Thành Duy Thức Luận

不可知執受處了常與觸.Cf. Chuyển thức luận (tr.61c13):相及境不可分別一體無異, tướng và cảnh, không thể phân biệt; nhất thể, không dị biệt. Skt. asaṃviditakopādisthānavijñaptikaṃ ca tat/ Tib. de ni len pa dag daṅ gnas/ rnam par rig pa mi rig te/ Teramoto: không thể biết sự chấp thọ, và sự liễu biệt về xứ của nó. H. H. Jacobi: in ihm bleibt sowohl das Material (upādi) wie die Präsentation eines Standorts unbewußt. Các bản này đều đọc: asamviditopādi/(asaṃviditaka)sathānavijñaptika; nghĩa là, trong bản Hán, đọc là: bất khả tri chấp thọ, và bất khả tri xứ-liễu. Trong các bản dịch này, sthānavijñapti được hiểu là hoạt động nhận thức của A-lại-da về y xứ của nó. Hoạt động ấy không thể biết được. Đây là hiểu theo giải thích của Sthiramati: asaṃviditaka upādir yasmin asaṃviditakāvasthāvijñaptir yasmin tad ālayavijñānam asaṃviditakopādisthānavijñaptikaṃ. Trong thức a-lại-da, chấp thọ (upādi) của nó là bất khả tri, và nhận thức về y xứ của nó cũng bất khả tri. Về xứ liễu biệt, Sthiramati giải thích: sthānavijñaptir bhājanalokasaṃniveśavijñaptiḥ; nhận thức về (thông tri về) y xứ, đó là nhận thức (thông tri) về vị trí (trạng huống) của khí thế gian.

Skt. vijñaptika, hình dung từ, thuộc về vijñapti (biểu thị, hiển thị; thông tri). Trong bản Hán, nó được hiẻu như là danh từ.

Skt. sthāna. Giải thích của Sthiramati, xem cht. 2 trên.

Skt. bhājana, thế giới như là khí mãnh, như là cái bát để chứa đựng.

Skt. upādi. Sthiramati: upādānam upādiḥ sa punar ātmādivikalpavāsanā rūpādidharmavikalpavāsanā ca, chấp thọ tức thủ (chấp thủ, trong thủ uẩn). Nó là tập khí của phân biệt ngã chấp và tập khí của phân biệt pháp chấp. upādi được dùng trong từ phức hợp: sa-upādi-śeṣa-nirvāṇa, hữu dư y niết-bàn; Đại tỳ-bà-sa 32 (tr. 167c13): “Thế nào là hữu dư y niết bàn giới? A-la-hán đã đoạn tận các lậu, nhưng thọ mạng vần còn, dòng tương tuc của sắc do đại chủng tạo vẫn chưa bị cắt đứt, dòng tương tục của tâm y nơi thân của năm căn mà chuyển…” Theo giải thích này, upādi dược hiểu là căn bản của sự sống, hay sinh y, là năng lực duy trì dòng tương tục của căn thân không để đứt đoạn. Thuật ký (tr. 315c11): “Chấp, nghĩa là nhiếp trì 攝義持義 (thâu tóm và duy trì). Thọ, nghĩa là lãnh thọ và giác tri 領義覺義. Thâu tóm vào tự thể, duy trì không để huỷ hoại. cọng đồng an nguy là lãnh thọ, để làm phát sinh cảm giác. Do đó, nói là chấp thọ.” Giải thích này hiểu chấp thọ là upatta, trong từ phức hợp upatta-mahābhūta, (hữu) chấp thọ đại chủng, chỉ vật chất hữu cơ, có khả năng phát sinh cảm giác.

Hữu căn thân 有根身, Skt. sendriya-kāya. Câu-xá 10 (tr. 55c05): “Sở y (āśraya) là thân có căn được nuôi dưỡng bởi thức ăn vật chất (đoàn thực).” Sthiramati: āśrayopādānaṃ copādiḥ, āśraya ātmabhāvaḥ sādhiṣṭthānam indriyarūpaṃ nāma ca; “Lại nữa, chấp thọ là chấp thủ sở y. Sở y là tự thể (thân thể, Tib. lus) cùng với y xứ của nó là danh và sắc (gồm các căn).

Năm pháp (pañcadharmāḥ) của Lăng-già: tướng (nimitta), danh (nāma), phân biệt (vikalpa), như tính (tathātā), chính trí (samyagjñāna). Hai pháp sau là vô lậu, không đề cập trong đây, vì không là đối tượng của a-lại-da thức.

Thuật ký: An Huệ và các Luận sư Đại thừa thời cổ phần nhiều chủ trương chỉ có tự chứng phần của thức; không có kiến và tướng phần. Đoạn này, từ đây trở xuống lập hai phần, phê bình thuyết một phần của An Huệ.

Chỉ các tâm sở. Thuật ký: An Huệ và Chính lượng bộ cho rằng các tâm sở không có sở duyên tướng nhưng vẫn được gọi là duyên. Nghĩa là, khi các tâm sở duyên đến các đối tượng, ảnh tượng không xuất hiện trên chúng. Quan diểm này bị bác bỏ trong đoạn tiếp theo.

Bác An Huệ và Chính lượng bộ. Thuật ký lập 2 nhân minh lượng để giải thích. 1.Tông: Tâm, tâm sở, khi duyên đối tương màu xanh mà trên chúng không ghi tướng mạo của đối tượng (sở duyên), (tâm và tâm sở ấy) không thể duyên đến đối tượng của chính tâm đang hiện khởi (hoạt động). Nhân: vì được cho rằng không có tướng sở duyên. Dụ: Như các đối tượng không được duyên đến. (Vì ảnh tượng của các đối tượng này không xuất hiện trên thức). 2. Tâm mà những khi khác tôi duyên đến thanh nay cũng có thể duyên đến sắc (hiện tại). Vì được cho rằng không có sở duyên. Như tâm hiện nay duyên đến xanh các thứ.

Thuật ký: dẫn kinh Hậu nghiêm.

一切唯有覺 所覺義皆無 能覺所覺分 各自然而轉. Bài kệ này cũng được thấy trong kinh Mật nghiêm, Bất Không dịch, quyển trung (T16n682, tr. 757a14); cùng tên kinh, Địa-bà-ha-la dịch, quyển trung, T16n681, tr. 731c24.

Thuật ký: Trừ Đại chúng và Chính lượng, còn lại 17 bộ phái khác. Vì hai bộ này chủ trương tâm có thể lấy ngay chính nó làm đối tượng, cũng gần như nhận có tự chứng phần của thức. Cf. Tỳ-bà-sa 9 (tr. 42c12): Đại chúng bộ nói, tâm và tâm sở nhận thức được tự thể của nó. Tự tính của trí là liễu tri, nó nhận thức cái khác và chính nó, như ngọn đén soi sang vật khác và soi sáng chính nó.” Quan điểm của Hữu bộ (ibid. tr. 43a26 ): như đâu ngón tay không thể tự xúc; lưỡi dao không thể tự căt… tự tính không nhận thức tự tính.

Cảnh bên ngoài tâm là đối tượng (sở duyên). Ảnh tượng tương tự đối tượng ấy (pratibhāsa, ảnh chiếu) xuất hiện trên tâm được gọi là hành tướng. Cf. Câu-xá 30 & Quán sở duyên duyên: đới bĩ tướng 帶 彼相. Tướng đây tức là hành tướng. Skt. tādākāratā = sādṛśya (loại tợ, tương tợ).

Skt. vastu; cf. Dharmottara: cảnh tức đối tượng hoạt động gây nên một hiêu quả. Đối tượng với đặc tính như vậy là sự tức cơ sở để nhận thức phán đoán (arthasya prayojanasya kriyā niṣpattiḥ tasyām sāmarthyam śaktiḥ/ tad eva lakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya vastunaḥ, Ṭīkā, 13.17).

Tức ảnh tượng của đối tướng xuất hiện trên tâm và trên tâm sở thì giống nhau, nhưng không phải là một, giống như cùng một ảnh xuật hiện trong hai mặt gương khác nhau.

Một thức, một thọ, một tưởng cùng dựa trên một sở y, cùng vươn đến một đối tượng.

Tự chứng. Skt. svasaṃvitti = svasaṃvedana; hai từ này thường được dùng đồng nghĩa, cùng chung ngữ tộc với vedanā (thọ, cảm thọ). Dharmakīrti: tất cả tâm và tâm sở đều tri nhận trực tiếp tự thể của chính nó (sarvacittacattānām ātmasaṃvedanam, Nyāyabindu, k. 10). Dharmottara: tâm chỉ nắm bắt cảnh. Tâm sở nắm bắt các trạng thái cá biệt như cảm thọ lạc. Vì vậy, lạc thọ v.v. khi được cảm thọ một cách rõ ràng đều là thức tự cảm thọ (svasaṃviditā, thức tự chứng) (Nyāyabindu-ṭīka, 11.5).

Phật địa kinh luận 3 (T26n1530, tr. 303a26), dẫn Tập lượng luận (Pramāṇasamuccaya, Dignāga – Trần-na): Các tâm và tâm sở pháp đều chứng nghiệm tự thể, đó gọi là hiện lượng. Nếu không thế, thì cũng như không thể hồi ức những gì chưa từng trải… Các tâm và tâm sở tuy có hơn kém nhưng vươn ra ngoại cảnh và chứng nghiệm tự thể bên trong. Như ánh sáng vừa soi sáng vật khác đồng thời soi sáng chính nó.” Cf. Dharmakīrti, Nyāyabindu, k.10, Dharmottara, Ṭīkā, 11.6: sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanam.

Phật địa kinh luận 3 (T26n1530, tr. 303a26), dẫn Tập lượng luận (Pramāṇasamuccaya, Dignāga – Trần-na): Các tâm và tâm sở pháp đều chứng nghiệm tự thể, đó gọi là hiện lượng. Nếu không thế, thì cũng như không thể hồi ức những gì chưa từng trải… Các tâm và tâm sở tuy có hơn kém nhưng vươn ra ngoại cảnh và chứng nghiệm tự thể bên trong. Như ánh sáng vừa soi sáng vật khác đồng thời soi sáng chính nó.” Cf. Dharmakīrti, Nyāyabindu, k.10, Dharmottara, Ṭīkā, 11.6: sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanam.

Cf. Câu-xá 1, tr. 3c28: thọ lãnh nạp tùy xúc, tượng thủ tượng vi thể, v.v. 受領納隨觸 想取像為體.

Khuy Cơ, Nhân minh nhập chính lý luận sớ, quyển hạ (T44n1840, tr.140b11): Như cây thước đo là năng lượng (pramāṇa). Tấm vải là sở lượng (prameya). Nhận thức số đo là lượng quả (pramāṇaphala). Theo Hữu bộ, cảnh là sở lượng. Căn là năng lượng. Tâm và tâm sở y căn phát khởi (kết quả nhận thức ) là lượng quả. Ngoại đạo chủ trưỏng cảnh là sở lượng, thức (manas) là năng lượng, thần ngã (ātman, hoặc puruṣa) là lượng quả. Đại thừa nói, trí (jñāna) là lượng quả.

Tức ảnh chiếu của đối tượng (pratibhāsa).

似境相所量能取相自證即能量及果此三體無別. Dignāga (Trần-na), Pramāṇasamuccaya, chưa có Hán dịch.

Phần thứ hai của tâm cần được chứng biết bởi phần thứ ba. Vậy phần thứ ba cũng cần có phần thứ tư.

Phi lượng, Skt. apramāṇa, nhận thức không chuẩn xác, bao gồm tợ hiện lượng (pratyakṣa-ābhāsa) và tợ tỷ lượng (Khuy Cơ, Nhân minh nhập chính lý luận sớ, hạ, T44n1840, tr. 95c16).

Cf. Dharmottara, Nyāyabinduṭīkā, 11.14: Nhận biết được tự thể là bản sắc của trí (nhận thức). Sự chứng nghiện tự thể ấy là không suy lý phân biệt, không lầm lạc, do đó nó chính là hiện lượng (tacca jñānarūpaṃ vedanaātmanaḥ sākṣātkāri nỉvikalpakam abrāntaṃ ca tasmāt pratyakṣam).

Lỗi vô cũng tức nghịch suy vô cùng: phần thứ hai được chứng tri bởi phần thứ ba; thứ tư được chwngs tri bởi thứ tư; vậy thứ tư cũng cần được chứng tri bởi phần thứ năm. Như vậy là ngịch suy đến vô cùng.

Nguyên Hán: nhị tính 二性, hai tính, đây chỉ tính phân đôi, lưỡng cực tính. Cf. Nhiếp luận thích (Vô Tính), Huyền Trang, 4 (T31n1598, tr. 401c5): [Lý Duy thức được chứng minh …] Do tính chất phân đôi (nhị tính = lưỡng cực tính, Skt. dvayatā) của thức, tức từ một thức mà an lập tướng (nimitta) và kiến (darśana). Cả hai phần cùng hoạt động, chúng không tương tức cũng không tương ly… Lại nữa, đối tương được năm bắt (grāhya: sở thủ) là tướng phần, và chủ thể nắm bắt (grāhaka: năng thủ) là kiến phần.” Cf. Đồng, Thế Thân thích, Huyền Trang 4, T31n1597, tr. 339c2.

Triền 纏, Thuật ký nói là triền nhiễu 纏繞: quấn quanh. Nghĩa đăng 3, tr. 724a14: năng thủ và sở thủ, với bốn phần lệ thuộc lẫn nhau nên nói là triền. Đây không có nghĩa triền phược của phiền não.

Được nói là dẫn từ kinh Hậu nghiêm. Bài tụng cũng được dẫn bởi Phật địa kinh luận, hạ, T26n1530, tr. 303b21.

Cf. Câu-xá 2 (tr. 9c15): trong 18 giới, những gì là nội, và ngoại? 12 giới (dhātu) thuộc nội, đó là 6 căn và 6 thức giới. 6 cảnh còn lại là ngoại. Những gì là sở y của tự ngã được nói là nội (adhyātmika: nội, do từ ātma: tự ngã).

Nguyên đoạn văn trích dẫn từ Phật địa kinh luận, như trên.

Cf. Nhập Lăng-già (Bồ-đề-lưu-chi), 10 (T16n671, tr. 576c29): 分別依熏習 種種生種種 眾生心見 外 故 我說惟心. Cf. Laṅkā, 10 (Sagāthakam). 486: vikalpavāsanābaddhaṃ vicitram cittasambhavam/ bahirdhā jāyate nṛṇāṃ cittamātram hi laukikam/ bị dính chặt bởi tập khí phân biệt, tâm xuất hiện đa thù; người đời thấy nó xuất sinh bên ngoai, nhưng quả thực thế giới chỉ là tâm.

Cọng tướng chủng tử: chủng tử có tính cộng đồng, thành tựu do bởi cộng nghiêp. Thuật ký: hai loại chung tử, cộng tướng và bất cộng tướng. Cộng tướng: do bởi cộng nghiệp, dẫn đến biến thái cùng thọ dụng chung. Bất cộng tướng: nghiệp cá biệt dẫn đến thọ dụng bởi cá thể riêng biệt.

Các vật thể trong thế giới tự nhiên có hình dáng nhất định và không gian nhất định mà nhiều sinh vật cùng có nhận thức chung. Du-già 54 (tr. 597c28): “Các pháp có tính đối kháng (sapratigha: hữu đối, hữu ngại) cùng chiếm cứ một vị trí không gian mà không tách rời nhau; còn không có tính đối kháng thì không như vậy… (Bởi vì) tất cả sắc tụ đều được thọ dụng chung bởi tất cả các căn.”

Thế giới tự nhiên (khí thế gian) là môi trường chung của nhiều chủng loại: Thánh, phàm v.v. Thế giới này là biến thái bởi thức của hạng nào?

Thuật ký: quan điểm của Nguyệt Tạng (Candragarbha): chung bởi tất cả Thánh, phàm, mọi loại hữu tình.,

Thuật ký: đây chỉ kinh Lập thế, nhưng nguyên văn không hoàn toàn nhất trí. Cf. Lập thế A-tì-đàm kinh, quyển 10 (T32n1644, tr. 223c02): “Phật nói với các tỳ kheo, Bấy giờ, rồi thế giới lại bắt đầu chuyển thành; đó là pháp thế gian. Khi thế giới bất đầu xuất hiện, chúng sinh nào mà nghiệp tăng trưởng dẫn đến cảm quả Đại Phạm thiên, liền xả nghiệp quả trước kia… Cung điện Đại Phạm thiên tự nhiên xuất hiện…”

Nạn vấn giả thiết của Hộ Pháp (Dharmapāla).

Chỉ một hạng Thánh giả A-na-hàm (Ānagamin); cf. Tỳ-bà-sa 174 (tr. 876a25). 175 (tr. 882a14).

Chỉ các loài cùng chung cộng nghiệp mới có sự biến thái chung, không phải toàn bộ các loài biến thái.

Quan điểm của Đại chúng bộ: vô sắc giới không tuyệt đối không có sắc. Sắc tồn tại, nhưng cực kỳ vi tế, nên gọi là vô sắc.

Khi thế giới sáng thành, một kiếp đầu hình thành thế giới tự nhiên (khí thế gian) và 19 kiếp kế phát triển sinh vật (hữu tình thế gian). Khi thế giới huỷ diệt, 19 kiếp cho sinh vật huỷ diệt; 1 kiếp cuối cúng, thế giới tự nhiên hoại diệt.

Thuật ký: thân cộng đồng tồn tại đối với môi trường sở y bao gồm ba nghin thế giới gọi chung là đương địa. Thức của tất cả hữu tình tình này cùng biến thái chung thành đương địa.

Do chủng tử của nghiệp cộng đồng (cộng nghiệp) biến thái thành khí thế gian. Cộng nghiệp, hay nghiệp do tạo tác cộng đồng, dẫn đến cộng đồng biến thái. Cf. A-tỳ-đạt-ma tập tập luận 7 (T31n1606, tr. 729a6): “Cộng nghiệp là gì? Nghiệp dẫn đến sự sai biệt đa thù của thế giới tự nhiên (khí thế gian). Bất cộng nghiệp là gì? Nghiệp dẫn đến sự sai biệt đa thù của thế giới sinh vật (hữu tình thế gian).”

Các chủng tử mà thức thứ tám chấp thọ. Giải nghĩa từ “chấp thọ” trong tụng văn.

Thuật ký: Chân như không phải là biến thái của thức, nhưng không tồn tại ngoài thức.

Thức chỉ có thể nhận thức những gì do chính nó biến thái thành. Dể nhậ thức được tha thân, tha thân ấy cũng phải là biến thái của thức.

Biện trung biên (Huyền Trang), quyển thượng, T31n1600, tr. 464c9 giải thích nghĩa “biến tợ” trong bài tụng: thức sinh biến tợ nghĩa, hữu tình, ngã cập liễu, 識生變似義 有情我及了. Skt. Madhyānta: arthasattvātmavijñaptipratibhāsaṃ prajāyate/ vijñānaṃ nāsti. (thức) xuất hiện như là ảnh chiếu của cảnh, hữu tình, tự ngã và thức biệt. Trong dó, biến tợ hay ảnh chiếu hữu tình là sự xuất hiện của ảnh tợ như là tính thể năm căn của tự thân và tha thân (sattvapratibhāsaṃ yat pañcendriyatvena svaparasantānayoḥ).

Thuật ký: giải thích của Hộ Pháp.

Chỉ y xứ của căn.

Năm loại lực có khả năng biến hoá: định lực, thần thông lực, pháp đức lực, tá thức lực, đại nguyện lực. Thức thứ tàm chỉ có định lực và thần thông lực. Các thức khác đủ cả năm.

Hán: đẳng. Thuật ký: đẳng, là kể cả sắc của hoa và hương của hoa.

10 sắc xứ: 5 căn và 5 cảnh.

Kể luôn hành không tương ưng và các pháp vô vi.

Trong Hữu bộ, 1 loại sắc thuộc pháp xứ, đó là vô biểu sắc. Ở đây, sắc xuất hiện do bởi định lực, đối tượng của ý thức nên thuộc về pháp xứ. Cf. Du-già 54 (tr. 597b6): sắc thuộc về pháp xứ có hai loại, thật và giả. Trong đó, sắc thật là những thật vật trong cảnh giới được biến hiên bởi năng lực của uy đức định.

Thuật ký: do bởi nghiêp quá khứ, và chủng tử danh ngôn. Biến thai do vận hành tự nhiên của tâm, không do tác ý, hay cố ý. Đây là biến thái bởi thức thứ tám và năm thức trước.

Biến bởi thức thứ sáu và thứ bảy, do tác ý phân biệt.

Chỉ là đối tượng hư cấu, không có tác dụng thực tiễn.

Cf. Giải thâm mật (Huyền Trang 5 (T16n676, tr. 710c14): Hoá thân của Như lai là hữu tâm hay vô tam? Khog phải hữu tâm hay vô tâm. Vì không có tâm tự y, mà chỉ có tâm y tha. Cf. Phật địa luận 6 (T26n1530, tr. 318c8): “Hoá thân, cung nói là hữu tâm và vô tâm. Vì có tâm ý tha mà không có tâm tự y. Tức là, tâm biến hoá y tâm thật mà xuất hiện. Nhưng tương phần trên tâm thật chỉ tợ như có tác dụng duyên lự, như lửa trong gương không có tự thể riêng biệt.”

Nghĩa là, các thức cần thọ dụng cảnh được biến thái bởi thức thứ tám.

Kể luôn bất tương ưng pháp.

Vô vi chưa được thực chứng nên không tác dụng.

Thuật ký: tức duyên vô thể làm đối tượng.

Phật trí không chỉ duiyên hữu thể mà có thể duyên đến vô thể làm đối tượng.

Tức khí thế gian, thân hữu căn và chủng tử hữu lậu.

Giải thích từ “bất khả tri” (asaṃviditaka) trong câu tụng ‘bất khả tri chấp thọ.”

Chỉ chiều kích và dung lượng của thế giới tự nhiên ngoại tại.

Thuật ký: nạn vấn bởi Kinh bộ và Hữu bộ. Hành tướng mà khó biết thì không phải là thức. Hành tương ở đây hiểu là kiến phần.

Trả lời cho Kinh bộ. Tì-bà-sa 152 (tr. 775a22): “Diệt tận định vẫn là hữu tâm, chỉ diệt tưởng và thọ.” Thuận lý 13 (tr. 403a21): “Thí dụ luận giả nói, trong diệt tận định, chỉ diệt thọ và tượng. Vì nhất đinh không có loại hữu tình vô tâm.” Câu-xá 5 (tr. 25c26): “Tôn giả Thế Hữu … không phải trong diệt tận định hoàn toàn không có tâm… Trong diệt tận đinh vẫn tồn tại tâm vi tế …”

Khuyến cáo Hữu bộ, vì bộ này không tin thức tồn tịa trong diệt tận định.

Xem đoạn sau của luận, đoạn chứng minh tồn tại thức A-lại-da.

Gồm vô tưởng định (asaṃjñi-samāpatti) và vô tưởng quả (asaṃjñika, asaṃjñi-sattva).

Sthiramati: indriyaviṣayavijñānāni trīṇy eva trikaṃ tasya kāryakāraṇabhāvena samavasthānaṃ trikasaṃnipātaḥ: trong trạng thái là nhân cũng như trong trạng thái là quả, sự cộng đồng tồn tại của căn, cảnh và thức là tổ hợp ba.

Sthiramati: “Trong đây, xúc, đó là sự phán đoán về biến đổi của căn y trên tổ hợp ba (trikasaṃnipāte indriyavikāraparicchedaḥ); chức năng của nó là sở y của thọ (vedanāsaṃniśrayakarmakaḥ).” Hiển dương Thánh giáo 1 (T31n1602, tr. 481a21): “Xúc, tự thể là phân biệt hoà hiệp của ba sự.” Cf. Tạp 3 (18a11): “Do bởi duyên là mắt và sắc, thức con mắt phát sinh. Sự hòa hòa hiệp của ba sự làm phát sinh xúc. Do duyên là xúc, thọ phát sinh.” Cf. Pali, S. iv. 68: cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. … imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ saṅgati sannipāto samavāyo, ayaṃ vuccati cakkhusamphasso. Duyên nơi mắt và sắc, thức con mắt phát sinh… Sự hòa hiệp, tập hợp, kết hợp của ba pháp này được gọi là xúc.

Hán: bĩ 彼, không có trong văn trên.

Biến dị 變異, Skt. vikāra, chỉ sự biến thái hay biến dạng. Sthiramati: “Khi tổ hợp ba đang tồn tại, đồng thời với nó là sự biến dạng của căn tùy theo các cảm thọ khổ lạc v.v..”

Phân biệt 分別. Skt. pariccheda: phân tích, phán đoán, phán định. Sthiramati: “Tương tợ với sự biến dạng ấy là sự phán đoán về hình thái (ākāra: hành tướng) cảm thọ khổ lạc v.v. của đối tượng; sự phán đoán ấy chính là xúc.” Thuật ký: phân biệt là từ đồng nghĩa với “lãnh tợ 領似 (nhận thức bằng tương tợ).” Như con tương tợ cha, gọi là “phân biệt phụ 分別父.”

Tạp tập luận 1 (T31n1606, tr. 697b1): “Xúc, tự thể là sự phân biệt về biến dị của căn y trên hòa hiệp của ba sự.

Căn biến dị 根變異: sự biến dạng của căn. Sthiramati: “Sự kiện mà do bởi đó căn xuất hiện như là” nguyên nhân của khổ lạc các thứ; sự kiện đó là sự biến dạng của căn ( indriyaṃ punar yena viśeṣeṇa sukhaduḥkhādihetutvaṃ pratipadyate sa tasya vikāraḥ).”

Thuật ký: Khiến cho chúng không phân tán thành các hành tướng cá biệt, mà tập trung nhắm đến một đối tượng chung.

Sthiramati: evaṃ hy uktam sūtre sukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpadyate sukhaṃ veditam iti vistaraḥ, như Kinh nói, cảm thọ lạc phát sinh do duyên xúc với cảm thọ lạc. Cf. Tạp A-hàm 17 (tr. 117c27): “Sự hòa hiệp của ba sự làm phát sinh xúc. Duyên bởi hỷ xúc mà lạc thọ phát sinh.” Cf. Pali, Phassamūlaka-suttaṃ, S. iv. 215: Tisso imā, bhikkhave, vedanā phassajā phassamūlakā phassanidānā phassapaccayā. ba thọ này phát sinh từ xúc, có gốc rễ là xúc, nhân duyên bởi xúc, lấy xúc làm điều kiện.

Thức phát sinh bởi hai duyên: mắt và sắc. Xúc phát sinh bởi ba: săc, mắt và thức con mắt. Thọ, bởi bốn: căn, cảnh, thức và xúc.

Quyển 55 (tr. 601c28): “Chức năng (nghiệp) của xúc là gì? Làm sở y cho thọ, tưởng, tư.”

Tạp tập luân 1 (T31n1606, tr. 697a5): “Hành uẩn được thiết lập như thế nao? Đó là sáu tư thân (ṣaṭ cetanā-kāyāḥ): tư sản sinh bởi xúc của mắt, v.v.”

Vì tư là động lực tạo nghiệp.

Thuật ký: xúc dẫn khởi phát sinh thọ ưu thắng hơn các tâm sở khác.

Thuật ký: Đại thừa và Hữu bộ đều nói tự thể của xúc là thật. Kinh bộ nói xúc là tổ hợp của ba, thể của nó là giả hữu.

Câu-xá 10 (tr. 52b16): “Kinh nói, thế nào là pháp môn sáu sáu (ṣaṭṣaṭika dharmaparyāya)? 1. Sáu nội xứ, 2. sáu ngoại xứ, 3. sáu thức thân, 4. sáu xúc thân, 5. sáu thọ thân, 6. sáu ái thân. Cf. Pali, Chachakkasuttaṃ, M. iii. 281: Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbāni, cha bāhirāni āyatanāni veditabbāni, cha viññāṇakāyā veditabbā, cha phassakāyā veditabbā, cha vedanākāyā veditabbā, cha

Xúc là một trong 4 loại thức ăn.

Xúc là một trong 12 chi duyên khởi.

Kinh bộ: tổ hợp ba (tam hòa) tạo thành xúc. Xúc chính là (đồng nhất) tổ hợp ba. Do đó, tự thể của xúc là giả chứ không phải thật.

Sthiramati: tác ý (manaskāra) là vận dụng (ābhoga) của tâm. Vận dụng tức chuyển hướng (ābhujanaṃ ābhogaḥ). Vì nó hương tâm trên đối tượng (ālambane yena cittam abhimukhīkriyate). Câu-xá 4 (19a21): Tác ý, khiến cho tâm cảnh giác (manaskāraś cetasa ābhogaḥ).

Ưng khởi tâm chủng 警起心種. Diên bí (tr. 872a17): “Ưng, không phải là tố từ chỉ tương lai. Tác ý hiện tại cảnh giac chủng tử của tâm tương ứng khiến nó hiện khởi.” Nghĩa đăng (tr. 727a03): Đại thừa có hai giải thích. 1. Y Hiển dương, hiện tại tác ý cảnh giác tâm tương ứng đồng thòi. 2. Y Thành duy thức, nó kích phát chủng tử của tâm đang hiện khởi, và dẫn tâm đang hiện khởi ấy hướng đến cảnh sở duyên.”

Du-già 3 (tr. 291b27): “Tác ý là gì? Đó là sự hồi chuyển của tâm.” Chính lý 11 (tr. 389c25): “Lực của tác ý này có thể khiến cho thức chuyển hướng dến các đối tượng khác.”

Tạp tập luận 1 (tr. 697a28): “Tác ý, thể của nó là tâm đã được phát động; chức năng là duy trì tâm trên cảnh sở duyên. tức là, thường xuyên dẫn tâm ở trên cảnh này, do đó mà tâm được định. Đó gọi là tác ý.” Sthiramati: cittadhāraṇaṃ punas tatraivālambane punaḥ punaś cittasyāvarjanaṃ, tác ý còn có chức năng là duy trì tâm trên đối tượng tức thường xuyên dẫn tâm trên đối tượng. Chức năng đó quyết định đối tượng cho dòng tương tục của tâm.

Bác bỏ Chính lý.

Phê bình Tạp tập luận: tác ý và định như vây không khác nhau.

Sthiramati: vedanā anubhavasvabhāvā, thọ, có tự thể là cảm nghiệm (lãnh nạp).

Tức lạc thọ, khổ thọ và phi cả hai.

Với lạc thọ thì muồn hiệp; với khổ thọ thì muốn ly.

Thuận chính lý 2 (tr. 338c26): Thọ có hai, 1. chấp thủ thọ, tất cả tâm và tâm sở đều lãnh nạp (cảm nghiệm) cảnh sở duyên riêng biệt của nó; 2. tự tính thọ, lãnh nạp tùy theo xúc, là đặc tính riêng biệt của thọ.

Đăc tính chung mà các tâm sở khác đồng tiếp nhận được.

Thuật ký: Xúc sinh thọ; nó là nhân của thọ. Vậy, nếu lãnh nạp nơi nhân, nên nói là thọ bởi nhân.

Thuật ký: thể của quốc là đất đai. Xúc như đất đai; thọ như lúa thóc. Xúc là nhân, thọ là quả. Thọ lãnh nạp xúc là lãnh nạp tự thân, nên nói là thọ (lãnh nạp) tự tính.

Quan điểm Hữu bộ: tâm thức không tự cảm thọ (tự chứng). Thuật ký: tự lãnh nạp tức tự duyên bản thân. Tự duyên tức tự chứng.

Sthiramati: saṃjñā viṣayanimittodgrahaṇam.

Hán: thi thiết; Skt. prajñapti. Thuật ký: “Thi thiết 施設 là dị danh của an lập 安立. Kiến lập phát khởi cũng nói là thi thiết.”

Sthiramati: cetanā cittābhisaṃskāro manaśceṣtā; tư, cái tác động tâm và phát động ý.

Sthirramati: như chỗ nào có từ thạch thi các loại sắt bị hút về đó.

Thuật ký: chính, chỉ chính hành và tà hành, các hành thiện hay bất thiện của thân và ngữ. Nhân, chỉ nguyên nhân.

Thuật ký: dẳng tức tương tợ. Ảnh tượng tướng phần là sở duyên. Thể của thọ là sự. Thời là sát-na. Y là y căn.

Du-già 55 (tr. 602a24): “Do tương đẳng về sự, về xứ, về thời và sở tác nên nói là tương ưng

Thuật ký: Trong sáu thức, thọ thuộc dị thục sinh (vipākaja) cần phải đủ duyên mới khởi. (samprayukta).”

Giải thích ý nghĩa tương tục (liên tục chuyển) ở trên.

Thuật ký: Nạn vấn của Hữu bộ. Xả thọ vốn tịch tĩnh. Nghiệp thiện điều hoà, dễ tương thuận nên có thể chiêu cảm. Nhưng nghiệp ác vốn bức bachs làm sao dẫn đến quả tịch tĩnh như xả thọ?

Nhậm vận 任運: vận hành một cách tự nhiên, ngẫu nhiên.

Ấn trì 印持. Thuật ký: thăng giải ghi giữ dấu ấn của sự thể trước đó còn mơ hồ để đưa đến chỗ xác định.

Thuật ký: thức thứ tám thường trực duyên đối tượng là ảnh tượng hiện tại; ảnh tượng này đổi mới trong từng sát na. Ở đay, nói nhậm vận, là nói vận chuyển theo nghiệp.

Bản Hán, Khuy Cơ, đều đọc: dức, thất. Tức đắc (được), mất, v.v.

Ác tác, tức hối. Bốn tâm sở bất dinh, xem đoạn sau, về sáu thức.

Phi dị thục, Thuật ký, đây nói không phải chân dị thục, chứ không loại trừ dị thục sinh.

Sthiramati: rāgadveṣānuśayitvāc ca/ anivṛtāvyakṛtaṃ ca tat, “do vì tham sân tiềm phục (tùy miên) nên nó là vô phú vô ký.”

Nhiếp luận bản (Huyền Trang) 1 (T31n1594, tr. 137c14): “Vì nguyên nhân gì pháp thiện và bất thiện có thể cảm ứng dị thục? Quả dị thục ấy là vô phú vô ý. Do quả dị thục có tính vô phú vô ký nên nó không kháng cự lại thiện và bất thiện. Nếu quả dị thục có tính thiện hay bất thiện, không thể có sự lưu chuyển và hoàn diệt.” Thuật ký: nếu là bản chất thiện, nó luôn luôn sinh thiện nên không thể có sự lưu chuyển sinh tử. Nếu là bản chất ac, nó hằng sinh ác, nên không thể có sự hoàn diệt.

Thụât ký: trả lời nạn vấn giả thiêt xủa Hưu bộ: không cósự huân tập thì sai làm gì?

Skt. nivṛta, bị bao trùm, bị ngăn che.

Tì-bà-sa 161 (tr. 815c13): “Vì nó chướng ngại Thánh đạo và chướng ngại gia hành của Thánh đạo nên nói là hữu phú.”

Sthiramati: manobhūmikair āgantukair upakleśair anāvṛtatvād anivṛtaṃ, “do vì không bị trùm kín bởi khách trần phiền não ý địa nên nó là vô phú.”

Hán: ký, tức ký biệt 記別. Skt. vyākṛta, (cái) được xác định. Athiramati: vipākaṃ prati kuśalākuśalatvenāvyākaraṇād avyākṛtam, “do không có sự xác định là thiện hay bất thiện đối với dị thục, nên nói là vô ký.”

Thuật ký: có 4 giải thích; đây là giải thích thứ nhất.

Thuật ký: bản thức (a-lại-da) cùng tương ưng với năm pháp; xúc v.v., năm tâm sở này cũng vậy. Mặc dù xúc không tự nó tưong ưng với xúc, nhưng năm pháp này cũng tùy theo sự thích hợp mà phỏng theo bản thức. Hành tướng của bản thức là liễu biệt; thích ứng theo đó, xúc v.v. cũng có hành tướng là liễu biệt. Các chi tiết khác cũng được diễn dịch như vậy.

Giải thích của Nan-đà và nhiều luận sư khác.

Năm điểm như đoạn b trên.

Thuyết thứ tư đẫn đầu bởi Hộ Pháp, phê bình thuyết thứ ba.

Thuật ký: Thế Thân, Nhiếp luận 4, cái có thể tiếp nhận huân tập phải là cái tự tại. Không tìm thấy đoạn văn tương đương.

Thuật ký: dẫn Thành nghiệp luận, nhiều duyên sản sinh tự thể của một quả, nhưng không hề có trường hợp nhiều nhân sản sinh một quả.

Phản vấn của Nan-đà.

Phê bình của Hộ Pháp.

Giải thích của Nan-đà.

Thuật ký: sinh vô sắc giới không có đối tượng là sắc do đó suyên chủng tử làm đối tượng.

Thuật ký: bản thức biến thái thành chủng tử để sản sinh quả nên được gọi là chủng tử chân thật.

Thân sở duyên. Phải có tướng phần riêng biệt của nó như là thân sở duyên.

Phê bình của Hộ Pháp.

Hán: hậu 後; tức tiếp theo sau nhất thiết chủng.Thế Thân lập ba phương diện của thức thứ tám: a-lại-da, dị thục, nhất thiết chủng. Ở đây hậu chỉ phương diện thứ tư là (xúc) tương tợ chủng tử.

Trùng ngôn 重言. Thuật ký: đoạn trên, tụng đã nói đến chấp thọ và xứ là duyên chủng tử. Ở đây cũng nói duyên tử tức văn phạm lỗi trùng lặp.

Hán: diệc như thị 亦如是. Skt. tathā.

Giải thích câu tụng “hằng chuyển như bộc lưu 恒轉如暴流.” Skt. tac ca vartate srotasaughavat. Sthiramati: tatra sroto hetuphalayor nairantaryeṇa pravṛttiḥ/ udakasamūhasya pūrvāparabhāgāvicche-dena pravāha ogha ity ucyate/ sự vận hành liên tục của nhân và quả gọi là dòng chảy.ợ tuôn chảy của khối nước liên tục từ trước đến sau được gọi là là thác lũ.

Hán: nhất loạ i 一類, duy nhất một loại tính, bản chất vô ký không thay đổi.

Cf. Sthiramati: nairantarryeṇa pravṛttiḥ, vận hành không dứt, không gián đoạn.

Hán: thi thiết bản 施設本; Skt. prajñapti-mūla.

Hán: tính kiên 性堅; Thuật ký: điều kiẹn thứ nhất trong 4 điều kiện để được huân tập (kiên trụ).

Sthiramati: “Cũng như dòng nước cuốn trôi theo nó những cỏ, cây, phân bò các thứ; thức a-lại-da, cũng vậy, mang theo nó xúc, tác ý v.v. cùng với tập khí của các nghiệp phước, phi phước và bất động.”

Nạn vấn của Hữu bộ. Cần phải thừa nhận tính thực hữu như Hữu bộ (tam thế thực hữu) mới có thể giải thích tính chất không gián đoạn.

Phản vấn của Duy thức.

Ý nghĩa nạn vấn của Hữu bộ: nếu quá vị vô thể, quả vị lai chưa sinh thức vô thể. Cái vô thể thì không có tác dụng.

Cf. Câu-xá 20 (tr. 104c26), quan điểm của Thế Hữu: ý nghĩa tam thế y trên vị thế của tác dụng (kāritra). Pháp chưa có tác dụng được nói là vị lại, Khi có tác dụng, được nói là hiện tại.

Lập trường Duy thức: thể dụng vốn đồng nhất chứ không thể dị biệt.

Hữu bộ: thể tuy hằng hữu nhưng phải hội đủ duyên thì dụng mới sinh.

Chủ yếu là Thượng tọa bộ. Cũng kể luôn Thăng Quân, theo đó sắc và tâm đủ có đủ ba tướng sinh, trụ, dị. Tướng sai biệt nhưng thể đồng nhất. Diệt chỉ cho cái đã diệt. Cf. Diễn bí, tr. 874c12.

Chủ trương quả trước nhân sau để tránh lỗi đoạn diệt.

Thượng tọa bộ: tâm và tâm sở sinh diệt diễn ra 2 thời trong một sát na hiện tại. Thời hai nhưng thể là một. Diệt là cái sắp diệt. Diễn bí, tr. 874c15.

Hai thời, chỉ hai trạng thái sinh và diệt. Sát na là chu kỳ thời gian cực ngắn diễn thành hai đoạn trước và sau, tức hai pha sinh và diệt.

Giải thích câu tụng “A-la-hán vị xả 阿羅漢位捨.” Skt. tasya vyāvṛttỉ arhatve/

Sthiramati: nói là A-la-hán, do đạt được tận trí, vô sinh trí (kṣayajñānānutpādajñānalābhāt).

Giải thích của nhóm Luận sư thứ nhất, về nghĩa A-la-hán.

A-la-hán (Skt. arhant), theo nghĩa là “sát tặc.” Tức theo ngữ nguyên : ari (kể thù) + han (sát hại).

A-la-hán hiểu theo nghĩa “ứng cúng.” Tức theo ngữ nguyên arh (arhati): xứng đámg, có khả năng.

A-la-hán hiểu theo nghĩa “vô sinh.” Tức theo ngữ nguyên aruhat: không sinh trưởng, do động từ ruh: sinh trưởng. Phần đoạn sinh: bậc vô học của Nhị thừa và Bồ tát địa thứ tám trở lên đã dứt sinh tử phần đoạn nhưng vẫn còn chíu sinh tử biến dịch.

Du-già 51, Nhiếp quyết trạch phần, tr. 582a8, nêu bốn trường hợp: 1. Thành tựu a-lại-da chứ không chuyển thức: các trường hợp của trạng thái vô tâm vị. 2. Thành tựu chuyển thức, không a-lại-da: A-la-hán, Độc giác, Bồ tát hàng bất thối, và các Như lai trụ hữu tâm vị. 3. Thành tựu cả hai: các hạng hữu tình còn lại trụ hữu tâm vị. 4. Không cả hai: A-la-hán, Độc giác, Bồ tát bất thối và các Như lai nhập diệt tận định, trụ vô dư y niết bàn giới.

A-tì-đạt-ma tập luận 7 (T31n1605, tr. 692c5), Tạp tập luận 14 (T31n1606, tr. 763c26): “các Bồ tát, sau khi đã đắc hiện quán Thánh đé, trong giai đoạn tu đạo của mười địa, chỉ tu tập phần đối trị sở tri chướng mà không cần tu tập đối trị phần của phiền não chướng. Khi chứng đắc bồ đề, phiền não chướng và sở tri chướng nhất loạt bị đoạn trừ, đốn chứng thành A-la-hán và Như lai.”

Thuật ký (tr. 341c28): bốn hạng bất thối: 1. bất thối đối với tín, tức tâm thứ sáu trong thập tín; 2. bất thối đối với chứng. Bồ tát nhấp địa trở đi; 3. bất thối đối với hành, Bồ tát địa thứ tám trở lên; 4. bất thối đối với phiền não, ở vô lậu đạo, các phiền não bị đoạn trừ. Ý nạn vấn: Bồ tát bát địa xả a-lại-da được gọi là bất thối. Sơ địa chưa xả a-lại-da, vậy không được gọi là bất thối?

Trường hợp thứ tư trong bốn bất thối, cht. 8.

Giải thích của nhóm Luận sư thứ hai, bởi Hộ Pháp.

Thuật ký: Sơ địa cho đến Lục địa, thiểu hành (hành nhỏ). Thất địa, đại hành. Bát địa trở lên, quảng hành, vì tu tất cả hành trong tất cả hành.

Giải thích của Nan-đà.

Vô phân biệt trí (nirvikalpakajñāna) và Hậu đắc trí (pṛṣṭhlabdhajñāna).

Du-già 78 (tr. 733b14): Bồ tát có thể khởi ba thứ phiền não: 1. phiền não không đặc tình nhiễm ô, vì khở do nhận thức; 2. không gây tai hại, vì không không khiến Bồ tát cảm nghiệm đau khổ nơi tự thân; 3. đoạn nhân của khổ, Bồ tát hiện khởi phiền não để trừ khổ cho hữu tình.

Đã dẫn, T31n1605, tr. 692c08; T31n1606, tr. 763c29.

Nhóm Luận sư thứ tư.

Giả định trả lời của Nan-đà.

Thuật ký: Phản vấn của Luận chủ (Hộ Pháp).

Thuật ký: Giải thích của nhóm Luận sư thứ hai (Hộ Pháp).

Không có tự thể của thức thứ tám, không có thức duy trì chủng tử

Nghĩa đăng 4 (tr. 729b25): Có 18 tên gọi. Tung nói: 無沒 ,本, 宅, 藏 / 種, 無垢, 持, 緣/ 顯, 現, 轉, 心, 依 / 異, 識, 根, 生,有: 1. Vô một, không chìm, không tan biến. Có lẽ do Skt. đọc là alaya (gốc động từ lī: layati, chìm mất, biến mất), thay vì đọc là ālaya. Dẫn luận Vô tướng: vì các chủng tử không chìm ẩn mất nên gọi là vô một. 2. Bản, hay căn bản thức, Skr. mūla-vijñāna. 3. Trạch, cái nhà, một nghĩa khác của từ ālaya. 4. Tàng, nghĩa phổ biên của từ ālaya. 5. Chủng, tức chủng tử thức. 6. Vô cấu, xem giải thích của Luận. 7. Trì, hay chấp trì thức, nghĩa của từ a-đà-na thức (ādāna-vijñāna). 8. Duyên, Skt. pratyaya. Biện trung biên (Madhyānta, k. 10) A-lại-da là điều kiện cho các thức khác xuất hiện (ālayavijjñānam anyeṣāṃ vijñānānāṃ pratyâytvāt pratyaya-vijñānam). 9. Hiển, dẫn luận Vô tương: vì nó làm hiển lộ năm căn, bốn đại (Skt. vijñapti-vijñāna?). 10. Hiện, cì các pháp hiển hiện trên đó; Skt. khyāti-vijñāna (Laṅkā, N. 37). 11. Chuyển, dẫn Vô tướng: các pháp y trên nó mà sinh khởi (Skt. pravṛtti-vijñāna). 12. Tâm, xem giải thích trong Luận. 13. y, vì nó là y chỉ của sở tri, xem giải thích của Luận; Skt. āśraya-vijñāna. 14.Dị, tức dị thục; Skt. vipāka. 15. Thức, dẫn Vô tướng: tức thức phân biệt sự; Skt. vastuprativikalpa-vijñāna (Laṅkā, N.37). 16. Căn, chỉ cho căn bản thức của Hữu bộ. sinh, hữu. 17. Sinh, tức cùng sinh tử uẩn của Hoá địa bộ. 18. Hữu, tức hữu phần thức của Thượng tọa bộ; Skt. bhavānga.

Thuật ký: Phạn nói chất-đa 質多; phiên âm Skt. citta. Hiểu theo ngữ nguyên, động từ căn ci: tích luỹ. Nhiếp luận bản 1 (tr. 134a9): nói là tâm (citta), vì nó là nơi tích luỹ (ācita) chủng tử được huân tập của các chủng loại pháp sai biệt.

Skt. ādāna. Nhiếp luận bản 1 (tr. 133b29): Vì nó chấp thọ tất cả căn có sắc, và là sở y của thủ (upādāna).

Skt. vijñeyāśraya. Nhiếp luận thích (Thế Thân) 1 (tr. 322b29): Cái có thể được nhận thức, gọi là sở tri. Đó là các páhp tạp nhiễm và thanh tịnh, tức ba tự tính .

Bồ tát từ bát địa trở lên.

Bồ tát địa thứ mười trở xuống.

Skt. amala-vijñāna; cũng phiên âm là a-mạt-la thức 阿末羅識, a-ma-la thức 阿摩羅識.

Thuật ký, tụng của kinh Như lai công đức trang nghiêm.

Duy chỉ ở Như lai.

Chỉ hoạt động của năm tâm sở biến hành.

Hán: lạc; chỉ hoạt động của tâm sở dục (chanda) trong năm biệt cảnh.

Hán: ức trì; chỉ hoạt động của thắng giải (adhimukti) trong năm tâm sở biệt cảnh.

Hán: minh ký, chỉ niệm (smṛti) trong năm biệt cảnh.

Tức tâm sở định (samādhi) trong năm biệt cảnh.

Hoạt động của tâm sở huệ (prajñā) trong năm biệt cảnh.

Chỉ 11 tâm sở thiện.

Nhiễn ô, chỉ 6 căn bản phiền não và 22 tùy phiền não.

Tán động, chỉ 4 tâm sở bất định.

Hết thảy pháp: toàn bộ 18 giới, bao gồm hết thảy hữu vi, vô vi.

Kính trí, tức đai viên kính trí.

Kinh điển A-hàm nguyên thủy, và A-tì-đàm chỉ đề cập sáu thức.

Hán: định lượng; chỉ Thánh giáo lượng (āgama-pramāṇa).

Cf. dẫn bởi Nhiếp luận bản 1 (133b15); Nhiếp luận thích 1 (Thế Thân, T31n1597, tr. 324a19); Nhiếp luận thích 1 (Vô Tính, T31n1598, tr. 383a3): 無始時來界/一切法等依/由此有諸趣/及涅槃證得 vô thủy thời lai giới, nhất thiết pháp đẳng y, do thử hữu chư thú, cập niết-bàn chứng đắc. Cf. Bảo tính luận 4 (T31n1611, tr. 839a18): 無始世來性/作諸法依止/依性有諸道/及證涅槃果; trong đó, “tính” chỉ cho Như lai tạng.

Thuật ký: tự tính, tức tự thể.

Thế Thân, ibid. (tr. 324a24): Như mõ vàng các thứ, trong thế gian, cũng được gọi là giới (dhātu). Vô Tính, ibid. (tr. 383a06): “Giới, là nguyên nhân; tức chủng tử. Duy chỉ là các pháp ô nhiễm chứ không phải thanh tịnh”

Chủng tử thức, hay nhất thiết chủng thức; xem đoạn trên.

Chấp trì thức 執持識, hay a-đà-na thức 阿陀那識, xem đoạn sau.

Câu hữu căn (sahabhūtam indriyam), hay câu hữu y (sahabhūta-āśraya): cùng tồn tại với cái mà nó là sở y. Xem giải thích đoạn sau, bản Hán, quyển 4, tr. 20c12

Nhãn căn là câu hữu y của nhãn thức; mạt-na là câu hữu y của thức thứ sáu.

Hán: 由此有 do thử hữu; trong tụng văn Hán dịch, từ “hữu” này lược bỏ vì ly do niêm luật. Chân Đế: “nhược hữu…” Bảo Tính: “y tính.” Từ đó dịch ngược trở lại Skt. nó sẽ là: (t)asmiṃ sati (do có cái này). Đây là một phát biểu y trên định cú duyên khởi: satīdam asimiṃ bhavati (asmiṃ sati, idaṃ bhavati), “do có (tồn tại) cái này, cái này (=cái kia) có (tồn tại).”

Thuật ký: pháp nhiễm ô hiện hành được nói là lưu chuyển. Pháp nhiễm ô trong dạng chủng tử được nói là thuận lưu chuyển 順流轉法.

Hoặc, nghiệp, sinh: phiền não, nghiệp, khổ; ba bộ phận chính trong 12 chi duyên khởi. Hoặc (phiền não) và nghiệp thuộc về nhân; sinh hay khổ thuộc về quả. Thú (gati) tức 5 cõi thú, quả khổ của sinh tử..

Gati: danh từ năng đông; khi chỉ hành vi đang xảy ra, nó được thay thế bởi gata, phân từ thụ động. Xem Paṇiṇi, Adhyāya 3.2.188: matibuddhipūjārthebhyaś ca: matiḥ icchā, buddhiḥ jñānam, pūjā satkāraḥ’ ity etad arthebhyaś ca dhātubhyo varttamane rthe kta pratyayo bhavati.

Thú; Skt. gati: hành vi/ cử chỉ đi, thú hướng; cũng có nghĩa: phương pháp/ thủ đoạn đạt kết quả. Thuật’ ký: khí thê gian (thế giới tự nhiên) là công cụ mà mà sự thú hướng cần có.

Tì-bà-sa 100 (tr. 515b12): Lưu chuyển (pravṛtti) là sự thọ sinh tái diễn. Hoàn diệt (nivṛtti) là sự thú hướng đến Niêt-bàn.” Du-già. 51 (tr. 579c26): bốn hình thái lưu chuyển và môjt hình thái hoàn diệt của a-lại-da: 1. Sở duyên chuyển tướng, vin vào đối tượng nội giới là chấp thọ và ngoại giới là khí thế gian mà vận chuyển. 2. Tương ưng chuyển tướng, hằng tương ưng với 5 biến hành. 3. Duyên tính chuyển tướng, vận chuyển theo điều kiện tương tác. 4. Câu chuyển chuyển tướng, tồn tại đồng thời với các chuyển thức và cùng vận chuyển. Một hình thái hoàn diệt: nó duy trì chủng tử thiện của thuận giải thoát phàn và thuận quyết trạch phần. Thuật ký dẫn: “Du-già 51 nói, hoàn tức Đạo đế; diệt tức Diệt đế.” Không tìm thấy đoạn văn này trong Luận được dẫn.

Xem cht. 15 trên.

Nhất thiết pháp, chỉ tổng thể. Chư thú và Niết-bàn, chỉ cá biệt.

Dẫn bởi, Nhiếp luận bản 1 (tr. 133b18); Nhiếp luận thích (Thế Thân, Chân Đế) 1 (T31n1595, tr. 157a18): 諸法依藏住/ 一切種子識/ 故名阿黎耶/ 我為勝人說, chư pháp y tàng trụ, nhất thiêt chủng tử thức; cố danh a-lê-da; ngã vị Thắng nhân thuyết.

Chấp tàng; Skt. ālīyante, động từ chỉ dùng theo nghĩa thụ động. Xem cht. 2 tiêt i.

Dẫn Số luận (Samkhyā): thăng tính (pradhāna tức prakṛti) chuyển biến thành đại (mahat) v.v. gồm 23 yếu tố. Xem Chương I, cht. 81 và tiếp theo.

Xem đoạn sau, Hán quyển 9 (tr. 50a6).

Giải thâm mật 1 (T16n0676, tr. 692c22); Cf. Thâm mật giải thoát 1 (T16n0675, tr. 669b26): 諸種阿陀 那/ 能生於諸法/ 我說水鏡喻/不為愚人說 chư chủng a-đà-na, năng sinh ư chư pháp; ngã thuyết thủy kính dụ, bất vị ngu nhân thuyết. Cf. Dẫn bởi Du-già 51 (tr. 579a15); Nhiếp luận bản 1 (tr. 133b27); Nhiếp luận thích (Thế Thân, Chân Đế) 1 (T31n1595, tr. 157b10): 執持識深細/ 法種子恒流/ 於凡我不說/彼 勿執為我, chấp trì thức thâm tế, pháp chủng tử hằng lưu; ư phàm ngã bất thuyêt; bĩ vật chấp vi ngã.

Chấp trì 執持; ādāna, do bởi động từ ā-dā (ādadāti, ādatte): bắt nắm, nắm giữ, tiếp nhận.

Chấp thọ 執受, xem tiết iii, cht. 6.

Chấp thủ 執取, Skt. upa-āda (upādadāti, upādatte), nắm giữ, chiếm hữu; từ đó: upādāna: thủ, trong năm thủ uẩn.

Kết sinh tương tục 結生; Skt. pratisandhibandha, yếu tố nối kết hai đời sống.

Vô tính 無性, hay vô chủng tính; Skt. agotra, không thuộc dòng họ Thánh, không thể chứng Niết bàn.

Lăng-già bảo 1 (Cầu-na-bạt-đà-la, T16n0670, tr. 484b9); Nhập lăng già 2 (Bồ-đè-lưu-chi, T16n671, tr. 523b19); Đại thừa Nhập Lăng già 2 (T16n0672, tr. 594c11). Laṅkā ii, kā 99 tt (N. 46): taraṅgā hy udadher yadvat pavanapratyayeritāḥ/ nṛtyamānāḥ pravartante vyucchedaś ca vidyate//99/ ālayaughas tathā nityaṃ viṣayapavaneritaḥ/ citrais taraṅgavijñānair nṛtyamānaḥ pravartate// 100/ Như những con sóng trên đại dương bị kích động bởi gió, người ta thấy chúng hoạt động nhảy múa không ngừng. Dòng lũ a-lại-da cũng vậy, thường xuyên bị kích động bởi gió ngoại cảnh, các con sóng thức muôn vẻ hoạt đọng như nhảy múa.

Số thủ thú 數取趣, dịch nghĩa của từ Skt. pudgala (phiên âm: bổ-đặc-già-la), tự ngã như là nhân xưng hay nhân cách; chủ thể của nhận thức, và luân hồi.

Chí giáo lượng 至教量, hay Thánh giáo lượng; Skt. āgama-pramāṇa, nguồn nhận thức chân chính, hay thẩm quyên nhận thức, có từ Thánh giáo hay Thánh điển.

Đoạn chứng minh dẫn Đại thừa trang nhiêm kinh luận, được nói là do Di-lặc (Maitreya: Từ Thị) thuyết bẳng kệ, sau đó Vô Trước giải thích bẳng văn trường hàng. Bản Hán dịch của Ba-la-phả-mật-đa-la, 13 quyển, T31n1604, nói là Vô Trước Bồ tát tạo. Nội dung tương đồng, nhưng só liệt kê khác nhau: “hữu vô hữu (= thể, phi thể)” trong luận Trang nhêim kể là hai; trong văn đây hiệp làm một.

Ký biệt 記別; Skt. vyākarāṇa, tiên tri hay dự báo.

Quan đểim này nói kinh điển Đại thừa lưu hành đồng thời với Tiểu thừa ngay sau hi Phật diệt độ.

Trang nghiêm, ibid. tr. 591a15 : bất hành 不行, Skt. agocara: phi cảnh giới sở hành (của Tiểu thừa và Ngoại đạo).

Ngoại đạo; Trang nghiêm, ibid. thổn độ nhân 忖度人 (Skt, tirthika): các triết gia tư biện, suy lý.

Cực thành 極成: được thừa nhận bởi cả hai phía đối biện.

Hữu vô hữu; Trang nghiêm: thể, phi thể. Skt. bhāvābhāve’ bhāvāt.

Skt. yadi mahāyānaṃ kiṃcid asti, nếu tồn tại một Đại thừa nào đó. Trang nghiêm: “Nếu Phật khác có Đại thừa thể, Phật này (Thích-ca) không có Đại thừa thể…(Nhưng) các Đai thừa không khác nhau, vì thể đồng nhất.”

Trang nghiêm: Nếu không có Phật thừa mà có Phật xuất thế để thuyết Thanh văn thừa, điều đó không hợp lý.

Cf.. ibid. (tr. 591a06): 不記亦同行/ 不行亦成就/ 體非體能治/ 文異八因成. Cf. Sūtrālaṅkāra, I.7: ādāvavyākaraṇāt samapravṛtter agocarāt siddheḥ/ bhāvābhāve’ bhāvāt pratipakṣatvād rutānyatvāt/

Cf. Nhiếp luận bản 1 (tr. 134a23); Nhiếp luận thích 2 (Thế Thân, tr.326c29); ibid. (Vô Tính, tr. 386a20). Căn bản thức, Skt. mūla-vijñāna.

Thuật ký: Phân biệt luận giả (Vibhajyavādin), cựu gọi là Phân biệt thuyết bộ, nay gọị là Thuyết giả bộ (Prajñaptivāda). Hữu phần thức, Skt. bhavāṅga; Pali: bhavaṅga.

Nhiếp luận thích 2 (Vô Tính, tr. 386b7): :Từ hữu phần (bhavāṅga) trong Thượng tọa bộ (Sthavira/ Theravāda) cũng chỉ cho thức này. Vì a-lại-da là nhân (anga: phần= nhân) của hữu (bhava: tồn tại).” Hiển thức luận (T31n1618, tr. 880c15): Chính lượng bộ (Sammītiya) gọi là cái vô thất (avipraṇāśa); Ma-ha-tăng-kỳ-kha (Mahāsaṅghika: Đại chúng bộ) gọi là nhiếp thức (saṅgraha-vijñāna?); … Tha-tì-lê-bộ (Sthavira) gọi là hữu phần thức … Thành nghiệp luận (T31n1609, tr. 785a14): “Trong kinh của Xích đồng diệp bộ (Tāmraśātīya), y nơi thức này mà lập tên gọi hữu phần thức.”

Nhiếp luận thích 2 (Vô Tính, ): “Luận: Trong Hoá địa bộ (Mahīśāsaka), bằng dị môn mật ý, thức này được đề cập với tên gọi là cùng sinh tử uẩn (āsaṃsārikaskandha)… Thích: …Trong bộ này có ba loại uẩn. Một, sat-na uẩn (kṣanikaskandha), sinh diệt trong từng sát-na. Hai, nhất kỳ sinh uẩn (ekajātiskandha), hăng tùy chuyển từ sinh cho đến chết. Ba, cùng sinh tử uẩn, hằng tùy chuyển cho đến khi đắc đinh kim cang dụ.”

Đoạn văn Pali tương đương, Dīgha ii. 35, Majjhima i. 167; Saṃyutta 1. 136: adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ– idappaccayatā paṭiccasamuppādo, “Pháp mà Ta đã chứng đắc này thật sâu thăm, khó thấy, khó biết, là pháp tịch tĩnh, vi diệu, siêu việt tư duy tư biện, thâm áo, duy chỉ bậc trí mới cảm nghiệm được. Còn chúng sinh này yêu thích sở tàng, ham muốn sở tàng, vui đắm sở tàng, hoan hỷ sở tàng. Vì vậy, pháp này thật sự khó thấy đối với chúng: đó là, y tha duyên tính duyên khởi pháp. Trong đây, từ ālaya, theo định nghĩa Từ điện Pali-Anh của PTS: chỗ (chim) đậu; chỗ cư trú, cái nhà; nghĩa rộng; sự chấp trước, sự ham muốn, dục vong. Các cụm từ ālayarāmā ālayaratā ālayasammuditā, Huyền Trang dịch: ái a-lại-da, lạc a-lại-da, hỷ a-lại-da. Hân a-lại-da trong bản Hán không có trong Pali. Các đoạn kinh liên hệ tương đương Pali không có các cụm từ này: Trường A-hàm 1 (tr. 8b15), Trung A-hàm 56 (tr. 777a19) Tăng nhất 10 (tr. 593a24), ibid. 14 (tr. 618a27). Cf. Tứ phần luật 31 (T22n1428, tr. 786c2): 眾生異見異忍異欲異命 依於異見樂於樔窟眾生 以是樂於樔窟故 於緣起法甚深難. Chúng sinh này do kiến chấp dị biệt, tín nhẫn dị biệt, xu hướng dị biêt; do kiến chấp dị biệt nên ham thích nơi hang ổ. Chúng sinh vì ham thích nơi hang ổ nên khó có thể hiểu nổi pháp duyên khởi sâu xa này. Trong Hán dịch này, từ ālaya được dịch là sào quật 樔窟, hang ổ.

Nhiếp luận thích 2 (Vô Tính, tr. 386a05): Ái a-lại-da, đây chỉ cho tham nói một cách tổng quát đối với a-lại-da. Lạc a-lại-da, tham đắm a-lại-da hiện tại. Hân a-lại-da, tham tưởng a-lại-da quá khứ. Hỷ a-lại-da, tham cầu a-lại-da đời vị lai.

Chỉ các hạng siêu việt Dục giới; từ sơ thiền trở lên.

Thiền thứ ba được gọi là ly hỷ diệu lạc địa, vì đặc trưng bởi cảm thọ lạc.

Chứng đắc Tu-đà-hoàn, thân kiến bị đoạn trừ.

Hạng phàm phu nhập vô tưởng đinh, Thánh giả Bất hàn nhập diệt tận định; khi ấy sáu chuyển thức không hoạt động.

Các bậc Vô sắc giới.

Du-già 51 (tr. 579a18): 8 lý chứng, tóm tắt trong bai kệ: 執受初明了/ 種子業身受/ 無心定命終/ 無皆不應理 chấp thọ, sơ (tối sơ thọ sinh), minh liễu, chủng tử, nghiệp (dụng), thân thọ, vô tâm định, mạng chung; nếu không tồn tại a-lại-da, các vấn đề này không thể được chứng minh.

Thuật ký: Không dẫn tên kinh; đoạn dẫn có tinh tổng hợp ý nghĩa từ các Kinh.

Nghĩa đăng 4 (733a14): Bác bỏ Kinh bộ cho rằng tuy sắc và tâm huân tập lẫn nhau, cả hai đều có thể duy trì chủng tử; nhưng trong đó ưu thắng là thức mà sự duy trì chủng tử của chúng thông suốt cả ba giới. Hữu bộ nói, tâm phân biệt được sắc nhưng sắc không phân biệt được tâm, do đó nói tâm chính là chủng tử. Theo đó, chinh tâm pháp hiện tại là chủng tử. Đại chúng bộ nói, tác dụng cường thịnh của tâm được gọi là chủng tử. Vói Thượng tọa, sắc tâm đi trước tuy đều là chủng tử cho những cái đi theo sau, nhưng chỉ riêng tâm cường thịnh được gọi là chủng tử.

Kinh bộ chủ trương chính 6 chuyển thức duy trì chủng tử; không tồn tại thức thứ tám.

Kinh bộ, năm trạng thái vô tâm, bấy giờ hoạt động của thức bị gián đoạn: ngủ say, bất tỉnh, vô tượng định, diệt tận định, vô tưởng dị thục.

Du-già 51 (tr. 579b23), lý chứng thứ 4.

Cf. Nhiếp luận thích 2 (Thế Thân, tr.330a7 ): các chuyển thức có sở y (āśraya), sở duyên (ālambana), tác ý (manasikāra) riêng biệt; hành tướng (ākāra) của chúng cũng hoạt động cá biệt. Điều này bác bó các Thí dụ luận sư (Darṣṭāntika), theo đó, niệm trước huân niệm sau. Ibid. (Vô Tính, tr. 389c2): Nếu 6 chuyển thức đồng thời tồn tại, chúng không thể có sở y, sở duyên, tác ý riêng biệt. Do ba sự cá biệt này mà 6 thức không đồng thời sinh khởi. Không đồng thời sinh nên không tương ưng, và do đó không thể có tinh chất năng huân và sở huân.

Du-già 51 (tr. 579b24): các chuyển thức thay đổi nhau biến mât, xuât hiện không gián đoạn trong bốn trạng thái: 1. ba tính: bất thiện, thiện, vô ký; 2. ba giới: hạ liệt, trung, thượng; 3. hưũy lậu và vô lậu; 4. thế gian và xuất thế gian.

Chủ trương khác của Kinh bộ. Thuật ký: Kinh bộ dị sư. Quan điểm này nói, thức chuyển biến, từng sát-na diệt. Do đó, y trên thức giả lập loại tính đồng nhất của thức, sát-na trước với sát-na sau không khác nhau. Thức như vậy có thể được huân tập, duy trì chủng tử. Cf. Nhiếp luận thích 2 (Thế Thân, tr.330a12): Cho rằng thức đồng loại (vijñāna-samajātīya) cũng huân tập lẫn nhau … là sai lầm. (Vô Tính, T31n1598, tr. 389c9): Hoặc y trên chủng loại của thức mà có sự huân tập. Sáu chuyển thức trong 2 sát na vần đồng một chủng loại thức. Tức không có sự sai biệt về chủng loại trong các sát na. Nhưng phẩm vị của chúng khác nhau nên có thể huân tập lẫn nhau.

Hán: sự , skt. vastu.

Tự thể của chủng loại thật hữu, tức đồng với cú nghĩa đồng-dị của Thắng luận (Vaiśeṣika). Xem Ch. I, đoạn phê bình pháp chấp, Thăng luận. Thuật ký: Kinh bộ cho rằng loại tính là giả. Đây giả thiết nó là thật để phê bình.

Hữu bộ: sáu thức thân vô gián diệt là ý căn. Như vậy, căn và thức có thể xem là đồng loại. Các căn cũng là pháp. Các cảnh cũng là pháp: căn và cảnh cũng đồng loại. tín v.v. cũng là căn; vậy tín cũng đồng loại với mắt v.v.. Điều này không được chấp nhận. Cf. Nhiếp luận thích 2 (Thế Thân, tr. 330a14): “Con mắt v.v. cũng đồng một loại là tịnh sắc, vậy chúng cũng có thể huân tập lẫn nhau?” Ibid. (Vô Tính, tr. ): “Căn con mắt, mà tự tính là thanh tịnh sắc, đều thuộc chủng loại của căn. Như vậy tự tính của ý căn cũng có thể được tác thành bởi tạo sắc, vì cũng đồng nghĩa là căn?”

Thuật ký: giả định bác bỏ Kinh bộ (Sautrāntika), kiêm bác bỏ Thí dụ sư (Dārṣṭāntika), tức Kinh bộ dị sư.

Thuật ký: Đại chúng bộ quan niệm sáu thức đồng thời hoạt động (câu chuyển). Nhưng bộ phái này không chủ trương sau thức thọ huân.

Thuật ký: phê bình Thượng tọa bộ (Sthavira).

Nhiếp luận thích 3 (Vô Tính, tr. 396b23): Kinh bộ sư cho rằng sắc tâm liên tục không gián đoạn, cái trứoc tiếp nói cái sau sinh khởi, đó là chủng tử của các pháp; và đó cũng là nguyên nhân sản sinh (janaka-hetu: sinh nhân) của các pháp hữu vi.

Vô Tính, ibid. (tr. 389c7): Hai sát-na không cùng tồn tại nên không tương ưng. Do không tương ứng nhau nên không có tính chất huân tập và bị huân tập.

Vô Tính, ibid. (tr. 396c2): Khi từ vô sắc chết, tái sinh sắc giới; bấy giờ, do sắc bị đoạn diệt đã từ lâu, không thể có sắc trước kia sản sinh sắc hiện tại.

Thuật ký: giả thiết Kinh bộ cứu nguy, theo đó, khi nhập trạng thái vô tâm, khi ấy tâm bị cắt đứt nhưng chủng tử của tâm tồn tại trong sắc. Khi sinh vô sắc, sắc bị gián đoạn, chủng tử của sắc tồn tại trong tâm.

Vô Tính, ibid, (tr. 396c6): Nếu cho rằn duy chỉ tâm sát-na đi trước là chủng tử dẫn sinh tâm sát-na theo sau không gián cách; thế thì không có tâm tối hậu của A-la-hán, và do đó ngài không thể nhập Niết bàn giới vô dư y.

Đây chỉ Thuyết nhất thiêt hữu bộ (Sarvāstivāda).

Thuật ký: Kinh nói duy tâm không nhất thiét có nghĩa tâm là cái chịu huân tập và duy trì chủng tử.

Phê bình thuyết tính Không của Thanh Biện (Bhavaviveka) và các nhà Vô tướng Đại thừa.

Lập trường của Thanh Biện: y thế tục đế (saṃvṛti-satya) tất cả đều có. Y thắng nghĩa đế (paramārtha-satya) tất cả đều không. Các nhà Duy thức dẫn bài tụng của Thanh Biện trong Chưởng trân luận (T30n1578, tr. 268b21): 真性有為空/如幻緣生故/無為無有實/不起似空華, chân tính, hữu vi không/ Như huyễn. Duyên sinh cố/ Vô vi vô hữu thật/ Bất khởi. Tợ không hoa.; và chỉ trích những sai lầm luận lý (tợ tỷ lượng) trong bài tụng này.

Câu-xá 5 (tr. 26b07): quan điêm của Hữu bộ, không phải rằng tất cả thức từ thủy chí chung thường xuyên là dị thục.

Sáu thức thuộc dị thục. Cf. Câu-xá 2 (tr. 9a19): 內五有熟養/聲無異熟生 nội ngũ hữu thục dưỡng, thanh vô dị thục sinh: 5 nội giới, trừ ý giới, vừa là dị thục sinh (vipākaja), vừa là sở trương dưỡng (aupacayika). Thanh không phải dị thục sinh. Chống lại Hữu bộ, các nhà Độc tử bộ, Phân biệt thuyết nói thanh cũng là dị thục: âm thanh của Phật như là Phạm âm (Brahmasvaratā) là kết quả của nghiêp không ác ngữ. Các nhà Đại thừa cũng nói, âm thanh nhu nhuyến của Bồ tát là kết quả của nghiệp ái ngữ, pháp ngữ.

Kinh bộ, Hữu bộ, cho rằng mạng căn (jīvitendriya), năm căn, đều là dị thục.

Câu-xá 2 (tr. 9a24): Cái được sản sinh bởi nhân dị thục (vipākahetu) gọi là dị thục sinh (vipākaja). Hoặc nghiệp khi đi đến kết quả thì biến đổi thành chín muồi được gọ là dị thục. Quả sinh từ đó được gọi là dị thục sinh. Xu yếu (tr. 629c11): Chân dị thục đủ 3 nghĩa: kết quả của nghiệp, không gián đoạn, biến hàn ba cõi. Duy thức: duy chỉ thức thứ tám là chân dị thục.

Thuật ký: vì không hằng liên tục nên không phải là chân dị thục.

Xem cht. 79 trên.

Biến hành cả ba cõi. Sáu thức không có mặt khắp trong vô sắc giới, trong vô tâm định.

Hữu bộ: các hành không tương ưng tâm đều thực hữu.

Du-già 51 (tr. 579c8): thân thọ (kāyikī vedanā), trong tám chứng lý.

Sau khi xuất định.

“Phi Phật 非佛”; Thuật ký: gồm chư Bồ tá, Nhị thừa và các hữu tình.

Các trạng thái tâm vô lậu thiện, và vô tâm. Các trạng thái này không phải là dị thục tâm.

Thuật ký, viết lại theo quy thức nhân minh: [Tông] Hạng không phải Phật khi khởi các trạng thái khác, như thiện tâm v.v., hẵn cũng khởi luôn chân dị thục tâm. [Nhân] Vì không phải Phật mà là hữu tình. [Dụ] Như cho rằng khi hởi tâm ấy. Giải thích: Hữu tình mà không phải là Phật thị hiện, khi khởi thiện tâm hay các trạng thái vô tâm, bấy giờ không khởi tâm dị thục. Đối phương quan niệm tâm chiêu cảm bởi nghiệp trong sáu thức là chân dị thục; nay lấy đó lập dụ.

Tức năm thú 趣 (pañcagati), chỉ 5 định hướng tái sinh; và bốn sinh 生 (catvāro yonayaḥ), 4 chủng loại hay hình thức thọ sinh.

Thuật ký: “Phiền não mà trong các kinh luận nói là thú, sinh, đó chỉ là giả thú, sinh, tương tợ thú, sinh; không phải thú, sinh chính thật.”

Quan điểm của Duy thức: trừ thức thứ tám vốn được nhận là chân dị thục, còn lại các pháp được nói là phi dị thục.

Trong 10 xứ thuộc sắc, trừ thanh (phi dị thục sinh), còn lại sắc dị thục.

Nghĩa đăng (tr. 734a23): Thiện được phân làm hai, sinh đắc thiện 生得 善 ( upapattipratilabdhakusala) và gia hành/phương tiện thiện (prayogakusala). Cf. Tì-bà-sa 87 (tr. 450b20).

Xu yếu (tr. 636a2): đoạn văn này tổng hợp. Quả của nghiệp ở trong ý là văn của Hộ Pháp. Sinh dắc thiện là ý nghĩa theo các luận sư khác (Nan-đà).

Nhiếp luận thích 3 (Vô Tính, tr. 393c17): Khi sinh Phi tưởng phi phi tưởng xứ, cần đoạn trừ phiền não của xứ địa này nhưng vì tưởng quá yếu nên phải ngang qua vô sở hữu xứ là xứ địa nhạy bén để khởi tâm vô lậu của xứ địa ấy hiện tiền. Khi ấy nếu không có dị thục tâm làn sở y, cả hai xứ địa này đều diệt ly, và do đó hữu tình cũng ctrở thành diệt ly nghĩa là chết hẵn.

Cf. Thuận chính lý 36 (tr. 547c07): Một số luận sư nói rằng chư Phật Thế tôn thương an trú trong định nên tâm duy chỉ thiện mà không có vô ký.

Thuật ký: bốn trí (của Phật) thảy đều là thiện, và cũng không hệ thuộc giới. Giới thụoc hữu hậu, và đây có nghĩa là hệ phược.

Thuật ký: pháp hữu lậu được gọi là hý luận (prapañca).

Hữu sắc căn thân, Skt. rūpīndriya-kāya.

Tạp tập 5 (T31n1606, tr. 716a6): Sắc làm sở y cho thọ phát sinh được gọi là chấp thọ. Câu-xá 2 (tr. 8b24): Cái mà tâm, tâm sở pháp chấp trì làm y xứ được gọi là hữu chấp thọ (upātta); vì chúng liên hệ nhau gây nên sự tổn hại hay hữu ích. Tức cái mà thế gian gọi là có giác xúc.

Kinh bộ: năm căn thuộc quá khứ, vị lai, không có chấp thọ. Câu-xá, ibid.: 5 căn, trừ hiện taị, và trong thân, những thứ tóc, lông, móng, răng v.v. trừ phần tiếp hợp với gốc, còn lại thảy không có chấp thọ.

Thuật ký: đẳng, chỉ các pháp mang tính vô ký.

Bác bỏ Kinh bộ. Bộ này quan niệm sắc căn có khả năng duy trì chủng tử và tiêp thọ huân tập.

Bác bỏ Hữu bộ. Bất tương hành nói đây là mạng căn và đồng phần.

Xem Câu-xá 5 (T29n1558, tr. 26a25): Có một pháp đặc biệt duy trì hơi ấm và thức; pháp đó là thọ (āyus).

Cf. Tạp 21, kinh 568 (T2n99, tr. 150b6): “Thọ, hơi ấm và thức khi rời bỏ thân; thân này bị vất bỏ ngoài gò hoang như ggỗ đá.” Dẫn bởi Câu-xá 5 (T29n1558, tr. 26a28). Cf. Samyutta, iii. 143: āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ; apaviddho tadā seti, parabhattaṃ acetanaṃ, khi thọ, hơi ấm và thức rời bỏ thân; khi thân bị vất bỏ, nó nằm trơ không tư niệm, không nghĩ đến thức ăn gì khác.”

Thuật ký: dụ này có thể phạm lỗi nhân minh. Diễn bí: phạm lỗi sở lập bất thành.

Nạn vấn của Luận chủ.

Phản vấn của đối phương.

Đây chỉ Dục và Sắc giới. Noãn không tồn tại trong Vô sắc giới. Vì noãn, hơi ấm, thuộc sắc pháp. Câu-xá 5 (tr. 26b09); Tỳ-bà-sa 83 (tr. 431c21).

Tức không phái là vô gián chuyển.

Lý đã được nêu là thường xuyên duy trì tác dụng.

Du-già 80 (T30n1579, tr. 748a14): A-la-hán nhập diệt tận định trước khi nhập vô dư niết-bàn. Nghĩa là mạng chung trong trạng thái vô tâm định.

Năm trạng thái vô tâm, ý thức không hoạt động: 1. vô tưởng thiên, 2. vô tưởng định, 3. diệt tận định, 4. ngủ say không chiêm bao, 5. hôn mê cực điểm.

Quan điểm của Hữu bộ, cf. Câu-xá 10 (tr. 56b): trạng thái khi chết và tái sinh thuộc tán tâm, cho nên không thể là vô tâm. Trạng thái vô tâm không dẫn đến tái sinh.

Quan điểm của một số nhà Đại thừa.

Kể từ sát-na thứ hai. Vì giả thiết ý thức hiện hữu trong khi thọ sinh, nên trừ sát-na tối sơ.

Sinh đắc thiện, hoặc các kỹ thuật công xảo.

Tế ý thức, quan điểm của Thượng tọa bộ.

Du-già 1 (tr. 282a7): Với người đã có nghiếp ác, thức xả từ phần trên của sở y (thân). Tức cảm xúc lạnh khởi lên từ phần trên rồi xuống đến tim. Người tạo nghiệp thiện thì ngượi lại. Cf. Nhiếp luận thích 2 (Thế Thân, tr. 333a6); ibid. (Vô Tính, tr. 394a1). Câu-xá 10 (tr 56b13.): Nếu đọa ác thú, thức cuối cũng diệt nơi bàn chân. Nếu tái sinh cõi người, thức diệt nơi rốn. Nếu tái sinh cõi trời, thức diệt nơi tim.

Thuật ký: Thân thức phổ biến toàn thân nhưng không thể chấp thọ thân căn, vì có khi bó không hiện hành, hoăc khi chết từ từ thì cả năm thức thân biến mất trước.

Phổ biến khắp thân, thưỡng uyên, tương tục, đây là các tính chất của thức thứ tám. Thuật ký: “thức thứ sau khi xuất hiện thường xuyên (tức có lúc không thường xuyên), gặp đối tượng nào thì nó duyên đối tương đó; sở y nào thích hợp thì nó dừng lại trên đó.” Tất cả sở y nàu đều có vị trí trên thân.

Kiết-la-lam 羯邏藍. Các giai đoạn thành hình trong thai. Câu-xá 9 (tr. 47c23): tối sơ kiết-lặc-lam 羯 剌藍, thứ đến át-bộ-đàm 頞部曇, bế-thi 閉尸, kiền-nam 鍵南, bát-la-xa-khư 鉢羅奢佉, sau đó lông, móng các thứ. Cf. Tạp A-hàm 49 (tr. 357c28): ca-la-la 迦羅邏, bào 胞, nhục đoạn 肉段 (cục thịt), kiên hậu 堅厚 (cứng dày), chi tiết 肢節 (tứ chi), lông tóc các thứ. Pali, S. i. 206: kalalaṃ, abbudaṃ; pesi; ghano; pasākhā, kesā lomā nakhāpi ca. Du-già 1 (tr. 283a01): “Khi tham ái của cha mẹ đến cực điểm, mỗi bên phóng xuất một giọt tinh huyết. Cả hai hợp thành một, như giọt sữa đặc. Dị thục của tất cả chủng tử được chứa trong đó… Giai đoạn này được gọi là kiết-la-lam.”

Cf. Trường A-hàm 8, kinh 9 (tr. 49c ); Tạp A-hàm 15 (kinh 571, tr. 101c25). Pali, Saṅgīti, D.iii. 211: sabbe sattā āhāraṭṭhitikā; ibid. tr. 228: cattāro āhārā– kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catutthaṃ.

Đoạn thực 食變; hoặc đoàn thực 團食, thức ăn phiến đoạn, từng miếng. Skt. kāvaḍikā-ahāra (Pali: kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā). Cf. Câu-xá, ch.iii (tr. 55a08).

Du-già 66 (tr. 664b13): “Hương, vị, xúc, ngay khi chúng tiêu biến mới trở thành dưỡng chất. Nếu không tiêu biến, chúng trở thành tác hại.” Cf. Tạp tập 5 (tr. 716c8).

Xúc thực 觸食. Skt. sparśa-ahāra (Pali: phassa ahāra).

Du-già, ibid., hưong, vị, xúc, khi được thọ dụng mà chưa tiêu hóa là xúc thực. Sau khi tiêu hóa, chúng trở thành đoạn thực. Du già 94 (tr. 838c14): “Các xúc hữu lậu làm thức ăn cho hỷ, lạc. Do hỷ lạc mà đại chủng của các căn được nuôi lớn.”

Ý tư thực 意思食; Skt. manaḥsaṃcetanā (Pali: manosañcetanā): tư (tâm sở) của ý, tương ưng ý. Câu-xá 10 (tr. 55a25): tư tức ý nghiệp (manaskarman).

Chỉ với cảnh hiện tại và vị lai. Với cảnh quá khứ, chỉ là ức niệm, tư với hy vọng cũng không trở thành thức ăn.

Thức thực 識食, Thức ăn bởi thức; Skt. vijñāna-ahāra (Pali: viññāna-ahāra). Tạp tập 5 (tr. 716c11): “Thức thực, do lực chấp trì của thức a-lại-da mà thân tồn tại.” Du-già 50 (tr. 576c): “Do y nơi đây mà các loại hữu tình hoặc đã sinh, hoặc đang tồn tại được duy trì, và chất chứa ước vọng tái sinh.”

Du-già 57 (tr. 619c11): “Do được ba loại thức ăn trước bồi dưỡng, thể của thức tăng thịnh, rồi duyên vào các đối tượng hiện tại và vị lai mà sinh khởi, nó nuôi dưỡng đại chủng của các căn.”

Tập luận 3 (T31n1605, tr. 672b8); Tạp tập 5 (T31n1606, tr. 716c13). 3 uẩn: sắc, hành và thức. 5 xứ: hượng, vị, xúc, ý, pháp. 18 giới: hương, vị, xúc, pháp và 7 tâm giới.

Sở y, tức các căn. Duyên, tức cảnh giới (đối tượng nhận thức). Tình: thiện, ác, vô ký. Giới: Dục, Sắc, Vô sắc. Địa: 9 địa.

Hữu bộ: thức không hiện hành trong vô tâm vị. Nhưng trước đó nó hiện hành, và là thức ăn. Vì quá khứ thực hữu, cho nên trong vô tâm vị thức vẫn là thức ăn.

Duy thức bác bỏ: quá khứ, vị lai không thực hữu

Hữu bộ: tâm trước thời gian nhập định quá lâu không có tính thức ăn, nhưng tâm gân trước khi nhập định là thể của thức ăn.

Mạng căn và đồng phần trong khi nhập định.

Quan điểm của Thượng tọa bộ và Kinh bộ.

Vì không như hạ giới có đoạn thực để duy trì thân.

Bác bỏ Kinh bộ.

Ngụ ý nạn vấn: Phật không phải là hữu tình, sao vẫn phải dùng thức ăn để tồn tại?

Nhiếp luận thích 10 (Thế Thân, tr. 374b23): thật sự, chư Phật không ăn, nhưng thị hiện như có ăn.

Thân hành, chỉ hơi thở. Tứ thiền trở lên không còn hơi thở (Tỳ-bà-sa 26, 136a21). Ngữ hành, chỉ tầ và tứ. Tâm hành, chỉ thọ và tưởng.

Hữu bộ: thọ là thể của mạng căn. Kinh bộ không thừa nhận mạng căn. Câu-xá 5 (tr. 26a25).

Bác bỏ Hữu bộ: nhập didẹt tận định, tâm và tâm sở hoàn toàn diệt; khi xuất định, chúng sinh khởi trở lại. Xem Tỳ-bà-sa 152 (T27n1545, tr. 774a15) Thuận chính lý 13 (T29n1562, tr. 403c16).

Xcht. 107 trên.

Tỳ-bà-sa (tr.): Diệt định khởi ở Dục và Sắc giới, không khởi ở Vô sắc giới, do đó vẫn còn hơi ấm vốn thuộc sắc pháp.

Thuật ký: thuộc dị thục, cài gì bị đứt không nói lại được, nhe sắc dị thục.

Kinh bộ thừa nhận có chủng tử nhưng không tòn tại bản thức.

Tỳ-bà-sa 38 (tr.. 198a); ibid. 195 (tr. 977b): Các nhà Thí dụ (Kinh bộ) nói các bất tương ưng hành đều không có thực thể.

Xem ch. I tiết 1. B 1.

Xem ch.ii, tiết 2.

Tỳ-bà-sa 152 (tr. 774b): “Thí dụ luận sư, Phân biệt luận giả chấp rằng, trong diệt tận định, tâm vi tế không diệt. Không có hữu tình nào mà không có sắc. Không có định nào mà không có tâm. Nếu định mà không có tâm, bấy giờ mạng căn bị đứt. Như vậy gọi là chết chứ không phải tại định.” Tông luân sớ: Kinh bộ lập căn biên uẩn và nhất vị uẩn. Nhất vị, tức là kể từ vô thủy uẩn này lần lượt tiếp nối vận hành thuần một vị. Đó chính là tế ý thức.

Tỳ-bà-sa 152 (tr. 772c21): Thí luận giả, Phân biệt luân sư nói, vô tưởng đinh không diệt tâm vi tế.

Kinh bộ lập 3 đại địa pháp và 3 tâm hành: tư, thọ, tưởng.

Bác bỏ giả thiết chỉ diệt thọ và tưởng, mà không diệt tư.

Giả thiết biện minh của Kinh bộ.

Thuật ký: Kinh bộ thừa nhận trong vô tưởng định, không chỉ tưởng, mà các tâm hành khác cũng bị diệt.

Từ từ thiền trở lên, thân hành tức hơi thở ra vào không còn. Giả thiết biện minh của Kinh bộ

Tỳ-bà-sa (tr. 127a): tầm, tứ được gọi là ngữ hành. Bởi vì tầm, tứ dẫn khởi ngữ.

Thuật ký: dưới đây là giải thích của Luận chủ.

Thuận chính lý 10 (T29n1562, tr. 384b12): Kinh bộ cho rằng đại địa pháp chỉ có 3: thọ, tưởng, tư. Chỉ 3 pháp này mới đồng thời hoạt động.

Kinh bộ cho rằng tín vv. là các phần vị của tư. Trong diệt tận định, tín vv. vẫn tồn tại.

Giả thiết biện minh của Kinh bộ.

Bác bỏ Kinh bộ biệt phái: trong diệt định, chỉ tồn tại ý thức mà không có các tâm sở; cf. Thành nghiệp luận (T31n1609, tr.784a18). Thuật ký: Căn bản Kinh bộ trước hết chủ trương diệt định là trạng thái vô tâm. Sau đó, từ Kinh bộ, biệt phái chủ trương diệt định vẫn còn tâm. Thứ đến, biệt phái chủ trương trong diệt định vẫn còn các tâm sở. Cuối cùng, Kinh bộ biệt phái chủ trương diệt định không có tâm sở.

Như tầm, tứ là biến hành của ngữ hành. Khi tầm tứ diệt, ngữ hành cũng diệt. Thọ, tưởng không tồn tại, tất nhiên ý cũng không.

Câu-xá 4 (tr.19a12): pháp mà thường xuyên có mặt trong tất cả tâm được gọi là đại địa pháp.

Vì hiện hữu mà không có tâm sở tương ưng.

Thành nghiệp luận (tr.784a27), dẫn Thập vấn kinh.

Hai biệt phái Kinh bộ: 1. tổ hợp ba thành xúc, và 2. tổ hợp ba sinh xúc.

Câu hỏi trong Thành nghiệp luận (tr.784a19).

Thiện định 善定, tức tịnh định, chỉ 4 thiền và 4 vô sắc định.

Lượng Nhân minh, theo Thuật ký: (Tông) Theo quan điểm đó, tâm cầu Niết-bàn tất phải khởi tán tâm. (Nhân) Vì cầu duyên tịch tĩnh. (Dụ) Như tâm trước khi nhập diệt định.

Bốn lọai thiện: 1. Thắng nghĩa: thiện tuyết đối tức Niết-bàn tự tính. 2. Tự tính: thiện do bản chất như vô tham v.v… 3. Tương ưng: tự nó không phải thiện nhưng do tương ưng với thiện mà thành thiện, như các tâm sở. 4. Đẳng khởi: do nguồn gốc như các bất tương ưng hành. Cf. Câu-xá 13 (tr.71a16).

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

(Bản in nguồn chỉ in số chú này, không in lời chú.)

Thứ thứ 7, mạt-na, Skt.: manas. Thức thứ 6, ý thức, Skt.: manas-vijñāna (manovijñāna).

Trì nghiệp thích 持業釋 (karmadhāraya), quy tắc thành lập phức hợp từ Phạn ngữ (samāsa), trong đó hai phần tử đồng cách, theo đó, từ mano-vijñāna: ý thức, được diễn thành “thức là ý”. Nghĩa là, ý và thức là một thực thể, như nói nīlotapala (nīla utpala), hoa sen xanh, trong đó sen và xanh la một thực thể bất phân. (Pāṇini, 1.2. 42:tatpurṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmandhārayaḥ: một tatpuruṣa mà các thành phần của nó cũng chỉ một sự).

Y chủ thích 依主 (tatpuruṣa), quy tắc lập thành phức hợp từ Phạn ngữ, trong đó phần tử trước liên hệ với phần tử sau bằng một trong các biến cách, thường là sở thuộc cách. Như nói, Indradhanau: cây cung của Indra; grāmavāsa: nhà ở trong lāng. Theo đây, từ mano-vijñāna được diễn thành thức của ý, hay Thuật ký: chủ đây chỉ biến cách thứ 7, sở y. Thí dụ: nhãn thức, nghĩa là thức y nơi nhãn.

Du-già 63 (tr. 651b19): Các thức đều có tên chung là tâm-ý-thức. Nhưng căn cứ theo tính ưu thắng, thức a-lại-da được gọi là tâm (citta), vì nó tích lũy (cinoti, ācinoti, upacinoti) chủng tử của tất cả pháp. .. Mạt-na được gọi là ý (manas), vì trong tất cả thời gian, nó chấp (manyate, abhimanyate) ngã, ngã sở… Các riêng biệt.”

Du-già 51 (tr. 580b15): “Do có mạt-na làm y chỉ mà ý thức hoạt động. Cũng như năm thức thân do y chỉ năm căn mà hoạt động. Không thể nói ý thức không có ý căn.”

Giải thích tụng văn: y bĩ chuyển 依彼轉. Triṃśa, k. 5b: tad āśritya pravartate. Sthiramati (Bhāṣya): tad-vāsanāśrayo hy ālayavijñānam atas tad āśritya pravartate saṃtānenotpadyata ity arthaḥ, sở y của tập khí của nó là thức a-lại-da; do y chỉ trên đó mà nó vận hành, nghĩa là nó sinh khởi liên tục tiếp nối.

Du-già 51 (tr. 580b14): Do có a-lại-da mà có mạt-na.

Thuật ký: giải thích của Nan-đà và Thắng Tử.

Hiện thức 現識, tức hiện hành thức; phân biệt với hiện thức (khyāti-vijñā) được trong Lăng già, T 672 tr. 593b14; T 673. Cf. Laṅkā. N 37: dvividhaṃ mahāmate vijñānaṃ saṃkṣepeṇa aṣṭalakṣaṇoktaṃ khyātivijñānaṃ vastuprativikalpavijñānaṃ ca, thức được nói có tám tướng, tổng lược có hai loại: hiện thức và phân biệt sự thức.

Câu hữu y 俱有依, xem Tiết 2.2.

Chuyển 轉, thích từ trong tụng văn. Skt. pravartate, chuyện động, vận chuyển, tiến hành, vận hành. Thuật ký: “Lưu, nghĩa là tương tục. Chuyển, nghĩa là hiện khởi.” Sthiramati: pravartate saṃtānenopadyata ity arthaḥ, nó chuyển, có nghĩa là nó xuất hiện một cách liên tục tiếp nối.

Nhân duyên y 因緣依 (Skt. hetupratyaya-aśraya), sở y nhân duyên, một trong bốn duyên. Cũng gọi là chủng tử y (Skt. bīja-āśraya), điểm sở y là chủng tử.

Tăng thượng duyên y 增上緣依 (Skt. adhipatipratyaya-āśraya), sở y là tăng thượng duyên. Cũng gọi là câu hữu y (Skt. sahabhū-āśraya), y chỉ trên sự kiện (nhân quả) đông thời hiện hữu.

Đẳng vô gián duyên y 等無間緣依 (Skt. samanantarapratyaya-āśraya), sở y là đẳng vô gián duyên. Tức khai đạo y Skt. krānta-āśraya), điểm sở y là cái mở đường. Sự biết mất của cái đi trước là điều kiện mở đường cho cái đi sau xuất hiện. Thuật ký (tr. 379a7): “Tiêng Phạn kiết-lan-đa 羯爛多(Skt. krānta, cái được tiếp diễn), có thể dịch là thứ đệ duyên. Nghịch thứ đệ thì nói là a-nô-kiết-lan-đa 阿奴羯爛多 (Skt. anukrānta, đi theo, thuận tự). A-nô (Skt. anu: tiếp theo), nghĩa là nghịch (Khuy Cơ có thể nhầm); kiết-lan-đa là thứ đệ. Cần phải theo thứ tự là bát-lặc-để-kiết-lan-đa 缽剌底羯爛多 (Skt. pratikrānta: đi ngược trở lại, đi ngược về phía). Bát-lặc-để (Skt. prati: đối nghịch) có nghĩa là thuận (Khuy Cơ có thể nhầm). Nhưng vì duyên này đã có tên là tam-ma-nan-trở-ra 三摩難咀囉 (Skt. samanantara), cho nên nói là đẳng vô gián duyên.”

Xu yếu (tr. 637c04): “Tại sao trong 4 duyên, chỉ có 3 duyên được gọi là sở y? Thể của sở duyên duyên không được gọi là sở y. Cái trổi vượt, và thế lực gần, mới làm sở y. Sở duyên duyên là điều kiện xa.”

Hữu sở y 有所依 (Skt. sāśraya, āśrayin). Du-già 55 (tr. 602a20): “các tâm, tâm sở pháp có bao nhiêu tên gọi khác nhau? Có rất nhiều…Vì sao chúng có tên là hữu sở y (āśrayin)? Do một chủng lọai dựa vào các sở y mà chuyển biến thành sai biệt. Tuy không có pháp hữu vi nào là không cần y chỉ, nhưng đó không phải là ý nghĩa y chỉ được nói ở đây, mà là chuẩn theo cái hằng làm sở y mà gọi tên.”

Nan-đà và Thắng Tử.

Tập luận 2 (T 1605, tr. 668b29): vô chủng dĩ sinh 無種已生; giải thích: đó là uẩn tối hậu của A-la-hán khi nhập vô dư Niết-bàn (Samuccaya, p. 22,2: abījotpannam: caramāḥ skandhāḥ). Thuật ký: “Bấy giờ chủng tử đã vào quá khứ. Quả tương lai không sinh. Chủng hiện tại đã diệt. Chỉ có uẩn hiện hành.” Du-già 56 (tr. 609b20): “Con mắt tối hậu của A-la-hán; có căn nhưng không có giới (chủng tử).”

Hộ Pháp.

Chỉ điểm sai lầm trong tỷ lượng của Nan-đà.

Du-già 5 (tr. 302b8). Xem phần trên, ch.ii tiết 2, sáu nghĩa của chủng tử.

Nhiếp luận bản 1 (T 1594 tr. 134c15); Nhiếp luận Thế Thân thích 2 (T 1597 tr. 328b08): Nhiếp luận Vô Tính thích 2 (T 1598 tr. 388a17).

Thuật ký: Đó là nhân quả dị thời theo dẫn chứng của Kinh bộ. Nhưng không phải là chính lý.

Thuật ký: Theo đây, không có riêng tịnh sắc của đại chủng sở tạo làm nhãn căn vv., vì thể của căn chính là chủng tử.

Tụng 8, T31n1590, tr. 75b17. Cf. Viṃśatikā, k. 9: yataḥ svabījād vijñaptir yad ābhāsā pravartate/ dvividhāyatanatvena te tasyā munir abravīt// Khuy Cơ (Thuật ký, tr. 380c28) nói, Huyền Trang dịch là” Và cho rằng bản dịch cổ dịch sai thành “Phật nói đây là hai. “mười sắc xứ.” Khuy Cơ không đọc bản Phạn nên phê bình không đúng.

Quán sở duyên, tụng 8, T 1624, tr. 888c29. Skt. indriyaṁ svakāryāt śaktirūpamevānumīyate na tu bhautikam| sā cāviruddhā vijñapteḥ śaktistu vijñāne vāstu| anirdeśye svasya rūpe vāstu kāryotpattau na viśeṣaḥ| evaṁ viṣayarūpakam| pravartete'nādikālaṁ śaktiścānyonyahetuke| 8

Thuật ký: “Hiện thức được gọi là sắc thức. Hoặc kiến phần biến tợ sắc nên nói là sắc-thức. Hoặc tướng phần không lìa thức nên nói là sắc thức. Hoặc tướng phần là sắc, kiến phần là thức. Cả hai đồng một chủng tử, nên nó là chủng tử sắc-thức.”

Thuật ký: nhân 因 ở đây là nhân do, không phải là nhân duyên.

Năng huân, tác nhân huân tập, đây chỉ cho sắc-thức nói trên.

Từ đây trở xuông, 9 nạn vấn cho quan điểm 5 sắc căn là chủng tử của thức.

Du-già 51 (tr. 581b20): Kinh nêu thí dụ đống ác-xoa (hạt akṣa), vì trong thức a-lại-da có nhiều giới loại khác nhau. Ibid. 56 (tr. 609c23): Thế nào là chủng giới? Mười tám giới có tướng, tính dị biệt đối với nhau.

Du-già 3 (tr. 292a04): “Tăng thượng duyên, trừ chủng tử, các sở y khác như con mắt đối với nhãn thức.”

Hai quan năng này, đủ cải hai căn trong Dục và Sắc giới; nhưng thức của chúng không có trong Sắc giới. Cf. Tạp tập 4 (tr. 710a29); Du-già 56 (tr. 609c16).

Hai giới hệ: Dục và Sắc, gồm 11: 5 căn, 3 cảnh (sắc, thanh, xúc), 3 thức (mắt, tai, thân). 7 giới còn lại không tồn tại trong hai giới hệ này. Năm địa: 1 Dục giới, và 4 Sắc giới.

Nhiếp luận bản 1 (tr. 133c13): 5 thức cùng tinh chất (đồng pháp dụ) với y thức; chúng có câu hữu y là các căn. Ý thưc cũng có câu hữu y là ý căn.

Du-già 1 (tr. 279a26): “Thức con mắt,…, có câu hữu là là nhãn căn, đẳng vô gián y là ý; chủng tử y là tất cả chủng tử của nó.”

Tập luận 1 (tr. 663b11): “Tính chất của nhãn giới là gì? Mắt đã từng nhận thức sắc, và chủng tử của nó được tích lũy thành dị thục trong a-lại-da.”

Từ đây trở xuống, nêu 10 điểm sai lầm đối với quan điểm biện minh năm sắc căn là chủng tử của nghiệp.

Sắc do bởi nghiệp y trên thân có thể có chấp thọ. Sắc do bởi nghiệp y trên thanh (ngữ nghiệp) và ý sẽ không phải là hữu chấp thọ.

Thân và ngữ nghiệp thụộc sắc uẩn. Ý nghiệp thuộc hành uẩn.

Ý nghiệp thuộc pháp xứ.

Như nạn vấn (4). Căn mũi và lưỡi hiện hữu trong cả Dục và Sắc giới. Xem cht. 33 trên.

Như nạn vấn (4). Ba căn tai, mũi, thân, cùng với thức của chúng, thông cả Dục và Sắc giới. Xem cht. 34 trên.

Nạn vấn (8). Xem cht. 36 trên.

Thuật ký: Bác bỏ Kinh bộ, tuy chủ trương có chủng tử.

Thuyết thứ nhất trên, thứ bảy không có câu hữu y.

Du-già 63 (tr. 651b15): Thức có 2 loại, a-lại-da và chuyển thức, Chuyển thức có 7. Hiển dương 17 (tr. 566c04): “Hoặc có khi trong a-lại-da cùng khởi với 7 chuyển thức.”

Du-già 51 (tr. 580b14).

Lưu ý trên lý luận dây chuyền của Du-già để chứng minh y hiện thức chứ không phải y chủng tử.

Du-già 3 (tr. 292a5): “Trừ chủng tử, các sở y khác là tăng thượng duyên. Như nhãn và các pháp trợ bạn đối với nhãn thức.

Chủng tử làm nhân duyên y cho hiện hành. Hiện hành làm câu hữu hữu y cho chủng tử.”

Thuật ký: Hiện hành có hai thứ: thức dị thục và thức năng huân.

Năng huân là hiện hành thứ sáu và bảy làm sở y cho chủng tử tân huân sản sinh và chủng tử ban hữu tăng trưởng. Dị thục làm sở y cho nó an trụ.

Hữu sắc giới: chỉ Dục và Sắc giới.

Thuật ký: Dẫn chứng Lăng-già. Các bản Lăng-già Hán dịch không có đoạn tương đương. Tập thành biên 20 (tr. 432a) dẫn Lăng-già 9 (bản 10 quyên; Cf. T 671, tr. 569a11). Không có văn dẫn chính xác, chỉ có đại ý tương đồng. Cf. Lăng già 6 (bản 7 quyển), T 672, tr. 627c6.

Du-già 51 (tr. 579b02).

Chỉ chủng tử tân huân.

Sinh, chỉ chủng tử tân huân. Trụ (tồn tại), chỉ chủng tử bản hữu.

Quyết định: cái mà không thể vắng mặt khi bất cứ pháp nào sinh khởi.

Hữu cảnh: tư cách làm chủ thể tiếp thu đối tượng.

Vi chủ.

Du-già 55 (tr. 602a20). Xem cht. 16 trên.

Đồng cảnh: 5 thức cùng chung đối tượng với 5 căn.

Do thức thứ sáu làm sở y (phân biệt y), năm thức có khả năng phân biệt đối tượng.

Thứ thứ bảy là nhiễm tịnh y của 5 thức, do bởi đó mà thành nhiễm hay tịnh.

Thức thứ tám làm căn bản y cho 5 thức.

Bất cộng: chỉ làm sở y cho năm thức, chứ không cho các thức khác.

Hữu sở y. Du-già 51 (tr. 580b14), xem cht. 48 trên. ibid. (tr. 651c03).

Nhập Lăng-già 9 (T 671 tr. 571c12). Cf. Laṅkā (x. k 269; N. 301): ālāyaṃ hi samāśritya mano vai saṃpravartate/ cittaṃ manaś ca saṃśritya vijñānaṃ saṃpravartate. Mạt-na y chỉ a-lại-da mà tiến hành hoạt động. Thức y chỉ tâm và ý mà tiến hành hoạt động

Du-già 63 (tr. 651b15).

Nhiếp luận Thế Thân thích 3 (tr. 332a7): “Ý thức này bị nhiễm ô bởi phiền não, lấy ý là sở y chỉ, duyên vào đối tượng sinh hữu.” Nhiếp luận Vô Tính thích 3 (tr. tr. 392c27): “Hoặc có thuyết nói, tâm hằng tương ưng với bốn phiền não, gọi là nhiễm ô y.”

Ba trạng thái không a-lại-da: diệt tận định, vô học vị, Thánh đạo hiện tiền.

Du-già 51 (tr. 582a8): “Hoặc thành tựu các chuyển thức nhưng không thành tựu a-lại-da, đó là A-la-hán, Độc giác, Bất thối Bồ tát và Như lai, an trụ trong trạng thái hữu tâm.” Hiển dương 17 (tr. 567c27).

Tồn tại trong Dục giới và Sắc giới.

Thiếu một trong bốn tính chất để làm sở y được nói ở trên.

Nghĩa là, tâm sở của một trong năm thức thì có 5 sở y. Tâm sở của thức thứ tám thì có 2 sở y; vv.

Thuật ký nói là “Nghĩa của Trưởng đồ 長徒 (đệ tử trưởng?) của Nan-đà”; đoạn sau, gọi là Thường đồ 常徒 (tr.389b4). Tập thành biên 21 (tr. 437c) giải thích là “thường đồ đại cương chi nghĩa.”

Ibid. (tr. 291b11): “Nhãn thức. vv., vận chuyển tùy theo ý thức.”

Du-già 3 (tr. 291b01): “Không có trường hợp năm thức thân sinh khởi tiếp nối nhau trong 2 sát na, cũng không lần lượt sản sinh lẫn nhau. Trong một sát-na sau khi năm thức sinh khởi, tức thì trực tiếp ý thức sinh.”

Thứ thứ sáu lấy sáu thức của sát na trước làm khai đạo. Ibid. , xem cht. 74 trên.

Ngũ thức tam vị, ba trạng thái của 5 thức: chưa tự tại, ngẫu nhiên (suất nhĩ) bắt gặp đối tượng, bắt gặp đối tượng không đặc biệt.

Từ Bồ tát bát địa trở lên, năm thức vận hành tự nhiên.

Trong quá trinh hoạt động với đối tượng ngẫu nhiên; xem cht. 80 dưới.

Du-già 1 (tr. 280a22): “Nhãn thức sinh khởi do 3 tâm lần lượt: suất nhĩ (ngẫu phát bởi nhãn thức), tâm cầu ( bởi ý thức), quyết định.. . Tiếp theo sau tâm nhiễm tịnh và đẳng lưu nhãn thức.”

Hý vong thiên 戲忘天. Du-già 5 (tr. 300c19): “Trong Dục giới thiên, có một hạng chư thiên gọi là Du hý vong niệm 遊戲忘念. Thiên chúng này do đam mê du hý, tồn tại liên tục quá lâu, nên đánh mất ký ức.” Skt. Krīḍāpramoṣaka. Pali: khiḍḍāpadosikā, D.i. 19.

Du-già 52 (tr. 584b28).

An Huệ: trong diệt tận định, mạt-na không tồn tại.

Thuật ký: Nhiếp luận nói dị thục tâm y nhiễm ô ý. Vô Tính 3 (tr. 392c22) giải nhiễm ô ý tức thứ sáu; Thế Thân 3 (tr. 332a08) giải, thứ bảy. Đây chỉ trường hợp thọ sinh của chúng sinh và hàng Bồ tát hữu học.

Chỉ trường hợp thọ sinh cỉa Bồ tát hàng thập địa hoặc từ bát địa trở lên.

Hữu duyên pháp, loại trừ sắc, bất tương hành, vô vi.

Làm chủ, loại trừ tất cả tâm sở.

Đẳng vô gián duyên, loại trừ tha thức và dị lọai.

Du-già 51 (tr. 581a04): A-lại-da cùng xuất hiện với các chuyển thức trong cùng một thân và trong cùng một thời. Như trong một dòng thác có nhiều con sóng cùng lúc xuất hiện.

Thuật ký: Cái đó xuất hiện ở một nơi không làm trở ngại lối đi của cái này ở đây, thì không thể gọi nó là cái khai đạo. Cho nên, thức khác không thể làm khai đạo cho thức này.

Tỳ-bà-sa 10 (tr. 47b23): “Không một bổ-đặc-già-la nào mà hai tâm cùng xuất hiện không trước không sau.”

Câu-xá 7 (tr. 36b23): sắc pháp không làm điều kiện đẳng vô gián; vì những gì sinh từ điều kiện vô gián thì không tạp lọan, trong khi sắc pháp hiện tiền tạp loạn, như từ một đồng trấu đốt cháy thành một nhúm tro, hay từ một hạt giống nhỏ sinh cây lớn nhiều trái…

Nhiếp luận bản 1 (tr. 137a14): “Hoặc có chủ trương (Kịnh bộ) rằng sắc và tâm sinh khởi không gián cách; (sắc) đó là chủng tử của các pháp… Nếu vậy, tâm tối hậu của A-la-hán bất thành, trừ phi thừa nhận nó (sắc) đó là đẳng vô gián duyên.”

Xem dẫn chứng, cht. 93 trên. Xem giải thích Nhiếp luận Thế Thân thích 3 (tr. 336a19), Nhiếp luận Vô Tính thích 3 (tr. 396c5): vì sắc tâm không phải là chủng tử, nên sắc tâm sát na trước không làm nhân duyên cho sát na sau khi vị A-la-hán đang nhập niết-bàn, mà chỉ có thể làm đẳng vô gián duyên.

Tiếp từ “đẳng”, tức tiếp đầu từ sam- (trong từ sam-anantara, đẳng vô gián), được đồng nhất với sama-: bằng nhau, tương tợ; đồng đẳng.

Quan hệ tâm và tâm sở thì như vậy, nhưng quan hệ giữa các thức thì không như vậy.

Thức thứ bảy được chuyển y ở Kiến đạo. Thứ tám chuyển y ở Kim cang đạo.

Tạp tập 5 (tr. 714a12): “Đẳng vô gián duyên, nghĩa là không có sự gián cách giữa hai cái…Bất tất không có sự gián cách giữa hai sát-na. Tuy cách nhau nhiều sát-na nhưng giữa hai tâm không có dị loại.”

Du-già 52 (tr. 584b28): “Nếu các tâm, tâm sở này không gián cách các tâm tâm sở tiếp theo sinh khởi, đó là đẳng vô gián duyên. Nếu sáu thức này làm điều kiện đẳng vô gián cho sáu thức kia, căn cứ theo đó gọi thức này là ý căn.” ibid. 85 (tr. 775c09): “Đẳng vô gián duyên: sáu thức đầu cũng các pháp tương ưng ngay sau khi diệt không gián cách làm điều kiện cho sáu thức và các pháp tương ưng tiếp theo sinh khởi không gián cách.” Hiển dương 18 (tr. 570c28): “Đẳng vô gián duyên: từ thức này mà trực tiếp không gián cách các thức khác quyết dịnh sinh khởi.”

Tụng văn, Hán: y bĩ chuyển 依彼轉. Skt. tad āśritya pravartate.

Hán: duyên bĩ 緣彼. Skt. tad ālambanaṃ.

Du-già 51 (tr. 580b): “Do có a-lại-da nên có mạt-na … Do mạt-na này, trong trạng thái vô tâm hay hữu tâm, luôn luôn cùng vận hành với a-lại-da, duyên vào a-lại-da làm cảnh giới.” Hiển dương 1 (tr. 480c23): “Ý, được sản sinh từ chủng tử trong thức a-lại-da, rồi trở lại lấy thức đối làm đối tượng sở duyên.” Tạp tập 2 (tr. 702a06): “Ý, trong tất cả thời, duyên vào thức a-lại-da. Bản chất của nó là tư duy (tư độ).”

Du-già 63 (tr. 651b22): “Mạt-na, tức ý, trong tất cả mọi thời, hằng chấp ngã, ngã sở, ngã mạn.”

Trả lời giả thiêt chất vấn: “Luận nói duyên tâm thể, không nói duyên tâm sở.”

Nói “duy thức”, trong đó bao gồm cả tâm sở tương ưng với thức.

Thuyết của An Huệ, cf. Sthiramati (Bhāṣya): tad ālambanam iti, ālayavijñānālambanam eva satkāyadṛṣṭyādibhiḥ saṃprayogād ahaṃ mamety ālayavijñānālambanatvāt. Duyên vào thức kia, tức duyên vào thức a-lại-da, do tương ưng với hữu thân kiến mà có cái tôi và cái của tôi lấy thức a-lại-da làm đối tượng.

Luận nói: duyên thức a-lại-da, chứ không nói duyên cảnh của thức đó. Tức duyên thức uẩn.

Sự thực, mạt-na hoạt động hướng nội.

Ý thức cùng có đối tượng chung với năm thức; mạt-na thì không.

Vô sắc không tồn tại sắc uẩn nên không có đối tượng cho ngã sở.

Bác bỏ thuyết An Huệ nói nạt-na duyên chủng tử.

Du-già 88 (tr. 799c26): “Không y vào câu sinh (bẩm sinh) mà y vào phân biệt lập thành 20 phạm trù tát-ca-da kiến (hữu thân kiến).” Y trên 5 uẩn, bao gồm tâm và tâm sở, diễn thành 20 phạm trù ngã và ngã sở. Dẫn chứng biện minh mạt-na không tương ưng ngã sở chấp.

Duyên hiện hành của tàng thức; loại trừ tướng phần, chủng tử và các tâm sở.

Vì ngã có nghĩa là chủ tể.

Tự ngã (thức thứ bảy) như là chủ thể của cái tôi thường nghiệm (thức thứ sáu).

Du-già, Hiện dương, Tạp tập. Xem các dẫn chứng đã dẫn trên.

Xem cht. 101 Tiết 2 trên.

Mười bình đẳng tính, Phật địa kinh (tr. 721c27); Phật địa luận 5 (tr. 313b28): quả tu tập của mười địa; mỗi địa chứng đắc một bình đẳng tính.

Chưa khi vào hàng thập địa.

Thị hiện tha thọ dụng thân (báo thân) để giáo hóa.

Ý thức thứ sáu lấy ý vô gián diệt ngay sát-na trước làm đối tượng.

Giải thích câu tụng: tư lương vi tính tướng 思量為性相. Skt. mananātmakam: tự thể của nó là cái tư duy.

Triṃśa. kleśaiś caturbhiḥ sahitaṃ nivāvyākṛtaiḥ sadā.

Thích từ “câu” 俱 trong tụng văn. Skt. sahita: được kết hợp. Sthiramati: sahitam iti saṃprayuktam. được kết hợp tức là được buộc chung (tương ưng).

Triṃśa: ātmadṛṣṭyātmamohātmamanātmasnehasaṃjñitaih//6/

Giải thích từ “tính” 并 trong tụng văn. Skt. saṃjñita: được biết.

Cf. Du-già 55 (tr. 603a23): “Các phiền não tương ưng với nhau như thế nào? Vô minh tương ưng với tất cả. Nghi hoàn toàn không tương ưng. Tham và sân không tương ưng với nhau.” Tạp tập 6 (tr. 723a15): “Tham không tương ưng với sân. Nghi cũng vậy.… Còn lại, đều tương ưng với nhau.”

Thuật ký: Hữu bộ không thừa nhận chúng có tương ưng với nhau.

Có năm kiến: thân kiến (satkāyadṛṣṭi), biên kiến (antagrāhadṛṣṭi), tà kiến (mithyādṛṣṭi), kiến thủ kiến (dṛṣṭiparāmārśa), giới thủ kiến (śīlaparāmarśa). Xem phần sau, chương về sáu thức.

Hai thủ: kiến thủ (cố chấp quan quan điểm), giới cấm thủ (cố chấp giới hành).

Câu sinh và phân biệt, xem chương về a-lại-da trên.

Thuật ký: ngã sở khong thuộc ngã kiến mà thuộc tát-ca-da kiến. Vì ngã kiến chỉ cục bộ.

Ngã kiến thông cả nội ngoại duyên, nhưng ngã kiến tương ưng với thức thứ bảy chỉ có nội duyên.

Tạp tập 6 (tr. 723a24): nghi không tương ưng tham, mạn, kiến. Xem cht. 131 trên.

Ibid., kiến không tương ưng với sân, nghi.

Du-già 55 (tr. 603a25)” “Hoặc ái nhiễm (tham) cùng mạn, kiến tương ưng. Vì khi ái nhiễm, khiến cho tâm bốc cao, hoặc suy cầu.” Nhưng Du-già 58 (tr. 623a05): “Tham khiến cho tâm thấp hèn. Mạn khiến cho tâm bốc cao. Cho nên, tham và mạn lại trái nghịch nhau.”

Thuật ký: Duy-già 55 (chính xác là 58) nói theo nghĩa phân biệt, chỉ thuộc kiến đọan; trong tu đạo, phân biệt sinh không tương tục. Do phân biệt nên tham thì hạ mà mạn thì bốc; chúng không tương ưng. Du-già 58 (chính xác là 55) nói theo câu sinh, vi tế và tương tục, nên chúng có thể tương ưng nhau. Khuy Cơ ghi nhầm số quyển.

Giải thích tụng văn, Hán: cập dư xúc đẳng câu 及餘觸等俱. Triṃśa: anyaiḥ sparśaiḥ.

Thích từ dư 餘 trong tụng văn Hán. Triṃśa: anyaiḥ: cùng với những cái khác.

Thích từ cập 及 trong tụng văn Hán. Phạn bản không có từ này, nhưng các từ được biến cách số ba: cụ cách, hàm nghĩa “cùng với.”

Trạng thái tồn tại, bao hàm ý niệm thời phần. Skt. avasthā.

Ý nghĩa của các tâm sở trên sẽ được giải thích đầy đủ trong chương nói về các tâm sở tương ưng với sáu thức.

Tập luận 4 (tr. 676b22).

Hán: kham nhậm tinh 堪任性. Tạp tập 1 (tr. tr. 699a27): “Hôn trầm, thuộc ngu si phần, bản chất của nó là tính không kham nhậm (thiếu năng động) của tâm. Tác dụng của nó trở ngại tỳ-bát-xa-na (vipaśyanā).” Xem giải thích phần sau, về sáu thức.

Tập tập 1, dẫn trên cht. 141: ... Trạo cử, thuộc tham dục phần, bản chất không tịch tĩnh. Bất tín, ngu si phần, bản chất không nhẫn khả. Giải đãi, thuộc ngu si phần, bản chất không hăng hái. Phóng dật, bản chất không phòng hộ.

Hán: tham phần 貪分. Tạp tập, ibid. Xem cht. 147 trên.

Miên, tức thụy miên (Tạp tập 1, tr. 699c6). Hối, tức ố tác nói trên (Tạp tập 1, tr. 699c16).

Tùy phiền não có 20, theo Bách pháp. Du-già : hoặc 22, 24, 26. Xem giải thích phần sau, chương sáu thức.

20 tùy phiền não: phẫn, hận, phú, não, tật, xan, cuống, siểm, hại, kiêu, vô tàm, vô quý, trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng dật, thất niệm, tán lọan, bất chính tri. Trong đó, cắn cứ không thông thố tế lọai 10 thứ đầu (hành tướng thô). Căn cứ không thông hai tính, loại vô tàm, vô quý. Cắn cứ không thông chướng định-huệ, loại trạo cử và hôn trầm. Còn lại 6, thông cho các trạng thái.

22 tùy phiền não: 20 đã kể trên, xem cht. 152. Thêm: tà dục, tà thắng giải. Trong số này, loại trừ thông thô tế, và thông 2 tính, không kể thông chướng định-huệ, như nói trên (xem cht. 152), còn lại 10.

Huệ thông cả ba tính; ngã kiến duy chỉ nhiễm ô

Du-già 55 (tr. 604a26).

Du-già 58 (tr. 622b27).

Giải thích tà dục.

Giải thích tà thắng giải.

Giải thích của Hộ Pháp.

Bác bỏ giải thích thứ ba (c), mười phổ biến.

Bác giải thích thích thứ nhất (a) chỉ có 6 phổ biến.

Thuật ký: nghi diệt đế, đối tượng chưa từng kinh nghiệm.

Bác bỏ giải thích thứ hai.

Những khác biệt được thấy từ Tạp tập, Du-già 55 và 58. Tập thành biên 22 (tr. 466a): ba đoạn văn căn cứ cho thuyết 5 phổ biên, 6 phổ biến và 10 phổ biến.

Hữu nghĩa 有義, Thuật ký: không nhất thiết chỉ cho thuyết của ai, mà chỉ nêu giả thuyết để giải thích.

Du-già 11 (tr. 331a21): “Sơ tĩnh lự xuất ly ưu căn; tĩnh lự thứ hai xuất ly khổ căn; tĩnh lự thứ ba xuất ly hỷ căn; tĩnh lự thứ tư xuất ly lạc căn.”

Đây chỉ A-lại-da.

Nghiệp thiện chỉ Dục giới; các hỷ địa chỉ sơ và nhị thiền.

Chỉ Tam thập tụng.

Có 9 địa (bhūmi).

Giải thích câu tụng: tùy sở sinh sở hệ 隨所生所繫. Skt. yatrajas tanmayair.: tái sinh vào chỗ (giới địa) nào, (nó tương ưng) với những gì được tác thành trong (giới địa) đó.

Hán: bĩ sở hệ 彼所繫. Skt. tanmaya: được tác thành bằng cái đó. Sthiramati; yatra dhātau bhūmau vā jātas taddhātukaiḥ tadbhūmikair eva ca sampraỵujuyate, tái sinh vào giới (ba giới) hay địa (chín địa) nào, nó tương ưng với những cái thuộc về giới đó, địa đó.

Skt. arhto na tat/ na nirodhasamāpattau mārge lokkottare na ca//

Diệt tận định mà một vị A-na-hàm thuộc bậc hữu học chứng đắc. Sthiramati: ākiṃcanyāyatana-vītarāgasyāpy anāgāmino nirodhasamāpattilābhino mārgabalena nirodhasamāpatter labhyatvān mārgavan nirodhasamāpattyavasthāyām api niruddhyate, đối với vị A-na-hàm đã ly tham trong Vô sở hữu xứ (đoạn trừ tu hoặc địa thứ tám), chứng đắc diệt tận định; do bởi diệt tận định này chứng đắc nhờ lực của Thánh đạo, cho nên, cũng như Thánh đạo, trong diệt tận định của A-na-hàm thức này cũng bị diệt.” Sau khi vị này xuất diệt tận định, mạt-na tái hiện hành từ thức a-lại-da.

Xuất thế đạo (lokottaramārga), cũng gọi là vô lậu đạo. Tì-bà-sa 66 (tr.340c18): Sơ quả và A-la-hán quả đạt được bằng vô lậu đạo. Hai quả trung gian đạt được bằng cả hữu lậu đạo và vô lậu đạo. Do quán 16 hành tướng của bốn Thánh đế mà đạt được, gọi là vô lậu đạo. Xem thêm cht. tiếp theo.

Hữu lậu đạo (sāsravamārga), Câu-xá 24 (tr. 127b4): “Các Thánh giả hữu học bằng hữu lậu đạo thoát ly các phẩm tu hoặc của tám địa dưới (trừ Hữu đỉnh).” Tì-bà-sa 124 (tr. 819c21): “Trong hữu lậu đạo, quán sát 6 hành, nhàm chán hạ địa (với ba hành: thô, khổ, chướng) và ưa thích thượng địa (với ba hành: tĩnh, diệu, ly).” Hữu lậu đạo cũng được gọi là thế gian đạo; do có sự ưa (thượng giới) và ghét (hạ giới) nên thuộc hữu lậu.

Sthiramati: laukike tu kliṣṭaṃ manaḥ pravartata eva/ nairātmadarśanasyātmadarśanapratipakṣatvān na lokottaramārge pravartitum utsahete, nhiễm ô ý chỉ hoạt động trong thế gian đạo. Do vô ngã kiến có đối trị phần là ngã kiến, nên nó không thể hiện hành trong xuất thế đạo.

Hậu đắc trí (pṛṣṭhalabdha-jñāna), xem đoạn sau, Thành duy thức quyển 10 (tr. 56c10): “Duyên chân như cho nên vô phân biệt. Duyên các đối tượng khác thuộc hậu đắc trí.”

Hạ hạ, thấp nhất trong 9 cấp tu hoặc thuộc Hữu đỉnh.

Chỉ mạt-na ô nhiễm hay nhiễm ô ý.

Thuật ký: quan điểm của An Huệ, thể của mạt-na không tồn tại trong cả ba trạng thái. Suy rộng, khi thành Phật, hoàn toàn không có thức mạt-na.

Tam vị: diệt định, Thánh đạo và vô học.

Thuật ký dẫn Hiển dương 1 (tr. 480c24): y cứ theo đây An Huệ cho rằng mạt-na không có pháp chấp.

Thuật ký dẫn Nhiếp luận bản 1 (tr. 133c7): y cứ theo đây An Huệ cho rằng không có thức thứ bảy và chấp pháp.

Thuật ký: quan diểm của Hộ Pháp, trong ba trạng thái, thể của mạt-na tồn tại nhưng không tồn tại ô nhiễm.

Thuật ký: Giải thoát kinh; không tìm thấy xyất xứ. Dẫn bởi Du-già 63, tr. 651c1: “Như Thế Tôn nói, xuất thế mạt-na được kiến lập như thế nào? Đáp: Giả danh thi thiết.”

Du-già 51 (tr. 580c1).

Hiển dương 1 (tr. 480c24)

Tương ưng với ngã mạn, các thứ ô nhiễm.

Tương ưng với các tâm sở phi nhiễm.

Thuật ký dẫn Du-già 63; thuật đại ý, không có minh văn.

Nhiếp luận thích 9 (T 1597, tr. 369c26); Trang nghiêm 3 (tr. 607a20).

Thuật ký, dẫn Phật địa kinh (T 680 tr. 721a12, 721c27); thuật đại ý, không dẫn minh văn.

Bổ-đặc-già-la vô ngã (pudgala-nairātmya).

Tâm sở huệ trong năm biệt cảnh; xem Ch. ii, tiết iv.3, các tâm sở không tương với a-lại-da.

Du-già 51 (tr. 580b16); Nhiếp luận bản 1 (tr. 133c12).

Năm đồng pháp (đồng phẩm; sādharmya/ sapakṣa): dẫn năm thức làm đồng pháp dụ.

Biện minh cho luận thức được lập trong Du-già 51 và Nhiếp luận bản 1 dẫn trên.

Bổ-đặc-già-la ngã kiến.

Pháp không trí, chí trí vô phân biệt khi nhập pháp không quán. Quả được dẫn khởi bởi trí này gọi là pháp không trí quả.

Đẳng 等; Thuật ký: duyên vào tịnh thức thứ tám vô cấu, cũng tất cả hữu vi và chân như, nên nói là đẳng.

Khi Bồ tát khởi sinh không quán (trí), pháp chấp vẫn hiện khởi. Nói cách khác, ở đây, khi Bồ tàt không khởi pháp không trí, khi ấy pháp chấp hiện hành nhưng nó không chướng ngại sinh không trí.

Giải thâm mật (T 676 tr. 707c18).

Nếu không phải thế, Kinh tất đã nói phiền não chướng và sở tri chướng cả hai đều tồn tại, chứ không chỉ duy sở tri chướng.

Dị thục sinh là một trong bốn vô ký: dị thục sinh, oai nghi lộ, công xảo xứ và biến hóa tâm.

Cf. Phật địa luận (T 1530, tr. 323c22).

Cf. Nhập Lăng-già 9 (Bồ-đề-lưu-chi), T 671 tr. 567c14; Nhập Lăng-già 7 (Thật-xoa-nan-đà), T 672 tr. 632b26. Laṅkā, N. 278: cittam ālayavijñānaṃ mano yan manyanātmakam/ gṛhṇāti viṣayān yena vijñānaṃ hi tad ucyate//

Xem Ch.ii, Tiết viii. A.i.2.

Chưa tìm thấy xuất xứ.

Cf. Nhiếp luận bản (T 1594 tr. 133c12).

Chân thật: chân thật nghĩa (bhūtārtha), chỉ cảnh giới chân thật hay chân như. Cf. Duyên khởi sơ thắng 2 (T 717 tr. 841c10): Có bốn loại vô minh chuyển dị, hoạt động do bởi phi lý tác ý: 1. tùy miên chuyển dị vô minh 隨眠轉異無明; 2. triền phược chuyển dị vô minh 纏縛轉異無明; 3. tương ưng chuyển dị vô minh 相應轉異無明; 4. bất cộng chuyển dị vô minh 不共轉異無明.

Tì-bà-sa 38 (tr. 196c8): “Vô minh này che lấp tâm khiến không chấp nhận bốn Thánh đế”; ibid. (tr. 197a04): “Loại vô minh này tự lực nó sinh khởi chứ không phải do tương ưng với các tùy miên khác mà sinh khởi.”

Bất cộng vô minh (āveṇika-avidyā), xem giải thích đoạn sau. Cf. Nhiếp luận Thế Thân thích 1 (T 1597 tr. 325c26): “Đó là loại ngu si câu sinh, chướng ngại chân trí.” Nhiếp luân Vô Tính thích 1 (T 1598 tr. 384b12): “Không tương ưng với các phiền não khác, nên gọi là bất cộng.

Cf. Nhiếp luận bản 1 (T 1594 tr. 25a4), Nhiếp luận thích 1 (T 1597 tr. 325c18; T 1598 tr. 364a20)”

Ba phiền não câu hữu kia không thuộc căn bản phiền não; chỉ một vô minh này là căn bản, nên gọi nó là bất cộng.

Giả thiết nạn vấn.

Chỉ 18 pháp bất cộng của Phật (aṣṭadaśa āveṇikā biddhadharmā), những điều duy chỉ Phật mới có. Cf. Nhiếp luận Vô tính thích 1 (T 1598 tr. 384b14).

Chân nghĩa trí: trí nhận thức cảnh giới chân thực (bhūtajñāna).

Du-già 58 (tr. 622a11): Do do chi phối của các phiền não triền như tham các thứ; nhưng do ảnh hưởng của tư duy không chân chính nên các hạng phàm phu mà trí tuệ chậm lụt không thể có phán đoán chính xác các cảnh của chân đế như khổ vv.; tính chất như vậy gọi là vô minh độc hành.

Vô minh độc hành có hai loại: chủ và phi chủ. Chủ độc hành phát khởi do phân biệt (do ảnh hưởng ngoại giáo), mê mờ lý tứ đế, không tương ưng với 10 tiểu phiền não như phẫn, hận, vv.

Dẫn nguyên văn Duyên khởi sơ thắng 2 (T 717 tr. 841c28).

Hằng hành, chỉ ý thức luôn luôn hiện hành hoạt động, tức thứcthứ bảy. Cf. Du-già 1 (tr. 280b10)

Phi chủ, chỉ các tiểu phiền não, chúng hoạt động biệt lập nhau không có cái nào dẫn đầu. Vô minh tương ưng với một trong các tiểu tùy này được gọi là phi chủ độc hành. Nó được đoạn trừ bởi kiến đạo và tu đạo.

Du-già 1 (tr. 279a25): “Con mắt (căn) là câu hữu y của thức (con mắt). Ý là đẳng vô gián y của nó…” Xem Tiết 2, các sở y của mạt-na.

Nếu ý thức lấy sắc căn làm sở y.

Câu-xá 2 (tr. 8b2), có ba loại phân biệt (vikalpa): tự tính (svabhāva), tùy niệm (anusmaraṇa) và kế độ (abhinirūpaṇa). Năm sắc căn chỉ có tự tính phân biệt.

Kinh bộ: năm thức không có câu hữu y, năm căn sát-na trước làm duyên cho năm thức sát na tiếp theo phát sinh.

Bóng do chồi (như mụt măng), nhưng phải đồng thời hiện hữu.

Ý thức như được thừa nhận chúng trong mọi bộ phái, sau khi loại bỏ những điểm bất đồng.

Xác định trong các thức nó có tên là ý thức; trong 12 xứ, nó là ý thức xứ.

Trong đẳng vô gián duyên, không có đồng thời.

Bác bỏ quan điểm của Hữu bộ; cf. Kośa i. k. 17: ṣaṇṇām anantarātītaṃ vijñānaṃ yaddhi tan manas, thức nào trong sáu thức thuộc quá khứ trực tiếp (một sát-na trước); thức ấy chính là ý. Câu-xá 1: do tức lục thức thân thân vô gián diệt vi ý 由即六識身無間滅為意.

Đẳng vô gián ý, samanantarātitaṃ manas, ý thuộc quá khứ trực tiếp, không gián cách, ngay một sát-na trước.

Kinh bộ chủ trương quá khứ và vị lai không thực thể; thể không tồn tại, nhưng dụng được nói theo giả lập.

Cái hiện tại trong quá khứ.

Thuật ký: ý có hai nghĩa: tư lương và y chỉ. Quá khứ đã diệt, làm khai đạo y tức mở đường cho thức hiện tại lấy đó làm y chỉ mà sinh khởi. Nó tương tợ ý tư lương, nên gọi là ý chứ không gọi là thức.

Nhiếp luận Vô Tính thích 1 (T 1598 tr. 384c7): do xuât ly và tĩnh trụ khác nhau nên vô tưởng định và diệt định khác nhau.

Cụ phược 具縛 (sakalabandha), các kết sử (saṃyojana) con đầy đủ, hoàn toàn chưa được đoạn trừ. Cf. Tì-bà-sa 49 (tr. 259a24): “Còn đủ cả 9 kết, gọi là cụ phược hữu tình.”

Giả thiết Gữu bộ biện minh: sát-na tối sơ mới sinh vào vô tưởng hữu tình, và sát-na cuối cùng trước khi chết, vẫn có chấp ngã.

Biện minh của Hữu bộ.

Đắc (prāpti), một trong các hàng không tương tâm.

Bác bỏ Kinh bộ, theo đó, trong trạng thái đó tuy không có hiện hành ngã chấp, nhưng tồn tại chủng tử được gọi là ngã chấp

Xem Ch. i. đoạn phá ngã pháp.

Xem Ch. ii, nóivề a-lại-da và các chủng tử.

Thuật ký: tướng trạng tạp nhiễm, thông cả ba tính. Nhiếp luận Vô Tính thích 1 (T 1598 tr. 384c24): Khi hành thí với tâm thiện, ngã chẫp vẫn luôn đuổi theo nói rằng “Ta đang tu hành bố thí.”

Du-già 51 (tr. 580c10), dẫn nguyên văn. Hiển dương 17 (T 1602 tr. 566c06), văn giống như Du-già.

Tướng phược 相縛. Thuật ký: tâm bị trói bởi tướng phần (nimittabhāga), gọi là tướng phược.

Cf. Nhiếp luận Vô Tính thích (T 1598 tr. 385a1).

Bác quan diểm của Kinh bộ.

Giải thích từ nghĩa, theo đó, lậu (āsrava) là danh từ chỉ một sự thể, hữu lậu (sāsrava) tỉnh từ (hình dung từ) phái sinh từ lậu; nó phẩm đinh một sự thể nào đó đang tồn tại với lậu.

Nhiếp luận bản 1 (T 1594 tr. 133c12); Nhiếp luận Thế Thân thích 1 (T 1597 tr. 325b28); Nhiếp luận Vô Tính thích 1 (T 1598 tr. 384a2).

Phân tích hợp từ (samāsa) của nhãn thức (cakṣurvijñāna) chẳng hạn theo quy tắc y chủ thích (tatpuruṣa), theo đó, phần tử đầu là một thể ngữ quan hệ với phần tử sau bằng các biến cách. Theo đó, về sở y, phần tử đầu thuộc biến cách 7 (sở y cách); nhãn thức, nghĩa là thức (hoạt động) ở trong mắt hay y trên mắt; về sở phát, biến cách 5 (xuất xứ cách), thức xuất phát từ mắt; về sở thuộc, biến cách 6 (sở thuộc cách): thức của mắt; hỗ trợ, biến cách 3 (công cụ cách): thức (hoạt động) bởi mắt; về như căn, biến cách 3: thức như mắt. Hoặc nghĩa thứ năm, thức như căn, được phân tích theo trì nghiệp thích (karmadhāra), trong đó phần tử đầu đồng cách với phần tử sau; theo đây, nhãn thức nghĩa là thức như là nhãn, hay thức tức là nhãn. Thuật ký giải thích nghĩa thứ nhất theo hai biến cách (chuyển thanh), 7 và 3. Phân tích ngữ pháp không đúng.

Hán: bất cộng 不共.

Tâm, ý và thức, trong ba loại, tâm và ý không định danh theo sở y.

Định danh theo đối tượng. Thuật ký: phân tích hợp từ theo y sĩ thích (tatpuruṣa). Xem cht. 1 trên. Phân tích theo y chủ hay y sĩ, trong trường hợp này, phần tử đầu của hợp từ ở biến cách 2 làm đối tượng hành động: sắc thức (tức nhãn thức), hoạt động nhận biết đối tượng là sắc. Tham chiếu Câu-xá 2 (tr. 12b21): thức khởi do hai duyên là căn và cảnh, nhưng ṭại sai chỉ gọi tên theo căn (nhãn thức, vv.) mà không gọi theo cảnh (sắc thức, vv.)? Mắt của người khác không thể làm sở y cho thức của người này; và chỉ một cảnh (sắc) mà thức của hai ngường đồng thấy. Do đó, y trên căn chứ không y trên cảnh mà gọi tên của thức.

Chư căn hỗ dụng: mắt có thẻ nghe, tai có thể thấy. Thuật ký, theo Chính lượng bộ, mắt của rắn có thể nghe được tiếng.

Trang nghiêm 3 phẩm Bồ đề (T1604 tr. 605a3): 如是五根轉 變化得增上 Khi năm căn được chuyển hoá (chuyển y) thì đạt được lực tự tại tối thắng (…), mỗi một căn hoạt dụng có thể thay thế nhau nhận thức tất cả mọi cảnh giới. Thuật ký dẫn quyển 2, Phật Bồ tát. Có lẽ do chép nhầm. Cf. Mahāyānālaṅkāra, ix. 41: pañcendriyaparāvṛttau vibhutvaṃ labhyate paramaṃ (…) sarveṣāṃ pañcānām indriyāṇāṃ sarvapañcārthaviṛttau. Cf. dẫn bởi Phật địa luận 3 (T 1530 T 1530 tr. 303a16): 如來五根一一皆於五境 轉故 Năm căn của Như Lai, mỗi căn đều có thể hoạt động trên cả năm cảnh.

Phật địa kinh (T 680 tr. 722c12): “Như vậy, nghiệp được biến hóa do ý được quyết trạch bởi trí thành sở tác của Như Lai; do đó mà Như Lai quyết trạch sự sai biệt của tám vạn bốn nghìn tâm hành của chúng sinh.” ibid. tr. 722c25: “ Như vậy trí thành sở tác của Như Lai lãnh thọ nghiệp được biến hóa do bởi ý; do đó mà Như Lai đối với vấn đề xác định hay không xác định hoặc trả lời, hoặc bỏ qua. địa luận 6 (T 1530 tr. 320a15): “” Giải thích của Thập … Hình thái của nghiệp được biến hóa bởi ý (ý hóa nghiệp). Ý nghiệp tương ưng với trí thành sở tác khởi lên biên hóa, gọi là ý hóa nghiệp. Ý này có khả năng quyết trạch sự sai biệt của tám vạn bốn nghìn tâm hành của các chúng sinh cần được giáo hóa.: ibid. tr. 320c11: Nhận thức một cách như thực vô lượng pháp nghĩa trong cả ba thời, biết rõ tự thể của mỗi một pháp, rối tùy chỗ thích ứng mà trả lời từng vấn đề không hề điên đảo bằng bốn ký biệt.

Sở duyên của thức được nói rõ trong phần năng biến thứ nhất; sở y và sở duyên cũng được nói rõ trong phần năng biến thứ hai, nên ở đây tụng văn không nói rõ về cả hai.

Tụng văn Hán: liễu cảnh vi tính tướng. Skt. viṣayasyopalabdhiḥ sā; nó là sự thu nhận đối tượng.

Đoạn này, hai từ tính và tướng trong Hán không hoàn toàn có từ tương đương trong tụng văn Phạn. Ở đây Huyền Trang diễn ý. Tham chiếu, tụng văn Phạn: …ṣaḍvidhasya yā/ viṣayasyopalabdhiḥ sā…, nó là sự thu nhận đối tượng (thủ cảnh hay liễu cảnh) mà chủ thể của nó gồm sáu chủng loại. Giải thích của Sthiramati: ṣaḍvidhasyeti ṣaḍprakārasya rūpa-śabda-rasa-spraṣṭavya-dharmātmakasya viṣayasya yā upalabdhir grahaṇaṃ pratipattir ity arthaḥ/ (Tụng văn nói) ṣadvidhasya, (của) sáu thứ (chủng loại), đó là sáu hình thái hoạt động (phẩm loại). Sự thu nhận đối tượng mà tự thể là sắc cho đến pháp, sự thu nhận đó có nghĩa là sự tri nhận.

Liễu cảnh 了境 trong tụng văn. Skt. viṣayasya upalbdhi, thủ cảnh, sự thu nhận đối tượng.

Thuật ký: để phân biệt ba tên gọi khác nhau của tâm, ý và thức.

Các sở y khác: phân biệt y, nhiễm tịnh y, căn bản y; xem ch.iii về sở y của mạt-na.

Chỉ tự chứng phần; xem ch. ii, nói về hành tướng của a-lại-da.

Tiền đề: sáu thức đồng thời xuất hiện. Dẫn chứng, Du-già 3 (tr. 291b1), theo đó, không phải rằng năm thức thân tiếp nối nhau trong hai sát-na để cùng lúc xuất hiện. Rồi khi năm thức cúng phát sinh trong một sát-na, trực tiếp ngay sau đó (vô gián) ý thức phát sinh. Khi sáu thức cùng lúc hoạt động, hoặc chúng thuần thiện hoặc thuần bất thiện. Ba tính không cùng lúc hiện hành.

Chứng lý thứ hai. Dẫn chứng, Du-già 3 (tr. 291b6): năm thức trở thành thiện hay nhiễm ô do ý thức dẫn đạo. Do một ý thức thì không thể vừa thiện vừa bất thiện.

Tuy cùng đồng một thời, nhưng mỗi thức hoạt động trên đối tượng riêng biệt của nó.

Các dẫn chứng, Du-già 51 (tr. 580c24): “A-lại-da hoặc trong một thời cùng tương ưng với các chuyển thức, hoạt động cùng lúc với các tâm thiện, bất thiện, vô ký.” Hiển dương 1 (tr. 480c8): “Lại nữa, nó (a-lại-da) chấp trì và liễu biệt khí thế giới ngoại tại, tương ưng với cảm thọ không khổ không lạc, duy một mực vô phú vô ký, làm nguyên nhân sở y cho các chuyển thức, cùng hoạt động với các chuyên thức nhiễm hoặc tịnh.”

Kinh, dẫn chứng bởi Du-già 3 (tr. 291b12): Như Kinh nói, “khởi một tâm hoặc nhièu tâm.” Một tâm ở đây nói theo ngôn thuyết thế tục. Nói: một sat-na của tâm (tâm sát-na), tức lấy một điểm làm sở y, có bấy nhiêu sự cố như vậy xảy ra trong một cảnh giới; tổng hợp tất cả thời gian ấy lại gọi là một sát-na của tâm. Hoặc niệm thứ hai tiếp nối và tương tợ niệm thứ nhất, nên nói là một.

Suất nhĩ 率爾 (aupanipātika): ngẫu nhĩ, ngẫu nhiên, không có chủ ý định trước. Du-già 1 (tr. 280a22): Nhãn thức phát sinh do ba tâm, lần lượt: suất nhĩ tâm khởi lên tại nhãn thức, tầm cầu tâm (paryeṣakam cittam) khởi lên trong ý thức, và quyết định tâm (niścita citta) để thành nhiễm hay tịnh. Tiếp theo đó là đẳng lưu của nhãn thức. Đẳng lưu (naiṣyandika), hiểu là bình đẳng lưu loại, trước sau giống nhau, cùng một loại.

Thuật ký: Như nhãn thức duyên thiện sắc, tâm đẳng lưu thiện tiếp nối trong nhiều sát-na. Một lúc sau, thanh bất thiện chợt xuất hiện. Bấy giờ ý và tai cùng duyên một đối tượng; tuy nó vẫn duyên cảnh sắc, nhưng đối tượng là thanh mạnh hơn nên nhĩ thức bất thiện sinh khởi. Khi nhãn thức thiện và nhĩ thức bất thiện trước đó chưa diệt, như vậy, đẳng lưu phát sinh trong nhiều niệm. Cho đến một lúc sau, hương vô ký xuất hiện. Tuy ý vẫn cùng duyên đối tượng, nhưng tùy theo đối tượng mạnh mà dẫn tỉ thức vô ký phát sinh.Tât cả chuỗi đó là đẳng lưu nhiều mà suất nhĩ ít. Hoặc một nhãn thức khởi đã lâu, cũng đã khởi tầm cầu, nhưng mắt vẫn tái xuất hiện mà chưa khởi quyết đinh (do đó đẳng lưu chưa khởi); đó là nhiều suất nhĩ. Sau đó, nhĩ thức xuất hiện, với chỉ một suất nhĩ rồi đẳng lưu khởi lên. Như vậy gọi là nhiều suất nhĩ mà ít đẳng lưu.

Nạn vấn nêu bởi thuyết thứ nhất

Du-già 63 (tr. 650c18): dẫn nguyên văn.

Luận đề của Tì-bà-sa 185 (tr. 929b29): Đại Mục-kiền-liên an trụ định vô sở hữu xứ, bấy giơ nghe có nhiều tiếng voi rống bèn xuất định. Vấn đề: nghe trong định, hay nghe sau khi xuất định? Hữu bộ, xuất rồi mới nghe. Duy thức: nghe rồi mới xuất.

Sau khi xuất định nghe, vậy không phải do nghe mà xuất.

Hy vọng, được hiểu là nghe thấy có sự hy kỳ; do ý thức về sự biến lạ đang xảy ra mà xuất định. Nó được đồng nhất với tâm tầm cầu, trong chuỗi xuất hiện của thức; xem cht. 21.

Xem cht. 21, về suất nhĩ.

Ngũ câu ý thức.

Giải thâm mật 1 (T 676 tr. 692b26) dẫn bởi Du-già 76 (tr. 718b1): “Khi một thức, hai, ba cho đến năm thức cùng hoạt động, khi ấy duy có một ý thức phân biệt cung hoạt động trên một đối tượng (năm thức đồng thời cùng ý thức đồng cảnh).” Hiển dương 19 (T1602 tr. 576b24): đang trong định mà nghe được tiếng, khi ấy ý thức và nhĩ thức đông thời, đồng duyên một cảnh. Nhưng không nói chúng đồng tính.

Tạp tập 7 (T1606 tr. 726a25): Hỷ, trạng thái tâm hoan hỷ, phấn chấn, thơ thới, y trên chuyển thức, tức ý thức. Trong trạng thái đẳng dẫn (samāhita: tập trung), các thức khác (năm thức) không hiện hữu.

Tâm sở, Skt. caitta, từ phái sinh của citta: tâm, do đó chỉ những gì liên hệ tâm và phụ thuộc tâm. Định nghĩa của Câu-xá, Kośa, ii. 23: cittacaittaḥ sahāvaśyam, tâm và tâm sở tất yếu cùng hiện hữu. Sớ giải Yaśomitra: na cittaṃ caittair vinā utpadyate, nāpi caittā vinā cittenety avadhāryate/ na tu sarvaṃ cittaṃ sarvacaittaniyatasahotpādam, nāpi sarvacaittaḥ sarvacittaniyatasahotpādā iti. Không hề tâm khởi mà không có các tâm sở cùng khởi; cũng vậy, không hề các tâm sở khởi mà không có tâm. Nhưng không phải tất cả tâm quyết định cùng khởi với tất cả các tâm sở; và cũng không phải tất cả các tâm sở quyết định cùng khởi với tất cả tâm. Cf. Huyền Trang, T 1558 tr. 19a1.

Ngã sở, ātmīya, là từ phái sinh của ātma, ngã.

Du-già 3 (tr. 291b21).

Điểm tế nhị trong ngữ cảnh của đoạn văn dẫn. Nguyên Hán trong Du-già 3: 又識能了別事之總相。即 此所未了別所了境相。能了別者說名作意, dịch sát: “Lại nữa, thức liễu biệt tổng tướng của sự. Các tướng của cảnh được nhận biết mà chưa được nhận biết của chính sự đó, cái nhận biết này là tác ý.” Trong đó cụm từ 所了境相 được hiểu chỉ cho tổng tướng, là các ấn tượng mà thức đã thu nhận, và các tâm sở cũng thu nhận; 此所未了別là tướng của sự thể mà thức chưa thu nhận thì tác ý thu nhận; tức biệt tướng được thu nhận bởi các tâm sở. Thuật ký giải, từ thử 此 trong đoạn văn chỉ cho tổng tướng. So sánh văn dẫn của Thành duy thức: 識能了別事之總相。作意了此所未了相。即諸心所所取別相。 …

Thuật ký, dẫn Trung biên 1 (T1600, tr. 465a16), trong đó, tụng văn nói: 三界心心所 是虛妄分別 唯了 境名心 亦別名心所 Tam giới đều là tâm và tâm sở, đó là phân biệt hư vọng; duy chỉ liễu cảnh gọi là tâm; cũng liễu biệt gọi là tâm sở. Hán dịch nhấn mạnh trên từ duy 唯 (duy chỉ) và diệc 亦 (cũng). Cf. Madhyânta, i. 9: abhūtaparikalpaśca cittacaittāstridhātukāḥ| tatrārthadṛṣṭirvijñānaṁ tadviśeṣe tu caitasāḥ.

Do năm biến hành được nói trong đoạn dẫn Du-già, và năm biệt cảnh liên hệ đoạn dẫn Trung biên ở trên.

Skt. sarvatraga, “đi khắp nơi.” Sthiramati: te … pañca dharmāḥ sarvaṃ cittam anugacchantīti sarvatragāḥ, “Năm pháp này đi theo tất cả tâm nên được gọi là biến hành.

Du-già 3 (291a1; 293c4) nêu con số 53, trong 20 tiểu tùy được thêm tà dục và tà thắng giải. Tạp tập luận 1 (tr. 697a15), nêu 55 tân sở, trong đó triển khai kiến thành 5.

Skt. viniyata. Sthiramati: viśeṣe niyatatvād vinayatāḥ/ eṣāṃ hi viśeṣa eva viṣayo na sarvaḥ/ Vì tính cách” hạn định trong (đối tượng) cá biệt nên chúng được gọi là nhứng biệt hạn định (biệt cảnh). Thật vậy, chúng chỉ có mặt trong đối tượng cá biêt chứ không phải tất cả đối tượng (cảnh giới).

Thuật ký dẫn Du-già 3. Nhưng trong đó không có minh văn gọi tên 5 nhóm. Sự kết hợp này được thấy trong đoạn nói về các tâm sở nhiễm ô (tr. 291a8), kể chúng cả căn bản và tùy phiền nào, không phẩn thành hai.

Du-già 3 (tr. 291a03):”Trong các tâm sở ấy, bao nhiêu tâm sở y tất cả mọi xứ, tấm sinh tất cả mọi thời, tất cả mọi (giới) địa, tấ cả mọi da?” Thuật ký: da, tức câu (hữu) 俱者即一切耶. Vì nhất định cùng sinh khởi. Xứ tức ba tính.

Thuật ký: Không phải lúc nào tâm xuất hiện chúng cũng xuất hiện, nên không có nhất thiết thời. Chúng không phải lúc nào cũng sinh khởi cùng lúc với nhau nên không có nhất thiết câu.

Bất định thông cả ba tính.

Dịch thoát 易脫 (Skt. vikalpa); cf. Câu-xá 22 (tr. 115a03). Thuật ký: có nghĩa là gián đoạn, chuyển biến. Njhiếp luận thích (Chân đế, T 1595, tr. 170a07): 意識緣境易脫不定。ý thức duyên đối tượng, dịch thoát bất định.

Cf. Tạp tập 1 (tr 696c10): 身受者 謂五識相應受 心受者 謂意識相應受; (tr. 696c16): 集色所依建立 身受 集無色所依建立心受。 Samuccayabhāṣya: kāyikī vedanā katamā? paṃcavijñāna-saṃprayuktā vedanā. caitasikī vedanā katamā? manovijñānasaṃprayuktā vedanā (…) rūpāśraya-saṃkalanataḥ kāyikī vedanāvyavasthānam ārūpyāśrayasaṃkalanataś ca caitasikīvedanāvyavasthānam; tích hợp sở y là sắc là trang thái tồn tại của thận thọ; tích hợp sở y phi sắc là trạng thái tồn tại của tâm thọ.

Biệt y 別依; Thuật ký: năm thức y cả sắc và tâm. Y duy chỉ y tâm. Tâm là cộng y cho cả ý và năm thức. Sắc là sở y riêng biệt của năm thức, nên gọi là biệt y.

Câu-xá 3 (tr. 15a16): trong 5 thọ căn, khỏ và ưu duy hữu lậu; ba căn kia, hỷ, lạc, xả, thông cả hữu lậu và vô lậu. Du-già 57 (tr. 616a13): Nên biết, khổ căn hữu lậu và vô lậu; lấy hữu lậu làm đối tượng. Lược toản 15 (tr. 209c9): Thể hữu lậu, tại trong thân vô học được gọi là vô lậu… Lại nữa, khổ căn vô lậu, vì nó dẫn đạo vô lậu. (Do khổ mà tu tập Thánh đạo).

Để bản đọc là khởi 起; Thuật ký đọc là dẫn 引.

Thí dụ, một loại khổ thọ bị loại trừ khi nhập kiến đạo; một lọai bị loại trừ khi vào tu đạo; một loại, không bị loại trừ cả trong hai đạo, chỉ loại cảm thọ thuộc vô lậu.

Ba thọ như nhau, thảy đều đủ cả bốn phần.

Du-già 66 (tr. 668a11): “Pháp thiên thế gian hay pháp hữu vu xuất thế nơi vị Dự lưu cho đến Bất hoàn gọi là pháp hữu học. Ở nơi vị A-la-hán lậu tận được gọi là pháo vô học. Trừ hai trường hợp trên, còn lại là phi học.”

Khổ thọ tương ưng với năm thức trong trương này thuộc tính hữu phú vô ký.

Khổ thọ tương ưng ý thức trong trường hợp thuộc tính hữu phú vô ký.

Cf. Du-già 58 (tr. 622a26): “Tát-ca-da kiến (satkāyadṛṣṭi) duy chỉ vô ký tính, vì thương xuyên hiện hành, và vì không gay tổn hại cho mình và cho kẻ khác.” Vô ký, vì nó vận hành một cách từ nhiên không do phân biệt, và nó cũng không phát khởi nghiệp thiện hay bất thiện.

Du-già 59 (tr. 627c18).

Hán nhiệm vận 任運; Thuậtk ý: đây chỉ các phiền não thuộc tu đạo.

Năm thọ căn: khổ, ưu, hỷ, lạc, xả. Sẽ được nói ở đoạn sau.

Tạp tập 4 (tr. 709b14)

Câu-xá 3 (tr. 14c11): 身不悅名苦 即此悅名樂 及三定心悅 餘處此名喜心不悅名憂 中捨二無 別”Thân không được khoan khoái, gọi là khổ. (…) Thân, chỉ thân thọ, vì cảm thọ y trên thân mà khởi. Đó là cảm thọ tương ưng với năm thức. Không khoan khoái (bất duyệt, asāta) chỉ cho cái gây tổn hại. Tức thân thọ nào mà gây tổn hại nội thân được gọi là khổ căn. Nói khoan khoái (duyệt, sāta) là chỉ cho sự tăng ích. Thân thọ nào mà gây tăng ích cho nội thân được gọi là lạc căn ... Taam khoan khoái, trừ định thứ ba, trở xuống gọi là hỷ … Thọ gây tổn não tương ưng ý thức, đó là tâm không khoái, được gọi là ưu.” Kośa ii.7: duḥkhendriyam asātā yā kāyikī vedanā, sukham/ sātā dhyāne tṛtīye tu caitasī sā sukhendriyam/7/ anyatra sā saumanasyaṃ asātā caitasī punaḥ/ daurmanasyam, upekṣā tu madhyā.

Khỏ và lạc liên hệ năm thức thân vì chúng hoạt đông khkông phân biệt. Ưu và hỷ liên hệ ý vì nó hoạt động với phân biệt.

Khổ và lạc liên hệ năm thức thân vì cảm thọ nơi chúng thường thô đọng. Ưu và hỷ liên hệ ý vì cảm thọ nơi nó thường khinh khoái.

Cận phần định (dhyāna-sāmantaka) và căn bản định (mauladhyāna), Câu-xá 28 (tr. 149b16): Có tám cận phần, là nhập môn cho tám căn bản định (4 sắc giới tĩnh lự, và bốn vô sắc định).

Hỷ chỉ có mặt từ nhị thiền trở xuông Dục giới.

Lạc chỉ có mặt từ tĩnh lự thứ ba trở xuống Dục giới. Câu-xá 3 (tr. 14c13): Cảm thọ gây tăng ích tương ưng tâm trong tĩnh lự thứ ba xũng được gọi là lạc. Trong định này, không có thân thọ.

Hiển dương 2 (tr. 486b29): “Như Kinh nói, ở nơi thân đã ly hỷ này mà lạc thấm nhuần; thấm nhuần cùng khắp, thư thới cùng khắp, sung mãn cùng khắp; đó là trạng thái của cận phần tĩnh lự thứ ba. Nếu trong thân này, khắp mọi nơi không nơi mào mà không có lạc dã tách lìa hỷ biến mãn cùng kắp; đó là trạng thái của căn bản tĩnh lự thứ ba.”

Thuật ký: quan điểm của Trường Đồ.

Du-già 66 (tr. 665a4)

Hán: dị thục vô gián ; 異熟無間.Thuật ký: “Dị thục vô gián, nghĩa là tâm vừa sinh khởi, chỉ thức thứ tám.” Câu-xá 3 (tr. 15b19): theo quan điểm của Tì-bà-sa, ưu căn không phải dị thục, vì nó thuộc vô ký.

Duy thức phân biêt dị thục và dị thục sinh. Dị thục, hay chân dị thục chính là thức thứ tám. Sị thục sinh, bảy chuyển thức. Ưu căn không phải dị thục, nhưng sau sat-na sơ sinh, dẫn khởi sáu chuyển thức trong đó ưu và khổ phát sinh tiếp nối nhau.

Du-già 5 (tr. 302c9) : “Tâm tứ (vitarkavicāra) trong địa ngục duy chỉ là sự sầu não (thích hành 慼行); xúc chạm cảnh phi ái mà được dẫn phát, tương ưng với ưu và khổ. … Như địa ngục chỉ một mực thọ khổ, tầm tứ trtong ngạ quỷ cũng vậy. Tầm tứ trong bàng sinh, loài người, đại lực ngạ quỷ, phần lớn là sẫu não, và một phần ít vui thích … phần nhiều tương ưng với ưu, một phần ít tương ưng với hỷ.”

Thuật ký: giải thích của Hộ Pháp.

Không bị bức bách trầm trọng, trong ý địa duy chỉ ưu thọ.

Nguyên bản: nại-lạc-ca 捺落迦; Skt. nairaka.

Duy chỉ một mực khổ thọ.

Khổ không phải do ý tưởng phân biệt.

Đã dẫn trên, xem cht. 54.

Du-già 58 (tr. 622a26): “Câu sinh tát-ca-da kiến duy thuộc vô ký tính, vì thường xuyên hiện hành và vì không cực kỳ gây tổn hại cho mình và cho kẻ khác.” Không nói đến biên chấp kiến. Luận trích dẫn và suy diễn.

Du-già 57 (tr. 615a27): “Sinh trong địa ngục, bao nhiêu căn thành tựu? 8 căn thành tựu cả hiện hành và chủng tử. Những căn còn lại, trừ ba, hoặc thành tựu hoặc không thành tựu” Trừ ba, tức trừ ba vô lậu căn. Cái đã sở đắc mà không mất được nói là thành tựu, Skt. samanvāgata: cái luôn luôn đi theo. Cf. Câu-xá 3 (tr. 22a3).

Du-già, dẫn trên, địa ngục có 8 căn thành tựu cả hiện hành và chủng tử.

Văn dẫn của Thành duy thức không hoàn toàn thống nhất với đoạn văn Du-già 57 dãn trên. Du-già nói: thành tựu cả hiện hành và chủng tử có 8 căn, tức 5 sắc căn, ý, mạng và thứ tám là điểm tranh luận. Thuật ký nêu hai thuyết: ưu hay xả. Theo văn ý của Thành duy thức, 22 căn được phân như sau: chúng sinh trong địa ngục, 8 căn thành tựu cả hiện và chủng. 3 vô lậu căn không thành tựu cả hiện và chủng. 3 thọ căn không thành tựu hiện hành, nhưng thành tựu chủng tử. 5 thiện căn và hai hình căn bất định.

Vì chúng sinh trong địa ngục, v.v., tất tồn tại thức thứ tám và thứ bảy, thường xuyên không gián đoạn, luôn luôn tương ưng với xả thọ. Ba thọ không hiện hành trong địa ngục, hỷ và lạc đương nhiên đồng ý; điểm tranh luận: thứ ba là ưu hay xả?

Để bản bất khách xả 不客捨. Các bản Tống-Nguyên-Minh đọc là bất dung xả 不容捨: không thừa nhận có xả. Tập thành biên 24 (T 2288 tr. 521b-c) đọc là bất khách xả, và phân biệt khách xả với chủ xả. Tương ưng với thức thứ tám, thường xuyên không gián đoạn, nên gọi là chủ xả. Trong các thức khác, nó bị cực khổ lấn lướt nên gọi là khách xả. Nếu đọc là khách xả, đoạn văn được hiểu là nạn vấn nêu bởi thuyêt thứ nhất, xả thọ không hiện hành, và đây là khách xả; vì chủ xả tương ưng với thức thứ tám hiện hành trong mọi giới địa.

Để bản: khách thọ 客受. Phản nạn của thuyết thứ hai, chủ trương ưu không hiện hành. Thuật ký, để trả lời nạn vấn này, thuyết thứ nhất dẫn Du-già 51 (tr. 580c18): “Trong địa ngục, cảm thọ không khổ không lạc bị cảm thọ thuần khổ che lấp; cả hai cùng thời chuyển.” Xả được nói trong đây chính là khách thọ, vì thứ yếu.

Phản luận của thuyết ưu thọ.

Thuật ký: trong đó cũng nói luôn cả chủ thức. Chủ thức tức thức thứ tám.

Một hình, một traong hai căn nam hoặc nữ.

Trong đia ngục, nam hay nữ căn đều không có công dụng. Vì không có dụng nên không tồn tại.

Cf. Du-già 5 (tr. 300a23).

Tam thiền trở lên không có hỷ.

Thế Thân nhiếp luận 2 (tr. 27b21): Trong những chốn một mực khổ (nhất hướng khổ), duy chỉ một mực cảm thọ quả phi ái. Nhưng ở đó cũng có khi có lạc thọ Lạc thọ này là quả đẳng lưu; còn quả dị thục ở đay thì duy chỉ khổ.”

Ngạ qủy, súc sinh, nơi đó khỏ và lạc xen lẫn nhau.

Tạp tập 7 (tr. 726a15): Sân tương ưng với khổ và xả. Khi tương ưng với khổ, nó ở tại năm thức thân. Khi tương ưng với ưu, nó ở tại thức thứ sáu. Sân không tương ưng với hy, lạc; vì nó hoạt đọng theo trạng thái sầu não. Du-già 58 (tr. 22b10): Trong 10 phiền não, bảy thuộc ý địa… Nhuế tương ưng với ưu, khổ, xả. Câu-xá 21 (tr. 110a27): Sân tương ưng với ưu, khổ. Thuật ký: Các Luận này tùy thuận theo Tiểu thừa mà nói như vậy, nên gọi là tùy chuyển.

Đã dẫn trên, xem cht. 67.

Thuật ký: Tùy thuận theo các quan điẻm Tiểu thừa, theo đó, khổ ở trong năm thức, ưu ở ý. Trong đó, Đại chúng bộ nói, vì các thức cùng sinh khởi, ưu và khổ tiếp nối nhau. Hoặc theo Thương tọa bộ, do quả dị thục, khổ thọ tiếp nối sinh. Hoặc theo Di-sa-tắc, trong ý thức dị thục có ưu căn tiếp nối nhau. Du-già tùy chuyển theo các bộ này, nhưng chỉ giới hạn trong vấn đề địa ngục, ở đó khổ thọ cùng tương ưng với ý, để thuyết minh quan điểm căn thứ tám của chúng sinh trong địa ngục là khổ chứ không phải ưu.

Du-già 5 (tr. 302c09): “Trong địa ngục, tầm tứ chỉ là hành sầu não, khổ được dẫn phát bởi cảnh phi ái, tương ưng với ưu.” Theo quan điểm của Kinh bộ, tầm tứ duy chỉ có tại ý thức.

Nó tương tợ với ưu trong các cõi trời và người.

Hiển dương 2 (tr. 486b27): “Hỷ lạc phát sinh do bởi đẳng trì (samādhi, định) thấm nhuần khắp cả thân, sung mãn, biến mãn; đó gọi là cận phần của tĩnh lự thứ hai (dvitīyadhyāna-sāmantaka).” Cf. Du-già 57 (tr. 615a7); Tạp tập 7 (tr. 726a22). Xem thêm cht. 61.