Luật Ngũ Phần 1

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXI. Triển Chuyển Thực: B. Giới Tướng. C. Thích Từ

B. GIỚI TƯỚNG

Tỳ-kheo nào, ăn nhiều lần,168 trừ nhân duyên, Ba-dật-đề.”

C. THÍCH TỪ

Nhân duyên: Là khi bệnh, khi may y, khi thí y.169 Đó gọi là nhân duyên.

Bấy giờ, A-nan đến nhà gia chủ, gia chủ bày các thức ăn. A-nan quên trước đó đã nhận lời mời, liền thọ thức ăn này. Khi sắp ăn [50b01] mới nhớ lại, liền nói với người chủ:

“(Xin lỗi)* ông có thể thâu lại thức ăn. Trước đây tôi đã lỡ nhận lời mời khác rồi nên không thể ăn được!”

Gia chủ giận nói:

“Tại sao đã thọ thức ăn của tôi lại bỗng dưng hối hận.”

Sau đó, A-nan vội vàng về bạch Phật, đức Phật dạy:

“Nếu có nhân duyên như vậy, nên khởi tâm nhường lại cho vị khác, nghĩ như vầy:

‘Phần thỉnh của tôi, xin nhường lại cho Tỳ-kheo tên là...’ sau đó, có thể ăn. Nếu không nghĩ nhường cho người khác mà ăn, Đột-kiết-la.”

Bấy giờ, lại có lời thỉnh trước rồi dọn thức ăn sau, hoặc có việc dọn thức ăn trước rồi thỉnh sau, các Tỳ-kheo không biết nên như thế nào, do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Khi thỉnh, nên nói rằng: ‘Chỗ nào dọn trước thì tôi sẽ ăn chỗ đó’.”

———

168 Ngũ phần, Thập tụng: Sác sác thực 數數食. Tứ phần: Triển chuyển thực 展轉食, ăn luân phiên, ăn nhiều lần. Tăng-kỳ: Xứ xứ thực 處處食, ăn nhiều chỗ. Pāli: Paraṃparabhojana, ăn từ chỗ này đến chỗ khác.

169 Hán: Thí y thời 施衣時. Pāli: Cīvaradānasamaya. Tứ phần: Thí y, sau tự tứ, không thọ y Ca-thi-na thì một tháng, có thọ y Ca-thi-na thì năm tháng.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXII. Biết Chúng Thực: A. Duyên Khởi

Ăn nhiều lần: Là trước nhận người thỉnh, sau lại ăn chỗ khác. Đó gọi là ăn nhiều lần.

Tỳ-kheo-ni cũng như vậy, Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Đột-kiết-la.

Nếu được Tăng sai, hoặc ăn phòng riêng, hoặc bạch y đến thọ Tám giới, thiết trai cúng dường, hay thường thực thì không phạm.

XXXII. BIỆT CHÚNG THỰC170

A. DUYÊN KHỞI

Đức Phật ở tại thành Vương Xá,171 bấy giờ, Điều-đạt172 tìm cách lôi kéo vây cánh173 nên giáo hóa các cư sĩ, hoặc khiến một nhà thỉnh bốn Tăng, hoặc năm, hoặc mười vị. Các Tỳ-kheo Trưởng lão quở trách các Tỳ-kheo thọ thỉnh rằng:

“Tại sao vì việc lôi kéo vây cánh của Điều-đạt mà nhận sự thỉnh ăn riêng chúng?”174

Do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, hỏi các Tỳ-kheo:

———

170 Tăng-kỳ 17: Ba-dật-đề 40, lời chú (tr. 362b24) nói: bản Phạn lưu trong tinh xá Kỳ-hoàn bị mọt ăn mất điều 40 “Biệt chúng thực”; Tứ phần 14, tr. 657b14: Ba-dật-đề 33; Thập tụng 13, tr. 93b11, Căn bản 36, tr. 823b12: Ba-dật-đề 36. Pāli, Pāc. 32, gaṇabhojana.

171 Tứ phần: La-duyệt-kỳ 羅閱祇; Thập tụng; Căn bản: Vương Xá thành 王舍城.

172 Điều-đạt 調達. Tứ phần; Căn bản: Đề-bà-đạt-đa 提婆達多; Thập tụng: Đề-bà-đạt 提婆達.

173 Tứ phần: Đề-bà-đạt-đa cùng với năm Tỳ-kheo đi khất thực từng nhà. Năm Tỳ-kheo này tên là: Tam-văn-đà-la-đạt, Khiên-đà-la-đạt-bà, Cù-bà-ly, Ca-lưu-la-đề-xá. Thập tụng: Đề-bà-đạt-đa cùng các niên thiếu Tỳ-kheo mới xuất gia. Căn bản: Đề-bà-đạt-đa cùng nhiều Tỳ-kheo ở chùa gần đó ăn riêng chúng.

174 Thỉnh ăn riêng chúng, Hán: Biệt thỉnh chúng thực 別請眾食. Pāli: Gaṇabhojana. Tứ phần: Biệt chúng thực 別眾食.

“Thật sự các ngươi có nhận sự thỉnh ăn riêng chúng của Điều-đạt không?”

Thưa: “Thật vậy, bạch đức Thế Tôn.”

Đức Phật bằng mọi cách quở trách rồi bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta vì các Tỳ-kheo kết giới. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, nhận lời mời ăn riêng chúng, Ba-dật-đề.”

Có một Tỳ-kheo dắt (Tỳ-kheo)* bệnh đi khất thực, nên bệnh của ông trầm trọng thêm. Các cư sĩ, nói:

“Đừng dắt (Tỳ-kheo)* bệnh đi khất thực, có thể đến nhà con lấy thức ăn.”

Tỳ-kheo nói:

“Đức Thế Tôn kết giới không cho phép chúng tôi nhận mời, ăn riêng chúng, nếu cúng dường cho chúng Tăng, thì chúng tôi liền tự được phần.”

Các cư sĩ nói:

“Nhà chúng con nghèo không thể cúng rộng được, chỉ có thể đủ sức cúng dường cho người bệnh, nếu cần thì Đại đức có thể đến nhận.”

Các Tỳ-kheo không biết nên như thế nào, do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay cho phép Tỳ-kheo bệnh nhận mời ăn riêng chúng. Thời của y,175 khi thí y,176 như trong giới ăn nhiều lần đã nói. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, nhận mời ăn riêng chúng, trừ nhân duyên, Ba-dật-đề.”

———

175 Thời của y: Xem cht. 134, Ch. iv, Ni-tát-kỳ 18.

176 Khi thí y (thí y thời 施衣時): Xem cht. 169 trước.

Nhân duyên: Là khi bệnh, (khi)* thời của y, khi thí y. Đó gọi là nhân duyên.

Có các Tỳ-kheo muốn may y, vì phải khất thực [50c01] nên y không thành, phế bỏ việc hành đạo, họ nghĩ: “Nếu khi may y mà đức Phật cho phép ta nhận mời ăn riêng chúng thì y sẽ được mau thành, không phế bỏ việc hành đạo.” Họ do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay cho phép các Tỳ-kheo, khi may y được nhận mời ăn riêng chúng. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, nhận mời ăn riêng chúng, trừ nhân duyên, Ba-dật-đề.”

Nhân duyên là khi bệnh, (khi)* thời của y, khi thí y, khi may y. Đó gọi là nhân duyên.

Có các Tỳ-kheo cùng với bạn đi đến một tụ lạc, nói với các người bạn rằng:

“Chúng tôi vào thôn khất thực, có thể chờ cho một chút.”

Các người bạn nói: “Không cần khất thực, tôi sẽ cung cấp cho.”

Các Tỳ-kheo nói: “Đức Phật không cho phép chúng tôi nhận mời ăn riêng chúng.”

Tiếp tục vào thôn khất thực. Các người bạn bỏ đi. Tỳ-kheo khất thực rồi, đi không kịp bạn, bị bọn cướp lột trần truồng. Các Tỳ-kheo nghĩ như vầy:

“Nếu đức Thế Tôn cho phép chúng ta, khi đi đường, được nhận mời ăn riêng chúng thì không gặp tai nạn này!”

Có các Tỳ-kheo quá giang thuyền người, đến giờ khất thực chủ thuyền bỏ đi, đưa đến các khổ nạn cũng lại như trên. Họ đem những việc này bạch lên Phật. Nhân đó, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Từ nay cho phép các Tỳ-kheo, khi đi đường, khi đi trên thuyền được nhận mời ăn riêng chúng. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, nhận mời ăn riêng chúng, trừ nhân duyên, Ba-dật-đề.”

Nhân duyên là khi bệnh, (khi)* thời của y, khi thí y, khi may y, khi đi đường, khi đi thuyền. Đó gọi là nhân duyên.

Theo thường pháp của chư Phật, hai lần đại hội trong năm vào tháng cuối mùa Xuân và tháng cuối mùa Hạ, Tỳ-kheo các nơi đều đến thăm hỏi nhau. Vì số chúng đông cho nên theo thứ tự thỉnh rất ít và khất thực khó được, các Tỳ-kheo nghĩ như vầy: “Nếu đức Thế Tôn cho phép chúng ta khi đại hội được nhận mời ăn riêng chúng thì không đến nỗi khổ như thế này.”177 Do vậy họ bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay cho phép các Tỳ-kheo, khi đại hội được nhận mời ăn riêng chúng. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, nhận mời ăn riêng chúng, trừ nhân duyên, Ba-dật-đề.”

Nhân duyên là khi bệnh, (khi)* thời của y, khi thí y, khi may y, khi đi đường, khi đi thuyền, khi đại hội. Đó gọi là nhân duyên.

Bấy giờ em vua Bình-sa178 tên là Ca-lưu,179 phụng thờ một đạo, mà hằng năm mời tất cả chín mươi sáu hàng Sa-môn tổ chức một đại hội. Nghe Sa-môn Thích tử không nhận mời ăn riêng chúng, mà sức

———

177 Tứ phần (tr. 658c20): Khi đại chúng tập hợp (đại chúng tập 大眾集), là thức ăn đủ cho bốn người mà dư một người là có sự khốn đốn. Năm người, mười người, cho đến trăm người mà dư một người là khốn đốn.

178 Bình-sa vương 瓶沙王. Xem Ch. i, Ba-la-di 2; Ch. ii, Tăng-già-bà-thi-sa 10.

179 Tứ phần (tr. 658b16): Con của chị vua Bình-sa tên là Ca-la 迦羅. Thập tụng 13 (tr. 94c25), Căn bản 36 (tr. 824a01): Cậu của vua. Pāli, Vin. iv. 747, một người thân tộc của vua Seniya Bimbisāra xuất gia theo nhóm lõa hình tà mạng (Ājīvaka); không nói tên.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXII. Biết Chúng Thực: B. Giới Tướng. C. Thích Từ

của ông lại không có khả năng thỉnh hết chúng Tăng. Vì thiếu Sa-môn đạo Phật [51a01] nên lòng ưu sầu không vui, ông mới suy nghĩ: “Ta nên làm thế nào để thỉnh được Sa-môn Thích Tử, chỉ có cách là nhờ vua, mới có thể được kết quả.” Ông bèn đến trình bày với vua. Nhận lời, nhà vua liền đến chỗ đức Phật, trình bày đầy đủ sở nguyện của em mình.

Sau khi nhà vua ra về, nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay cho phép các Tỳ-kheo, khi Sa-môn hội,180 được nhận mời ăn riêng chúng. Từ nay giới này nên nói như vầy:

B. GIỚI TƯỚNG

Tỳ-kheo nào, nhận mời ăn riêng chúng, trừ nhân duyên, Ba-dật-đề.”

C. THÍCH TỪ

Nhân duyên: Là khi bệnh, (khi)* thời của y, khi thí y, khi may y,181 khi đi đường,182 khi đi thuyền,183 khi đại hội,184 khi Sa-môn hội.185 Đó gọi là nhân duyên.

———

180 Khi Sa-môn hội 沙門會時. Tứ phần: Sa-môn thí thực, là chỉ cho những người xuất gia theo ngoại đạo bên ngoài Sa-môn Thích tử. Pāli: Samaṇabhattasamaya, được giải thích: “Bữa ăn của Sa-môn, nghĩa là bữa ăn được làm bởi Sa-môn.” (Vin. iv. 475).

181 Khi may y 作衣時. Tứ phần: Thời may y, sau Tự tứ, nếu không thọ y Ca-thi-na thì khoảng một tháng; nếu có thọ y Ca-thi-na thì khoảng năm tháng, cho đến trên y chỉ may một đường khâu răng ngựa.

182 Khi đi đường 行路時. Tứ phần: Cho đến chỉ đi trong nửa do-tuần gồm cả đi tới và đi lui.

183 Khi đi thuyền 舡上行時. Tứ phần: Cho đến nương trên thuyền xuôi hay ngược dòng nước trong vòng nửa do-tuần.

184 Khi đại hội 大會時. Pāli: Mahāsamaya, bản Anh dịch hiểu là sự khan hiếm cực kỳ, do Pāli samaya có nghĩa: thời tiết, cơ hội. Trong Skt. samaya còn có nghĩa “tập hội.” Thập tụng: Đại tập hội 大集會. Căn bản: Đại chúng thực 大眾食. Tứ phần: Đại chúng tập 大眾集, xem cht. 177 trước.

185 Khi Sa-môn hội: Xem cht. 180 trước.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXIII. Lữ Quán Một Bữa Ăn: A. Duyên Khởi

Mời ăn riêng chúng: Là ở trong chúng mà thỉnh riêng bốn vị trở lên. Như vậy gọi là thỉnh ăn riêng chúng.

Tỳ-kheo-ni cũng như vậy. Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Đột-kiết-la.

Nếu mới bắt đầu nhận mời ăn riêng chúng, khi đến lại chia ra, nói thọ thỉnh khác, không thành chúng thì không phạm.

XXXIII. LỮ QUÁN MỘT BỮA ĂN186

A. DUYÊN KHỞI

Đức Phật ở tại thành Vương Xá,187 khi ấy, các nơi bị đói kém, khất thực khó được, tất cả các Tỳ-kheo tập trung hết về thành Vương Xá. Người xa bốn phương nói:

“Trước đây, chúng ta mai chiều đều thấy các Tỳ-kheo, tại sao nay tuyệt nhiên không thấy nữa?”

Có người nói:

“Lúc này khất thực khó được, tất cả đều đến thành Vương Xá cho nên không thấy!”

Mọi người nói:

“Chúng ta có thể kiến lập một cái nhà nhỏ,188 mỗi ngày lo cho một Tỳ-kheo ngủ một đêm, ăn một bữa. Nếu ai không đến dùng cơm thì nên gom góp lại, đợi các Tỳ-kheo đến sau.”

———

186 Tăng-kỳ 16, tr. 351b07; Tứ phần 13, tr. 654c21: Ba-dật-đề 31; Thập tụng 12, tr.89b27, Căn bản 35, tr. 816a14: Ba-dật-đề 32. Pāli, Pāc. 31, āvasathapiṇḍa.

187 Tăng-kỳ; Tứ phần; Thập tụng: Xá-vệ thành (quốc) 舍衞城(國); Căn bản: Thất-la-phạt thành 室羅伐城.

188 Cái nhà nhỏ, Hán: Tiểu ốc 小屋. Thập tụng 12: Phước đức xá 福德舍 (nhà từ thiện), với phụ chú (T23n1435, tr. 89c25): “Chính xác, gọi là nhất túc xứ 一宿處 (chỗ ngủ trọ một đêm)”. Pāli: āvasaṭhapiṇḍa, lữ xá có bố thí thức ăn.

Họ liền thực hiện. Khi ấy, có một gia đình thường làm thức ăn ngon, nhóm sáu Tỳ-kheo du hành trong nhân gian, thường đến nhà đó. Các Tỳ-kheo khác đều không được đến lại, hỏi cư sĩ:

“Ngươi vì Tăng thiết lập ‘nhất túc thực’ tại sao tôi lại không được dự một lần?”

Cư sĩ thưa:

“Bổn nguyện của tôi là vì Tăng nên thiết lập chỗ này, nhưng nhóm sáu Tỳ-kheo ở mãi không chịu đi, khiến tôi không được đón tiếp vị Tăng nào khác. Đây là lỗi tại nhóm sáu Tỳ-kheo, chứ chẳng phải lỗi của tôi.”

Các Tỳ-kheo Trưởng lão nghe, bằng mọi cách quở trách nhóm sáu Tỳ-kheo, rồi do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, hỏi nhóm sáu Tỳ-kheo:

“Các ngươi, có thật vậy không?”

“Thật vậy, bạch đức Thế Tôn.”

Đức Phật bằng mọi cách quở trách rồi bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta vì các Tỳ-kheo kết giới. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, nơi cúng một bữa ăn,189 ăn quá một bữa, Ba-dật-đề.”

Khi ấy tôn giả Xá-lợi-phất bị trúng gió, đến nơi cúng một bữa ăn, ăn một bữa rồi liền muốn đi chỗ khác. Các [51b01] Tỳ-kheo thưa:

“Trưởng lão bệnh hoạn không cần đi chỗ khác, chúng tôi sẽ nhường phần ăn để cúng dường.”

Tôn giả Xá-lợi-phất nói:

“Đức Thế Tôn không cho phép chỗ ngủ một đêm, ăn quá một bữa.”

———

189 Hán: Thí nhất thực xứ 施一食處. Pāli: āvasaṭhapiṇḍa; xem cht. 188 trên.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXIII. Lữ Quán Một Bữa Ăn: B. Giới Tướng

Có các cư sĩ nghe tôn giả Xá-lợi-phất bị bệnh cũng cùng mời ở lại. (Tôn giả)* cũng trả lời như trước, rồi mang bệnh ra đi. Các Tỳ-kheo nghĩ như vầy: “Nếu đức Thế Tôn cho phép Tỳ-kheo bệnh, ở nơi cúng một bữa, ăn quá một bữa thì không có cái khổ này.”

Do vậy các Tỳ-kheo bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta cho phép các Tỳ-kheo bệnh, ở nơi cúng một bữa, được ăn quá một bữa. Từ nay giới này nên nói như vầy:

B. GIỚI TƯỚNG

Tỳ-kheo nào, không bệnh ở nơi cúng một bữa, ăn quá một bữa, Ba-dật-đề.”

Nơi cúng một bữa ăn, số đông Tỳ-kheo vào buổi chiều cùng lúc đến, nếu đàn-việt cúng nước phi thời, hay dầu xoa chân, cho phép theo thứ tự nhận; sáng ngày, theo thứ tự ăn.

Nếu không, thì chỉ nghỉ một đêm, ăn một bữa rồi nên đi. Nếu đàn-việt mời ở lại thì được phép ở.

Nếu đi rồi, có duyên sự cần trở lại nên nói với chủ nhân, chủ nhân cho phép ở thì ở, không cho phép thì nên đi.

Nếu Tỳ-kheo đến sau nên nhận thức ăn đủ ăn một bữa, có dư nên cho Tỳ-kheo mà chủ nhân lưu lại.

Nếu Tỳ-kheo đến, mà có nhiều chỗ cúng một bữa ăn, các Tỳ-kheo nên chia ra để ở.

Nếu nhà bà con mà nhận quá một bữa ăn, Đột-kiết-la. Tỳ-kheo-ni cũng như vậy. Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Đột-kiết-la.

Nếu có các nạn không đi được thì không phạm.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXIV. Nhận Quá Ba Bát: A. Duyên Khởi

XXXIV. NHẬN QUÁ BA BÁT190

A. DUYÊN KHỞI

Đức Phật ở tại thành Vương Xá.191 Khi ấy, có một người nữ192 muốn trở về lại nhà chồng, chuẩn bị các thứ bánh, dùng làm lương thực đi đường. Có một Tỳ-kheo theo thứ tự khất thực đến nhà kia, người nữ hỏi:

“Thầy muốn cần gì?”

Trả lời: “Cần thức ăn.”

Lại hỏi:

“Có thể ăn Khư-xà-ni193 được không?”

Trả lời:

“Có thể.”

(Cô gái)* liền lấy bình bát cho đầy các loại bánh vào trong. Tỳ-kheo này được bánh rồi lại nói các Tỳ-kheo khác:

“Nhà đó có nhiều thức ăn ngon, thầy nên đến đó xin.”

———

190 Tăng-kỳ 17, tr. 360c13: Ba-dật-đề 38; Tứ phần 14, tr. 659a08: Ba-dật-đề 34; Thập tụng 13, tr. 90a24, Căn bản 35, tr. 819b6: Ba-dật-đề 33. Pāli, Pāc. 34, Dvattipattapūrā (Kāṇamātusikkhāpada).

191 Tăng-kỳ; Tứ phần; Thập tụng: Xá-vệ thành (quốc) 舍衞城(國); Căn bản: Thất-la-phạt thành 室羅伐城.

192 Tứ phần: Có người nữ tên Già-nhã-na 伽若那. Tăng-kỳ: Hạt Nhãn 瞎眼; Thập tụng: Lai Nhãn 睞眼; nghĩa là người nữ mắt lé. Pāli: Kāṇamātā, người nữ mù một mắt.

193 Khư-xà-ni 佉闍尼 (Kha-đãn-ni 珂但尼). Pāli: khādanīya, thức ăn loại cứng (cần phải cắn); được giải thích (Vin. iv. 83): trừ 5 loại thức ăn chính (bhojanīya, loại mềm), trừ thực phẩm loại để qua đêm, 7 ngày, và suốt đời, còn lại đều là thức ăn loại cứng. Thập tụng 13 (tr. 91b11), 5 loại khư-đà-ni 佉陀尼: rễ, cọng, lá, mài, quả 根莖葉磨果.

Các Tỳ-kheo nghe theo đều đến xin. Tất cả các bánh chín đó đều đem cho hết.

Khi ấy, người chồng cho người đến hối thúc. (Cô gái)* trả lời:

“Lương thực làm chưa xong.”

(Cô ta)* lại làm các thức ăn khác, như vậy cho đến ba lần,194 Tỳ-kheo đến xin, (cô ta)* đều cúng hết. Người chồng ba lần hối thúc, cô đều trả lời như lần đầu. (Người chồng)* liền nổi giận, nghĩ rằng cô ta đã có ý khác, bèn sai người nói:

“Tôi đã cầu hôn người khác rồi, không cần đến người nữ mù lòa195 như cô nữa.”

Lúc đó, cả gia đình người nữ nổi giận nói:

“Do Sa-môn Thích tử nên con ta bị góa bụa.”

Họ lại dùng mọi cách mắng nhiếc, miệng tuông ra đầy lời xấu xa. Người xung quanh hỏi:

“Người khác bạc bẻo con bà, can dự gì đến Sa-môn?”

[51c01] Họ liền kể rõ lại đầy đủ. Người không tin Phật pháp đều khoái chí nói:

“Do kính Sa-môn nên đưa đến việc này, nếu gần gũi lại còn gặp những điều tệ hại hơn nữa.”

Bấy giờ lại có người chủ khách buôn nói với các lái buôn rằng:

“Có thể chuẩn bị lương thực, ngày… là (ngày)* rất tốt, ta sẽ khởi hành.”

Mọi người đều chuẩn bị các thứ đồ ăn thức uống đầy đủ. Có một Tỳ-kheo, theo thứ tự khất thực đến nhà một người lái buôn.

———

194 Pāli: Ba lần cô chuẩn bị lương thực đi đường đều lần lượt bố thí hết cho ba Tỳ-kheo, nên trễ chuyện về nhà chồng. Các bộ khác cũng vậy.

195 Hán: Hạt nữ 瞎女, xem cht. 192 trước.

Người lái buôn hỏi:

“Muốn cần những thứ gì?”

Trả lời:

“Cần thức ăn.”

Hỏi:

“Có thể dùng bánh,196 lương khô197 được không?”

Trả lời;

“Có thể được.”

(Người lái buôn)* liền lấy cho vào đó đầy bình bát. Tỳ-kheo nhận được rồi, nói với các Tỳ-kheo khác:

“Tại nhà đó có nhiều thức ăn ngon, các thầy có thể đến đó xin.”

Vì các Tỳ-kheo đến đó xin đều được, nên lương thực hết sạch!

Người chủ khách buôn nói:

“Ngày tốt nay đã đến, chúng ta nên khởi hành.”

Người lái buôn này nói:

“Lương thực chưa xong.”

Người chủ khách buôn hỏi:

“Trước đây tôi đã thông báo, chuẩn bị lương thực cho đầy đủ, tại sao nay lại nói chưa xong?”

Trả lời:

———

196 Hán: Bính 餅, Pāli. pūva, bánh để làm quà.

197 Hán: Xiếu 麨, mạch yến mài nát vụn (Khang Hy). Hoặc đọc là khứu 糗, lương khô (Thiều Chửu). Từ nguyên: xiếu 麨, tức khứu糗; gạo, lúa mạch các thứ rang chín sau đó nghiền thành bột làm lương khô. Pāli. mantha, lương khô để đi đường.

“Vì Sa-môn đến xin nên cho hết.”

Người chủ khách buôn bảo:

“Nay là ngày tốt, không thể không khởi hành, tôi đi trước, người có thể đi sau.”

Lúc đó (người chủ khách buôn)* liền khởi hành. Sau đó trở về an ổn, thu nhiều lợi nhuận. Người lái buôn kia một mình đi sau, gặp bọn cướp quét sạch mất hết tài vật, bèn la khóc:

“Do Sa-môn Thích tử nên gặp khốn cùng này!”

Bọn giặc cướp hỏi:

“Ta cướp của ngươi, tại sao lại oán người?”

(Người lái buôn)* kể rõ lại đầu đuôi câu chuyện. Bọn giặc cướp nghe rồi, lại bảo rằng:

“Ngươi gần gũi Sa-môn nên bị đánh, bị giết, bị cướp đồ là phải, nếu có sự gần gũi nữa thì cũng sẽ bị như vậy!”

Các Tỳ-kheo Trưởng lão nghe, bằng mọi cách quở trách, rồi do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo tăng, hỏi các Tỳ-kheo kia: “Các ngươi, có thật vậy không?”

Thưa: “Thật vây, bạch đức Thế Tôn.”

Đức Phật bằng mọi cách quở trách rồi bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta vì các Tỳ-kheo kết giới. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, đến nhà bạch y, được mời cúng nhiều đồ ăn thức uống, hoặc bánh, hoặc lương khô. Nếu cần thì nhận hai, ba bát; nhận quá, Ba-dật-đề.”

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXIV. Nhận Quá Ba Bát: B. Giới Tướng. C. Thích Từ

Có các Tỳ-kheo bệnh, vào thôn khất thực, có một cư sĩ mời cúng nhiều, không dám nhận quá hai, ba bát, do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta cho phép Tỳ-kheo bệnh được nhận quá hai, ba bát. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, đến nhà bạch y, được mời cúng nhiều đồ ăn thức uống, hoặc bánh, hoặc lương khô. Nếu cần thì nên nhận hai, ba bát; nếu không bệnh nhận quá, Ba-dật-đề.”

Có các Tỳ-kheo đến nhà mời thọ trai, ăn rồi lại xin người chủ thức ăn mang đi. [52a01] Các Tỳ-kheo do vậy bạch lên Phật, đức Phật dạy: “Nếu đến nhà người mời ăn, thì không được xin thêm mang đi. Nếu không đến nhà người mời ăn thì cho phép mang đi.”

Có các Tỳ-kheo nhận hai, ba bát mang đi rồi, không cho các Tỳ-kheo cùng ăn; rồi do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nên cho các Tỳ-kheo để cùng ăn. Từ nay giới này nên nói như vầy:

B. GIỚI TƯỚNG

Tỳ-kheo nào, đến nhà bạch y, được mời cúng nhiều đồ ăn thức uống, hoặc bánh, hoặc lương khô. Nếu không ăn tại nhà đó, cần thì nên nhận hai, ba bát; ra ngoài nên cho các Tỳ-kheo khác cùng ăn. Nếu không bệnh mà nhận quá mức đó và, không cho các Tỳ-kheo khác ăn, Ba-dật-đề.”

C. THÍCH TỪ

Mời cúng thức ăn:198 Tức là đến xin cho liền. Nếu Tỳ-kheo nhận bát thứ nhất, trở về nên nói với các Tỳ-kheo rằng: Tôi đã nhận nơi

———

198 Hán: Tự tứ dữ thực 自恣與食. Tứ phần: Thỉnh Tỳ-kheo cúng thức ăn 請比丘與食.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXV. Pháp Dư Thực: A. Duyên Khởi

nhà… một bát, còn hai bát, thầy cần thì đến lấy. Nếu nhận bát thứ hai, nên nói: Tôi đã nhận nhà… hai bát, còn một bát, thầy cần thì đến nhận. Nếu nhận bát thứ ba, nên nói: Tôi đã nhận nhà… ba bát rồi, đừng đến nhận nữa. Nếu không nói thì phạm Đột-kiết-la.

Tỳ-kheo-ni cũng như vậy. Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Đột-kiết-la.

XXXV. PHÁP DƯ THỰC199

A. DUYÊN KHỞI

Đức Phật ở tại thành Vương Xá.200 Bấy giờ, các nơi bị đói kém, khất thực khó được, các Tỳ-kheo đều trở về thành Vương Xá. Các cư sĩ nơi thành Vương Xá hỏi các Tỳ-kheo:

“Tăng có bao nhiêu vị và có bao nhiêu người hứa cúng?”

Trả lời:

“Tăng có chừng ấy vị, thức ăn có… người hứa cúng.”

Khi ấy, các cư sĩ cùng bàn nhau nói:

“Chúng ta sẽ vì các Tỳ-kheo, tùy theo khả năng mà làm thức ăn. Lúc ấy, hoặc có một người làm thức ăn cho một Tỳ-kheo cho đến mười Tỳ-kheo. Hoặc có hai người cho đến mười người, cùng làm thức ăn cho một Tỳ-kheo cho đến mười Tỳ-kheo.”

Chuẩn bị thức ăn đầy đủ rồi, các người cư sĩ chủ trương lại nghĩ như vầy: “Chúng ta tuy tùy theo khả năng làm thức ăn cho từ một người cho đến mười người ăn, nhưng chắc không chu đáo, nay cần kiểm

———

199 Tứ phần 14, tr. 660a12: Ba-dật-đề 35. Tăng-kỳ 16, tr. 354b4: Ba-dật-đề 33; Thập tụng 13, tr. 91a16, Căn bản 36, tr. 821a24: Ba-dật-đề 34. Pāli, Pāc. 35, Pavāraṇā.

200 Tăng-kỳ; Tứ phần; Thập tụng: Xá-vệ thành (quốc) 舍衞城(國); Căn bản: Thất-la-phạt thành 室羅伐城.

tra tất cả phẩm vật làm thức ăn, nếu ai không đầy đủ ta sẽ bổ túc.” Họ liền kiểm tra, thì trong số đó có một người nghèo, tuy lòng họ không tiếc của nhưng họ không có gạo tốt. Theo sự kiểm tra này thì sở hữu của gia đình họ chỉ có đậu mạch là đầy đủ. Theo thứ tự đến phiên chủ cư sĩ này làm thức ăn; vì đồ ăn thức uống thô xấu, nên các Tỳ-kheo già bệnh không thể ăn uống được, đem cho người ăn xin hay ngoại đạo, rồi đến nhà quen biết ăn. Các cư sĩ biết, liền cơ hiềm nói:

“Chúng tôi cắt giảm phần ăn của vợ con [52b01] để gieo vào trong ruộng phước, tại sao Tỳ-kheo lại coi rẻ thức ăn này của chúng tôi?! Dùng của xin cho người ăn xin và ngoại đạo, rồi tìm (thức ăn)* mỹ vị là sao?! Hạng người này chủ đích là tìm giải thoát, lìa già, bệnh, chết, tại sao nay phản lại tìm cái ngon đẹp, không có hạnh Sa-môn, phá pháp Sa-môn.”

Khi ấy, người thí chủ của Bạt-nan-đà đến giám sát bữa ăn. Bạt-nan-đà đã ăn với chúng rồi lại đến nhà người thí chủ đòi thức ăn ngon. Người thí chủ hỏi:

“Vừa rồi Đại đức không ăn ở trong chúng sao?”

Trả lời:

“Có ăn trong chúng nhưng sợ đàn-việt mất phước cúng riêng, cho nên lại đến đây.”

Người kia cơ hiềm nói:

“Hiện nay ở đời đói khổ, mọi người kiệt quệ mà phải chung nhau làm thức ăn, tại sao lại coi nhẹ nó, để đi tìm đồ ngon lạ?!”

Các Tỳ-kheo nghe, bằng mọi cách quở trách, rồi do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, hỏi Bạt-nan-đà:

“Ngươi, có thật vậy không?”

Thưa:

“Thật vậy, bạch đức Thế Tôn.”

Đức Phật bằng mọi cách quở trách rồi bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta vì các Tỳ-kheo kết giới. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào ăn rồi mà ăn lại phạm Ba-dật-đề.

Lúc bấy giờ Tất-lăng-già-bà-ta cùng tám mươi Tỳ-kheo bị bệnh, các Tỳ-kheo vì họ mời ăn, họ ăn không hết, vất bỏ trước phòng, các cư sĩ thấy hỏi:

“Đây là những thức ăn gì?”

Trả lời: “Là thức ăn dư của các Tỳ-kheo bệnh.”

Các cư sĩ nói:

“Sao không lấy ít!”

Trả lời:

“Vì các Tỳ-kheo bệnh có người ăn nhiều, có người ăn ít, bởi vậy nên chúng tôi không thể lấy ít được.”

Cư sĩ lại nói:

“Hiện nay bị đói kém, đem bố thí một hột cơm, là có thể sanh Thiên, tại sao lại vất bỏ, mà không bố thí?!”

Hoặc lại có người nói:

“Bọn Sa-môn này, thà vất bỏ nơi đất chứ không đem cho người! Chúng ta đã cúng cho Tăng, một hột cơm rơi xuống đất cũng coi đó là một tội lớn, tại sao Tỳ-kheo lại không tiếc vật này?!”

Các Tỳ-kheo Trưởng lão nghe, bằng mọi cách quở trách, rồi do vậy bạch lên Phật. Đức Phật hỏi tôn giả A-nan:

“Có người nào có thể ăn thức ăn này hay không?”

Tôn giả thưa:

“Tỳ-kheo nuôi bệnh xin thức ăn này, mà thoạt tiên chính họ ăn vẫn chưa đủ. Họ muốn ăn thức ăn dư này, nhưng không dám ăn.”

Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng bảo các Tỳ-kheo:

“Nay cho phép các Tỳ-kheo ăn thức ăn dư của Tỳ-kheo bệnh”.

Bấy giờ, chúng Tăng thành Vương Xá ăn rồi, có Tỳ-kheo từ bên ngoài nhận được thức ăn đem về, các Tỳ-kheo không biết làm thế nào, do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Có thể dùng thức ăn này cho Tỳ-kheo bệnh.”

Họ liền đem cho, các Tỳ-kheo bệnh nói:

“Thức ăn này làm tăng bệnh, chúng tôi không cần.”

(Các Tỳ-kheo)* do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Cho phép các Tỳ-kheo đến bên Tỳ-kheo bệnh làm pháp tàn thực201 để ăn.”

Bấy giờ, chúng Tăng thành Vương Xá ăn rồi đứng dậy, [52c01] lại có Tỳ-kheo từ bên ngoài nhận được thức ăn đem về, (cho)* Tỳ-kheo bệnh đã lành. (Tỳ-kheo này)* không biết nên thế nào, lại do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Nên đến bên Tỳ-kheo ăn chưa xong, làm pháp tàn thực để ăn. Nếu không (có vị nào ăn chưa xong)*, thì đến bên Tỳ-kheo chưa ăn để làm. Nếu trong chúng không có Tỳ-kheo nào chưa ăn thì nên tìm đến nơi gần nhất, nếu nơi gần nhất lại cũng không có Tỳ-kheo, thì nên cho Sa-di (đủ điều kiện)* thọ Cụ túc giới, nhanh chóng thọ giới, sau đó đến bên vị này làm pháp tàn thực để ăn. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo: Từ nay giới này nên nói như vầy:

———

201 Các bộ giống Ngũ phần, gọi là tàn thực pháp 殘食法 (pháp tàn thực). Tứ phần: Dư thực pháp 餘食法.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXV. Pháp Dư Thực: B. Giới Tướng

B. GIỚI TƯỚNG

Tỳ-kheo nào, ăn rồi, không làm pháp tàn thực mà ăn, Ba-dật-đề.”

Có Tỳ-kheo sáng sớm mời các Tỳ-kheo dùng tiểu thực bằng ăn và uống thức ăn Khư-đà-ni,202 (uống)* Xa-đà-ni,203 các Tỳ-kheo gọi đó là túc thực (ăn đã đủ), không dám ăn nữa, do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Đây không gọi là túc thực. Có năm thức ăn gọi là túc thực:204 Cơm, cơm khô,205 bánh,206 lương khô,207 cá và thịt. Đối với năm thức ăn này, mỗi thức ăn có năm trường hợp gọi là túc thực: 1. Có thức ăn, 2. Đã trao cho, 3. Đã nhận ăn (đã nhai, nuốt,)* 4. (Đã ăn xong)* không nhận thêm nữa, 5. Thân lìa khỏi bổn xứ (đã rời khỏi chỗ ngồi).”

Nếu lìa khỏi chỗ ngồi rồi lại nhận được thức ăn: cơm, lương khô, không làm pháp tàn thực mà ăn thì mỗi một miếng ăn, Ba-dật-đề.

Các Tỳ-kheo không biết làm pháp tàn thực, bạch Phật. Đức Phật dạy: “Đem thức ăn để vào bình bát rồi bưng nơi tay, trống vai bên hữu, đầu gối bên hữu chấm đất, nói như vầy:

———

202 Khư-đà-ni 佉陀尼: Xem cht. 193, Ba-dật-đề 34.

203 Xa-đà-ni 賒陀尼: Pāli. bhojanīya, là loại thức ăn mềm. Xem cht. 193, Ba-dật-đề 34, và cht. 204 dưới.

204 Cf. Căn bản 36: Năm loại thức ăn không thành túc thực, đó là 5 loại kha-đản-ni (Pāli: khādaniya): thức ăn từ rễ củ, thân cọng, lá, hoa, quả). Năm loại thành túc thực, đó là năm loại bồ-thiện-ni (Pāli: bhojanīya): cơm, cơm đậu mạch, cơm khô, thịt và bánh. Tứ phần 14: Có năm loại ăn đủ: Biết là cơm, biết được đem đến, biết ngăn, biết oai nghi, biết xả oai nghi (nghĩa là, không còn “đang đi” nữa). Pāli, Vin. iv. 82, 5 yếu tố để thành túc thực: 1. được biết là đang ăn (asanaṃ paññāyati), 2. được biết là có thức ăn (bhojanaṃ paññāyati), 3. đứng gần trong tầm tay (hatthapāse ṭhito), 4. mang đến cho (abhiharati), 5. được biết là đã từ chối, vì đã ăn no (paṭikkhepo paññāyati).

205 Hán: Phạn can 飯乾. Pāli: Odana, thức ăn khô.

206 Hán: Phạn bính 飯餅. Pāli: Kummāsa, cháo; thực phẩm sữa đông đặc

207 Hán: Xiếu 麨. Pāli: Sattu, bột khô, bột lúa mạch. Xem thêm cht. 197 trước.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXVI. Mời Người Túc Thực: A. Duyên Khởi

Trưởng lão nhất tâm niệm:

“Tôi tên là... ăn đã đủ, xin vì tôi làm pháp tàn thực.”

Tỳ-kheo kia lấy bát, hỏi:

“Thức ăn này cho tôi phải không?”

Trả lời;

“Vâng!”

(Vị kia)* liền vì họ hứa khả, ăn một ít còn bao nhiêu trả lại, hoặc hoàn toàn không ăn chỉ lấy rồi đưa lại, nói: “Đây là thức ăn dư của tôi, xin mời thầy!”

Như vậy gọi là (làm pháp)* tàn thực. Tỳ-kheo-ni cũng như vậy. Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Đột-kiết-la.

XXXVI. MỜI NGƯỜI TÚC THỰC208

A. DUYÊN KHỞI

Đức Phật ở tại thành Vương Xá.209 Bấy giờ, có hai Tỳ-kheo là bạn thân với nhau; một người thông minh, một người ám độn. Người ám độn thường phạm tội ác, người thông minh luôn luôn nêu tội người kia, và khuyên bạn phải sám hối. Lòng người ám độn kia đâm ra giận hờn, nghĩ như vầy: “Nay ta cũng nên tìm tội lỗi của anh ta.” Nhưng tìm không được, bèn chờ người bạn ăn xong, không làm pháp tàn thực, bảo bạn ăn. Tỳ-kheo kia vì tình bạn thân nên không hoài nghi gì cả, bèn ăn liền, ăn xong (ông bạn ám độn)* mới nói:

“Thầy ăn mà không làm pháp tàn thực, [53a01] phạm tội cần phải sám hối, đừng để vi phạm Phạm hạnh, mãi mãi chịu khổ.”

———

208 Tăng-kỳ 16, tr. 356b24: Ba-dật-đề 34; Tứ phần: Ba-dật-đề 36. Thập tụng 13, tr.92c10, Căn bản 36, tr. 822c11: Ba-dật-đề 35. Pāli, Pāc, 36, Dutiyapavāraṇā.

209 Tăng-kỳ; Tứ phần; Thập tụng: Xá-vệ thành (quốc) 舍衞城(國); Căn bản: Thất-la-phạt thành 室羅伐城.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXVI. Mời Người Túc Thực: B. Giới Tướng

Lúc ấy, Tỳ-kheo kia quở trách:

“Vì tôi muốn ích lợi cho thầy nên cùng nhau chỉ vẻ, tại sao vì việc này mà hận và, lừa tôi đến chỗ phạm tội?”

Các Tỳ-kheo Trưởng lão nghe, bằng nhiều cách quở trách, rồi do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, hỏi Tỳ-kheo kia:

“Ngươi, có thật vậy không?”

Thưa:

“Thật vậy, bạch đức Thế Tôn.”

Bằng nhiều cách đức Phật quở trách rồi bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta vì các Tỳ-kheo kết giới. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, không làm pháp tàn thực, đã ăn cố nài nỉ Tỳ-kheo ăn, vì muốn khiến cho người kia phạm tội, Ba-dật-đề.”

Có Tỳ-kheo ăn đủ rồi, các Tỳ-kheo không biết lại mời khiến cho ăn. Tỳ-kheo kia nói: “Tôi ăn đã rồi.” Các Tỳ-kheo liền sanh nghi: “Ta cố (nài nỉ)*, sẽ không phạm Ba-dật-đề chứ!”

Do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo: “Nếu không biết người kia đã ăn rồi, mời họ ăn, mà phạm Ba-dật-đề là điều không thể có. Từ nay giới này nên nói như vầy:

B. GIỚI TƯỚNG

Tỳ-kheo nào, biết Tỳ-kheo kia đã ăn rồi, không làm pháp tàn thực, cố nài nỉ khiến ăn, vì muốn cho người kia phạm tội, Ba-dật-đề.”

Nếu đã ăn mà nài nỉ, Tỳ-kheo ăn, không làm pháp tàn thực; nếu lúc người kia ăn, mỗi một miếng phạm Ba-dật-đề. Tỳ-kheo-ni cũng như vậy. Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Đột-kiết-la.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXVII. Bỏ Vào Miệng Vật Không Được Cho: A. Duyên Khởi

XXXVII. BỎ VÀO MIỆNG VẬT KHÔNG ĐƯỢC CHO210

A. DUYÊN KHỞI

Đức Phật ở tại thành Vương Xá.211 Bấy giờ, đức Thế Tôn chưa cấm Tỳ-kheo thọ thực212 mới ăn. Các Tỳ-kheo đối với các gia đình quen biết, không thọ thực mà ăn, các bạch y cơ hiềm, nói:

“Chúng tôi không thích thấy người ác này, mặc y hoại sắc cắt rọc, không thọ213 thực mà ăn. Ăn thức ăn không được người mời tức là lấy của không cho.”

Bấy giờ, Đại Ca-diếp214 mặc y phấn tảo, nhặt những thức ăn đã bỏ ở các ngõ hẽm mà ăn, các cư sĩ thấy chê trách rằng:

“Sa-môn này thật giống chó, đi rảo được đồ ăn thì ăn không kể sạch dơ, sao để họ vào nhà chúng ta?”

Các Tỳ-kheo Trưởng lão nghe hai việc như vậy rồi, do vậy bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, trước hết hỏi các Tỳ-kheo:

———

210 Tăng-kỳ 16, tr. 357a5: Ba-dật-đề 35; Tứ phần 15, tr. 663b18: Ba-dật-đề 39. Thập tụng 13, tr. 95c25, Căn bản 36, tr. 825a26: Ba-dật-đề 39. Pāli, Pāc. 40, dantapoṇa.

211 Tứ phần: La-duyệt thành 羅閱城; Tăng-kỳ; Thập tụng: Xá-vệ thành(quốc) 舍衞城(國); Căn bản: Thất-la-phạt thành 室羅伐城.

212 Thọ thực受食: Nhận thức ăn từ người khác mời.

213 Hán: Bất thọ 不受. Thập tụng: Bất thọ 不受, không nhận từ người khác. Tăng-kỳ: Bất dữ thủ 不與取. Pāli: adinna, (vật) không được cho; giải thích: appaṭiggahitakaṃ, (vật) chưa được nhận lấy, hay chưa được tiếp nhận.

214 Tăng-kỳ 16 (tr. 357a05): A-na-luật sống hoàn toàn bằng phấn tảo: lượm giẻ rách làm y, nhặt cơm từ đống rác mà ăn; bị chỉ trích tranh ăn với chim chóc. Tứ phần: Có một Tỳ-kheo nghĩ rằng, “Ta nên thường đi khất thực với chiếc y phấn tảo.” Thập tụng 13 (tr. 95c25): Tỳ-kheo Ma-ha Ca-la; Căn bản 36 (tr. 825a27), cụ thọ Ca-la; nhân duyên tương tợ như các bộ, chỉ khác nhân vật. Pāli, Vin. iv. 89: aññataro bhikkhu sabbapaṃsukūliko susāne viharati, một Tỳ-kheo nọ, là vị trì phấn tảo toàn diện, sống trong khu mộ.

“Thật sự các ông có việc không thọ thực mà ăn hay không?”

Thưa:

“Thật vậy, bạch đức Thế Tôn.”

Đức Phật bằng nhiều cách quở trách rồi nói với Ca-diếp:

“Tuy là thầy thiểu dục song làm cho người ta căm ghét coi thường, không nên ăn thức ăn bị vất bỏ, nếu ăn thì phạm Đột-kiết-la.”

Đức Phật bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta vì các Tỳ-kheo kết giới. Từ nay giới này nên nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, không thọ thực215 mà để (thức ăn)* vào trong miệng, Ba-dật-đề.”

Khi ấy, các Tỳ-kheo vì người làm, làm thức ăn, không dám nếm, [53b01] nên khi mặn, khi lạt; người làm giận dỗi không chịu phục vụ nữa. Do vậy bạch Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay cho phép vì người nấu thức ăn, nếm thức ăn, nhưng không được nuốt vào. Từ nay giới này được nói như vầy:

Tỳ-kheo nào, không thọ thực mà để thức ăn vào miệng, trừ nếm thức ăn, Ba-dật-đề.”

Khi ấy, các Tỳ-kheo chưa nhận được (bất thọ) tăm xỉa răng216 và nước (người trao)*, nên không dám xỉa răng và súc miệng; miệng hôi, mắt mờ. Khi nói chuyện với người, họ nghe mùi hôi, hỏi:

“Tại sao miệng Đại đức hôi?”

Các Tỳ-kheo rất xấu hổ, bèn xin nhận nhành dương (tăm xỉa răng) và nước, mọi người nói:

———

215 Bất thọ thực 不受食. Pāli: adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ, thức ăn chưa được trao cho (chưa được bố thí). Tứ phần: Thức ăn, hoặc thuốc không được trao nhận.

216 Hán: dương chi 楊枝; Pāli. dantapoṇa.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXVII. Bỏ Vào Miệng Vật Không Được Cho: B. Giới Tướng

“Tự thầy lười lấy, chứ ai vì thầy mà tham tiếc tăm xỉa răng và nước đâu!?”

Do vậy, các Tỳ-kheo bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay cho phép không phải thọ tăm xỉa răng và nước. Từ nay giới này nên nói như vầy:

B. GIỚI TƯỚNG

Tỳ-kheo nào, không thọ thực, mà để thức ăn vào trong miệng, trừ nếm thức ăn, tăm xỉa răng và nước, Ba-dật-đề.”

Bấy giờ, tôn giả Xá-lợi-phất bị trúng gió, tôn giả Mục-liên đến hỏi:

“Khi thầy còn ở nhà đã từng có bệnh này chưa?”

Xá-lợi-phất đáp:

“Có bị rồi.”

“Trị bằng cách nào để lành?”

Trả lời: “Ăn ngó sen.”

Thế là Mục-liên đến hồ A-nậu-đạt217 lấy ngó sen đem về cho Xá-lợi-phất.

Xá-lợi-phất hỏi: “Lấy nó ở đâu?”

Trả lời: “Ao A-nậu-đạt.”

———

217 Hồ A-nậu-đạt 阿耨達池: Skt. Anavatapta, Pāli. Anotatta, dịch là hồ Vô nhiệt (không nóng). Một trong bảy hồ lớn ở núi Himālaya (Tuyết sơn), được vây quanh bởi năm đỉnh núi: Sudassanakūṭa, Citrakūṭa, Kāḷakūṭa, Gandha-mādana và Kelāsa. Đỉnh Sudassanakūṭa lõm lòng chảo, có dạng mỏ quạ và phủ bóng trọn hồ, vốn cũng được che khuất bởi các đỉnh kia. Hồ dài 150 dặm, rộng 50 dặm và sâu 50 dặm. Mọi cơn mưa rơi trên năm đỉnh núi cùng các dòng suối bắt nguồn từ chúng đều đổ vào hồ. Ánh sáng từ mặt trời và mặt trăng chỉ phản chiếu chứ không bao giờ chạm trực tiếp vào nước hồ. Điều này có nghĩa là nước luôn lạnh và hồ có tên gọi từ đó.

Lại hỏi: “Nhận từ ai?”

Trả lời: “Từ rồng.”

(Xá-lợi-phất)* không dám ăn, do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Cho phép nhận thức ăn từ rồng.”

Khi ấy, Đại Ca-diếp đến khất thực nơi nhà người nghèo, Thích Đề-hoàn Nhân218 nghĩ như vầy: “Nay Đại đức Ca-diếp đến nhà nghèo khất thực, ta nên tạo phương tiện để cho ngài nhận thức ăn nơi ta.” (Thích Đề-hoàn Nhân)* liền theo thứ lớp từng nhà mà ngài Ca-diếp khất thực, hóa làm một người thợ dệt ở trên khung cửi, lại hóa một người con gái đưa thoi (sợi ngang)*.

Theo thứ tự, Ca-diếp đến (chỗ thợ dệt)*, (người con gái)* liền lấy bình bát cho đầy thức ăn trăm vị. Sau khi nhận lại bình bát, Ca-diếp nghĩ như vầy: “Người bần cùng này, từ đâu có được thức ăn thế này?” Liền nhập định quán sát, biết là Đế Thích, bèn nói:

“Này Kiều-thi-ca! Sau này đừng làm như vậy.”

Do vậy, Ca-diếp không dám ăn, bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Nay cho phép các Tỳ-kheo nhận thức ăn từ trời.”

Bấy giờ, buổi chiều đức Thế Tôn đi trở lại con đường đến thôn quỷ Khoáng Dã. Lúc ấy, quỷ thần kia thấy Phật vui mừng, liền thỉnh Phật và Tăng thọ trai vào ngày mai. Đức Phật im lặng nhận lời. Suốt đêm, quỷ sửa soạn các thứ đồ ăn, nước uống. Sáng sớm, trải chỗ ngồi thỉnh Phật và Tăng. Phật ra lệnh cho các Tỳ-kheo phải cùng nhận lời mời kia. (Phật và Tăng)* liền đến ngồi. Quỷ thần tự tay san sớt thức ăn. Các Tỳ-kheo không dám thọ, do đó bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Nay cho phép các Tỳ-kheo nhận thức ăn từ loài quỷ.”

———

218 Thích Đề-hoàn Nhân 釋提桓因: Skt. Śakra Devānām-indra, hay gọi trời Đế Thích (Đế Thích Thiên), Kiều-thi-ca... là chủ tầng trời Ba mươi ba.

Bấy giờ, đức Thế Tôn [53c01] đi đến rừng cây Sa-la,219 khi ấy có một con khỉ từ trên cây nhảy xuống lấy bình bát Phật đem đi. Các Tỳ-kheo nắm chặt không cho, đức Phật bảo các Tỳ-kheo, cứ để cho khỉ lấy bát. Khỉ cầm bát leo lên một cây, lấy đầy bát mật ong dâng lên Phật. Đức Phật thấy có trùng không nhận. Khỉ nhìn kỹ thấy trùng liền bắt bỏ rồi dâng Phật. Đức Phật vì khỉ nhận bát mật. Lúc ấy, khỉ vui mừng nhảy múa hớn hở rồi cáo từ mà lui. Đức Phật đem bình bát mật ong này cho các Tỳ-kheo, các Tỳ-kheo không dám ăn, do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Cho phép nhận thức ăn từ loài khỉ trao.”

Bấy giờ, có người buôn ngựa thỉnh Phật và Tăng dùng nước rồi, có người đến báo: “Chuồng ngựa bị cháy.” Vì vậy họ không tự trao thức ăn được, nói với các Tỳ-kheo: “Xin quý vị tự lấy thức ăn cho!” Nói xong liền đi. Các Tỳ-kheo nghi, không dám ăn, do vậy bạch lên Phật, Phật dạy:

“Nếu không có tịnh nhân, cho phép các Tỳ-kheo theo lời thí chủ, tự lấy thức ăn để ăn.”

Lại có các bạch y, từ xa ném thức ăn cho Tỳ-kheo, Tỳ-kheo đem việc này bạch lên Phật, đức Phật dạy:

“Không được nhận thức ăn từ xa ném đến.”

Có các Tỳ-kheo già bệnh mắt lại mờ, khi nhận được thức ăn xúc chạm tay tịnh nhân, phải rửa tay nhiều lần cực nhọc, do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy: “Nên lấy lá cây trải (trên mặt đất)*, dùng tay đè xung quanh, khiến để thức ăn lên, đó cũng gọi là nhận.”

Các Tỳ-kheo bèn trải rộng lá cây ra. Đem điều này bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

———

219 Sa-la thọ lâm娑羅樹林 (Sālavana), rừng cây Sa-la.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXVIII. Phi Thời Thực: A. Duyên Khởi

“Không nên trải rộng, chỉ trải trong phạm vi ngang tầm tay với tới.”

Có các bạch y khinh ghét Tỳ-kheo không chịu đích thân trao, bỏ thức ăn trên đất trước mặt Tỳ-kheo và bảo khiến tự lấy! Các Tỳ-kheo không biết nên như thế nào, do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy: “Nếu thí chủ khinh ghét không chịu trao thức ăn, cũng cho phép theo lời bảo lấy của họ mà nhận thức ăn.”

Có bốn cách thọ: Thân trao thân nhận, vật trao vật nhận, tay trao tay nhận, bảo lấy mà nhận.

Có nước muối, Tỳ-kheo không nhận, không dám uống, do vậy bạch lên Phật. Đức Phật dạy: “Nếu không bỏ muối, mà tánh nó lại mặn thì cho phép không nhận mà được uống.”

Tỳ-kheo-ni cùng như vậy. Thức-xoa-ma-na, Sa-di, Sa-di-ni, Đột-kiết-la.220

XXXVIII. PHI THỜI THỰC221

A. DUYÊN KHỞI

[54a7] Đức Phật ở tại thành Vương Xá.222 Bấy giờ, Thế Tôn chưa vì Tỳ-kheo cấm ăn phi thời.223 Các Tỳ-kheo đi khất thực vào đêm tối, hoặc bị rơi xuống hào, rảnh; hoặc đụng phải người nữ, hoặc gặp giặc

———

220 Bản Hán, hết quyển 7.

221 Tăng-kỳ 17, tr. 359b11: Ba-dật-đề 36; Tứ phần 14, tr. 662b8, Thập tụng 13, tr.95a22, Căn bản 36, tr. 824b8: Ba-dật-đề 37. Pāli, Pāc. 37, vikālabhojana.

222 Tăng-kỳ; Thập tụng: Xá-vệ thành (quốc) 舍衞城(國); Tứ phần: La-duyệt thành羅閱城; Căn bản: Thất-la-phạt thành 室羅伐城.

223 Hán: Phi thời thực 非時食, ăn phi thời. Pāli: Vikālabhojana, lấy (xin) thức ăn vào buổi chiều tối (đêm). Pāli: Hiểu là khất thực phi thời.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXVIII. Phi Thời Thực: B. Giới Tướng

trấn lột; hoặc bị các loại thú, trùng làm hại, ăn bất kể ngày đêm, chểnh mảng việc tu Phạm hạnh. Khi ấy, Ca-lưu-đà-di224 mặc y tạp sắc, mặt đen, mắt đỏ, khất thực trong đêm tối. Có một người phụ nữ mang thai, thấy (Ca-lưu-đà-di)* qua ánh sáng trời chớp, hoảng hồn, la lên: “Tỳ-xá-giá! Tỳ-xá-giá! (ma! ma!)”

Ca-lưu-đà-di nói:

“Tôi là Sa-môn khất thực, chứ không phải là Tỳ-xá-giá.”

(Người phụ nữ)* liền mắng nặng lời:

“Tại sao ông không lấy dao mổ bụng đi, mà khất thực trong đêm tăm tối! Các Sa-môn, Bà-la-môn khác chỉ ăn một lần là đủ, tại sao ông ăn không kể ngày đêm!?”

Các Tỳ-kheo Trưởng lão nghe, bằng mọi cách quở trách, rồi đem việc này bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, hỏi Ca-lưu-đà-di:

“Ngươi, có thật vậy không?”

“Thật vậy, bạch đức Thế Tôn.”

Đức Phật bằng mọi cách quở trách rồi bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta vì các Tỳ-kheo kết giới. Từ nay giới này nên nói như vầy:

B. GIỚI TƯỚNG

Tỳ-kheo nào, ăn phi thời, phạm Ba-dật-đề.”

Bấy giờ, có Tỳ-kheo uống thuốc xổ không cầm ra hết, khi ăn vào thì bụng lại trống nên buồn nôn. Các Tỳ-kheo không biết làm thế nào, đem việc này bạch lên Phật. Đức Phật dạy:

“Dùng bơ thoa vào thân,” vẫn không thuyên giảm.

———

224 Tứ phần: Ca-lưu-đà-di 迦留陀夷. Cf. M. i. 437 (Bhaddālisutta): chuyện tôn giả Bhaddāli. Xem Trung A-hàm 51, kinh 194 Bạt-đà-hòa-lợi, T1, tr. 746.

PHẦN THỨ NHẤT: CHƯƠNG V: PHÁP ĐỌA. XXXIX. Thức Ăn Cách Đêm: A. Duyên Khởi

Phật dạy:

“Dùng bột gạo thoa nơi thân,” vẫn không lành.

Phật dạy: “Lấy bơ hòa với bột gạo thoa nơi thân,” cũng không lành.

Phật dạy: “Lấy nước nóng xoa rửa,” vẫn không lành.

Phật bảo: “Thì cho uống nước nóng,” vẫn không lành.

Đức Phật bảo: “Lấy cái chậu đựng đầy nước thịt mỡ, rồi đặt ngồi trong đó.”

Dùng các phương thức như vậy đủ để cho đến sáng. Dứt khoát không được ăn phi thời.

Phi thời: Là từ giữa trưa cho đến khi tướng mặt trời chưa xuất hiện gọi là phi thời.

Nếu phi thời mà Tỳ-kheo tưởng là phi thời, nghi là phi thời, hoặc phi thời mà tưởng là thời đều phạm Ba-dật-đề. Thời, tưởng là phi thời, nghi là thời, Đột-kiết-la.

XXXIX. THỨC ĂN CÁCH ĐÊM225

A. DUYÊN KHỞI

[54b01] Đức Phật ở tại thành Vương Xá.226 Bấy giờ, đức Thế Tôn chưa chế giới cấm Tỳ-kheo ăn thức ăn cách đêm.227 Có miếu Thần nọ là nơi du ngoạn, mọi người đua nhau mang theo thức ăn ngon đến đây để chiêm ngưỡng, hoặc trải qua đêm, với nhiều thức ăn béo bổ. Các Tỳ-kheo ở đây nhận được nhiều thức ăn, ăn không thể hết, chứa

———

225 Tăng-kỳ 17, tr. 359b11: Ba-dật-đề 37 (chung với phi thời thực); Tứ phần 14, tr.662c25: Ba-dật-đề 38; Thập tụng 13, tr. 95b26, Căn bản 36, tr. 824c21: Ba-dật-đề 38. Pāli, Pāc. 38, sannidhikāraka.

226 Tứ phần: La-duyệt thành 羅閱城; Tăng-kỳ, Thập tụng: Xá-vệ thành (quốc) 舍衞城(國); Căn bản: Thất-la-phạt thành 室羅伐城.

227 Hán: Tàn túc thực 殘宿食. Pāli: Sannidhikārakabhojana, thức ăn lưu trữ qua đêm.

đầy trong phòng, không chỗ nào không có. Trùng, chuột tìm đến, đục khoét, phá hoại làm hỏng cả vách tường nhà. Các cư sĩ thấy hỏi:

“Ai cất thức ăn này?”

Có người nói:

“Sa-môn Thích tử.”

Họ liền cơ hiềm: “Bọn trọc đầu này chỉ biết tham nhận, không kể tới việc phí phạm tổn hao, không có hạnh Sa-môn, phá pháp của Sa-môn.”

Lại có một Tỳ-kheo A-lan-nhã ở chỗ vắng vẻ, nghĩ như vầy: “Ngày nào cũng đi khất thực, phế bỏ việc hành đạo”, bèn xin các loại thức ăn để dành, hoặc đem chúng cất, hoặc phơi cho khô. Khi ấy, các Tỳ-kheo du hành thấy vậy bảo rằng:

“Đức Thế Tôn không dạy: ‘Áo mặc mục đích là để che thân, thức ăn mục đích là để nuôi sống hay sao? Tại sao dồn chứa nhiều đồ ăn thức uống, hong phơi bừa bãi vậy?”

Tỳ-kheo kia trả lời:

“Chỗ này cách xa làng xóm, ngày nào cũng đi khất thực phế bỏ việc hành đạo, cho nên tôi xin để dành cho khỏi phiền bận.”

Các Tỳ-kheo đem việc này bạch lên Phật. Nhân việc này, đức Phật tập hợp Tỳ-kheo Tăng, hỏi Tỳ-kheo kia:

“Ngươi có thật vậy không?”

Thưa:

“Thật vậy, bạch Thế Tôn.”

Đức Phật bằng mọi cách quở trách rồi, bảo các Tỳ-kheo:

“Nay Ta vì các Tỳ-kheo kết giới. Từ nay giới này nên nói như vầy: