, ta bằng, ta kém.

Thuật ký: ba phẩm, ba cấp thượng, trung, hạ, phát sinh bốn mạn: mạn, quá mạn, mạn quá mạn, ty mạn; y trên ngã sinh một mạn: ngã mạn; y đức sinh hai: tà mạn, tăng thượng mạn. Tức y năm xứ mà phát sinh bảy mạn.

Câu-xá 19 (tr. 101b17): mạn loại (mānavidhā) và ngã mạn (asmimāna) không còn hiện khởi nơi bậc Thánh, vì đac đoạn trừ hữu thân kiến (satkāyadṛṣṭi). Du-già 88 (tr. 797c16): Thánh giả tuy đã vinh viễn đoạn trừ hữu thân kiến, nhưng do tu tập Thánh đạo chưa tận thiện, tập khí của nó vẫn hiện hành, ngẫu nhiên xuất hiện làm sở y cho ngã mạn.

Mạn loại (mānavidhā): biểu hiện loại tợ của mạn. Du-già 17 (tr. 371a20): y trên ba mạn loại là ta hơn, ta bằng, ta kém mà tự đánh giá ta hơn hay ta kém.

Sthỉamati: vicikitsā karmaphalasatyaratneṣu vimati, nhi hoặc đối với nghiệp, quả, (Thánh) đế, (Tam) bảo. Du-già 58 (tr. 622a17): y năm tương mà kiến lập: tha thế, tác dụng, nhân quả, đế, bảo.

Sthiramati: prajñātaś ceyaṃ jātyantaram evoktam/ Nó được nói là một dị loại từ huệ.

Thuật ký dẫn Du-già 58: do dự giản trạch nói là nghi. Nhưng không tìm thấy minh văn.

Tì mạt để 毘末底, phân tích ngữ nguyên, Skt. vimati.

Skt. mati và prajñā. Sthiramati: vividhā matir vimatiḥ/ syānna syād iti/ prajñātaś ceyaṃ jātyantaram evoktam/ tư duy theo nhiều dạng gọi là nghi hoặc, rằng có thể là vậy, có thể không phải à vậy. Nó được nói là dị loại từ huệ. Theo đây, từ vimati chi cho sự nghi hoặc mà ngữ nguyên là thân từ mati: tư duy, ghép với vi = vividhā, đa dạng.Thuật ký: tì (vi) có nghĩa là chủng chủng (vividhā). Du-già 8 (tr. 314a02), nó được dịch là di giác: “Nghi (vicikitsā), là do thân cận hạng không phải thiện sĩ, nghe phi chánh pháp, không như lý tác ý; đối vớ cự thể sở tri duy bằng vào dị giác (vimati) mà phân biệt”.

Du-già 55 (tr. 603a27).

Hán: giới, Skt. dhātu, chỉ động từ căn, hay từ căn. Ở đây, từ căn là mạt-để (mati): huệ, ghép với trợ ngư tì, cũng như từ căn nhã-nam (jñānam: trí) được ghép với trợ ngữ tì, thành tì-nhã-nam, Skt. vijñānam, nghĩa của nó bấy giờ là thức chứ không phait trí.

Tát-ca-da kiến 薩迦耶見. Skt. satkāya-dṛṣṭi: hữu thân kiến. Theo Thuật ký, Kinh bộ giải thích sat: ngụy, kāya: thân. Thân, chỉ khối tụ tập. Tụ tập tức giả hữu. Duyên tụ là thân mà khởi kiến, gọi là ngụy thân kiến 偽身見. Cf. Câu-xá 19 (tr. 100a1): sat; hoại; kāya: tụ. Tì-bà-sa nói, sat: hữu. Kiến duyên hữu thân mà khởi, gọi là tát-ca-da kiến.

Kiến thú; Skt. dṛṣṭigati.

Hai mươi tát-ca-da kiến 薩迦耶見. Tì-bà-sa 8: y trên năm uẩn; trong mỗi uẩn, một ngã và ba ngã sở, tổng cộng thành 20. Cf. Mahāvyutpatti: ta là săc, như chủ nhân (rūpam ātmā svāmivat); ta có sắc như có anh lạc (rūpavān ātmā alaṃkāravat); sắc là sở hữu của ta như đồng bộc của ta (ātmīyaṃ rūpam bhṛtyavat); ta ở trong sắc ở trong như khí mãnh (rūpe ātmā bhājanavat)..

Tì-bà-sa 8 (tr. 36c1): Phân biệt duyên uẩn, có 65 tát-ca-da kiến. Y sắc uẩn: sắc là ta, thọ là anh lạc của ta, thọ là đồng bộc của ta, thọ là khí mãnh của ta; ba uẩn kia cũng vậy. Như vậy, trong sắc, với bốn uẩn nha là ngã sở và mỗi uẩn có ba hình thái; tổng cộng 12 cùng với một ngã sở sắc là ta; tất cả có 13. Bốn uẩn kia phạm trù ngã và ngã sở trong năm uẩn.

Biên chấp kiến 邊執見. Skt. antagrāha-dṛṣṭi.

Chướng ngại trung đạo, thực hành đạo đế, và diệt đế xuất ly.

Biên chấp kiến bao gồm 47 trong 62 luận chấp, được nói trong kinh Phạm võng (Trường A-hàm, kinh số 21); Pāli, Brahmajālasutta, D. 1.

Hán: bất tử kiểu loạn 不死矯亂. Trương A-hàm, kinh Phạm võng: di vấn dị đáp 異問異答. Pl.: amarāvikkhepika: uốn lượn như lươn. Sơ giải Pāli, nó là một loại cá, do trồi lên lăn xuống, trườn đi trong nước, không thể bắt được. Một lối ngụy biện. (amarā nāma ekā macchajāti, sā ummujjananimujjanādi-vasena udake sandhāvamānāgahetuṃ na sakkāti) Có lẽ nguyên Sakt. cho Hán dịch ở đây là amara-vikṣepaka, hay amara-āvikṣepaka.

Tự Tại 自在, Iśvara, Thiên Chúa. Thế Chủ 世主, Skt. Lokendra, hay Prajāpati; Thuật ký nói la Đại Tự Tại Thiên 大自在天 tức Maheśvara, có lẽ không đúng. Thích 釋 tức Thiên đế Thich; Skt. śakendra devānām. Phạm 梵 tức Phạm vương, Brahman.

Kiến thủ 見取, dṛṣṭiparamarśa. Tì-bà-sa 58 (tr. 621c05): Chấp một trong 62 kiến, cho là tối thắng, tối diệu, bám chặt lấy đó mà nói rằng “Duy chỉ đây là chân thật, ngoài ra đều là hư dối; do đây mà đạt được thanh tịnh, giải thoát.”

Giới cấm thủ 戒禁取, śīlavrataparāmarśa. Tì-bà-sa 58 (tr. 621c09): Đó là hoặc giới, hoặc cấm nguyện, nhứng điều được tọ trì tùy thuận theo kiến thủ, là quyến thuộc kiến thủ, tùy pháp của kiến thủ. Ở trong các giới và cấm nguyện đó mà quan niệm sai lầm rằng đây là nhất, là tối thắng, là tối diệu; bám chặt lấy đoa mà nói rằng “Duy chỉ đây là chân thật, ngoài ra đều là hư dối.”

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

Du già 88 (tr. 797a19): Khi tu tập hiện quán Thánh đế (satyābhisamaya), do ý hướng bỗng phát sinh sợ. hãi đối voi Niết-bàn, nghĩ rằng “Ta sẽ không tồn tại.” Do ảnh hương ưu thế bới tát-ca-da kiến mà khoiử tà phân biệt trong các hành, cho rằng ta sẽ đoạn diệt, ta sẽ hoại diệt, ta sẽ không tồn tại. Hoặc, Du-già 86 (tr. 780b04): Khi suy tầm hành tướng của ngã, các chướng ngại cùng hiện hành một cách vi tế, do đó khởi lên ý tưởng: Ta sẽ không tồntại chăng? … Do sự sợ hãi này ,à tâm hành giả thoái chuyển, không hướng đến niết bàn nữa. Tạp tập 4 (tr. 711a14): Biên chấp kién nào là câu sinh? Đoạn kiến. Vị đã học hiện quán (sau khi xuất quán) khởi lên sợ hãi này: Ta nay đây, ta nay đang ởi đâu?

Cầm thú sợ chết tức nó có đoạn kiến, chứng minh đoạn kiến thuộc câu sinh, vì cầm thú không có phân biệt.

Hiển dương 1 (tr. 482a17): “Biên chấp kiến … khởi hoặc do câu sinh hoặc do phân biệt.”

Nghi đối với sự thệ thuận mình có thể không nổi sân. Nghi đối với sự thể trái minh, liền nổi sân.

Thuật ký: bác ác sự không tương ưng sân, vì nghỉ sẽ khôngh có khổ. Bác hảo sự thfi trái lại.

Một phần biên chấp kiến.

Trong các cõi khổ, như cầm thú, vẫn có tự thị ta có thân duy đó là uân hạ liệt và khổ.

Du-già 59 (tr. 627a08): “Các phiền não có hiện hành mãnh lợi mới có thể phát nghiệp dẫn đến ác thú… Loại phiền não thuộc phân biệt mới có thể phát nghiệp này chứ không phải loại sinh khởi tự nhiên (cấu sinh).”

Ở Dục giới, hành ác nghiệp mà nghi không có quả khổ bèn mừng rỡ, nên có cảm thọ hỷ. Nghi không có khổ, tập cũng vậy. Du-già 59 (tr. 628a21): “Nghi, do dân đạo của người khác mà do dự trong các phán đoán về lợi dưỡng, cúng dương, tán thán, thiện thúc, nghi này tương ưng với ưu. Nếu do tac động của người mà do dự trong các phán đoán về lợi dưỡng, chê bai, ác thú, bèn vui mừng; nghi này tương ưng vơi hỷ.”

Du-già 59 (tr. 628a14): “Kiến thủ và giới thủ, vì chấp thủ kiến nên tùy theo kiên ấy mà chúng tương ưng thọ.”

Thường kiến y trên uân câu hữu khổ tương ưng với ưu vì thấy khổ sẽ lâu dài; đoạn kiến y trên uẩn câu hữu với lạc cung tương với ưu, vì lo lạc sẽ mất.

Từ tam thiền xuống đến Dục giới.

Tạp tập 6 (tr. 722a27): “Tỳ kheo đắc tứ thiền, khởi tăng thượng mạn, tưởng mình chứng đắc A-la-hán. Khi trung hữu của địa này sinh khởi, vị ấy do tà kiến bài báng giải thoát nên chuyển sinh trung hữu của địa ngục.” Tà kiến này khởi lên trong trung hữu ở Sắc giới đệ tứ thiền, vì tưởng mình là A-la-hán nhưng chết rồi mà không thấy niết-bàn nên sinh bài báng, tức thì chuyển thành trung hữu của địa ngục.- Đoạn này nói về tà kiến.

Nhuận sinh câu sinh ái 潤生俱生愛; ái thuộc loại câu sinh dẫn đến tái sinh trong giai đoạn chín muồi. Nó là một trong 12 chi duyên khởi, sẽ được đề cập ở phần sau của Luận.- Đoạn này và tiếp theo nói về tham.

Du-già 58 (tr. 623b02): “Đối với vị chưa ly dục các phiền não triền thuộc địa nào. chúng khởi lên tại bản địa đó. Với vị đã ly dục, chúng không hiện khởi… Không phải tại các địa trên mà có thể thành tựu các triền của địa thấp.” Du-già 62 (tr. 645c19): “Các pháp thuộc địa thấp không hiện tiền khi sinh lên các địa trên. Các pháp thuộc địa trên hoặc có thể hiện tiền đói với vị đã ly dục khi sinh xuống địa thấp.”

Du-già 62 (tr. 645c12), nói về ái vị đẳng chí, tức đinh bị đẵm nhiễm vị ngọt của nó … (tr. 645c20) Nếu sinh hạ địa mà khởi ái của thượng địa, với vị chưa ly dục, không có định tâm, ái ấy thuộc Dục giới hệ.

Lấy Diệt, Đạo là đối tượng mà phát sinh sân; tức ở địa thấp mà duyên lên địa trên. Du-già 58 (tr. 624b11): “Đối với Diệt đế khởi tâm sợ hãi, khởi tâm tổn hại, khởi tâm sân hận; sân nhuế như vậy là do mê mờ Diệt đế.” ibid. tr. 624b29: các phiền não mê Đạo, ý nghĩa cũng như mê Diệt.

Ly dục địa, chỉ các địa bên trên Dục giới.

Du-già 88 (tr. 794b25): Có hai loại tạp nhiễm, tạp nhiễm bởi kiến và tạp nhiễm bởi phiền não. Kiến tạp nhiễm chỉ có thể được đoạn trừ trong xuất thế đạo. Do kiến này, đối với tự thể hòa tạp của các hành trong các địa thấp và địa trên, không xét đến tính sai biệt của chúng, lấy tổng thể mà chấp là ngã hoặc ngã sở. Do nhân duyên này, tuy sinh lên Hữu đỉnh mà vẫn còn rơi trở xuống. (Lược dẫn).- Đoạn này nói về thân kiến, biên kiến và mạn.

Năm phiền não còn lại: si, nghi, tà kiến, hai thủ.

Thuật ký, chỉ Tạp tập 6, Du-già 58, 59. Nhưng Tập thành biên 28 (tr. 581c9) bác dẫn chứng Du-già 58 của Thuật ký. Về dẫn chứng Tạp tập 6, xem cht. 270 trên.

Lấy tự thân cá biệt làm đối tượng khởi thân kiến; kiến này không thể lấy thân cõi trên làm đối tượng. Đoạn tiếp theo giải thsch các đối tượng cá ệt.

Du-già 59 (tr. 629b10).

Xem cht. 276.

Hoặc bị đoạn trừ trong kiến đạo, hoặc trong tu đạo; thuộc một trong hai gọi là phi sở đoạn.

Tổng, tức tổng tướng, đặc tính phổ quát chung cho cả bốn Thánh đế.

Tạp tập 7 (tr. 726a02): Khổ, tập là nhân duyên của m2o2ì loại ohiền não, và cũng là y xứ của chúng. Chúng do mê lầm diệt và đạo nên khở các tà hành, do đó phát sinh sợ hãi. Vì, do ảnh hưởng của phiền não mà tham đắm sinh tử, nghĩ đến pháp thanh tịnh thì có ấn tượng là xa vời nên phát sinh sợ hãi.

Biệt tướng của Thánh đế. Phái Duy thức công nhận quan điêm của Hưu bộ, phân tích bốn đế thành 16 hình thái hay hành tướng.

Quả, chỉ năm thủ uẩn.

Bốn hành tướng của khổ đế; vô thường, khổ, không, phi ngã.

Từ kiến, liên hệ tự thân là đối tượng của tham; tha thân là đối tượng của sân; so sánh tự tha và những quan hệ của chúng mà khởi mạn. Tức từ kiến mà khở tham, sân, mạn do mê làm khổ lý.

Tức hai loại si: tương ưng, cùng khởi chung với các phiền não khác; và độc hành.

Xem cht.274.

Như chúng: như ba kiến (thân kiến, biên kiến, tà kiến) và nghi; chúng trực tiếp duyên các đế như đã nói trên. Nếu tham, mạn cùng khởi với ba kiến và sân cùng khởi với nghi, bấy giờ chúng cũng trực tiêp duyên khổ, vv., như bốn pháp này.

Dư ái, trừ ái tương ưng với hai kiến đã nói trên, tức độc hành ái.

Chất 質, hay bản chất 本質, chỉ cái đối lập với ảnh tượng; như hư không hoa gọi là cái không có bản chất.

Mỗi phiền não khi xuất hiện đều có tướng phần của nó tức đối tượng trực tiếp. Nếu đối tượng có chất thể, phiền não đó được gọi là hữu sự (savastuka) tức có chất thể làm cơ sở. Như thân kiến, đối tương là tự ngã chất thể, nên nó thuộc loại vo sự (avastuka). Một phân của sân duyên đối tượng có chất thể, nó thuộc loại phiền não hữu sự. Tạp tập 5 (tr. 714c28): “Đối tượng là cảnh hữu sự, trừ kiến và mạn và các pháp tương ưng với chúng, tất cả cảnh giới sở duyên còn lại đều là đối tượng hữu sự.” Du-già 59 (tr. 627c13): “Trong các phiền não ấy, cái nào hữu sự, vô sự? Các kiến và mạn là vô sự; vì trong các hành thực sự không có ngã nhưng do phân biệt mà mà được xuất hiện. Tham. nhuế (sân) là hữu sự. Vô minh, nghi, thông cả hai.”

Duyên sự cảnh 事境 (vastuka viṣaya), duyên vào đối tượng cảnh có căn cứ thực chất. Thuật ký: sự tức thể事者體也.

Diệt và Đạo là cảnh chưa được chứng; trong các địa khác là đối tượng không được thấy nghe; vì vậy

Danh cảnh 名境 (nāmaviśaya), đối tượng là danh ngôn, do phân biệt mà xuất hiện. chất thể và ảnh tượng không tương tợ.

Phần vị sai biệt 分位差別 (avasthāvíśeṣa), chỉ các trạng thái đăc biệt khi xuất hiện của phiền não căn bản. Đẳng lưu tính 等流 (naiṣyandika), tính chất đồng loại. Du-già 58 (tr. 623a07): “Các tùy phiền não đều là các phẩm loại của phiền não. Chằng hạn phóng dật là phẩm loại của hết thảy phiền não. Khi đắm nhiễm ái, phần nhiều sinh phóng dật… Tham lam, xan lẩn, kiêu ngạo, trạo cử đều là phẩm loại của tham, là đẳng lưu của tham…”

Du-già 58 (tr. 622b23).

Phẫn 忿, Skt. krodha, thịnh nộ. Sthiramati: krodho vartamānam apakāram āgamya yaś cetasa āghātaḥ/ phẫn, đó là tâm gia hại khi hiện tiền bị xúc phạm.

Sthiramati: sattvāsattvaviṣayo daṇḍadānādisaṃniśrayadānakarmaśca sa krodha ity prajñapyate/ Phẫn được quan niệm là có tác dụng làm sở y cho sự sử dụng dao gậy đối với các đối tượng là hữu tình hay phi hữu tình.

Sthiramati: ayaṃ cāghātasvarūpatvāt pratighān na bhidyate/ Do bản chất gia hại nên nó không khác biệt với sân. Trong đây, āghāta (gia hại) và pratigha (sân), đều xuất xứ từ một động từ căn chung là √han: tàn hại.

SthiramatiL upapāno vairānubandhaḥ, hận, đó là sự thù nghịch kéo dài.

Phú 覆, Skt. mrakṣā, ngụy thiện, giả đạo đức.

Sthiramati: mohāṃśikatvaṃ tu mrakṣasya pracchādanākāratvāt, phú là một phần của si, vì hành tướng của nó là che dấu.

Du-già 55 (tr. 604b02): “Phú, cuống, siểm, hôn trầm, thụy miên, ố tác, đó là si phần, do đó là thế tục hữu.” Du-già 58 (tr. 623a12) : “Cuống, siểm là phẩm loại của tà kiến, là đẳng lưu của tà kiến. Phú là phẩm loại của siểm. Nên biết, nó là đẳng lưu của phâm loại đó.”

Du-già 55 (tr. 604b1): “Xan, kiêu, trạo cử, là tham phần nên là thế tục hữu.”

Du-già 58 (tr. 622b27): “Tùy phiền não phóng dật, trạo cử, …, khởi lên trong khắt tất cả tâm ô nhiễm.”

Não 惱, Skt. pradāśa.Từ Skt Phật giáo hỗn chủng (Edgerton), Pāli: paḷāsa; khó xác định ngữ nguyên, nhưng được giả thiết là là do dāsa: thù nghịch, đối địch. Sthiramati: pradāśaś canṇḍavacodāśitā/ Não, đó là sự châm chích cay nghiệt bằng lời nói thô bạo. Câu-xá 21 (tr. 109c09) 惱謂堅執諸有罪事由此不取如 理諫悔 Skt. k. v. 50a: sāvadyavastudṛḍḍhagrāhitā pradāśo yena nyāyasaṃjñaptiṃ na gṛhyāti/ Não, đó là sự cố chấp chặt cứng tội lỗi, do đó mà không chấp nhận lời khuyên can như lý.

Hiển dương 1 (tr. 482b13): “Não, được người khuyên điều sai phạm bèn phát lời thô lỗ, tâm sinh hung bạo, không nhẫn nhịn.”

Tật, Skt. īrṣyā. Hiển dương 1 (tr. 482b15): “Đối với công đức, danh dự, lợi dưỡng mà người khác có, tâm sinh ghanh tị, không vui.”

Xan 慳, cũng đọc là khan. Skt. mātsarya.

Tài pháp 財法; tài, được hiểu là những sở hữu vật chất; pháp, sở hữu tinh thần.

Cuống 誑, hay khi cuống: lường gạt. Skt. māyā, huyễn ngụy. Sthiramati: māyā paravañcanā yābhūtārthasaṃdarśanatā., huyễn ngụy (cuống), đó là sự lượng gạt người khác, hiện tướng không chân thật.

Siểm 謟, hay siểm khúc, giả dối quanh co. Skt. śāṭhya.

Hại 害 , Skt. vihiṃsā. Sthiramati: vihiṃsā sattvaviheṭhanā/ vividhair vadhabandhanatāḍanatarjanādibhiḥ sattvānāṃ hiṃsā vihiṃsā/ Hại, đó là sự gây tổn thương cho các chúng sinh. Sjư gây hại bằng nhiều cách như giết, trói, đnha đập, dọa nạt.vv. Thứ tự Hán dịch không phù hợp với thứ tự trong tụng van Skt. và sớ giải của Sthiramati. theo đó, mada (kiêu) được kể trước vihiṃsā (hại).

Sân chướng ngại từ; hại chướng ngại bi.

Kiêu 憍 Skt. mada. Sthỉamati: svasaṃpattau raktasyoddharṣaś cetasaḥ paryādānaṃ/ Đam mê khoái chí về sự thành công của mình tâm sinh cuồng ngạo.

Tương phản với tàm; xem giải thích về tàm ở trên.

Vấn đề thảo luận ở đây cũng giống như đoạn nói về tàm quý trên. Chi khác nhau về mặt tịch cực và tiêu cực. Xem Tiết 2. 6, về tâm sở thiện.

Tạp tập 1 (tr. 699a24, 25): “Vô tàm,…, vô quý, thuộc tham, sân, si phần.”

Bỉ đẳng lưu, Thuật ký giải là đẳng lưu của su, dẫn Du-già 58 (tr. 623a13): “Các tùy phiền não còn lại (trong đó có vô tàm và vô quý) là phẩm loại của si, đẳng lưu của si.”

Trạo cử; Skt. auddhatya. Tụng văn và Sthiramati kể hôn trầm (styāna) trước trạo cử.

Sthiramati: auddhatyaṃ cittasyāvupaśamaḥ/ vyupaśamo hi śamathas tadviruddho’vyupaśamaḥ/ Trạo cử, đó là sự khônng an tĩnh của tâm. An tĩnh là chỉ; tương phản với nó là không an tĩnh.

Hiển dương 1 (tr. 482c11): “Y trên sự tầm cầu bất chính, hoặc nghĩ nhớ những lạc thú đã tững chứng kiến, tâm sinh trở nên không yên tĩnh.”

Tạp tập 6 (tr. 722c19): “Vận hành không tịchtĩnh là đặc tính của phiền não. Tính chất không tịch tĩnh là đặc tính chung của các phiền não.”

Du-già 55 (tr. 604a29): Xan, kiêu, trạo cử, là tham phần, vì vậy là thế tục hữu.

Du-già 55 (tr. 604b02): “ … thụy miên, ố tác, là si phần, nên là thế tục hữu.” Thuật ký: thụy miên, ố tác, nói là thế tục hữu, nhưng thể của chúng là thật.

Hôn tẩm 惛沈; Skt. styāna. Sthiramati: styānaṃ citaasyākarmaṇyatā staimytaṃ/ Hôn trầm, đó là tính chất không hoạt động, không mềm dịu dễ dụng của tâm.

Du-già 55 (tr. 604b03): bất tín, giải đãi, thuộc thật vật hữu.

Bất tín 不信, Skt. aśraddhā. Tương phản với tin; xem đoạn giải thích về tín tront phần tâm sở thiên.

Hán: bất nhẫn, bất lạc, bất dục, trái với nhẫn (trong thắng giải), lạc, dục(trong dục); xem đoạn trên, tâm sở thiên tín; và xem các tâm sở biệt cảnh, thắng giải và dục.

Giải đãi 懈怠, Skt. kauṣīdya. Sthiramati: kauṣīdyaṃ kuśale cetaso’nabhyutsāho vīryavipakṣaḥ/ giải đãi, đó là sự không nỗ lực của tâm trong điều thiện, đối phần của tinh tấn.

Thuật ký: đó chỉ là dục, thắng giải.

Phóng dật 放逸, Skt. pramāda; trái với bất phóng dật, xem trong mục tâm sở thiện.

Thể của phóng dật là giải đãi và tham, sân, si; đối nghịch với bất phóng dật mà thể là tinh tấn, và thiện căn.

Hán: biến sách pháp 遍策法, tức tinh tấn.

Thất niệm, Skt. muṣitasamṛiti.

Bất minh ký 不明記, xem giải thích trong niệm, tâm sở thiện.

Sthiramati: muṣitā smṛtiḥ kliṣṭā smṛtiḥ/ kliṣṭeti kleśasaṃprayuktā/ Thất niệm, đó là niệm ô nhiễm; ô nhiễm tức tương ưng với phiền não. Tạp tập 1 (tr. 699b09): “Vong niệm (thất niệm), thể của nó là niệm mà tương ưng với phiền não. “

Từ Skt. miṣitasmṛti (thất niệm/ vọng niệm), phần đầu do động từ căn √muṣ: cướp đoạt.

Tán loạn 散亂, Skt. vikṣepa.

Sthiramati: vikṣepo rāgadveṣamohāṃsikaś cetaso visāraḥ/ vividhaṃ vikṣipyate nena cittam iti ‘ vikṣepaḥ/ Tán loạn, đó là sự lưu tán của tâm, là thành phần của tham, sân, si. Nó làm cho tâm bị phần tán thành đa dạng nên gọi là tán loạn.

Tạp tập 1 (tr. 699b15): “Tán loán, đó là tham, san, si phần. Thể của nó là sự lưu tán của tâm.”

Thuật ký: đẳng lưu của ba (thành) phần ấy.

Thuật ký: Như vô tàm, vô quý, Đối pháp nói là phần của ba, nhưng Du-già cũng nói nó thực hữu.

Dịch giải 易解, tâm trong mọt lúc chuyển dịch trong nhiều ý tưởng khác nhau.

Dịch duyên 易緣, trong ùng một lúc tâm di chuyển trong nhiều đối tượng khác khau.

Bất chính tr; Skt. asamprajanya.

Sthiramati: asaṃprajanyaṃ kleśasaṃprayuktā prajñā/ Tạp tạp 1 (tr. 699b11): “Bất chính tri, thể của nó là huệ tương ưng với phiền não. Do huệ này mà khi phát khởi hành vi bởi thân, khẩu, ý một cách không chính tri, làm sở y cho sự hủy phạm (giới). Không chính tri các hành vi thân, ngữ, tâm là các sự tới, lui, không được quán sát một cách đúng đắn, do không biêt rõ điều nên làm hay không nên làm nên khiến thường xuyên phạm giới.”

Dữ 與, tịnh 并, và cập 及, các từ đệm trong tụng văn Hán.

Theo Thuật ký, được kinh đọwc giải thích trong Pháp uẩn túc luận, phẩm 16 “Tạp sự” (tr. 494c02) chính là kinh Tạp sự.

Tạp tập 7 (tr. 724b07): “Những gì là phiền não đều là tùy phiền não. Nhưng có những tùy phiền não mà không phải là phiền não. Đó là, trừ phiền não, các tâm pháp ô nhiễm khác còn lại trong hành uẩn. Nói rõ hơn, đó là, trừ sáu phiền não gồm tham các thứ, các tâm pháp ô nhiễm khác trong hành uẩn như phẫn vv.”

Ba đại tùy: thất niệm, phóng dật, bất chính tri.

Du-già 55 (tr. 604a29): phẫn, hận, não, tật, hại, là sân phân nên đều là thế tục hữu. Xan, kiêu, trạo cử, là tham phần nên đều là thế tục hữu. Phú, cuống, siểm, hôn trầm, thụy miên, ố tác, đều là si phần nên đều là thế tục hữu. Vô tàm, vô quý, bất tín, giải đãi, là thật vật hữu. Phóng dật là giả hữu.

Thé lực của hai loại phiền não thuộc kiến sở đoạn và tu sở đoạn.

Du-già 58 (tr. 622c01): mười phiền não này khởi biệt lập nhau trong các tâm bất thiện.

Du-già 58 (tr. 622b27).

Thuật ký, dẫn Du-già 58. Hôn tầm và trọ cử, khi một mạnh một yếu thì có thể cùng khởi.

Tạp tập 1 (tr. 723a28): “Hôn trầm, trạo cử, bất tín, giải đãi, phóng dật, luôn luôn cùng tương ưng trong các phẩm loại ô nhiễm.”

Tương thông, thông cả bất thiện và nhiễm.

Tương thông, xem cht. 362 trên.

Trừ siểm, cuống và kiêu.

Nhiêm niệm, tức thất niệm trong đại tùy, không cùng khởi với biệt cảnh niệm.

Kiêu chỉ duyên bản thân mà khởi cao ngạo; mạn duyen ca ta và người khác. Cả hai không cùng khởi.

Trừ cuống, siểm, kiêu.

Mười loại sau: 2 trung tùy và 8 đại tùy. Vô tàm, vô quý cùng khởi, do tương ưng với tà kiến thuộc căn bản phiền não, phát sinh trong giai đoạn trung hữu của Sắc giới đệ tứ thiền. Xem cht. 270.

Hán: nhuận sinh 潤生.

Xem cht. 270.

Tật, xan, và kiêu.

Trường A-hàm, kinh 24 “Kiên cố”. Cf. Pāli, D 11 Kevaḍḍasutta. Một tỳ kheo hỏi Phạm Thiên bố đại vĩnh viễn diệt tận ở đâu? Không thể trả lời, Phạm Thiên bén nói quanh co (siểm, cuống) với những lới kiêu mạn. Cf. Tì-bà-sa 52 (tr. 271b23).

Hai loại câu sinh và phân biệt của căn bản phiền não.

Phiền nào được tập hợp thành năm bộ: một bộ thuộc tu sở đoạn, và bốn bộ thuộc kiên sở đoạn liên hệ với bốn Thánh đế. Cf. Câu-xá 19 (tr. 99b15).

Phẫnn, hận, vv., có thể phát sinh do bất mãn quan điểm của người khác.

Mê lầm tổng tướng hay biệt tướng của các Thánh đế.

Do mê lầm Diệt đế mà sân hay tà kiến phát sinh. Tương ưng với tà kiến hay sân mà phẫn, hận các thứ phát sinh.

Sthiramati: kaukrtya cetaso vipratisāraḥ/ Ố tác, là sự truy hối của tâm. Hán dịch pân biệt hai từ hối 悔 và ố tác 惡作. Theo gốc Skt. kaukṛtya, chính xác là ố tác 惡作 (cũng đọc là ác tác), là tên gọi của tâm sở này. Theo định nghĩa, Câu-xá 4 (tr. 20b7): “Ố tác (hay ác tác) là gì? Thể của điều được làm khả ố gọi là ố tác (Skt. kukṛtabhāvaḥ kaukṛtyam: thể ngữ của kukṛta là kaukṛtyam). Tức đối tượng của nó là điều đã làm khả ố. Tính chất của nó là sự truy hối của tâm (cetaso vipratisāraḥ) duyên vào việc làm khả ố” Sthỉamati: kutsitaṃ kṛtam iti ukṛtaṃ tadbhavaḥ kaukṛtya/ Ngữ nguyên của nó là phân từ thụ động kṛta: điều đã được làm. Điều đã được làm ấy khả ố, đáng khinh ghét, gọi là kukṛtya: việc làm khả ố. Thể của của nó, tức thể ngữ hay danh từ trừu tượng của nó là kaukṛtya. Hối tức truy hối, Skt. của nó là vipratisāra được thấy trong Câu-xá và trong sớ giải của Sthiramati. Hán惡作 cũng đọc là ác tác, được hiểu là “việc ác được làm” và như vậy truy hói về viêc ác đã làm thì đó là bản chất thiện. Khó khăn ở đay là làm sao nói nó thông cả ba tính? Nhưng trong từ Phạn, tiền tố ku nguyên là cảm thán từ nghi vấn, nhiều khi hàm ý bất mãn: “cái quái gì đây?” Cho nên, phân từ kukṛta, và thể ngữ của nó kaukṛtya chỉ điều đã làm nhưng không được ưa. Việc đã làm có thể thiện, có thể ác. Đã làm thiện mà sau đó lại không ưa nó, tâm sở ấy là bất thiện. Lam việc xáu sau đó không ưa nó: tâm sở thiện. Như thế nó bao gồm cả ba tính thì không có gì khó hiểu như các nhà chú giải của Thành Duy thức nêu. Có lẽ chính Huyền Trantg đã thay từ kaukṛtya: ố tác bang vipratisāra: hối, để tránh sự nhầm lẫn cho người hiểu theo chữ Hán nghĩa đen.

Thuật ký: ố tác là nhân, hối là quả. Cf. Câu-xá 4 (tr. 20b13); Kośa ii. 28: phale vā hetūpacāro’ yathā ṣaḍ imāni sparśāyatanāni paurāṇaṃ karma veditavyam iti/ Tên gọi này là sự giả định theo nhân y cứ yam, trên quả. Như nói, đây là sáu xúc xứ, nên biết, là nghiệp đời trước.”

Đồng nhất với đoạn văn trong Câu-xá 4 (tr. 20b15); Skt. Kośa ii. 28: na mayā sādhu kṛtaṃ yat tan na kṛtam iti/ Ta đã làm điều không tốt đẹp, là đã không làm việc đó.

Sthiramati: middham asvatantraviṛtticettaso’bhisaṃkṣepaḥ/ Thụy miên, đó là sự co rút hay rút gọn (trì độn, muội lược) của tâm khiến hoạt động không tự chủ.

Chỉ hoạt động duy nhất trong ý thức.

Giải thích các từ trong định nghĩa, Hán: muội lược linh 昧略令. Thuật ký: đặt thêm từ linh 令 để ngăn Kinh bộ cho rằng thể của nó là giả. Khó xác định từ này tương đương với từ Skt. nào trong sớ giải của Sthiramati. Từ muội lược 昧略, tương đương Skt. là abhisaṃkṣepa. do động từ căn √ kṣip: ném, liệng; thêm tiền tố thành saṃ-kṣip: dồn đống lại, thu ngắn lại; thêm trùng tiền tố nữa: abhi-saṃ-kṣip: thu ngắn, thu gọn, tóm lược. Hán dịch chính xác: lược, theo nghĩa làm rút ngắn, thu nhỏ nhỏ, hay làm co cụm lại. Du-già 11 (tr. 329b22): 睡眠者謂心極昧略Sự cực kỳ muội lược của tâm gọi là tùy miên.

Các, tức năm cái 五蓋(pañca nīvaraṇāni). Thuật ký: “Che đậy tâm khiến cho thiện không hoạt động.”

Triền 纏, Skt. paryavasthāna, tức triền phược, có 8, Tạp tập 7 (tr. 724b14).: hôn trầm, thụy miên, trạo cử, ố tác, tật, xan, vô tàm, vô quý. Trong đó, hôn trầm và thụy miên được kể chùng làm một cái; tạo cử và ốc tác, được kkẻ chung làm một cái trong năm cái.

Ố tác (hối) và thụy miên.

Du-già 55 (tr. 604a13): tự tính của tùy phiền não là gì? Đó là, (…) ốc tác, thụy miên, tầm, tứ. ibid. (tr. 604b02): “ … thụy miên, ố tác là si phần.” Tạp tập 1 (tr. 699c06): “Thụy miên, y nhân duyên ngủ, thuộc si phần, thể của nó là tâm lược.”

Hiên dương (tr. 510c25): “Những cái được thấy bới dục và tướng có thể là thực, có thể là bất thực. Nhừng hình ảnh được thấy trong chiêm bao tuy có vể thực đôi chút, nhưng đó chỉ là sáng tác của dục và tưởng.”

Sthiramati: vitarkaḥ paryeṣako manojalpaḥ prajñācetananāviśeṣaḥ/ paryeṣakaḥ kim etad iti nirūpaṇākārapravṛttaḥ/ manoso jalpo manojalpaḥ/ jalpa iva jalpaḥ jalpo’rthakathanaṃ/Tầm, là sự tầm cầu bằng ý ngôn, là cá biệt của huệ và tư. Tầm cầu là hoạt động thẩm tra rằng: Đây là cái gi? Ý ngôn là ngôn ngữ (đàm thoại) của ý, tức là sự thuyêt minh ý ngihĩa bởi ý. Cf. Câu-xá 4 (tr. 21b27): “Có vị giải thích rằng hai pháp tầm và tứ là hợp thể của ngôn thuyết.” (vākyasaṃsakā vitarkavicārāḥ). Yaśomitra: vākyasaṃskārā iti vākyasamuutthāpathakā/ Hợp thể của ngôn thuyết (ngôn hành) là động lực phát khởi thân, văn thân làm đối tượng.”

Sthiramati: vicāro’pi hi cetanāprajñāviśeṣākārātmakaḥ/ pratyavekṣako manojalpa eva/ Tứ mà tự thể cũng là cá biệt của tư và huệ; đó cũng là sự thẩm sát bằng ý ngôn. Du-già 5 (tr. 302b27): Thẩm tra (tầm cầu) đối tượng là tầm. Thấmt sát (tứ sát) đốitượng là tứ. Câu-xá 4 (tr. 21b16): Tâm và tứ khác nhau ở chỗ tâm tho và tâm tế. (vitarkavicārāv audaryasūkṣamate).

Hoật động gấp rút trên mặt nổi, là trạng thái không an trụ; hoạt động thong thả vào trong chiều sau là trạng thái an trụ.

Với tư là thể, suy tư không sâu. Với huệ làm thể, suy tư sâu.

Gải thích đoạn vaen trong tụng văn.

Sthiramati: dvaye dvidheti/ dvayaṃ ca dvayaṃ ca dvaye/ te punaḥ kaukṛtyamiddhe vitarkavicārau ca/ ete ca catvāro dharmā dvidhā kliṣṭā akliṣṭāśca/ Hai loại trong hai thứ, tức là hai cái và hai trong hai. Và đó tức là một hợp từ gồm hai từ ố tác và thụy miên, và một hợp từ nữa gồm hai từ là tầm và tứ. Ròi nữa, bốn pháp này thảy đều có hai loại nhiêm ô và không nhiễm ô. Thuật ký: tiếng Phạn đặc-phược-diệm 特縛炎 (dvayam) và đặc-phược-duệ 特縛曳(dvaye) khác nhau. Đặc-phược-diệm chỉ có nghĩa là hai, tức trong một danh từ có nội hàm là một cái mà có hai thứ, nói chung chung là “hai”. Đặc-phược-duệ là trong hai danh từ hàm nghĩa có hai cái của hai loại. Giải thích này thật là rắc rối. Sthiramati sử dụng luật hợp thành phức hợptừ của Skt. để giải thích. Trong tụng văn, dvaye: trong hai (Hán, chứ nhị 二 thứ nhất), có nghĩa là trong hai phức hợp từ. Mối hợp từ này gồm hai phần tử mà phần tử cuối có dạng số đôi. Hai hợp từ có bốn phẩn từ, tức bốn bất định. Trong tụng văn, dvidhā: hai thứ, hay hai loại (Hán: các nhị); nếu hiểu từ dvaye như trên, thì từ này không có vấn đề, như tháy trong đoạn dẫn Sthiramati trên.

Vì nói chúng là si phần, nên theo đó nói chúng là thế tục hữu, chứ không phải giả hữu.

Ba địa: hữu tầm hữu tứ địa (savitarkasavicārabhūmi): Dục giới và Sơ thiền; vô tâm duy tứ địa (avitarka- vicāramātrabhūmi): trung gian tĩnh lự; vô tầm vô tứ địa (avitarkâvicārabhūmi), từ Nhị thiền trở lên.

Qaun điểm của Duy thức: Cho đến Phi tưởng phi phi tưởng, chung tử của tầm và tứ vần tồn tại. Trong tứ thiền, tịnh tầm tứ vẫn hiện khởi.

Du-già 1 (tr. 280c02): Phân biếy đối tượng (sở duyên) do bảy loại phân biẹt: hữu tướng phân biệt, vô tướng phân biệt, nhiệm vận phân biệt, tầm cầu phân biệt, tứ sát phân biệt, nhiễm ô phân biệt, không nhiễm ô phân biệt.”

Du-già 56 (tr. 610c12): (…) sinh lên tĩnh lự thứ hai, hoặc sinh lên địa trên, nếu có tầm có tứ thì nhãn thức hiện tiền…”

Tạp tập 2 (tr. 703a19): “Có bảy loại phân biết: phân biệt nhiệm vận (tự nhiên) nơi sở duyên, phân biệt hữu tướng, phân biệt vô tướng, phân biệt tầm cầu, phân biệt tứ sát, phân biệt nhiểm ô, phân biệt không nhiểm ô.” Trong đó “Phân biệt nhiệm vận là năm thức thân, vận chuyên một cách tự nhiên trong cảnh giới của mình.”

Du-già 5 (tr. 302b29): Có bảy lọai sai biệt của tầm tứ: hữu tướng, vô tướng, vv. cho đến không ô nhiễm.”

Hán: thích hành 慼行; Skt. dainyākāra.

Theo quan điểm này khinh an không có mặt trong Dục giới. Xem thảo luận chi tiết trong mục khinh an.

Mười tiểu tùy không tương ưng đồng loại, mỗi các tự chủ động sinh khởi; xem đoạn tương ưng đồng loại của mười tiểu tùy.

Hành tướng của ố tác thô và thấp kém. Hành tướng của thụy miên thì muội lược.

Thuật ký giải, văn, tư, tu là nhân cho thành tựu nhiều pháp chứ không hạn hẹp trong huệ. Giải thích này quá phiếm định. Kết quả của nghe các thứ duy chỉ là huệ chứ không là gì khác.

Tịnh là vô phú vô ký; nhiễm, chỉ hữu phú vô ký.

Chỉ oai nghi lộ và công xả xứ. Ố tác cần có nhận thức phân biệt nên không phải là dị thục sinh. Nó không do kết qủa của định nên không phải là biến hóa tâm.

Diệu (praṇīta), chỉ trình độ thăng hoa của lạc và xả; tĩnh (śānta) chỉ trình độ tập trung của định. Từ tam thiền trở lên, không còn tầm và tứ.

Những việc đã trai qua gồm các pháp thuộc địa trên và cảnh giới của định.

Không có sự truy hối nơi vị A-la-hán. Có trường hợp vị vô học làm sai sinh hối hận, như Xá-lợi-phất được nói trong Luật tạng. Nhưng đó không phải là ố tác mà là tâm yểm ly, nhàm tởm điều sai quấy, thuộc huệ hay thắng giải.

Thuật ký: Thêm từ “duy”, vì trong Tiểu thừa chúng duy thuộc tu sở đoạn; còn ở đây nói chúng thông cả kiến sở đoạn vì có thể do tà kiền mà khởi.

Giải thích hối, miên không thuộc bất đoạn (phi sở đoạn). Vấn đề: khổ căn vẫn có nơi thân vị vô học; giấc ngủ cũng vậy. Nhưng khổ căn thuộc phi sở đoạn, tại sao hối, miên lại không? Khô nơi thân vị hữu học được nhận thức bởi hậu đắc trí trong vô lậu đạo. Hối, miên thì không phải vậy.

Do thiết tha cầu giải thoát mà sinh ưu. Du-già 57 (tr. 618b27): “Như Kinh nói, hướng thượng hy cầu giải thoát mà sinh lo n\buồn (ưu thích). Hy như thế nào? Người tu hành suy nghĩ, nơi đó, chúng Thánh thành tựu và an trú. Cầu thế nào? Người tu hành suy nghĩ, ta sẽ thành tựu và an trú nơi đó. Buồn (thích) là thế nào? Buồn vì không thỏ mãn tinh trạng hạ liệt. Lo (ưu) thế nào? Trông mong đạt đến vô thượng.” Ưu như vậy không đồng ố tác, cho nên, ưu căn thuộc phi sở đoạn, ố tác không phải như vậy.

Du-già 66 (tr. 668a26): “Phi sở đoạn là gì? Hết thảy pháp hữu học xuất thế gian, hết thảy pháp nơi tương tục (thân) của vị vô học; trong đó, nếu kà pháp xuất thế, tự tính tnhj trong tất cả mọi thời nên được gọi là phi sở đoạn (không cần phải đoạn trừ, aprahātavya, apraheya). Các pháp còn lại thuộc thế gian do đã bị đoạn trừ rồi nên được gọi là phi sở đoạn.”

Tàm và tứ không tương ưng với vô phân biệt trí.

Trong gia hành vị, do tầm và tứ dẫn khởi chân kiến đạo.

Trong hậu đắc trí có thể dẫn khởi tầm tứ.

Năm pháp: danh, tướng, phân biệt, chính trí, như như. Nhập lăng già 7 (T 671, tr. 557a26). Laṅkā, N. 228: pañca dharmāḥ, nimittaṃ, nāma, vikalpas tathatā, samyagjñānaṃ.

Du-già 5 (tr. 302c02): “Các tầm tứ tất là phân biệt. Hoặc có phân biệt mà không phải là tầm tứ…”

Chính trí trong năm pháp. Xem cht. 420 trên.

Hiển dương 2 (tr. 489b24): “Chính tư dúy, y chính kiến và cùng đồng hành vói nó là tư duy ly dục, tư duy ly sân, tư duy vô hại (cũng gọi là ba thiện tầm). ở trong tu đạo, tương tục tác ý mà tư duy các đế, cùng tương ưng với tác ý vô lậu, khiên tâm thú nhập, cực thú nhập, tầm cầu, cực tầm cầu…” Theo đó, thể của chính tư duy là tầm.

Xem cht. 422 trên.

Ngôn thuyết nhân. Tạp tập 10 (tr. 741a07): “Chính tư duy, đó là chi (Thanh đạo) khuyên dạy người khác; theo như sở chứng mà an lập phát động ngữ ngôn.”

Thứ ba trong năm pháp của Lăng-già.

Các Kinh được dẫn bởi Vô Tính Nhiếp luận (tr 400b22): Giả thâm mật, Thập địa, Lăng-già, Thập địa luận.

Dẫn bởi Nhiếp luận bản 2 (tr. 139a01): 若遠行獨行 無身寐於窟 調此難調心 我說真梵志 . Pāli, Dhp. 37: dūraṅgamaṃ ekacaraṃ, asarīraṃ guhāsayaṃ/ ye cittaṃ saṃyamessanti, mokkhanti mārabandhanā/ Đi xa, đi một mình, không thân, ngụ trong hang: ai chế ngự tâm này, giải thoát khỏi lưới ma.

Vô cấu xưng (T 476, tr. 559c23): “Tùy tự tâm cá Bồ tát nghiêm tịnh, tức thì được cõi Phật nghiêm tịnh 或俱或不俱 như vậy.” Duy-ma-cật (T 475, tr. 538c5):”Tùy tâm ấy tịnh, tức cõi Phật tịnh.”

Nguyên Hán: sĩ phu lục giới 士夫六界. Trung A-hàm 41, kinh 162 Phân biệt lục giới (tr. 690b22). Cf. Pāli, M. iii. 239 (Dhātuvibhaṅga): chadhāturo ayaṃ, bhikkhu, puriso chaphassāyatano aṭṭhārasamanovicāro caturādiṭṭhāna, «Sáu giới, Tỳ kheo, là con người này; là sáu xúc xứ, 18 ý cận hành, bốn thắng xứ.»

Trang nghiêm 5 (tr. 613b12): 能取及所取 此二唯心光貪光及信光 二光無二法.

Nhập Lăng-già 10 (T 671, tr. ): “Sinh, cùng tâm tương ưng. Chết, không cùng tâm tương ưng.” Tạp tập 5 (tr. 718a18), sau nghĩa của tương ưng; trong đó, (tr. 718a29), đồng hành tương ưng: tâm và tâm pháp cùng đồng hành hỗ tương nơi đối tượng (sở duyên)… Tương ưng vớ tha tính chứ không tương ưng với tự tính. Như tâm không tương ưng với các tâm khác (cùng tự tính).”

Nhập Lăng-già 7 (T 671 tr. 557c27): “Tâm và tâm sở pháp cùng một thời không phải trước sau, như mặt trời và ánh sáng của nó cùng một thời, mà phân biệt thành nhièu hình thái khác nhau.”

Du-già 56 (tr. 609b8). Năm chúng tính của các uẩn.Thuật ký: Giác Thiên(các nhà Hữu bộ) cho rằng không có tâm sở riêng biệt, mà chỉ là phần vị sai biệt trước sau của tâm.

Kārikā: pañcānāṃ mūlavijñāne yathāpratyayam udbhavaḥ/ vijñānānāṃ saha vā taraṅgāṇāṃ yathā jale//15/ manovijñānasaṃbhūti sarvadāsaṃjñikād ṛte/ samāpattidvayān middhān mūrchanād apy acittakāt//16/

Giải thâm mật, dẫn bởi Nhiếp luận (T31n1957, tr. 324b22). Skt. dẫn bởi Sthiramati: ādānavijñānagabhīrasūkṣmo ogho yathā vartati sarvabījo/ bālāna eṣo na prakāśito mā haiva ātmā parikalpyayeyuḥ/ thức a-đà-na, mang chủng tử của tất cả, thẳm sâu và vi tế, vận hành như going thác. Ta không chỉ điểm nó cho các phàm ngu, vì có thể chúng quan niệm như là tự ngã.

Từ chỉ có trong bản Hán, không có trong bản Skt. Từ Hán này tương đương biến cách thứ bảy trong bản Skt. : mūlavijñāne … udbhavaḥ, xuất hiện trong (hay y chỉ trên) thức căn bản. Sthiramati: pañcānāṃ cakṣurādivijñānānāṃ bījāśrayatvāt tata utpatter gatiṣu janmōpādānāc cālayavijñānaṃ mūlavijñānam ucyate, thức a-lại-da được gọi là thức căn bản, vì nó chấp thủ sự sinh tồn trong các định hướng, và vì năm thức, mắt v.v., hiện khởi từ sở y của chúng là chủng tử.

Sthiramati: yathāpratyayam udbhava iti yasya yaḥ pratyaḥ saṃnihitas tasya tasya niyamenodbhava ātmalābhaḥ, xuất hiện theo điều kiện như thế nào đó, nghĩa là, khi thức nào tụ hội đủ điều kiện, thức ấy tất yếu xuất hiện, thành tựu tự thể.

Thuật ký: kinh Giải thâm mật. Cf. T16n0676_p0692b28: 廣慧。譬如大瀑水流。若有一浪生緣現前 唯一浪轉。若二若多浪。生緣現前有多浪轉。 Dẫn bởi Sthiramati: viśālamate/ mahata udakaughasya vahataḥ saced ekasya taraṅgasyotpattipratyayaḥ pratyupasthito bhavaty ekam eva taraṅgaṃ pravartate/ saced dvayos trayānṇāṃ saṃbahulānāṃ taraṅgāṇāṃ utpattipratyayaḥ pratyupasthito bhavati, yāvat sambahukāni taraṇgāni pravartante, na ca tasyodakaughasya srotasā vahataḥ samucchittir bhavati/ na paryupayogaḥ prajñāyate/ evam eva viśālamate/ tadoghasthānīyam ālayavijñānaṃ saṃniśritya pratiṣṭhāya saced ekasya vijñānyotpattipratyayaḥ pratyupasthito bhavati ekam eva cakṣurviñānaṃ pravartate/ saced dvayostrayāṇāṃ sacet pañcānāṃ vijñānānām utpattipratyayaḥ prtyupasthito bhavati/ sakṛdyāvat pañcānāṃ pravṛttir bhavati/ “Này Viśālamati, từ dòng chảy của thác nước lớn, nếu xuất hiện điều kiện cho một con sóng, thì chỉ một con sóng chuyển động. Nếu xuất hiện điều kiện cho hai, hoặc ba, hoặc nhiều con sóng, thì chừng ấy nhiều con sóng chuyển động. Nhưng dòng chảy của thác nước ấy vẫn không gián đoạn. Sự thọ dụng cũng không hết. Cũng vậy, Viśālamati, y chỉ thức a-lại-da, như thác nước ấy, xuất hiện điều kiện cho một thức hiện khởi, thì chỉ một thức chuyển động; nếu xuất hiện điều kiện cho hai, hoặc ba, hoặc năm thức hiện khởi, thì chừng ấy thức chuyển động.”

Thuật ký: một phần của thức thứ bảy, phần nhiễm, mà trái nghịch với vô lậu, diệt định; phần này không hiệ hành, chứ không phải tổng thể của thức không hiện hành.

Sáu chuyển thức hoàn toàn không hiện hành. Thức thứ bảy và tám vẫn hoạt động.

asaṃjñika. Tì-bà-sa 154 (T27n1545_p0784b05): Vô tưởng thiên, chỗ cao tháng tịch tĩnh trong trơi Quang quả (Bṛhatphala), đệ tứ thiền.

Thuật ký: thuyết nhất kỳ vô tâm, trạng thái vô tâm trong một chu kỳ sinh tử.

Tạp tập 2 (700b12); Samuccaya (Gokhale 18, 27): saṃjñisattveṣu deveṣūpannasyāthāvarāṇāṃ cittacaitasikaṃ dharmāṇāṃ nirodhe āsaṃjñikam iti prajñaptiḥ, “sự diệt tận của các tâm và tâm sở vốn không thường trực tồn tục của chúng sinh đã sinh trong các trời hữu tình vô tưởng; y trện sự diệt tận này mà thiết lập vô tưởng dị thục.” Cf. Hiển dương 1 (T31n1602_p0484b09).

Trong 12 chi, ở đây không có chi danh sắc (nāma-rūpa), mà chỉ có chi thuộc về sắc. Vì vô tưởng thiên thuộc sắc giới, nhưng các chuyển thức không hiện hành. Du già 10 (T30n1579_p0327b10): “Trong vô tưởng thiên, và vô tưởng định, diệt tận định, chỉ có thể có chi hữu sắc, không có chi vô sắc. Nếu sinh vô sắc giới, chỉ có chi vô sắc, không có chi hữu sắc”

vô tâm địa (acittakabhūmi), Du-già 13 (T30n1579_p0345a10), sáu trạng thái vô tâm: ngủ mê, ngất, vô tưởng định, vô tưởng sinh, diệt tận định,vô dư y niết-bàn giới.

Thuất ký: thuyết sơ sinh vô tâm. Nhưng tử tâm, khi chết, thì có tưởng.

Du-già 59 (T30n1579 _p0629c20), chín loại tâm khi mạng chung liên hệ kết sinh tương tục (pratisandhi), trong đó, thứ nhất, tất cả chúng sinh đếu có kết sinh tương tục do bởi triền và tùy miên. Tạp tập 5 (T31n1606_p0714b27): tâm sinh khởi do bởi 10 lực, trong đó, do lực kết sinh tương tục, có 9 trường hợp tử tâm. Các tử tâm đều tương ưng với khát ái tự thể trong ba giới; khát vọng tái sinh cõi nào với tự thân của cõi đó. Như chết ở Dục giới tái sinh Dục giới, tử tâm liên hệ với khát ái tự thân Dục giới được nối kết với kết sinh tương tục. Cf. Samcuccaya (Tatia 39,9): pratisandhibalena nava maraṇacittāny ātmabhāvatṛṣṇā-saṃprayuktāni triṣu dhātuṣu pratyekaṃ kāmarūpārūpyāvacarāṇi tatra kāmadhatoś cyutvā kāmadhātāv eva pratisandhiṃ badhnataḥ kāmāvaram ātmabhāvatṛṣṇāsaṃprayuktaṃ maraṇacittaṃ veditavyam.

Du-già 56 (T30n1579_p0607b13): do tư (cetanā) dẫn phát vô tưởng định; tư ấy cảm ứng quả dị thục của vô tưởng hữu tình. Sinh ở đó, cho đến khi tưởng (saṃjñā) khởi lên, hữu tình ấy ở đó mạng chung.

Thuyết thứ ba: sinh và tử đều có tưởng.

Trung hữu mạt tâm, sát na cuối cùng trong trung hữu, ái nhuận sinh phát sinh, dẫn đến sinh hữu; tức chủng tử được thấm ướt bởi ái để nảy mầm đời sống mới.

Nhiếp luận (Vô Tính, T31n1598_p0392b10 ): “Sau khi chết ở trong các địa phi đẳng dẫn (tán tâm địa), y trên trung hữu ý lúc sinh, ý thức nhiễm ô, là kết sinh tương tục, được phát sinh.Ý thức nhiễm ô này diệt trong trung hữu; rồi trong thai mẹ, thức hòa hiệp với kiết-la-lam (kalala, phôi). E.Lamotte (La Somme ii, tr.54), khôi phục bản văn Skt.: asamāhitāyṃ bhumau cyutvā jātikāle, antarābhavamanoniśritaṃ kliṣṭaṃ manovijñānaṃ pratisaṃdhibandha utpadyate, etat kliṣṭaṃ manovijñānam antarābhave nirudhyate, vijñānaṃ ca mātuḥ kukṣau kalalatvena saṃmūrcchati.

Như tái sinh trong các cõi trời khác.

Trong một chu kỳ sinh tử, phân làm ba giai đoạn; sát na thứ nhất là sinh hữu (upapattibhava); từ sát na thứ hai trở đi, bản hữu; sát na cuối cùng, tử hữu.Trung gian giữa tử hữu đời này và sinh hữu đời sau là trung hữu (antarābhava).

Du-già 12 (T30n1579_p0340c07): nếu sinh tại Dục giới, vô tưởng định có nhập có xuất. Nếu sinh trong vô tưởng thiên, chỉ có nhập chứ không có xuất. Nếu ở đó tưởng phát khởi, tức thì ở đó chết. Dân chứng này muốn chứng minh trong vô tưởng thiên, khi chết, tử tâm có tưởng khởi.

Du-già 53 (T30n1579_p0593a01).

Sinh vô tưởng thiên, tâm tối sơ sinh hữu thông cả thiên và vô ký, tự nhiên mà có, tự nhiên vận khởi, gọi

là sinh đắc (upapatti-pratilambhika). vipākaja-pravṛtti-jñāna. Tức tâm tâm sở sinh đắc được dẫn trên; thức thứ sáu.

Sthiramati: āśrýayāvasthāviśeṣa, phần vị sai biệt của sở y, tức trạng thái cá biệt hiện hành trong a-lại-da.

Loại suy: vô tưởng thiên, hay vô tưởng dị thục, được dẫn sinh do dập tắt dị thục vô ký (chuyển thức), nên nó được gọi là dị thục vô ký.

Cho rằng, trong vô tưởng thiên, các chuyển thức vơii ba tính, thiện, bất thiện và vô ký, hoàn toàn không hiện hành.

Do sơ sinh đã hiện hành, sau đó mới có thể nói bị diệt.

Không có lượng từ để biết sô ít hay nhiều. Thuật ký, các chuyển thức đây chỉ bốn thức: mắt, tai, thân và ý thức. Vì trong sắc giới các thức mũi và lưỡi không hoạt động. Có thuyết cho, cả bốn thức tạm thời khởi. Có thuyết, duy chỉ thân và ý thức.

Trên Quảng quả thiên (Bṛhatphala) và dưới các Tịnh cư thiên (Śuddhāvāsa).

Sthiramati: tṛtīyadhyānād vītaragasya ūrdhvam avītaragasya niḥsaraṇasaṃjñāpūrvakeṇa manasikāreṇa manovijñānaśya tatsamprayuktānāṃ ca caitānā yo nirodhaḥ so’trāsaṃjñi-samāpattir ity ucyate, do ý thức ly tham đối với thiền thứ ba, nhưng chưa ly tham đối với thiền trên, nó tác ý với sự dẫn đầu bởi sự thoát ly tưởng; sự dập tắt của ý thức cùng với các tác sở tương ưng của nó, được gọi là vô tưởng định.

Biến tịnh thiên (Subhakṛtsana), tầng thứ ba, cao nhấ trong ba tẩng trời thuộc thiền thứ ba.

Tham trong thiền thứ tư.

Định, ở đây, Skt. samāpatti, Hán cũng dịch là đẳng chí, chính thọ, hay chính hiện tiền; cùng thường phiên âm là tam-ma-bát-để. Tì-bà-sa 162 (T27n1545_p0821b09), có 8 đẳng chí: 4 tĩnh lự và bốn vô sắc. (T27n1545_p0821c02), phân biệt giữa đẳng chí (samāpatti) và định hay đẳng trì (samādhi): đẳng trì, 1 sát na; đẳng chí, tương tục; chỉ có vô tưởng đẳng chí và diệt tận đẳng chí chứ không có vô tưởng đăng trì, diệt tận đăng trì.

Tì-bà-sa 152 (tr. 776c23).

Tì-bà-sa 154 (T27n1545 _p0784b09): thân lượng của vô tưởng hữu tình, lớn bao nhiêu? Đáp: 500 du-thiện-na (yojana.). Thọ lượng bao nhiêu? 500 kiếp. Oai nghi thế nào? Ngồi trong tư thế kiết già, như sa-môn, suốt năm trăm kiếp.

Như được trong đoạn về vô tưởng dị thục trên. Trong các địa thấp honư, tưởng thô động, khó trấn phuc. Địa cao hơn, cac địa thuộc vô sắc, ở đó không có vô tưởng.

Câu-xá 15 (tr. 81c09), bốn loại nghiệp xét theo dị thục (thọ báo): thuận hiện thọ (dṛṣṭadharmavedanīya), thuận sinh thọ (upapadyata-vedanīya), thuận hậu thọ (aparaparyāyavedanīya), và bất định thọ (anayatavedanīya). Du-già 60 (T30n1579_p0635c05), bốn loại nghiệp: dị thục định, thời phần định, cả hai đều xác định, cả hai đều không xác định.

Vô tưởng dị thục là quả của vô tưởng định không cảm thọ ngay trong đời này. Du-già 56 (T30n1579_p0607b03): trước tiên, vô tưởng đinh được khởi trong Dục giới. Sau đó, sinh lên Vô sắc giới, trong thiền thứ tư, ở đó quả của nó được cảm thọ.

Tập thành biên 31 (tr. 641a): Trong Dục giới, tu vô tưởng định, nửa chừng thối thất, rồi chết. Tái sinh lên các cõi thiền, sinh 1 trong 12 tầng, từ sơ thiền đến tứ thiền, trừ Vô tưởng thiên trong tứ thiền. Tại đây, vô tưởng định được dân khởi, rồi chết, tái sinh lên Vô tưởng thiên. Vô tượng đinh không được dân khởi trong Vô tưởng thiên.

Câu-xá 5 (T29n1558_p0024c16): “Định này đạt được chỉ trong hàng dị sinh chứ không phải Thánh giả. Vì do chấp vô tưởng là chân giải thoát nên mới tu định này để thoát ly tưởng.” Du-già 53 (T30n1579_p0593a11): “Thánh giả hữu học hay vô học đều không nhập loại định này, vì trong đó không có hiện hành của tuệ. Vả lại, bên trên đó còn có trú xứ tịch tĩnh hơn. Vả lại với định này thì không thể chứnh đắc các thiện pháp thù thắng chưa chứng được, do bới nó khiển diên t5rì nới trú xứ huyễn hoặc.”

A-na-hàm thân chứng (kāyasāksī) và A-la-hán chứng ccâu phần giải thoát (ubhayatobhāgavimukta).

Tham phi tưởng phi phi tưởng, đọan hay không đoạn đều có thể nhập diệt tận định.

Samucc. (Pradhan 10, 21): nirodhasamāpattiḥ katamā? ākiṃcanyāyatanavītaragasya bhavāgrād uccalitasya śātnavihārasaṃjñāpūrvakena manasikāreṇāsthāvarāṇāṃ (tadekatyānāṃ ca sthāvarāṇāṃ) cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ nirodhe nirodhasamāpattir iti prajñaptiḥ, Diệt tận định là gì? Ly tham đối với Vô sở hữu xứ, vượt lên Hữu đỉnh, với tác ý đãn đầu bởi tưởng an trú tịch tĩnh, diệt các tâm và tâm sở không thường trực (và một phần không thường trực); y trên sự diệt này mà giả lập diệt tận định. Sớ giải (Sthiramati): tadekatyānāṃ ca sthāvarāṇām iti kliṣṭamanaḥsaṃgṛhītānām, một phần (tâm tâm sở) không thường trực, bao hàm nhiễm ô ý. Cf. Tạp tập 2, T31n1606_p0700b07. Quảng ngũ uẩn (tr. 854b04): không hằng hành, chỉ sáu chuyển thức; hằng hành, chỉ nhiễm ô ý (mạt-na), và thứ tám a-lại-da. Theo đó, liên hệ với thức thứ tám, thì thứ bảy là một phần của các thức hằng hành. Trong văn của Thành duy thức, không nói nêu từ “một phần”. Giải thích của Thuật ký (cf. Tập thành biên 31, tr. 645c, 645a): quan điểm của An Huệ, toàn bọ thứ thứ bảy diệt. Theo Hộ Pháp, thức thứ bảy gồm cả pháp chấp và ngã chấp, thông cả vô lậu, do đó khi Bồ tát nhập diệt tận định, chỉ phần nhiểm và ngã chấp của thứ thứ bảy diệt. Như vậy, hằng hành nhiểm ô tâm và tâm sở là chỉ chotoàn bộ phần nhiểm của thức thứ bảy, do đó, luận không cần phải nêu từ “một phần” để tách riêng thứ thứ tám ra như giải thích được nói là của An Huệ.

Định cũng được gọi đủ là diệt thọ tưởng định, hay tưởng thọ diệt tận định (saṃjñāvedanīyanirodha-samāpatti).

Du-già 53 (T30n1579_p0593a05).

Sơ tu, RHuật ký, chỉ Nhị thừa và Bồ tát trước thất địa.

Du quán vô lậu, lần lượt quán chân lý vô lậu qua chin thứ đệ định (đẳng chí). Thuận chính lý 12 (tr. 402b15): Khi diệt định khởi, hoặc nghịch thứ đệ nhập các đẳng chí; hoặc nghịch siêu việt nhập các đẳng chí.” Du-già 12 (336a09): Thế nào là vô gián (thứ đệ) nhập các đẳng chí (samāpatti)? Người đã chứng đắc sơ tĩnh lự, nhưng chưa được viên mãn thanh bạch, trước hết, theo thuận thứ nhập, lần lượt cho đến Hữu đỉnh. Sau đó nghịch thứ tự nhập, lần lượ trở lại sơ tĩnh lự. Thế nào là siêu việt nhập? Vị đã đật đến viên mãn thanh bạch, từ sơ tĩnh lự siêu việt nhập trực tiếp đệ tam; từ đệ tam, siêu nhập trực tiếp vào không vô biên xứ; từ không xứ, siêu nhập vô sở hữu xứ.” Diễn bí 6 (tr. 930b25): Người chưa được tự tại, chỉ siêu một địa, từ sơ địa, lần lượt cho đến, từ vô sở hữu, vượt qua phi tương phi tưởng mà nhập diệt tận định.

Tạp tập 13 (758b23): “Tưởng thọ diệt giải thoát lấy Phi tưởng phi phỉ tưởng xứ (Hữu đỉnh) làm sở y.”

Các địa dưới Hữu đỉnh: bốn thiền và ba vô sắc. Bậc sơ tu, y Hữu đỉnh mà nhập diệt định. Bậc hậu tu, đã tự tại, sau khi nhập một trong các định dưới Hữu đỉnh, có thể y trên tâm của các định này mà nhập diệt định. Tạp tập 5 (714b03): Năng lực do quán tập (paricayabala) có ba: thượng, trung và hạ. Trong bậc hạ, nhập, trụ và xuất trong các định đều chưa thành thục, nên phải lần lượt qua các thiền và vô sắc định theo thứ tự. Bậc trung, có thể siêu nhập một bậc (từ sơ thiền bỏ qua nhị thiền mà vào thẳng tam thiền). Ở bậc thượng, có thể siêu bao nhiêu bậc tùy ý muốn, hoặc thuận hoặc nghịch.

Du-già 62 (tr. 646b16): “Vô tưởng đẳng chí, nên nói duy nhất là hữu lậu. Diệt tận đẳng chí, nên nói là vô lậu. Vì nó không tương ưng với phiền não, vì nó phi tương ưng (không tương ưng với tâm tâm sở), vì nó khôg có sở duyên, vì nó không phải được dẫn sinh bởi phiền não. Và vì, nó là xuất thế gian, mà hết thảy dị sinh đều không thể hành.”

Do đạt được bởi A-la-hán nên nó là phi học. Do đạt được bởi vị Bất hoàn nên là phi vô học.

Tạp tập 9 (737b05): “diệt tận tam-ma-để là xuất thế gian, vì được chứng đắc sau Thánh đạo; phải ở trong loài người nó mưới được dẫn phát (abhinirhriyate). Dẫn phát ở đây là nói sơ khởi (utpādyata ādita). Ở loài người hay trong sắc giới, nó đều có thể hiện tiền. Tức trước đó nó đã sinh khởi, về sau tái hiện tiền. Nếu ởloài người, thì ở ngay tại đây. Nếu ở sắc giới, thì sau khi tái sinh.” Vi Bất hoàn thân chứng (kāyasāksī), sở khởi diệt định trong Dục giới. Sau khi tái sinh lên Tịnh cư, diệt định tái hiện tiền ở đó. Cf. Du-già 56 (tr. 607b07). Tì-bà-sa 153 (tr. 779b13 ): “Mạng căn y hai pháp mà hoạt động: sắc và tâm. Định này thuộc vô tâm, do cắt đứt tâm mà khởi. Sinh Dục và Sắc giới, tâm bị cắt đứt nhưng mạng căn y sắc mà hoạt động. Sinh vô sắc giới sắc hị cắt đứt thì mạng căn y tâm mà hoạt động. Nếu sinh ở Vô sắc mà khởi điệt tận định, cả tâm và sắc đều bị cắt, mạng căn vì vậy cũng bị cắt đứt; nghĩa là chết.”

Trung A-hàm kinh 22 (T1n26, tr. 449c08): “Nếu Tỳ-kheo thành tựu giới, định, tuệ thì ngay trong đời hiện tại mà ra vào định tưởng thọ diệt (saṃjñāveditanirodha); tất có trường hợp này. Nếu ngay trong đời hiện tại mà không chứng được cứu cánh trí, khi thân hoại mạng chung, vượt qua khỏi trời Đoàn thực (kavaḍikārabhakṣa), sanh lên các cõi trời ý sanh (manomaya), tại các cõi ấy mà ra vào định tưởng thọ diệt; tất có trường hợp này”. Dẫn bởi Tì-bà-sa 153 (tr. 778c04): ý thành thiên ở đây chỉ Sắc giới, do đó không có trường hợp diệt định tái khởi sau khi chết trong Vô sắc giới. Thuật ký: ý thành thiên ở đây thông cả Vô sắc. Hữu bộ không biết đến thức thứ tám, nên không thừa nhận diệt định tái khởi trong Vô sắc.

Nhị thừa chứng sinh không, Đại thừa, sinh và pháp không, tùy theo đó bằng gia hành của hậu đắc trí mà chứng diệt định.

Dục giới, bốn thiền và ba Vô sắc.

Hai tính: bất thiện và vô ký hữu phú.

Phiền não tu đoạn thuộc Dục giới và ba thiền đầu.

Tạp tập 2 (tr. 702c11): thọ có hai loại, biến dị và không biến dị. Cf. Samuccaya (Tatia 15, 6): veditaṃ dvidhaṃ vaikārikaṃ avaikārikaṃ. Các cảm thọ khổ, lạc, ưu, hỷ, được gọi là biến dị thọ vì chúng thô động.

Thuật ký: Hữu bộ đặt vấn đề.

Hạ hoặc. Chính xác nên hiểu, đoạn trừ các phiền não hạ địa, trấn phục phiền não thượng địa. Tập thành biên 31 (tr.656b): chữ hạ đây cũng nhầm, nên sửa lại là thượng. Thuyết thứ nhất, trấn phục tám địa; thuyết thứ hai, đoạn trừ ba địa, trấn phục năm địa.

Tập thành biên 31 (tr. 656a): vị chứng quả Bất hoàn, trước đạt được diệt định, sau đó thối mất định, khởi nhiễm sơ thiền, rồi chết. Vị ấy tái sinh lên trời sơ thiền, duy chỉ nhuận sinh bằng chủng tử.

Vị Bất hoàn khi tái sinh thượng giới, ở đó thành tựu vô học, bấy giờ các phiền não câu sinh của mạt-na hạ địa đều cùng luc được đoạn trừ.

Trong giai đoạn cuỗi cùng của trung hữu, tham ái đối với tự thể đương lai khởi lên, tham ai ái được ví dụ như là nước tẩm ươt nghiệp để nảy mầm đời sống tương lai. Du-già 18 (377a15): “Nhuận sinh là gì? Như cây nặc-cù-đà (nigrodha). Được tưới ướt bởi nước ái, lấy ái làm duyên, thủ phát sinh.” Du-già luận ký 5 giải thích: cây nigrodha từ chỉ một hạt giống; sinh trưởng thành cành lá xum xuê. Chim ăn quả, hạt rơi xuống đât, lai mọc thêm nhiều cây nữa. Giải thích của Tam tạng (dẫn bởi Tập thành biên 31, tr. 655a): Khi sắp mạng chung, cho đến sát-na cuối cùng của trung hữu, tất phải khởi lên ái; nay lúc ấy, nó được nhuận sinh trực tiếp bởi ái.

Không khởi hiện hành phiền não.

Tập thành biên 31 (tr. 656a): Như quả Bất hoàn, trước tu được diệt định, về sau thối mất định, khởi nhiễm sơ thiưền, mạng chung từ Dục giới sinh lên địa khác la Phạm chúng trong sơ thiền; đây được nhuận sinh duy chỉ bằng chủng tử, vì đã đoạn trừ tất cả phiền não Dục giứoi, khởi mãn tâm. Tuy sinh trong Phạm thiên chúng, bấy giờ chưa đoạn phiền não trong Phạm thiên chúng, ở đây chết tái sinh vào Phạm phụ thiên; đay được nhuận sinh duy bằng hiện hành, vì trị đạo chưa viên mãn. Nếu ở trong Phạm phụ thiên mà đoạn trừ tất cả phiền não sơ thiền, bấy giơ được tẩm ướt bởi chủng tử của nhị thiền mà sinh vào Thiểu quang thiên trong nhị thiền. Vì trước đó tong sơ thiền trị đạo tâm đã mãn, nên chỉ dung chủng tử mà nhuận sinh… Chư thiên tái sinh trong địa của mình, được nhuận sinh bằng hiện hành. Nếu tái sinh lên địa khác, nhuận sinh bằng chủng tử.

Thuật ký: chỉ những vị Bât hoàn và Câu phần giải thoát, chứ không phait tất cả.

Nếu không phải là các trường hớp nêu trên; mà la các Bồ tất đôn ngộ Đại thừa.

Du-già 62 (tr. 646b17): :Hêt thảy dị sinh đều không thể hành; duy Bồ tát đã nhập viễn địa. Du-già luận ký 17 (T42n1828 _p0695b03): Bồ tất địa thứ sáu ngang với quả Bất hoàn; thứ bảy ngang vơi A-la-hán. Do đó, địa thứ sáu cũng có thể khởi diệt định. Nhưng chỉ từ đí thứ bảy Bồ tát mới có thể khởi diệt định trong từng niệm niệm. Cũng có giải thích nói, viên địa đây không chỉ Viễn hành địa, thứ bảy, mà chỉ các Bồ tát địa từ sơ địa trở lên.

Trương hợp vị thuộc hạng quyết định tính đốn ngộ.

Nhập lăng già 7 (T16n0671_p0554c14): “Bồ tát từ sơ địa đến thứ sáu đều có thể nhập diệt tận định…. Bồ tát địa thứ bảy nhập diệt tận định trong từng niệm niệm, vì đã có thể viễn ly tất cả tướng hữu và tướng vô của hết thảy pháp.” Cf. T16n0672_p0618b17.

Tâm sở thụy miên, một trong bốn bất định. Sthiramati: acittakaṃ middhaṃ gāḍhamiddhpahatatvād āśrayasya tāvat kālaṃ manovijñānāpravṛtter acittakam ity ucyate, vô tâm thụy miên, do thân sở y tác hại bởi cực kỳ dã dượi, cho đến mức lúc ấy, ý thức không hoạt động.

Cực trọng muộn tuyệt. Sthiramati: acittakā mūrchā āgantunābhighātena vātapittaśleṣma vaiṣamyeṇa vā yad āśrayavaiṣamyaṃ manovijñānapravṛttiviruddhaṃ, vô tâm muộn tuyệt, sự mất quân bình của thân sở y, do sự mất quân bình gây ra bởi gió, nóng, đàm dãi, bị tấn công bất ngờ, hoạt động của ý thức bị chặn lại.

Do bởi xúc mệt mỏi dẫn đến trạng thái thân trong đó dẫn sinh vô tâm, cho nên, thụy miên là một phân của xúc xứ. Muộn tuyệt cũng được hiểu như vậy.

Hai từ trong bản Hán, tương đương với một từ trong bản Skt.: api, cũng.

Du-già 13 (tr. 345a10): kể cả vô dư y niết-bàn giới, là sáu vị vô tâm; không nói đến tử và sinh.

Du-già 51 (tr. 580c01): “Hoặc trong một thời chỉ có một thức đồng chuyển với a-lại-da, đó là mạt-na. Hành tướng của mạt-na là tư lương luôn luôn liên hệ đến ngã mạn các thư. Trong trạng thái hữu tâm hay vô tâm, nó luôn luông đồng chuyển với a-lại-da, lấy a-lại-da lầm đối twongj để chấp ngã mà khởi hành tướng tư lwong liên hệ ngã mạn các thứ. Hoặc hai thức đồng chuyển một lúc với a-lại-da, đó là mạt-na và ý thức. Hoặc ba thức… cho đến bảy thức…” Cf. Du-già 76 (tr. 718b04), dẫn Giải thâm mật.

Tì-bà-sa 109 (tr. 563a08), bác bỏ quan điểm nhiều thức cùng sinh, nhiều trí cùng khởi, khẳng định trong một sát na duy chỉ một thức hiện khởi. op.cit. 21 (tr. 104c19): Một hữu tình, trong một cõi (gati), chỉ có một uẩn, một uẩn, một giới khởi. Nếu y trên một mắt, một thức sinh, không có thức thứ hai nữa khởi. Trên một địa điểm, đã có một gốc cây, trên đó sẽ không có gốc cây thứ hai.

Thuật ký: giả sử, hữu tình thuộc Dục giới, khi khởi hiện tiền tâm thuộc thượng giới phần, hay tâm thuộc vô lậu phần, bấy giờ người ấy há không còn là hữu tình thuộc tự phần Dục giới?

Thuật ký: đây là quan điểm của Thuận chính lý. Nhưng không có minh văn xác nhận trong Thuận chính lý. Tì bà-sa 134 (tr. 737c2): Mạng căn, được bao hàm trong khái niệm hữu tình; duy chỉ là dị thục.

Thành duy thức 3 (tr. 16a25, 16b2): Căn cứ pháp nào mà có khái niệm hữu tình? … Do thường trực có tâm chân dị thục. Tâm đó là thức thứ tám. Thuật ký: mạng căn, y trên chủng tử mà giả lập. Dị thục, là thực pháp hiện hành.

Tì-bà sa 10 (tr. 49b13): Trong một con người (pudgala), không có hai tâm cùng sinh không trước không sau. Bởi vì không có đẳng vô gián duyên thứ hai. Trong mỗi hữu tinh, chỉ một dòng tương tục tâm lưu chuyển, không có hai hay nhiều hơn. Như con đường hẹp, không có hai người cùng đi song song.

Tì-bà-sa 10 (tr. 50a12): Tôn giả Thế Hữu nói, trong một sát-na nhiều tâm sở cùng khởi, vì cùng với tâm đồng một đẳng vô gián duyên dẫn khởi.

Du-già 51 (tr. 581a9): Như một nhãn thức, có khi trong một thời điểm đối với một sự cảnh chỉ tiếp nhận một sắc tướng thuần nhất; cũng có khi trong một thời điểm đồng loạt tiếp nhận nhiều loại sắc tướng khác nhau. Nhưng, giải thích của Hữu bộ (cf. Tập thành biên 31, tr. 663c):giả thiết, sát na thứ nhất, nhãn thức duyên sắc cảnh. Sát nha thứ hai, nhãn thức diet, ý thức sinh, cũng duyên sắc cảnh ảnh. Sát na thứ ba, ý thức diệt, nhĩ thức sinh, duyên thanh. Sát na thứ tư, nhĩ thức diệt, ý thức sinh, cũng duyên thanh ấy….Như vây, cả năm thức đều nhặn thức năm đối tượng, cùng với ý thức, nhưng từng thức một xuất hiện, chứ không liên tục. Vì tâm thể chi một, nhưng hoạt đông sai khác tùy theo đối tượng nên xuất hiện như là nhiều.

Cảnh các thứ: nhiều đối tượng xuất hiện cùng lúc, như hiển sắc và hình sắc. Hữu bộ cho rằng hiển và hình là những thực thể tồn tại độc lập.

Du-già 51 (tr. n579c2): trong cùng một sát na, nhiều thức cùng hoạt động, vì có bốn nghiệp dụng nhận thức khác nhau: 1. nghiệp dụng nhận thức thế giới tự nhiên (khí thế giới, bhājanavijñapti); 2. nhận thức sở y căn (āśrayavijñti). Hai nghiệp dụng này là hoạt đọng của thức thứ tám. 3. Nghiệp dụng nhận thức tự ngã (aham iti vijñaptḥ); do mạt-na lấy thức thứ tám làm đối tượng. 4. Nhận thức đối tượng bởi sáu thức (viṣayavijñapti). Không có bốn nghiệp dụng, nhận thức bất thành.

Du-già 51 (tr. 581a05): như trong một dòng thác có nhiều sóng chuyển động cùng lúc. Hoặc như trên một mặt gương sang có nhiều ảnh tượng xuất hiện cùng lúc, không loại trừ lẫn nhau. Cùng thí dụ, Du-già 76 (tr. 18b08); Giải thâm mật 1 (tr. 692b28)

Thuật ký: nói tán ý thức, để loại trừ túc mạng trí. Trong đó, ý thức cũng hoạt động với đối tượng quá khư, nhưng nhận thức rất rõ. Samuccaya (Tatia 12, 20): asatyaṃ yugapad vijñānapravṛttau manovijñānasya cakṣurādivijñāna-sahānucarasya paṣṭatvaṃ na sambhavati tathā hi yasmin samaye’tītam anubhūtaṃ viṣayaṃ samanusmarati tasmin samaye’vispaṣṭo manovijñānapracāro bhavati na tu tathā vartamānaviṣayo manaḥpracāro’vispaṣṭo bhavati, nếu không có sự đồng hành trong hoạt động của thức, tính minh xác của ý thức cùng với năm thức đồng hành sẽ không có, cũng như khi hồi ức cảnh tượng quá khứ đã từng kinh nghiệm, khi đó hoạt động của ý thức không được minh xác, chứ không phải hoạt của ý với đối tượng hiện tại mà không được minh xác như vậy. Cf. Tạp tập 2 (tr. 701b29).

Tán ý thức, với đối tượng quá khứ, không phát sinh nhận thức rõ ràng. Nêu luận điểm này để chứng minh điều ngược lại: chỉ với đối tương hiện tại, ý thức mới làm phát sinh nhận thức minh xác. Nếu theo quan điểm Hữu bộ (xem cht. 84), ý thức không hạt động đồng thời với một trong năm thức, nghĩa là thức ấy diệt, ý thức mới khởi; như vậy, ý thức chỉ có thể nhận thức đối tướng quá khứ mà thức đã diệt lưu lại.

Xem cht. 85. Hữu bộ: sắc, hoặc hai, hoặc hai mươi loại. Nhãn thức tiếp nhận sắc, có khi chỉ một, có khi tất cả hai mươi.

Trong một sát na, không có ahi nhãn thức đồng loạt cùng khởi.

Ngũ câu ý thức (cakṣurādivijñānasahānucara manovijñāna).

Du-già 51 (tr. 579b18): Nếu các thức không cùng hoạt động, như nhãn thức không có ý thức cùng hoạt động, tính chất minh xác (spaṣṭatva) không thể có được. Tạp tập 2 (tr. 701b29): Nếu không thừa nhận thức cùng khởi, với mắt chẳng hạn, cùng hoạt động trông một đối tượng

Hữu phân biệt, Samuccaya: vikalapaka, tác viên phân biệt. Giải thâm mật 1 (tr. 692b24): Sắc và mắt làm duyên, nhãn thức sinh; bấy giờ cùng hoạt động với nhãn thức, đồng thời, đồng cảnh, có ý thức phân biệt (vikalpaka manovijñāna). Du-già 23 (tr. 406c11): nhãn và sắc làm duyên, sinh nhãn thức. Nhãn thức, trực tiêp ngay sau đó (vô gián), dẫn sinh ý thức phân biệt. Do ý thức phân biêt này, đối với sắc khả ái sinh mê đắm; đối với sắc không khả ái sinh ghét bỏ. Thuận chính lý 7 (tr. 367a23): Một số luận sư nói rằng, nhãn căn, nhãn thức, không tác thành sự hâm mộ, vì chúng không có khả năng phân biệt. Nên biết, trong đây, ý thức phân biệt được dẫn sinh bởi nhãn thức, được giả thuyết là nhãn, do nhãn truyền sinh, như ý cận hành, nó có khả năng phân biệt; do thế mới tác thành sự hâm mộ.

Thể sở y không đồng nhất: tự thể của mắt, tai, các thứ không đồng nhất. Số lượng của sở y không đồng nhất: năm căn cần bốn sở y (đồng cảnh, phân biêt y, nhiễm tịnh y, căn bản y); ý thức cần hai (nhiễm tịnh, căn bản y). Xem ch. Ba, tiêt 2. Sở y của mạt-na. Thành duy thức 4 (tr. 19b10)

Nhập Lăng-già 9 (T16n0671_p0574c01): Cùng như không có sự sai biệt của các con sóng của biển; cũng vậy, không thể biết được sự chuyển biến của các thức trong tâm. Cf. Laṅkā 10. 389 (N.314): udhadheś ca taraṇgāṇāṃ yathā nāsti viśeṣaṇam/ vijñānānāṃ tathā citte pariṇāmo na labhyate/

Du-già 64 (tr. 653c16), có ba thế tục (saṃvṛti, chân lý theo quy ước): 1. thế gian thế tục (loka-saṃvṛti), những khái niệm về nhà cửa, đoàn quân, rừng cây. 2. đạo lý thế tục (yukti-saṃvṛti), khái niệm về uẩn, xứ, giới. 3. chứng đắc thế tục (prāpti-saṃvṛti), khái niệm vềcác quả vị Dự lưu vv. Hoặc thêm cái thứ 4: thắng nghĩa thế tục (paramārtha-saṃvṛti). Đối lại, có bốn thắng nghĩa: 1. đạo lý thắng nghĩa; 2. chứng đắc thắng nghĩa; 3. thắng nghĩa thắng nghĩa; 4. thế tục thắng nghĩa. Xem đoạn sau, Thành duy thức 9 (tr. 48a19).

Mguyên Hán: 心意識八種 俗故相有別 真故相無別 相所相無故; so sánh Nhập Lăng-già 9 (tr. 574b28): tâm ý cập ý thức, phân biệt ngoại tướng nghĩa, bát vô sai biệt tướng, phi năng kiến khả kiến 心意 及意識 分別外相義 八無差別相 非能見可見. Laṅkā 10. 388 (N. 314): cittaṃ manaśca vijñānaṃ lakṣaṇārthaṃ prakalpyate/ abhinnalakṣaṇāny aṣṭau na ca lakṣyaṃ na lakṣaṇam// tâm, ý, thức được phân biệt theo ý nghĩa biểu thị; nhưng cả tám không có các tướng khác biệt, cái biểu thị và cái được biểu thị không khác biệt.

Giả thuyết, Skt. upacāra, được giải thích trong Chương I..

Sthiramati: … na vijñāparimāṇāt pṛthag asty ātmā dharmā cet, ngoài biến thái của thức, không tồn những ngã và những pháp nào khác biệt.

Skt. vijñānapariṇāmo yaṃ vikalpo yad vikalpyate/ tena tan nāsti tenedaṃ sarvaṃ vijñaptimātram//17/ sự biến thái của thức này chính là sự cấu trúc sai biệt. Do bởi đó, mà cái được cấu trúc sai biệt không tồn tại.’ Vì vậy nói, tất cả cái này duy chỉ là thức hiển thị.

Giải thích của Hộ Pháp về ý nghĩa chuyển biến.

Biện trung biên: 識生變似義有情我及了. Madhyānta, k. 4.: arthasattvātmavijñaptipratibhāsaṁ prajāyate| vijñānaṁ, khi thức phát sinh, nó xuất hiện là là ảnh chiếu của ngoại cảnh, sinh loại, tự ngã, và thức hiển thị.

Khuy Cơ: chuyển biến, 1. hoặc có nghĩa là biến hiện tức tự thể của thức biến hiện thành ảnh chiếu của nó gồm hai phần kiến và tướng. 2. Hoặc có nghĩa là biến dị, tự thể của nó biến đổi thành cái khác. 3. Hoặc có nghĩa là cải biến.

Sthiramati: yad vikalpyate bhājanam ātmā skandhadhātvāyatanarūpaśabdādikaṃ vastu tan nāsty ataḥ sa vijñānapariṇāmo vikalpa ucyate/ Cái được phân biệt (vikalpyate: được cấu trúc bởi thức), tức thế giới tự nhiên, tự ngã, uẩn, giới, xứ, thật vật, cái đó không tồn tại, vì vậy, sự biến thái của thức được gọi là sự phân biệt (vikalpa: sự cấu trúc của thức).

Sthiramati: mātraśabdas tadadhikaviṣayavyavacchedārthaḥ, từ duy chỉ (mātra) có mục đích loại trừ các đối tượng ngoài nó.

Giải thích của Nan-đà về ý nghĩa chuyển biến.

Sthiramati, dẫn Madhyāīnta, k. i. 9: abhūtaparikalpas tu cittacaittās tridhātukāḥ, sự cấu trúc không bất ấy là tâm và tâm sở hệ thuộc tam giới; Huyền Trang:三界心心所 是虛妄分別.

Thuật ký: Tất cả các bộ phái đều thừa nhận sự tồn tại của tâm (thức). Các nhà Duy thức ở đây xem tâm áy là tác viên của sự phân biệt hư vọng.

Đã được nói ở phần đầu, phê bình các thuyết liên hệ ngã và pháp để chứng minh giáo nghĩa Duy thức.

Thập địa kinh 5 (T10n287, tr. 555a25):了達三界唯是心十二有支依心有. Thập địa luận 8 (T26n1522, tr. 169a15), dẫn kinh: 是菩薩作是念三界虛妄但是一心作. Cf. Dasabhūmika, k. vi. 16: te cittamātra ti traidhātukam otaranti, api cā bhavāṅga iti dvādaśa ekacitte/ Họ vượt qua ba cõi vốn duy chỉ là tâm, và 12 hữu chi cũng chỉ là một tâm. Cf. Laṅkā 85. 28: mama tu mahāmate na nityā nānityā… bāhyabhāvānabhyupagamāt tribhavacittamātropadeśāt…, “Ta không nói thường hay vô thường… vì hữu thể ngoại tại không được thừa nhận, vì ba hữu được chỉ thị duy chỉ tâm. Hán dịch, T16n672, tr. 618a18. Hoa nghiêm (Phật-đà) 25, T9n278, tr. 558c10: 三界虛妄。但是心作。Hoa nghiêm (Thật-xoa) 37, T10n279, tr. 194a14: 三界所有。唯是一心。

Giải thâm mật 3, T16n676, tr. 698b2: 我說識所緣唯識所現故。Dẫn bởi Nhiếp luận (Vô Tính) 4, T31n1598, tr.400a10.

Khuy Cơ: dẫn Lăng-già, nhưng không có minh văn; đại ý, được nói nhiều nơi trong kinh.

Duy-ma-cật 1, T14n475, tr. 541b18: 心垢故眾生垢 心淨故眾生淨. Vô Cấu Xứng 2, T14n476, tr. 563b28: 心雜染故有情雜染 心清淨故有情清淨. Vimalakīrti, 7b6: uktaṃ hi bhagavatā cittasaṃkleśāt sattvāḥ saṃkliśyante cittavyavadānād viśudhyante.

Dẫn bởi Nhiếp luận bản 1, T31n1594, tr. 139a12: 如世尊言。若諸菩薩成就四法能隨悟入。Không nêu xuất xứ. Giải thích bởi Thế Thân, T31n1597, tr. 340b28; bởi Vô Tính, T31n1598, tr. 402b26; cũng không nêu xuất xứ. Giải thích đoạn dẫn bởi Vô Tính: “1. Trí thức tướng tương vi: Nhận thức trái ngược nhau, gọi là thức tương vi. Nguyên nhân làm phát sinh thức này, gọi là tướng. Biết rõ ràng tướng ấy duy chỉ là sự biến hiện của nội tâm, hoàn toàn không tồn tại ngoại cảnh; sự nhận thức này gọi là trí. Như ngạ quỷ, cầm thú, chư thiên, loài người, cùng nhìn tháy con song, nhưng do lực chi phối bị biến đổi bởi nghiệp của chính nó nên ngạ quỷ thấy một nơi đầy những máy mủ; các động vật như cá thì thấy nó như là nhà, là con đường để đi; chư thiên thì thấy đó là mảnh đất đẹp rực rỡ đầy các châu ngọc; loài người thì thấy đólà nước trong mát với những gợn sóng. Nếu người nhập định không vô biên xứ thì thấy chỗ đó chỉ là hư không. Một vật có thật mà lại là nguyên nhân làm phát sinh các nhận thức đa dạng trái ngược nhâu như thế thì không phù hợp đạo lý. Làm sao mà một con song này, vốn tràn đầy máu mủ lại có người cầm dao gậy đứng hai bên bờ canh giữ, lại có thể là ngôi nhà đủ các mùi vị thơm, lại cũng là mảnh đất sạch sẽ, có nhiều ngả tư, trang hoàng đày những châu bảo, rồi lại cũnglà dòng nước trong mát với những gợn sóng nhấp nhô, và cũng lại là cảnh giới của hư không định? … 2. Trí nhận thức hiện thức mà không có đối tượng: đối tương thuộc quá khứ và vị lai đều không thật hữu; điều này cũng đã được công nhận bởi Kinh bộ. Cảnh mông hoàn toàn không thật, một người đều công nhận. Các ảnh tương trong sở hành của tam-ma-địa được chứng minh là không tồn tại, cũng không phải cấi được hồi ức. Ảnh tượng trong nước thảy đều hoàn toàn không thật.. Trong đó, đói tương không có thật nhưng thức vấn phát sinh. 3. Trí không điên đảo mà không cần dụng công: bản văn tuy đã rõ, nhưng cũng nên nói thêm một chút. Nếu cho rằng các đối tượng mà kẻ phàm ngu bắt nắm được thảy đều là tồn tại chân thật, thế thì tự nhiên giải thoát mà không cần dụng công, vì tất cả những gì mà hữu tình thấy thẩy đều chân thật. 4. Trí tùy chuyển theo ba loại thắng tri: (a) Tât cả các Bồ tát đã đạt tâm tự tại, tức tâm đã nhuần nhuyển có thể thực hiện bất cứ điều gì. Và Những vị đã chứng đắc tĩnh lự, đó là các Thanh văn và Độc giác đã đạt đến trạng thái tâm nhất cảnh của tĩnh lự thanh tịnh, tùy theo ý hướng quyết định, các vị ấy có thể hiển hiện các cảnh giới, tức là tùy theo mong muốn bởi thế lực của ý hướng quyết định vị ấy có thể biên đất thành nước. (b Các vị đạt được xa-ma-tha và tu pháp quán; tức đâ đạt được đinh xa-ma-tha, do định này tẩm ướt tương tục khiến cho tâm tịch tĩnh. Nói tu, là nói tương ưng vậy không thể phát sinh…”

Thuật Ký: dẫn Hậu nghiêm.

Cực thành nhãn thức, loại trừ các tính chất mà các bộ phái khác không thừa nhận; đây chỉ nói đến nhẫn thức với tính chất phổ quát mà tất cả đều công nhận.

Mắt chỉ có nhận thức đối tương phù hợp tức là sắc, chứ không phải thanh các thứ. Tỷ lượng thứ nhất, Tông: nhãn thức cực thành không thân duyên sắc bên ngoài nó. Nhân: Vì là một trong năm thức. Dụ: Như các thức khác.

Tỷ lượng thứ hai. Thức khác, chỉ thức thứ sáu. Viên Trắc: cùng bao hàm cả thứ bảy và tám.

Đối tượng của thức nào, trong sáu thức, chỉ liên hệ đến thức đó, không thể là đối tượng của thức khác. Mệnh đề này tông của hai tỷ lượng, thứ ba và thứ tư tiếp theo.

Năng duyên, chỉ kiến phần, mà thể của nó chính là thức. Tỷ lượng thứ ba.

Chỉ tâm sở. Nghĩa diễn 8 (tr. 713b7): khi là đối tượng của tha tâm trí thì tâm và tâm sở cũng có tính chất sở duyên.

Dẫn Trung biên: 虛妄分別有 於此二都無 此中唯有空 於彼亦有此. Cf. Madhyānta, k. i. 2: abhūtaparikalpo’sti dvayaṃ tatra na vidyate/ śūnyatā vidyate tv atra tasyām api sa vidyate/ Cái tồn tại là chỉnh thể cấu trúc bất thực (Hán: hư vọng phân biệt). Ở đây, nhị nguyên không hiện thực. Nhưng trong đó Không tính hiện thực. Chỉnh thể cấu trúc ấy cũng hiện thực trong Không tính. Gải thích của Thế Thân: chỉnh thể câu trúc bất thực là sự cấu trúc (vikalpa: phân biệt) phân chia khách thể và chủ thể (grāhya-grāhaka: sở thủ và năng thủ). Nhị nguyên (dvayam) là khách thể (grāhya) và chủ thể (grāhaka). Nhưng trong cấu trúc bất thực tồn tại Không tính vì vằng mặt khách thể và chủ thể.

Dẫn Trung biên: 故說一切法 非空非不空 有無及有故 是則契中道. Cf. Madhyānta, k. i 3: na śūnyaṃ nāpi cāśūnyaṃ tasmāt sarvaṃ vidhīyate/ sattvād asattvāt sattvāc ca madhyamā pratipac ca sā/ Do đó, tất cả thực tại không được phân bố là Không, không phải Bất không. Không tính, do bởi là hữu tính và do bởi phi hữu tính, và cũng do bởi hữu tính, chính là trung đạo. Thế Thân: do bởi Không tính và do bởi cấu trúc bất thực nên thực tại không phải là không (śūnyam). Tất ca thực tại (sarvam) là nói đến các pháp hữu vi (saṃskṛtam) vốn là chỉnh thể cấu trúc bất thực; và vô vi (asaṃskṛtam) tức là Không tính (śūnyatā). “Được phân bố” (vidhīyate) là “được xác nhận” (nirdiśyate). Do bởi hữu tính (sattvāt) là nói đến tồn tại chỉnh thể cấu trúc bất thực. Do bởi phi hữu tính là nói đến không tồn tại của nhị nguyên chủ khách. Và cũng do bới hữu tính (sattvāc ca), là nói đến Không tính trong chỉnh thể cấu trúc bất thực và cũng nói đến cấu trúc bất thực trong Không tính. Không tính ấy chính là trung đạo (madhyamā pratipat).

Khi một vật xuất hiện, địa điểm (xứ) và thời gian phải xác định: nó xuất hiện tại một nơi và một lúc nào đó nhất định. Nhưng thân không xác định: cùng một vật, quỷ thấy khác, người thấy khác. Tác dụng của nó cũng bất định: vật không có thực thì không có tác dụng. Cf. Nhị thập luận: 若識無實境 則處時決定 相續 不決定 作用不應成. Viṃśatīkā k. 2: yadi vijñaptir anarthā niyamo deśakālayoḥ/ saṃtanasyāniyamaś ca yuktā kṛtyakriyā na ca/ Nếu chỉ tồn tại thức hiển thị mà không tồn tại đối tượng, không thể giải thích sự xác định của địa điểm và thời gian, sự không xác định của tương tục, và tác dụng không được thực hiện.

Nhị thập luận: 處時定如夢 身不定如鬼 同見膿河等 如夢損有用. Viṃśatikā k.3ab.: deśādiniyamaḥ siddhaḥ svapnavat pretavat punaḥ| santānāniyamaḥ sarvaiḥ pūyanadyādidarśane/ svapnopaghātavat kṛtyakriyā … Sự xác định của địa điểm và thời gian được chứng minh như chiêm bao. (Trong chiêm bao, sự vật vẫn phải được thấy xuất hiện tại một địa điểm nào đó vào một thời gian nào đó). Sự không xác định của tương tục thân, như ngạ quỷ, chúng thấy con sông chỉ là máu mủ (trong khi người thấy là nước). Tác dụng hữu hiệu thì giống như xuất tinh do chiêm bao (hành động không thực nhưng hiệu quả có thực).

Trong 12 xứ, không duy chỉ có tấm pháp, mà cồn có 5 nội xứ và 5 ngoại xứ thỷa đều thuộc sắc.

Nhị thập luận: 識從自種生 似境相而轉 為成內外處 佛說彼為十. Viṃśatikā, k. 9: yataḥ svabījād vijñaptir yadābhāsā pravartate| dvividhāyatanatvena te tasyā munir abravīt. Từ chủng tử của chính nó, thức hiển thị hiện hành, cũng chính chủng tử đó hiện hành như là những ảnh tượng ngoại giới. Bằng hai loại xứ, dức Mâu-ni đề cập đến hai thứ chủng tử của thưc ấy. Bằng hai loại xứ (nội và ngoại), đức Mâu-ni đề cập các ảnh tợ của thức ấy.

Viṃśatika: dvayādvjñānaṣaṭkam.

Nhị thập luận: 依此教能入 數取趣無我 所執法無我 復依餘教入. Ngộ nhập nhân vô ngã bằng giáo nghĩa 12 xứ; nhưng để ngộ nhập pháp vô ngãm cần tư duy giáo pháp khác nữa, đó lag gióa nghiac duy thức.

Nhiếp luận bản, tr. 138b25: 若此諸識亦體是識。何故乃似色性顯現。一類堅住相續而轉。Nếu thể của các thức củng là thức này, vì sao nó hiển hiện như là tợ sắc…? Luận thích (Vô Tính), tr. 401a14: câu hỏi liên hệ đến sắc thức: thức có sắc. Như nhãn thức, gọi là thức có sắc. Đồng nhất loại, vì trước sau tương tợ. Bền vững, vì tồn tại trong một thời gian dài.

Nhiếp luận (Vô Tính), ibid.: các sắc thức (thức có sắc) …, nhãn thức các thứ làm y xứ cho các pháp điên đảo và tạp nhiễm

Khuy Cơ: nếu sắc các thứ không tồn tại.

Nhiếp luận bản, tr. 138c3: 亂相及亂體 應許為色識 及與非色識 若無餘亦無. Luận thích (Thế Thân), tr. 339a25; (Vô Tính), ibid.

Nhiếp luận (Thế Thân), tr. 339b4: loạn tướng chỉ thức có sắc; lọan thể, chỉ thức phi sắc. Thuật ký: Loạn, tức sự điên đảo vọng tưởng của tâm. Do sắc thức (thức có sắc, hay thức biến tợ sắc) làm nhân mà phát khởi vọng tâm, nên nói sắc thức là loạn tướng. Loạn thể chính là các thức.

Nhiếp luận (Thế Thân), ibid.: Nếu không tồn tại nguyên nhân mê loạn là sắc thức, thì cũng không tồn tại quả là phi sắc thức.

Viṃśatika: pramāṇavaśād astitvaṃ nāstitvaṃ vā nirdhāryate sarveṣāṃ ca pramāṇānāṃ pratyakṣaṃ pramāṇaṃ gariṣṭham ity asaty arthe katham iyaṃ buddhir bhavati pratyakṣam iti. Do thế lực của tri lượng mà phán định có hay không có. Trong cả tri lượng, hiện lượng có thẩm quyền nhất. Vậy, nếu không tồn tịa đối tượng ngoại giới, làm sao có tri giác hiện hượng này? Cf. Nhị thập luận.

Viṃśatikā: yadā ca sā pratyakṣabuddhir na bhavatīdaṃ me pratyakṣam iti tadā na so’rtho dṛśyate manovijñānenaiva paricceddāc cakṣrvijñānasya ca tadā niruddhatvād iti. Khi một người nói rằng tôi đang trực giác cái này, đó không phải là giác tri hiện lượng; bấy giờ cảnh không hiện tiền, mà do phân biệt bởi ý thức, vì khi đó nhãn thức đã diệt. Cf. Nhị thập luận.

Viṃśatikā, k. 16: pratyakṣabuddhiḥ svapnādau yathā sā ca yadā tadā| na so'rtho dṛśyate tasya pratyakṣatvaṁ kathaṁ matam. Giác tri hiện lượng cũng như trong chiêm bao các thứ. Khi ấy, đối tương không hiện thực, thì làm sao tin được là có hiện lượng? Nhị thập luận: 現覺如夢等 已起現覺時 見及境已 無 寧許有現量

Vimśatikā, k. 17cd.: svapne dṛgviṣayābhāvaṁ nāprabuddho'vagacchati. Khi chưa tỉnh giác, không biết cảnh được thấy trong chiêm bao là không thực. Cf. Nhị thập luận: 未覺不能知 夢所見非有.

Nhị thập luận: Nếu duy chỉ là thức, vậy tha tâm trí có biết được tâm của người khác không?

Thuậy ký: ảnh chiếu của tha tâm hiện trên tự tâm, đó là sựnhận biết tha tâm.

Giải thâm mật 3, T16n676,tr. 698b4: 此中無有少法能見少法然即此心如是生時即有如是影像顯現。 Trong đây, không có bất pháp nào nhận thức bất cứ pháp nào. Nhưng chính tâm nay khi phát sinh như vậy, những ảnh tượng như vậy xuất hiện trên nó. Cf. Dẫn bởi Nhiếp luận (Vô Tính), tr. 400a16.

Nạn vấn, hệ luận từ tha tâm trí. Đã có tâm người khác, tồn tại biêt lập ngoài tâm ta, đâu có thể nói duy chỉ có thức, tức đối tượng chỉ tồn tại trong thức của ta?

Skt. sarvabījaṁ hi vijñānaṁ pariṇāmas tathā tathā| yātyanyo'nyavaśād yena vikalpaḥ sa sa jāyate||18||

Sthiramati: tatra sarvadharmotpādanaśaktyanugamāt sarvabījam/ Do hàm chứa công năng sản sinh tất cả các pháp nên nó là hạt giống của tất cả (sarvabīja: nhất thiết chủng)

Vì quả ly hệ (visaṃyogaphala) thuộc pháp vô vi, không sản sinh từ chủng tử.

Thánh đạo vô lậu.

Lần lượt chứng đắc.

Chỉ hư vọng phân biệt, abhūtaparikalpa: cấu trúc bất thực, được nói đoạn trên.

Chỉ các thức hiện khởi. Họac các thức được nói theo quan niệm Tiểu thừa

Chỉ hạt giống nảy mầm cây cối các thứ. Hoặc tự tính (prakṛti) được quan niệm bởi Số luận. Sthiramati: vijñānaṃ hy asarvabījād apy asti, ataḥ sarvabījam ity āha/

Ba loại tập khí: danh ngôn tập khí, ngã chấp tập khí, hữu chi tập khí. Sẽ được giải thích ở đoạn sau.

Giải thích từ “phân biệt” trong câu 4.

Giải thích từ “bĩ bĩ” trong Hán dịch.

Kośa, k. ii.61: catvāraḥ pratyayā uktāḥ. kvoktāḥ? sūtre: catasraḥ pratyayatāḥ, hetupratyayatā, samanantarapratyayatā, ālambanapratyayatā, adhipatipratyayatā ca. Được nói là có bốn duyển? Được nói ở đâu? Trong Kinh: có bốn duyên tính: nhân duyên tính, đẳng vô gián duyên tính, sở duyên duyên tính, tăng thượng duyên tính. Huyền Tráng, Câu-xá 7, tr. 36b14; Thuận chính lý 18, tr. 440a7: 如契經中說四緣 性。謂因緣性。等無間緣性。所緣緣性。增上緣性。Xem thêm, Madhyamaka, k.i: catvāraḥ pratyayā hetuś cālambabam anantaraṃ/ tathaivādhipateyaṃ ca pratyayo nāsti pañcamaḥ. Có bốn duyên…, không có duyên thứ năm. La-thập: 因緣次第緣 緣緣增上緣 四緣生諸法 更無第五緣. Đại trí độ, T 15, tr. 296b12. Du-già, T 30, tr. 292a1, 301b9: Hiển dương, T 31, tr. 570c28.

Hán: công năng sai biệt (śaktiviśeṣa), chủng tử tồn tại dưới dạng năng lực, khi hội đủ điều kiện, nó biến chuyển đến điểm quyết định để được triển khai. Điểm quyết định của năng lực này gọi là công năng sai biệt.

Chủng tử sát na trước diệt làm nhân cho chủng tử cùng loại sát na tiêp theo sinh. liên tiếp không gián đoạn. Phương diện thứ nhất của nhân duyên: chủng tử sinh chủng tử, nhân qủa dị thời.

Chủng tử trực tiếp sản sinh kết quả cùng loại: chủng tử sinh hiện hành, nhân quả đồng thời.

Phật quả tuyệt đối viên mãn nên không còn huân tập. Pháp vô ký quá yếu, không đủ nằn lực huân tập.

Thức thứ tám, bao gồm cả tâm và tâm sở.

Nhân duyên: hiện hành trực tiếp huân thành chủng tử cùng loại.

Các pháp này cũng là hiện hành nhưng không huân tập chủng tử nên không có tính chất nhân duyên.

Hiện hành đối với hiện hành, không có tính nhân duyên. Cái trực tiếp sản sinh hiện hành là chủng tử, chứ không phải hiện hành sát na trước làm duyên cho hiện hành sát na sau phát sinh.

Hữu bộ (Câu-xá 7, tr. 36b14; Thuận chính lý 18, tr. 440a7) có sáu phạm trù nhân, trong đó, trừ năng tác nhân (karaṇa-hetu), năm loại nhân đều có tính nhân duyên (hetu-pratyayatā): câu hữu (sahabhū-hetu), đồng loại (sabhāga-hetu), tương ưng (samprayuyktaka-hetu), biến hành (sarvatraga-hetu), dị thục. Đó là những pháp hiện hành, hoặc đồng loại, hoặc dị loại, mà cái này cóa thể làm nhân để sản sinh cái khác tùy theo một trong năm phạm trù. Tạp tập luận4 (713a12) nói cả sáu nhân này đều có tính nhân duyên; nhưng Hiển dương 18 (tr. 570a12) bác bỏ cả sáu nhân theo quan điểm của Hữu bộ đều không có tính nhân duyên. Ở đây giải thích, Tạp tập luận nói theo ước lệ, hoặc tùy thuận cách nói của Hữu bộ.

Du-già 3, T 30, tr. 292a1: nhân duyên, đó là chủng tử. Hiển dương 18, T 31, tr. 570c28: chủng tử của các pháp, đó là nhân duyên.

Y hiển thắng. Thuật ký: Thế nào là hiển thắng? Vì thường hằng tương tục. Thắng hiện hành, như thóc nẩy mầm, vì đặc tính hiển hiện rõ nơi hiện hành.

Nhiếp luận bản, T 31 tr. 135b15: 諸法於識藏 識於法亦爾 更互為果性 亦常為因性. Thế Thân thích, T 31 tr. 330b20: các loại tập khí (=chủng tử) tồn tại trong a-lai-da, cùng với các pháp (=hiện hành) hỗ tương làm nhân duyên.

Samuccaya (Tatia, p. 37, 23): kathaṃ samanantarataḥ/ nairantaryasamanantarato’ pi, sabhāga-visabhāgacittacaittotpattisamanantarato’pi samanantarapratyayo draṣṭavyaḥ/ Thế nào là đẳng vô gián? Trực tiếp, không có gián cách ở giữa. Sự sinh khởi của tâm, tâm sở, đồng loại, dị loại, không có gián cách ở giữa; đó là đẳng vô gián duyên. Cf. Tạp tập 5, T 31 tr. 714a10. Câu-xá 7, T 29 tr. 36b16: các tâm, tâm sở phát đã sinh, trừ tối hậu nơi vị A-la-hán sắp nhập niết-bàn, đều có tính chất đẳng vô gián duyên (Kośa, k.ii.61: arhataḥ paścimānapāsyotpannāś cittacaittāḥ samanantarapratyayaḥ). Du-già 3, T 30 tr. 292a3: Nếu thức này, trực tiếp không gián cách, quyết định sản sinh các thức kia; thức này là đẳng vô gián duyên của các thức kia.

Pháp đồng loại, nhưng đồng thời, không thể làm đẳng vô gián duyên. Nhiều chủng tử đồng loại: thức hiện hành, như nhãn thức, được sản sinh bởi nhiều chủng tử cùng hoạt động đồng thời.

Xem Ch. iii, tiết 2, đoạn 3: Đẳng vô gián duyên y.

Tâm và tâm sở có chung đồng nhất sở duyên, đồng nhất sở y, đồng thời vận chuyển, và đồng nhất bản tính.

Trong tám thức, thức này (như mắt) không là đẳng vô gián duyên cho thức kia (tai), nhưng trong các tâm sở, cái này có thể là đẳng vô gián duyên cho cái kia.

Tâm của A-la-hán váo sát-na cuối cùng trước khi nhập vô dư niết bàn. Du-già 80, tr. 748a14: “Các A-la-hán trụ tâm nào để nhập niết-bàn trong vô dư y niết bàn giới? Không còn tư duy đến tất cả tướng, duy chân chính tư duy chân vô tướng giới, dần dần nhập diệt định, diệt các chuyển thức, thứ đến, dị thục thức xả y chỉ, vì dị thục thức bấy giời không còn gì để chấp thủ; các chuyển thức sau khi diệt không còn sinh khởi trở lại nữa; duy chỉ tồn tại chân pháp giới thanh tịnh vo vi vô cấu.”

Pháp đẳng vô gián: pháp được sản sinh trực tiếp ngay sau đó, không có trung gian giác cách.

Du-già 3, đã dẫn, cht. 73; Hiển dương 18, T 31, tr. 570c28: “Nếu từ thức này mà các thức kia, trực tiếp không gián cách, quyết định sinh khởi; thức này là duyên đẳng vô gián cho các thức kia.”

Xem Ch. ii., tiết 7, đoạn 2: các biệt danh cửa a-lại-da.

Thức a-đà-na ở giới địa này diệt làm điều kiên khai đạo cho thức thuộc giới địa khác sinh. Trong các tên gọi chỉ thức thứ tám, tên gọi a-đà-na áp dụng cho suốt cả năm giai đoạn tu chứng, từ sơ phát tâm cho đến thành Phật.

Thức thứ tám chuyển y thành trí Đại viên kính.

Thức thứ tám, hữu lậu vô ký làm điều kiện khai đạo dẫn sinh vô lậu thiện; trái lại vô lậu thiện không dẫn sinh hữu lậu vô ký. Vì chỉ có thức thứ tám nơi Phật mới có tính thiện. Nói cách khác, thức dị thục trực tiếp không gián cách dẫn sinh thức vô cấu (nơi Phật); nhưng ngược lại thì không.

Phàm phu trực tiếp phát tâm cầu thành Phật, không qua Nhị thừa. Thuật ký: Hạng Bồ tát đốn ngộ khi qua địa thứ tám nhất định sinh lên đệ tứ thiền, sau khi đạt được thân thù thắng, chuyển thành thân biến dịch. Tức không còn chịu sinh tử phần đoạn, chỉ còn thân biên dịch chịu biến dịch sinh tử. Giải thích này liên hệ tư tưởng Thăng man. Thuật ký dẫn Du-già 80. Nhưng trong đó không nói từ biến dịch sinh tử. Đoạn văn liên hệ (tr. 749a5-a25) nói, hạng Thanh văn hồi hướng đại bồ đề, vì nếu nhập niết bàn vô dư y thì không còn phát tâm được nữa, nên y trên hữu dư y niết bàn, lưu thân tối hậu để tiếp tục tu Đại thừa cho đến khi thánh Phật. Vị ấy bảo lưu thân có căn, hóa hiện thành một hóa thân khác mà phương tiện thị hiện nhập vô dư y niết bàn; nhưng thân hữu căn thật mới chính xác được bảo lưu ở một nơi nào đó trong châu Thiêm bộ. Nguyên đoan văn không nhắc đến từ biến dịch sinh tử.

Hoa nghiêm 27, T 9 tr. 574c7: Bồ tát pháp vân địa (dharmameghabhūmika) phần nhiều làm Thiên vương Ma-hê-thủ-la (Maheśvara: Đại Tự Tại). Du-già 4, tr. 295a10: Trong cõi trời thuộc tứ thiền, có năm tầng gọi là Tịnh cư thiên (Suddhāvāsa) dành riêng cho các Thánh giả. Tầng cao nhất, thứ năm, là Sắc cứu cánh (Akaniṣṭha). Vượt lên Sắc cứu cánh có cung Đại Tự Tại (Maheśvara-vimāna) là trú xứ của Bồ-tát địa thứ mười. Hiển dương 2, tr. 488a23: Do tu tập vô lượng tam-ma-địa của Bồ tát, trong hàng Bồ tát địa thứ mười, đạt được thiền thứ tứ, vượt qua Sắc cứu cánh trong Tịnh cư thiên mà đi qua cung Đai Tự Tại. Tuy nhiên, cung Đại Tự Tại của thập địa Bồ tát thật sự ở đâu, các thuyết không nhất định. Thuật ký: đây là cõi Tha thọ dụng độ, trú xứ của báo thân Bồ tát hàng thập địa. Trong A-hàm, Phật nhập niết-bàn sau khi nhập đệ tứ thiền. Căn cứ theo đây có thể nói, trên biên tế định của tứ thiền, tức vượt qua Sắc cứu cánh, là trú xứ của Phật thọ dụng thân, cũng là trú xứ của Bồ tát hàng thập địa, hay từ địa thứ tám trở lên.

Thập địa kinh luận 5, T 26 tr. 312b15: Hạng Thanh văn, Độc giác thuộc chủng tính bất định, trụ ở địa vị vô học, tuy không còn phiền não, nhưng do chí cầu bồ-đề, bằng lực của định và nguyện, bảo lưu thân tương tục tu Đại thừa hành. Du-già 80, tr. 749a5-a25: Thanh văn hồi hướng đại bồ đề, y chỉ hữu dư y niết-bàn, bảo lưu thân này, kéo dài thêm thọ hành cho đến khi thành Phật… Thân có căn của vị ấy được bảo lưu tại Dục giới này, trong châu Thiệm-bộ.

Nghĩa diễn 8, tr. 731a19: giải thích của Hộ Pháp.

Thanh văn trong Sắc giới: các vị A-na-ham trong Tịnh cư thiên, ở đó chứng A-la-hán, không nhập niết-bàn, mà lưu thân Sắc giới cho đến khi thành Phật. Quán tâm pháp yếu 7, tr. 401a4: “A-na-hàm sinh Sắc giới, chứng A-la-hán, thân chưa nhập diệt, tức bảo lưu thân đợi cho đến công đức viên mãn. Nhưng sinh vào Tịnh cư thiên thì không có lý hồi thú Đại thừa.”

Thuật ký: Vì không có minh văn nào của Kinh bác bỏ điều này. Vì Phật cũng có đi đến đó để giáo hóa các Bồ tát đã sinh lên đó. Vì có thân hữu y (tồn tại thân biến dịch).

Thức thứ tám thành vô lậu, tức chuyển y thành trí Đại viên kính của Phật.

Các đoạn văn trong Đại bát nhã khi liệt kê chư thiên đến cúng dường, lễ, bái Phật, nghe pháp, hay đọc tụng, quảng bá Bát-nhã, thương nêu hết từ ba nghìn đại thiên, mười phương thế giới, trong đó chư thiên từ trời Tứ thiên vương, cho đến trời Quảng quả, và tiếp theo cả năm tầng Tịnh cư. Nhưng, khi nói về những hang đã phát bồ đề tâm (quyển 126) , chỉ liệt kê đến trời Quảng quả. Còn các vị Tịnh cư chỉ đến để cúng dường, tán than người thọ trì Bát nhã. Điều này chứng tỏ Kinh ngụ ý các vị Thanh văn trong Tịnh cư không còn phát đại bồ đề nữa.

Thứ hà giới diệt dẫn sinh thức thượng giới, như thức thứ tám đã nói trên. Thức thứ tám sinh ở giiới địa nào, thức thứ bảy chấp ngã theo đặc tính của giới địa đó.

Thức thứ bảy, tương ưng với ngã chấp là hữu lậu; khi tương ưng với trí bình đẳng tính, nó là vô lậu. Trong mười địa, khi nhập pháp không quán, nó là vô lậu; khi xuất pháp không quán, nó là hữu lậu.

Hữu phú vô ký là nhiễm. Vô phú vô ký là vô nhiễm.

Trong hàng Thanh văn, cứu cánh không phải là đoạn trừ pháp chấp, cho nên khi khởi sinh không quán được nói là vô nhiểm. Trong hang Bồ tát, vì cứu cánh là đoạn trừ pháp chấp, sinh không quán vẫn được xem là nhiễm. Luận ở đây nói theo trường hợp đầu. Vị Sơ quả Thanh văn, khi nhập sinh không quán, bấy giờ thức thứ bảy nhiễm (hữu phú vô ký) dẫn sinh thức thứ bảy vô nhiễm (vô phú vô ký). Khi xuất quán, vô nhiễm dẫn sinh nhiễm. Các vị khác cũng vậy.

Bốn khía cạnh của vấn đề: a. Ba giới: thức từ giới này diệt, dẫn sinh thức giới khác. b. Chín địa; c. Hữu lậu, vô lậu, cũng vậy. d. Ba tính, trong Dục giới, tính này diệt đãn sinh tính kia; nhưng hai giới trên không có bất thiện. Chết từ Dục giới, nếu tái sinh Dục giới, ba tính cvó thể dẫn sinh lẫn nhau. Nhưng nếu tái sinh thượng giới, không thể với thức bất thiện Dục giới có thể dẫn sinh thức thiện thượng giới.

Từ giới địa này tái sinh vào giới địa khác, thức cần được nhuận sinh, tức được tẩm ướt để nảy mầm, của ái thuộc giới địa đó. Nhf từ Dục giới tái sinh Vô sắc; không thể chưa ly nhiễm hạ giới mà có thể sinh thượng giới. Do đó, ở đây, với tử tâm hoặc hữu phú hoặc thiện làm đẳng vô gián duyên dẫn sinh thức nhuận sinh bởi ái thộc Vô sắc để tái sinh lên đó. Nếu từ Vô sắc tái sinh Dục giới, trên kia không có tâm bất thiện, do đó hoặc với tử tâm hữu phú hay thiện, dẫn sinh thức nhuận sinh bởi ái Dục giới. Dục giới đủ cả ba tinh, thiện, bất thiện và vô ký.

Cf. Du-già 69, tr. 684a20, về sinh sai biệt. Tạp tập 5, tr. 714a25: về mười lực dẫn sinh các loại tâm.

Vô lậu tâm của cả Ba thừa tối sơ phát khởi, chỉ có thể được dẫn khởi bởi Sắc giới tâm. Như Sơ quả Thanh văn, khi vào sơ kiến đạo, thấp nhất cũng phải y trên vị chí định.

Quyết trạch phần thiện (nirvedhabhāgīya-kuśla), tức thiên căn được tu tập bởi bốn gia hành: noãn, nhẫn, đỉnh, thế đệ nhất; y chỉ trên bốn thiền để tu tập.

Hai giới: Dục và Sắc. Hại địa: ngũ thú tạp cư địa (Dục giới), ly sinh hỷ lạc địa (Sơ thiền). Ba thức này cũng chỉ hoạt động trong Sơ thiền. Từ Nhị thiên trở lên, chúng không hoạt động.

Hai thức này chỉ hoạt động trong Dục giới, do đó chỉ hỗ tương dẫn sinh theo ba tính trong phạm vi giới địa này mà thôi, không quan hệ đến các giới địa trên.

Nghĩa diễn 8, tr. 735b1: bắt đầu từ Sơ địa, chuyển năm thức thành thành sở tác trí, cho đến địa thứ mười, trong các giai đoạn này, hữu lậu và vô lậu dẫn sinh lẫn nhau.

Thuyết này không cộng nhận năm thức, trừ nơi Phật, là vô lậu.

Căn hữu lậu nên không thể là sở y cho vô lậu sinh khởi.

Thức dị thục là hữu lậu. Tướng phần của nó cũng là hữu lậu. Do đó năm căn cũng là hữu lậu.

Bất cộng y: trong năm căn, thức nào y trên căn đó mà hoạt động. Ở đây phần lớn căn cứ theo hang Bồ tát từ thất địa trở xuống mà luận. Vì từ bát địa trở lên, nơi Bồ tát các căn đều hỗ dụng; nghĩa là một thức bất kỳ có thể y trên bất cứ căn nào trong năm căn để hoạt động.