Thành Phật Chi Đạo

o Giới không thanh tịnh, Ý không đúng đắn thì thành Tà

Định.

Hầu hết mọi người chỉ ưa thích công đức Thiền Định, đâu biết rằng công đức từ Giới sanh ra. Không biết rằng Thân, Tâm của chính mình chỉ ở trong phiền não loạn động, giống như cuồng phong, sóng dữ; muốn ngồi kiết già, nhắm mắt, đếm hơi thở… cố áp chế nó xuống, nhưng có dễ gì đạt được Định. Dù cho có được Định Lực, nhưng do Giữ Giới Bất Tịnh, Ý muốn Bất Chánh, thì cũng thành Tà Định thôi; kết quả là bị tà ma, phi nhân quấy nhiễu.

Tăng thượng Định Học.

Trước hết Tu Định

進 修 於 定 學 Tiến tu ư Định Học 離 五 欲 五 蓋 Ly ngũ Dục ngũ Cái. Tiến tu bằng Định Học, Xa Năm Dục, Năm Cái.

• Dựa vào Tịnh Giới mà tiến tu bằng Định Học.

Vì tu Định mà giữ Giới, gọi là Tăng Thượng Giới Học.

Giới học thanh tịnh như thế, đương nhiên, phải dựa vào giới để tiến tu Định Học.

o Tu Định phải xa lìa pháp bất thiện ở cõi Ác Dục.

Trước hết nên khẳng định nhận thức: Nếu tu Định mà muốn được thành tựu thì, nhất định “Phải xa lìa pháp Bất

Thiện Dục và Ác”

Bởi vì Định thuộc thiện pháp của cõi Sắc và Vô Sắc. Nếu Tâm cứ lưu chuyển trong dục lạc, không xa lìa pháp bất thiện của cõi Dục. Thế thì không vào được thiện pháp của Cõi Sắc.

o Không xa lìa Dục mà muốn được Định là cực điên đảo. Ở điểm này, có một số người xem nhẹ. Luôn luôn nhớ đến Ăn, Uống; Nam Nữ; ham muốn ngũ Dục; đối nhân hành sự không lìa làm ác; mà lại muốn đạt được Định, muốn phát sanh Thần thông; thật là điên đảo cùng cực.

• Pháp điên đảo tưởng đã chen vào trong pháp Phật. Trong Đạo giáo có cái điên đảo cực kỳ, trong Ấn Độ giáo cũng có; nghe nói cũng đã từng trà trộn vào trong Phật giáo. Đây chính là muốn Tu Định mà lại xuất phát từ trong khoái lạc dâm dục nam nữ; sao lại nói: Tánh, Mạng song tu ư; Thân, Tâm song tu ư! Đây không chỉ là lừa dối người ngu mà, đặc biệt là dụ hoặc những người có tiền, có quyền mà thân, tâm rệu rã, già nua dần theo từng ngày; vẫn muốn hưởng thụ thỏa lòng. • Từ Ấn Độ giáo trà trộn Tà Thuyết vào Phật Giáo. • Đạo giáo cũng phê bình nghiêm khắc.

Thật ra, tín đồ của Đạo giáo cũng không quen với phong cách tà vậy này, mà còn đã kích thẳng thắn.

• Từ Ấn Độ giáo bàn về Tam Ma Bát Đề. Tín đồ Đạo giáo hiểu biết cạn cợt mà còn biết đạo nào tà, chánh; những người có Chánh Tri Kiến của pháp Phật, lại sai lầm sao? Tam Ma Bát Đề có nghĩa là Đẳng Chí, Bình Đẳng Năng Chí.

Xuất phát từ Tam Ma Bát Đề của Ấn Độ, nói về Tâm, Cảnh của Thiền Định. Ấn Độ lấy Tánh Giao Hợp Nam Nữ làm Tam Ma Bát Đề; Thư; Hùng Đẳng Chí (trống, mái cùng đến).

Chỉ có người Ấn Độ mới gọi Tánh Giao Hợp của Nam, Nữ là Tam Ma Bát Đề: Thư Hùng Đẳng Chí; vì trong lúc ấy Tâm, Cảnh Tập Trung; niềm vui Dục Lạc bao trùm khắp thân xác, giống như hiện tượng Định Tâm. Đây chính là hiện pháp Niết Bàn của Ngoại Đạo (Niết Bàn hiện tiền của Ngoại Đạo); vỗ bụng ăn no, kêu bình bịch và nói rằng Đây Chính là Niết Bàn, giống như hết khổ thì An Vui.

Không buông bỏ dục lạc, mà đi vào pháp Phật, mới là trà trộn, hỗn tạp.

Muốn có Định Lực, mà lại, không buông bỏ được Dục Lạc; từ trong ý nghĩa từ: Tam Ma Đát Đề phát sanh lộn xộn cố ý hay vô tình thuật Tu Tinh, Luyện Khí và dụng công dâm dục ngay trên sắc thân này mà, không biết, đang đi sai đường.

• Lìa năm Dục, năm Cái.

Ở trong pháp Bất Thiện nên lìa bỏ Dục và Ác. Dục là năm Dục; Ác là năm Cái.

o Năm Dục

• Giải thích ý nghĩa.

Năm Dục: Sắc, Thanh, Hương, Vị, Xúc là những tướng sặc sỡ, dụ hoặc. Đây là những thứ dụ dỗ; làm mê hoặc Tâm Người, là vật dục làm cho Tâm ta tham đắm, tìm tòi. • Vì vị, Tai họa nên quán sát xa lìa năm Dục. Việc cần thiết của Tu Định là Nhiếp Tâm Hướng Nội, cho nên, phải lìa bỏ năm Dục.

Đối với Cảnh Giới năm Dục, thiết yếu, là không nếm vị. Đừng vì khoái cảm nhất thời mà mê hoặc, Loạn Tâm. Ngược lại, phải nhìn thấy cái tướng sai lầm, tai họa của nó mà, loại bỏ, dựa vào lý luận, sự thật để chán ghét nó. Xem năm Dục là: Tên côn đồ giả nhân giả nghĩa; là thuốc bọc đường; như chút mật ngọt dính trên lưỡi dao bén.

Được vậy mới có thể không dính mắc vào cái Tướng khêu gợi, hấp dẫn một cách tinh tế của năm Dục và không sanh Tâm đắm đuối. Tâm ô nhiễm, đắm đuối không khởi lên, gọi là Ly Dục.

• Riêng nói chủ yếu của Xúc Dục là Dục giữa Nam và

Nữ. Ở trong năm Dục thì Dục giữa Nam, Nữ là quan trọng nhất. Đây là lấy Xúc Dục làm chủ yếu, thu tóm các Dục Hành: Sắc, Thanh, Hương.

Sự ràng buộc giữa Nam, Nữ bằng Ân, Ái; thật khó mà ra khỏi. Đã bao nhiêu người vì yêu thương nam, nữ dẫn đến tội ác không cùng, dẫn đến khổ đau không xiết. Trong kinh hình dung là: Giống như dây thừng siết chặc; trói buộc người ta đến rách da, nát thịt, bong gân, gãy xương cũng không thể lìa bỏ nhau được.

Đây là tướng đối nghịch với việc Tu Định; cho nên dù là đệ tử tại gia, nếu muốn tu tập Thiền Định mà không tiết chế Dâm Dục, thì cũng không thể.

o Năm Cái.

• Giải thích ý nghĩa. Năm Cái (che phủ) là: Tham Dục che phủ; Giận Hờn che phủ; Tối Tăm Ngủ Nghỉ che phủ; Lăng Xăng làm Ác che phủ; Nghi Ngờ che phủ Tánh Giáo. Năm thứ này che phủ Thiện pháp, Tâm Tính (tức là Tánh Giác) không để phát sanh; đối với việc tu tập Định, Huệ là sự trở ngại quá lớn; nên gọi là Che Phủ (cái).

• Nói riêng nhân duyên sanh ra Năm Cái.

Dục Tham (ham muốn): từ tướng vi tế, hấp dẫn cực độ của năm Dục khởi lên.

Sân Nhuê (Giận Hờn): Từ cảnh ghen ghét khởi lên. Hôn trầm (Tối Tăm): Tâm thức mê muội, yếu đuối, ưa ngủ nghỉ; đây là từ Tướng Tối Tăm khởi lên. Trạo Cử (Lăng Xăng): Trạo cử và Hôn Trầm tương phản. Đây là sự hưng phấn, loạn động cực độ của Tâm Tánh. Hối hận do làm ác: do nhớ đến bà con, tổ quốc, bất tử; cho đến sự tình ở quá khứ; hoặc loạn tưởng về ba đời nên phát sanh. Nghi: Từ ba đời phát sanh; không thể suy nghĩ đúng về các pháp Hữu Vi do Nhân Duyên sanh lưu chuyển trong ba đời nên, chấp chặc vào Ngã và Ngã Sở rồi, suy luận về Cái Ta trong đời quá khứ là gì,… Đây là một loại nghi ngờ. • Phương pháp đối trị năm Cái.

Ở đây phải tu quán Bất Tịnh để đối trị Tham Dục; tu quán từ Bi để đối trị Giận Hờn; tu quán Duyên Khởi để đối trị Nghi Ngờ; tu quán Quang Minh (quán sát ý nghĩa các pháp) để đối trị Hôn Trầm, Trạo cử; Miên; tu quán Hơi Thở để đối trị Trạo Cử, Ác Tác. Năm Cái này trừ hết thì Thiền Định cũng Thành Tựu.

Pháp môn an trụ Tâm. 不 淨 及 持 息 Bất Tịnh cập Trì Tức, 是 名 二 甘 露 Thị danh Nhị Cam Lộ.

Bất Tịnh và Trì Tức, Là hai cửa ngõ vào Niết Bàn.

• Pháp môn Trụ Tâm để tu Định

Vì tu tập để phát sanh Chân Huệ nên phải tập tu Thiền Định, gọi là Tâm (Định) Tăng Thượng Học; đó là pháp môn

Trụ Tâm.

• Khai triển pháp môn Trụ Tâm.

o Hai cửa Cam Lồ: Bất Tịnh; Trì tức. Phật thường dạy Quán Bất Tịnh và Niệm Hơi Thở để cho đệ tử, theo đây, thực hành, tu định là để phát sanh Chân Huệ. Thời xưa gọi là Hai Cửa Ngõ đi vào Niết Bàn (Nhị Cam Lộ

Môn).

Cam lồ là tiếng Ấn Độ, theo truyền thuyết Trung Quốc tương tự Tiên Đơn (thuốc Tiên), thuốc Bất Tử. Phật pháp lấy đây làm ví dụ cho Niết Bàn không sanh diệt. Tu tập hai pháp môn này thì giải thoát được Sanh, Tử nên gọi là Cửa Vào

Niết Bàn.

o Luận sư đời sau lấy Giới chia ra thành Tam Độ Môn

(ba cửa vượt qua).

Sau này, luận sư đời sau lấy Giới chia ra thành Tam Độ Môn (ba cửa vượt qua). Sau này, luận sư thuộc A Tì Đạt Ma thêm vào Giới phân Biệt, gọi là Tam Độ Môn: Bất Tịnh Quán, Sổ tức quán, giới phân biệt quán (Đất, Nước, Lửa, Gió, Không, Thức). o Tổ sư tóm lại thành Ngũ Đình Tâm. Phật chỉ dạy Thiền quán là dựa vào phiền não khác nhau của chúng sanh, đưa ra phương pháp tu tập để đối trị các phiền não ấy cũng không giống nhau; cốt làm cho Tâm dần dần trở về với an định vắng lặng.

Và các bậc tổ sư đã tổng hợp thành Ngũ Đình Tâm (Huyền Trang dịch là Ngủ Chủng Tịnh Hạnh). Đây chính là lấy Bất Tịnh Quán đối trị Tham Dục; Từ Bi Quán đối trị Giận Hờn; Duyên Khởi Quán đối trị Ngu Si; Giới Phân Biệt đối trị Ngã Mạn; Trì Tức Niệm đối trị Suy Tư Tán Loạn. Đây là cách nhắm vào một loại phiền não đặc biệt nào đó để sử dụng phương pháp đối trị khác nhau. • Phần nhiều, Phật dùng hai cách để dạy.

o Bất tịnh quán.

Trước tiên dùng tướng bất tịnh của tử thi mà quán; có chín cách quán: 1. Thân phình tím ngất; 2. Mủ căng thối rữa; 3.

Tan rã đổi dạng; 4, Trương sình; 5. Dòi bọ đục khoét; 6. Máu chảy ràn rụa; 7. Tan rã nhày nhụa; 8. Trơ bộ xương trắng; 9 Thi thể tiêu tan. Chín pháp quán này để đối trị Sắc Dục, Dâm Dục, sức mạnh đắm say thân thể.

o Niệm trì tức.

Thường gọi là Quán Sổ Tức, là tâm nhớ thở ra, hít vô để tu tập Thiền Định. Đây là Lục Diệu Pháp Môn (sáu cách vi diệu tu Định): Sổ (đếm hơi thở vô, ra); Tùy (tâm theo hơi thở vô, ra); Chỉ (tâm ngưng lại, không theo hơi thở); Quán (phân tích, quán sát cái tâm thật rõ ràng); Hoàn (hướng tâm vào trong để soi rõ tâm năng quán hư dối và trí vô lậu sanh); Tịnh (tâm vô chấp, vọng động không sanh khởi).

Còn có mười sáu phương pháp tu quán niệm hơi thở. Bảy Định phát sanh Huệ.

依 此 而 攝 心, Y thử nhi nhiếp Tâm, 攝 心 得 正 定, Nhiếp Tâm đắc Chánh Định.

能 發 真 慧 者, Năng phát chân Huệ giả, 佛 說 有 七 依. Phật thuyết hữu thất y.

Nương đây mà nhiếp Tâm, Nhiếp Tâm được Chánh Định.

Phát sanh chân Trí Huệ, Phật dạy nương bảy thứ. • Nhiếp Tâm không loạn là Tu Định.

Nương vào pháp môn đã nói ở trên, đó là: quán Bất Tịnh; nhớ giữ Hơi Thở mà tu tập Nhiếp Tâm, không để tán loạn. Đó chính là Tu Định.

o Khác nhau giữa Tu Định và Tu Quán.

• Tu Định và Tu Quán đều có tướng Sở Duyên.

Không luận là Tu Định hoặc là Tu Quán Huệ, bắt đầu đều có Tướng của Cảnh Sở Duyên.

Như lấy Tướng Bất Tịnh thân phình tím ngắt làm Cảnh hoặc lấy hơi thở ra, vô làm Cảnh.

• Quán sát, tư duy là Tu Quán; nhiếp tâm không tán

loạn là Tu Định.

Đối với Cảnh Tướng Sở Duyên thì có thể nương vào nhiều loại Tướng Sở Duyên mà Nhiếp Tâm. Nhưng theo đối trị làm chướng ngại Định thì chủ yếu là: Tham Dục và Tán loạn. Để phát sanh Chánh Định mà nói thì không thể không nói Hai Pháp Quán này là hữu hiệu nhất, là vững chắc nhất! Trong quá trình tu tập Nhiếp Tâm, nếu đạt đến xa lìa năm Dục, dứt trừ năm Cái; thế là Tâm an tịnh, sáng suốt; sẽ phát sanh công đức và thành tựu rất nhanh; vì vậy nói Nhiếp Tâm thì được

Chánh Định.

o Giải thích Chánh Định.

Nói Thiền Định theo thông thường, thì không phải là Tà Định, Vị Định mà là Chánh Định. Nói Thiền Định theo pháp xuất thế thì Định Vô Lậu mới là Chánh Định.

• Chỉ có bảy Định mới phát sanh được Trí Huệ.

Đệ tử thuộc hàng Hiền, Thánh của Tam Thừa, vì phát sanh Trí chân thật mà tu Định.

o Định Cảnh từ cạn vào sâu, nhưng không ra ngoài Tứ

Thiền, Bát Định.

Định Cảnh từ cạn vào sâu, cấp bậc khác nhau; cuối cùng, Thiền Định nào có thể dựa vào đó để tu phát sanh Chân Huệ? Thâu tóm tất cả phương pháp Định để tu tập, phát triển, không ngoài những cấp bậc lớn này: Tứ Thiền, Bát Định (còn không có Diệt Thọ, Tưởng Định, đây là chỗ tu chứng của bậc Thánh); khoan, chưa nói đến.

• Tứ Thiền, Tứ Vô Sắc Định.

Tứ Thiền là: Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền, Tứ Thiền.

Bát định là: Không Vô Biên Xứ Định, Thức Vô Biên Xứ Định, Vô Sở Hữu Xứ Định, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ

Định. • Quá trình từ Tán Tâm đến Định Cảnh.

• Nói tóm tắt ba loại Định: Cận Phần Định, Trung Gian Định, Căn Bổn Định. - Vị Đáo Định là Cận Phần Định của Sơ Thiền. Nếu từ Tán Tâm thông thường, tu từ từ khi đi vào Định cảnh. Bước vào thứ nhất là Vị Đáo Định (chưa đến Định), đây là trước khi vào Căn Bổn Định của Sơ Thiền, là tầng Thiền Sắp Đến Sơ Thiền mà chưa phải là Cận Phần Định của Sơ Thiền. Giống như sắp đến thành thị thì trước đi đến vùng ngoại ô, cũng có một số cửa hàng buôn bán.

- Sơ thiền là Căn Bổn Định.

Còn tiến thêm một bước nữa là tu đến Sơ Thiền.

- Ở giữa Sơ Thiền, Nhị Thiền có Định Trung Gian và Định

Cận Phần.

Ở giữa Sơ và Nhị Thiền có Thiền gọi là Trung Gian. Khi sắp đến Nhị Thiền mà vẫn chưa đến thì có Thiền Cận

Phần của Nhị Thiền.

• Nhị Thiền trở lên, mỗi một Định đều có ba loại. Từ đây trở lên, mỗi một Định đều có một Định Trung Gian, Định Cận Phần và Định Căn Bổn.

• Tiểu kết.

Nhưng nói chung là Tứ Thiền, Bát Định; hay là ở Căn Bổn Sơ Thiền trở về trước, thêm vào một Vị Đáo Định là được.

o Giải thích bảy Định phát sanh được Trí Huệ.

• Định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng không thể phát sanh

Trí Huệ.

Ở trong Tứ Thiền, Bát Định này thì Định cuối là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng có Tâm Định rất vi tế nên Tâm Lực không đủ mạnh mẽ, không thể dựa vào nó (Tâm) mà tu tập, phát sanh Trí Huệ chân thật.

• Định Vị Đáo thuộc Sơ Thiền và Thất Định.

Vì vậy, có đủ khả năng phát sanh Chân Huệ, Phật nói: Chỉ có Thất Y Định (chỉ có bảy Định dựa vào tu tập mới phát sanh được Chân Huệ). Đó là: Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền, Tứ Thiền, Không Vô Biên Xứ, Thức Vô Biên Xứ, Vô

Sở Hữu Xứ.

Nhưng Định Vị Đáo ở bắt đầu cũng có thể phát sanh Huệ. Đây là Cận Phần Định của Sơ Thiền, cho nên thu vào Sơ Thiền. Liên quan đến tu tập Định Học; chính là pháp tu Nhiếp Tâm khiến cho Tâm An Trụ. Ở dưới sẽ nói rõ hơn.

Huệ Tăng Thượng Học.

增 上 慧 學 者 Tăng thượng Huệ học giả,

即 出 世 正 見 Tức xuất thế Chánh Kiến.

Người Tăng Thượng Huệ Học, Là Chánh Kiến xuất thế.

• Tăng thượng Huệ Học là Chánh Kiến xuất thế. Đạo Đế là Tam Học, Bát Chánh Đạo Giới Học, Định Học đã nói rồi. Bây giờ nói đến Huệ Học. Huệ Học là Chánh Kiến trong Bát Chánh Đạo, còn có Chánh Tư Duy.

Vì vậy nói chung là Tăng Thượng Huệ Học, chính là chánh kiến xuất thế.

o Tăng Thượng Huệ Học là cứu cánh của Huệ Chân

Thật. Thế nào là Tăng Thượng Huệ Học? Vì làm nơi nương tựa của sự Giải Thoát để Tu Huệ. Gọi là Tăng Thượng Huệ.

Đây, đương nhiên, không phải là Tục Tri, Tục Kiến (Cái Biết, Thấy thông thường), mà là Huệ rốt ráo chân thật.

o Giải thích hai loại Chánh Kiến: Thế và Xuất Thế Gian.

• Chánh kiến thế gian.

Như trên đã nói: Biết thiện, ác; Biết nghiệp báo; Biết kiếp trước, đời sau; Biết phàm, thánh đều còn là Chánh Kiến pháp

Phật thuộc thế gian.

• Chánh kiến xuất thế gian.

Để ngộ được Chân Lý, dứt được Phiền Não và được giải thoát nên phải có Chánh Kiến Xuất Thế.

Thế nào gọi là Xuất Thế? Đó là pháp siêu việt, vượt hẳn ý nghĩa thông thường của thế gian (hay phàm phu). Hay là Chánh Kiến thấu rõ Chân Lý. Hay là Chánh Kiến Vô Lậu khi lìa xa phiền não, đều gọi là Chánh Kiến Xuất Thế. Ở trong thuyết minh này, hiện rất chú trọng vào thắng nghĩa (nghĩa vượt trội hơn hết): Nghĩa Trì Kiến Chân Thật. • Huệ là Bát Nhã không bắt đầu không kết thúc. Huệ, tiếng Phạn gọi là Bát Nhã.

o Bát Nhã là cứu cánh, là căn bổn.

Ở trong tất cả công đức có được do tu tập Phật pháp thì, Bát Nhã là rốt ráo nhất, có được Bát Nhã, có thể nói, là về đến nhà rồi.

Thể ngộ chân lý, việc lớn là giải thoát Sanh Tử cũng đã làm xong; cửa thành lớn Niết Bàn đã mở toang.

Nếu không có Bát Nhã, dù thực tập pháp môn gì đi nữa, cũng đều không thể Giải Thoát Sanh Tử. Bát Nhã còn là căn bổn nhất; Bát Nhã là người lãnh đạo mở lối, dẫn đường tiến tu tất cả công đức, tương ưng với tất cả công đức.

o Ở trong Tam Học và Bát Chánh Đạo thì Bát Nhã là vô

thỉ vô chung.

Trong Tam Học, Huệ Học là tối hậu, là chỗ nương tựa tu tập để được Giải Thoát; Nếu ở trong Bát Chánh Đạo thì lấy Chánh Kiến làm đầu. Đã nói rõ địa vị của Bát Nhã trong Phật pháp là vô thỉ vô chung; Nó là người lãnh đạo cũng là người hoàn thành. • Huệ là tên khác của Bát Nhã.

Trong kinh điển của Tam Thừa Cộng Pháp, Huệ có rất nhiều tên gọi, như Huệ, Kiến, Minh, Quán, Nhẫn, Trí, Giác; Chỉ Quán, Chánh Kiến, Chánh Tri; Chánh Tư Duy; Như Thật Quán, Như Thật Trí, Như Thật Kiến; Như Thật Tri Kiến, Như Thật Tư Duy; Trạch Pháp… b. Tám Loại Chánh Đạo.

Văn, Tư, Huệ.

Chánh Kiến.

佛 為 阿 難 說: 緣 起 義 甚 深, 此 有 故 彼 有, 此 生 故 彼 生, 無 常 空 無 我, 惟 世 俗 假 有. Phật vì A Nan nói: Đây có nên kia có, Chánh Kiến Duyên Khởi. Dựa và Nhân Lưu Chuyển Phật Vị An Nan thuyết: Duyên Khởi nghĩa thậm thâm Thử hữu cố bỉ hữu.

Thử sanh cố bỉ sanh, Vô thường, không Vô Ngã, Duy thế tục giả hữu.

Nghĩa Duyên Khởi rất sâu Đây sanh nên kia sanh, Vô thường, Không, Vô Ngã, Chỉ thế tục là giả

• Huệ học về Duyên Khởi là Chánh Kiến từ Thế đến

Xuất Thế.

Xuất thế là pháp môn giải thoát, không ra ngoài hai cương lãnh Tứ Đế và Duyên Khởi, cho nên nói đến Huệ Học Xuất Thế cũng là nói thấu đáo Huệ Học Duyên Khởi và liễu tri Tứ Đế. Bây giờ, trước từ Chánh Kiến mà nói. o Từ sự tướng của Nhân Quả ngộ giải Lý Tánh của Duyên Khởi.

• Duyên Khởi của Nhân Quả Tương Sanh, chẳng phải là Nghĩa Duyên Khởi sâu tột.

Ở trên đã nói mười hai Duyên Khởi, trong hiểu biết của người bình thường, đây chẳng qua là Nghiệp Cảm Duyên Khởi, nói rõ về quá khứ của nghiệp Cảm Duyên Khởi, nói rõ về quả khổ của nghiệp cảm. Nói rõ về sự miên tục, vô hạn của Sanh, Tử mà, chẳng phải do Thần tạo ra; do Chính Mình. Đây là một bộ phận học giả phân biệt Pháp Tướng của Phật.

Nếu dùng như vậy, thì cũng chỉ là Thế gian Chánh Kiến về Duyên Khởi, làm sao có thể Giải Thoát Sanh Tử đây? Thầy A Nan đã từng đại biểu cho cái Tri Kiến này nên cho rằng Duyên Khởi rất dễ hiểu. “Nhân đây, Đức Phật dạy thầy A Nan: Pháp do các Duyên Sanh, nghĩa ấy cực sâu thẳm”;

nghĩa của Duyên Khởi thì sâu thẳm vô cùng như biển lớn, khó đo đến đáy được. Nên biết rằng Duyên Khởi là Pháp mà, Đức Phật đã Chứng Ngộ được cội cây Bồ Đề; không cần đề cập đến người mà, cho đến Trời, Ma Vương, Phạm Thiên cũng đều không thể thông đạt được Lý Duyên Khởi.

Đây là chỗ Phật pháp siêu việt thế gian, là căn nguyên vượt trội ra khỏi thế gian, đương nhiên, “Pháp này sâu thẳm vô cùng, khó thông đạt biết bao”

• Tất nhiên, Lý Tánh Nhân Quả tương sanh là giai đoạn

bắt đầu của thân nghĩa về Duyên Khởi.

Nếu nhân quả tương sanh của mười hai chi Duyên Khởi nói rõ sự vô hạn, mãi mãi của Sanh Tử. Điều này thôi đã rất sâu thẳm!. Còn quán sát về sanh tử của chúng sanh, từ bắt đầu đến kết thúc cũng như vậy, đều dựa vào tình hình lưu chuyển của mười hai chi Duyên Khởi.

Đã là chúng sanh thì phải có sanh tử và không thể vượt qua thứ tự của mười hai chi Duyên Khởi.

Vì thế, mười hai chi là thứ tự nhân quả của sanh tử, có tánh tất nhiên và phổ biến.

Từ sự thật không giống nhau về nhân quả mà hiểu rõ được lý tánh tất nhiên của tất cả chúng sanh cộng đồng, tín giải kiên định; đây mới là bước đầu đến sự thành công; còn phải vào sâu hơn nữa mới giác ngộ cùng tột nghĩa chân thật uyên thâm hơn.

o Phương pháp Duyên Khởi là tường tận chi này nên tường tận chi kia. • Dựa vào thứ tự của Duyên Khởi mà đi vào pháp tắc của Duyên Khởi.

Việc chỉ bày Duyên Khởi của Phật, nói chung là: 此 有 故 彼 有、 Thử hữu cố bỉ hữu, 此 生 故 彼 生， Thử sanh cố bỉ sanh, 謂 無 明 缘 行， Vị Vô Minh duyên Hành, 行 緣 識…生 緣 老 死. Hành duyên Thức… Sanh duyên Lão Tử.

Nhờ có đây, kia có, Đây sanh nên kia sanh.

Nghĩa là Vô Minh duyên Hành, Hành duyên Thức… Sanh duyên Lão Tử. Nên biết rằng:

Vô Minh, Hành… Lão Tử là Nhân Quả tương sanh của mười hai chi, là thực sự Duyên Khởi hay là trật tự của Duyên Khởi; nhưng “Đây có vì kia có, Đây sanh vì kia sanh”

mới là pháp tắc của Duyên Khởi.

Lý do Nhân Quả trở thành Nhân Quả, lý do Sanh Tử trờ thành Sanh Tử là cả hai đều không rời được định luật: Thử hữu cố bỉ hữu, thử sanh cố bỉ sanh. Như thế là tiến đến Lý Tánh thông thường của Duyên Khởi sự vật.

• Pháp tắc: “Cái này có nên cái kia có” đã thu tóm hết

tất cả sự vật và Sanh Tử. • Nhân quả Có và Sanh đều dựa vào Nhân Duyên.

Thử hỏi: Nhân quả đến cùng có ý nghĩa gì? Vì sao tụ hợp mới thành Nhân Quả? Nói Duyên Khởi dựa theo lời Phật dạy:

- Hữu là hiện hữu, tồn tại; Sanh là hiện khởi.

Đây không phải là Tự Có, là tồn tại vĩnh hằng, mà là sự tồn tại trong sanh diệt; cho nên còn nói là Sanh. Sanh có nghĩa là Hiện Khởi; Hữu có nghĩa là Tồn Tại. Theo ý nghĩa triệt để mà nói: Tồn tại chính là Hiện Khởi;

Hiện Khởi chính là tồn tại.

- Tồn Tại và Hiện Khởi đều không lìa khỏi Nhân Duyên. Vì sao có thể Tồn Tại? Vì sao có thể Hiện Khởi? Vì hai hiện tượng này không lìa khỏi Nhân Duyên.

Dựa vào sự quan hệ của Nhân Duyên mới có được Tồn Tại, mới có được Hiện Khởi. Nhân Duyên ấy là gì? Mà cũng tồn tại, Hiện Khởi như thế. Nếu nó không Tồn Tại và Hiện Khởi thì không thể trở thành Nhân Duyên cho sự tồn tại của Quả Pháp và Sanh Khởi! Tự thân của Nhân Duyên ấy đã tồn tại, hiện khởi; đương nhiên, nó cũng phải dựa vào một Nhân Duyên khác. Cái nhân duyên này, đương nhiên, cũng không thể không tồn tại và hiện khởi. • Dựa vào Nhân Duyên, tất cả được thành lập trong pháp tắt: “Cái này có nên cái kia có”.

Quán sát được sâu sắc như vậy thì hết thảy sự vật trong thế gian, sanh tử của hết thảy chúng sanh đều phải dựa vào Nguyên Lý này mới thành lập được; nhờ (Hữu) tồn tại cho nên Quả tồn tại, nhờ (Sanh) hiện khởi cho nên Quả hiện khởi. Tất cả đều dựa vào Nhân Duyên, cũng không lìa khỏi Nhân Duyên; Lìa khỏi Nhân Duyên thì không thể Tồn Tại.

• Dựa vào pháp tắc: Thử Cố Bỉ thấu đạt được ý nghĩa

sâu thẳm của Chánh Kiến Duyên Khởi.

Dựa vào định luật này:“Cái này có nên cái kia có, cái này sanh nên cái kia sanh” mà quán sát thấu đáo thì hết thảy đều không Tự Có, Hằng Hữu được; tất cả thế gian, tất cả sanh tử, bất cứ trước, sau hay đồng thời; hết thảy đều chuyển biến trong tương quan, nhờ cậy lẫn nhau mà tồn tại tương quan lẫn nhau mà biến chuyển, nhờ cậy lẫn nhau mà tồn tại mới thành Nhân Quả được. Cho nên, theo định luật Nhân Quả: “Thử hữu cố bỉ hữu, thử sanh cố bỉ sanh” mà Đức Phật đã chứng ngộ thì hiểu ý nghĩa sâu sắc của Chánh Kiến Nhân Quả. Nếu không như thế thì chỉ là sự quán sát Nhân Quả một cách tầm thường!.

• Từ Duyên Khởi “Thử Cố Bỉ” tiến lên quán sát: vô

thường, Vô Ngã, Thế Tục giả có.

Căn cứ vào quán sâu sắc Nhân Quả này đi đến cái nhìn đúng đắn tất cả thì có thể hiểu chánh xác rằng:

Tất cả là Vô Thường, là Không, Vô Ngã o Quán duyên khởi Vô Thường. • Tất cả pháp đều là vô thường. Tất cả pháp tồn tại và sanh khởi đều là vô thường.

Bạn xem! Thế giới thành rồi sẽ hoại, quốc gia hưng rồi sẽ suy vong, chúng sanh sống rồi sẽ già chết.

Nhất kỳ vô thường: Tồn tại trong một thời gian rồi tiêu hoại, suy vong, già chết.

Sát ra vô thường: Trong từng sát na, tất cả đều sanh, diệt không ngừng, vừa sanh thì liền tiêu diệt, không tồn tại dù trong thời gian ngắn nhất.

• Sanh, diệt, vô thường, tất nhiên đi đến diệt tận.

Tất cả những hiện tượng này, vì sao lại sanh, diệt, vô thường? Đó là vì Duyên Khởi!

Từ Nhân Duyên mà Có, không thể không dựa vào Nhân Duyên, duyên không Thật Có thì cũng trở về với Không. Đó là từ Nhân Duyên mà Sanh Khởi, đương nhiên, cũng dựa vào Duyên mà Diệt.

Tất cả dựa vào Duyên mà Tồn Tại và Sanh Khởi, tất nhiên, sẽ sanh, diệt, vô thường. Trong kinh nói đến Vô Thường, vì vô thường, không vĩnh hằng, không thể tin được, không an ổn…; Tất cả đã được kinh nói rõ. Tất cả pháp vốn, do Nhân Duyên sanh; dựa vào tự thể của chúng sanh mà nói: Không có gì trường tồn hay vĩnh cữu; không có gì có thể nương tựa, cuối cùng đều trở về tiêu tan, diệt tận. o Quán duyên khởi Vô Ngã.

Nói đến Không và Vô Ngã có thể có nhiều cách giải thích khác nhau, hiện tại cứ dựa Vô Ngã mà nói.

• Quan niệm Hữu Ngã thông thường là chấp có Chủ Tể.

Ngã có nghĩa là Chủ Tể. Chủ là so với cái khác, không dính líu gì, tự cho mình làm Chủ; Tể là do riêng Ta chi phối.

Tóm lại Ngã là: Tự do, Tự tại, Tự chủ.

Mọi người đều biết Có Ngã; tôn giáo thường hay nói chúng sanh (hoặc chỉ nói Nhân Loại) có một Cái Ngã (hay Linh Hồn).

Nhưng Ngã ở đâu? Nó ra làm sao? Hầu hết, con người không suy xét về những điều này; đến tay các nhà tôn giáo và triết học mới trãi qua một phen suy cứu. Ở đây có nhiều vấn đề, ý kiến khác nhau; nhưng tóm lại, hiểu ra không thể không có Thường Trụ, Bất Biến, Tự Do, Tự Tại làm chủ thể sanh mạng của con người, chúng sanh; mà còn hiểu ra cái Thường Trụ, Tự Tại này cũng chính là An Lạc. Cái này, trong tương lai, mới là Cái trở về Nước Trời hay trở về với Giải Thoát để hưởng thọ Tự Do vĩnh viễn.

• Quan niệm Vô Ngã của Phật Giáo là Duyên Khởi, Vô

Thường.

Nhưng trong Chánh Quán của Đức Phật thì Ngã hoàn toàn không tồn tại; Chúng Sanh chẳng là cái gì riêng biệt, mà chỉ là năm Uẩn, 6 Xứ, 6 Giới; chỉ là Hiện tượng Nhân Quả của

Thân, Tâm tồn tại và sanh khởi.

Tất cả dữ kiện này lưu chuyển không dừng. Trong đó có

Cái Ngã thường còn, Bất Biến sao?

Đó là sự Tồn Tại nương tựa lẫn nhau. Trong ấy có Cái Ngã Độc Lập sao? Không thường Còn, không Tồn Tại Độc Lập. Trong ấy có Cái Ngã Tự Chủ, Tự Dao sao?

Chánh Quán về Vô Thường, Vô Ngã, như Phật thường nói rằng:

色 等 一 切 法 無 常，無 常 即 苦 不 安 穩，不 自 由;苦 即 非 我。非 我 者 亦 非 我 所。如 是 觀 者。名 真 實 正 觀。Sắc đẳng nhất thiết pháp vô thường; Vô thường tức khổ bất an ổn, bất tự do. Khổ tức phi Ngã; Phi Ngã giả diệc Phi Ngã Sở. Như thị quán giả, danh kỳ thật

Chánh Quán.

Tất cả pháp, như sắc…, Vô Thường; Vô Thường là khổ, không an ổn, không tự do. Khổ là Chẳng Phải Ngã; Chẳng Phải Ngã cũng Chẳng Phải Ngã Sở. Quán Sát như thế, gọi là Chân Thật Chánh Quán.

• Quán Duyên Khởi Giả Hữu.

o Tất cả thế gian, chỉ có thế tục là giả có.

Như thế, thế giới cũng tốt, chúng sanh cũng tốt, tất cả mọi thứ cũng tốt; chỉ có thế tục là Giả Có. Trừ Giả Có của Thế

Tục ra, cái gì cũng không thể có. o Nói rõ về Giả Có của Thế Tục.

Vì sao gọi là Thế Tục? Vì sao gọi là Giả Có?

• Thế Tục. Thế tục có nghĩa là trôi nổi, hư ảo không thật.

Theo sự trải nghiệm của chúng ta thì tất cả Tâm Phân Biệt, Hư vọng của chúng sanh mà tất cả đã phát hiện để biết được cái này là cái gì, cái kia là cái gì; trong Tâm biết được cái đó, hiểu được rằng tại sao gọi tên nó như vậy.

Tất cả nhận thức tầm thường về Thể Chất, Hình Thái, Tác Dụng, tất cả đều là Thế Tục.

• Giả Hữu.

Thế tục chính là Giả Hữu. Giả Hữu không phải nói Bất Cứ Cái Gì Đều Không Có, đây là giả lập Ý Nghĩa của Có nên, cũng gọi là Giả Danh. Đây chính là dựa vào Nhân Duyên mà Tồn Tại, mà Hiện Khởi. Tuy vậy, Nhân Quả, Pháp Tắc này rõ ràng thứ lớp, không rối loạn. Đây chỉ là Giả Lập mà Có thôi.

• Dựa vào Kinh Thắng Nghĩa không để làm sáng tỏ Thế

Tục Giả Hữu.

- Tất cả pháp Nhân Quả về Vô Thường, Vô Ngã là Thế Tục

Giả Có.

Trong kinh Thắng Nghĩa không của Tạp A Hàm, Phật nói Vô Thường, Không, Vô Ngã, “trừ Tục Số Pháp. Tục Số Pháp là: 此 有 故 彼 有，此 起 故 彼 起…”: Thử hữu cố bỉ hữu, thử khởi cố bỉ khởi”.

Vì vậy, tất cả pháp Nhân Quả về Vô Thường, Vô Ngã; Phật gọi đó là Cái Giả Có của Thế Tục. - Lấy nhãn căn thấy sắc làm ví dụ cho Thế Tục Giã Hữu. Ví dụ: Con người là sáu căn nắm giữ Cảnh Giới, đưa đến phát sanh hoạt động tổng hợp của sáu Thức.

Song, nếu nhân căn thấy được sắc; nhờ thấy được sắc, cho nên mới xác định có nhãn căn.

Nhưng, cuối cùng, cái gì là nhãn căn?

“眼 不 實 而 生，生 已 盡 滅:也 就 是 眼 生 時 無 有 來 處，滅 時 無 有 去 處。”: Nhãn bất thật thị sanh, sanh dĩ tận diệt, đã tựu thị, nhãn sanh thời vô hữu lai xứ, diệt thời vô hữu khứ xứ”: Nhãn không thật mà sanh, sanh rồi diệt hết, cũng chính là: Khi nhãn sanh không có chỗ đến, khi diệt không có chỗ đi.

Nguyên nhân của nhãn căn vì có Duyên Khởi sanh ra; anh không thể tưởng tượng là có một nhãn căn chân thật, từ trong đó sanh ra. Nói thất sắc cũng không phải có một thực thể tồn tại độc lập, rồi một mình nó đủ khả năng sanh ra tác dụng kiến sắc. Kiến sắc có nhiều yếu tố quan hệ mới thành tựu được; cho nên, cũng không thể nói có một tự thể nhãn căn chân thật đủ để thấy được sắc.

Vì thế, nhãn căn mới sanh liền diệt; anh cũng không thể tưởng tượng được có một nhãn căn tự thể chân thật, diệt đến chỗ đó, rồi mất.

Kinh Thắng Nghĩa không nói khá rõ ràng: Tất cả sự vật trong thế gian, như: Thế giới, Chúng sanh, Sắc, Tâm đều là Giả Có của Thế Tục, Tồn Tại do Duyên Khởi.

o Chúng sanh ở trong Sanh Tử với Vô Thường, Vô Ngã, Duyên Khởi, giả Hợp tương tục không ngừng.

Đây là những hiện tượng Vô Thường, Vô Ngã nhưng trong trạng thái tương quan chuyển biến, nương tựa lẫn nhau. Chúng sanh tồn tại trong hòa hợp và tương tục, trôi nỗi không ngừng ở trong biển lớn sanh tử. Sanh tử tiếp nối không ngừng, cũng chính là Luân Hồi không ngừng, khổ đau không ngừng.

Dựa vào Nhân trở lại Diệt Trừ.

此 無 故 彼 無, Thử Vô cố bỉ Vô, 此 滅 故 彼 滅, Thử Diệt cố bỉ Diệt; 緣 起 空 寂 性, Duyên khởi không Tịch Tánh, 義 倍 復 甚 深. Nghĩa bội phục thậm thâm.

Đây Có nên kia Có, Đây Diệt nên kia Diệt, Duyên Khởi Tánh vắng lặng, Nghĩa sâu thẳm bội phần. • Từ Duyên Khởi: Đây không, kia không thấy được pháp Giải Thoát Sanh Tử. o Sanh tử vì đây có, kia có; do Đây Không, Kia Không mà hoàn diệt (trở lại diệt trừ).

• Sanh tử và Giải thoát đều từ Duyên Khởi.

Sinh Tử thuộc Vô Thường, Vô Ngã; từ Phiền Não khởi Sanh Nghiệp; từ Nghiệp sanh khởi Quả Khổ, lại từ Quả Khởi sanh Hoặc Nghiệp.

Đây là Sanh Tử của Duyên Khởi. Đây có phải là dòng Sanh Tử trôi chảy mãi mãi, không ngừng không? Không! Sanh, Tử có thể Giải Thoát được.

Vì sao có thể Giải Thoát Sanh Tử? Bởi vì nó Duyên cớ của

Pháp Duyên Khởi.

• Nói riêng về Luật Hoàn Diệt của Duyên Khởi.

Sau khi Phật dạy xong Sanh tử lưu chuyển của Duyên Khởi; tiếp theo Phật dạy Sanh tử Hoàn Diệt như sau: 此 無

故 彼 無，此 滅 故 彼 滅...純 大 苦 聚 滅。Thử vô cố bỉ Vô, Thử Diệt cố bỉ Diệt; vị Vô Minh Diệt cố Hành Diệt, Hành Diệt cố Thức Diệt… Thuần đại Khổ Tụ Diệt: Cái này không nên Cái kia Không, Cái này Diệt nên Cái Kia Diệt;

nghĩa là: Vô Minh Diệt nên Hành Diệt, Hành Diệt nên Thức Diệt… Đại khổ tụ hoàn toàn Diệt.

• Đặc tính của Duyên Khởi sanh rồi diệt.

Pháp Duyên Khởi tồn tại dựa vào Nhân Duyên. Đã là Tồn Tại và Sanh Khởi dựa vào Nhân Duyên thì không thể thường Hằng, Bất Biến.

Tồn tại sẽ trở về Bất Tồn Tại, Sanh Khởi cuối cùng trở về

Diệt Tận.

• Sự tương tục và đình chỉ của Quả Khổ Sanh Tử.

Pháp Sanh tử, tuy xưa nay, vốn vừa Sanh liền Diệt.

- Cái Nhân là hoặc Nghiệp không dứt thì Quả Khổ cũng tương tục.

Bởi vì Nghiệp Phiền Não tiếp nối mà không dứt nên Diệt rồi lại Sanh; cho nên, Quả khổ cũng tương tục, không dứt được. - Cái Nhân hoặc Nghiệp không sanh khởi thì Sanh Tử cũng dừng lại.

Nếu làm chủ được hoàn toàn Phiền Não, tức Vô Minh, Ái… không sanh khởi thì Nghiệp Lực ấy cũng tiêu trừ, Sanh

Tử cũng ngưng lại.

- Nêu ví dụ làm sáng tỏ quá trình này.

Như gió, tuy trong thoáng chốc cũng không ngừng, nước nổi lên sóng to, từng lớp phập phồng, chìm nổi không dừng. Gió dừng thì biển cả yên lặng, sông ngưng. Vì vậy, Sanh tử có thể giải thoát, bởi vì Sanh tử là do giả danh của Duyên Khởi mà có.

o Dựa vào pháp Duyên Khởi như ảo mà đạt được Cảnh giới Niết Bàn.

• Trong pháp Duyên Khởi không có một pháp, thật có thể được.

Trong kinh A Hàm, Phật từng nói như vầy: 不 見 一 法 可 取 而 無 罪 過 者: Bất kiến nhất pháp khả thủ (trước) nhi vô tội quá giả: Không thấy Pháp nào có thể chấp trước mà không có sai lầm.

Vì thế, nếu chấp trước có Pháp Thật, mà còn nói: không, là sai lầm.

Cái Có Chân Thật thì không thể thành Không có. Nếu nói Cái Thật có mà trở thành Không Có thì tư tưởng này đã phạm phải lỗi lầm quá lớn.

Phật không nói như thế, mà chỉ nói: Pháp Sanh Tử là Duyên Khởi, là Giả Hữu, cho nên không thể Chấp Trước.

Sanh vốn không Chân Thật, Diệt cũng không phải là pháp Chân Thật.

• Chánh quán Vô Thường, Vô Ngã thuộc Duyên khởi

thì đạt đến cảnh giới Niết Bàn.

Từ trong pháp Duyên Khởi như huyễn mà, thấy được Tánh Khả Năng (có thể), Giải Thoát Sanh Tử; cũng do đây mà đạt đến Cảnh Giới giải thoát Sanh tử.

Làm sao có thể đạt đến đây?

• Vô Minh làm mê mờ Chân Tướng nên Sanh Tử nổi trôi. Tất cả pháp là Giả Danh của Duyên Khởi nên là Giả Pháp, Giả Ngã; là huyễn hóa, là Vô Thường, Không, Vô Ngã.

Mà Vô Minh là tất cả phiền não: Ngã Si, Ngã Kiến, Ngã Mạn, Ngã Ái… lại làm mê mờ Chân Tướng của tất cả Pháp; chúng sanh lại cho là Chân Thật; tưởng tượng ra Cái Ngã

Vĩnh Hằng, Tự Tại. Tất cả hoạt động đều xuất phát từ trung tâm cái Tự Ngã, do đó, dẫn đến Chấp Trước rồi, tạo ra các Nghiệp Thiện, Ác nên lưu chuyển trong sáu đường. • Chánh quán Vô Thường, Vô Ngã, Tâm lìa Ngã Mạn thì chứng được Niết Bàn.

Nếu chánh quán Duyên Khởi thì thông đạt Vô Thường, Vô Ngã thị vọng chấp trung tâm về Tự Ngã mất hẳn đối tượng, phiền não cũng không khởi nữa. Phiền não cũng là sự sanh, diệt của Duyên Khởi và Sanh Tử cũng được Giải Thoát. Vì vậy, Phật nói như thế này: 無 常 想 者 能 建 立 無 我 想，聖 弟 子 住 無 我 想，心 離 我 慢，順 得

涅 槃。 Vô thường tưởng giả, năng kiến lập vô ngã tưởng. Thánh đệ tử trụ Vô Ngã Tưởng, Tâm Ly Ngã Mạn, thuận đắc Niết Bàn: Người hiểu rõ Vô Thường, có thể hình thành nhận thức Vô Ngã; bậc Thánh đệ tử đã nhận thức vững chắc Vô Ngã, Tâm lìa Ngã Mạn, chứng được Niết Bàn.

• Từ chánh quán Duyên Khởi mà chứng được Pháp Tánh Không Tịch.

o Duyên Khởi và Tánh Không Tịch.

Vô Thường, Vô Ngã là nội dung của Chánh quán Duyên Khởi, lìa phiền não thì giải thoát sanh tử, gọi là chứng được

Niết Bàn.

Niết Bàn, cuối cùng, là như thế nào? Đó là vấn đề sâu thẳm và càng thẳm sâu.

• Hữu Vi Duyên Khởi và Tánh Không Tịch Vô Vị.

Phật thầy A Nan nói: có pháp Hữu Vi và Vô Vi, cũng chính là Duyên Khởi và Tánh Không Tịch của Duyên Khởi, muốn nói là Nghĩa lý vô cùng sâu sắc. Như nói: 此 甚 深 處，所 謂 緣 起 有 爲;倍 復 甚 深 難 見，所 謂 一 切 取 離、愛 盡、無 欲、寂 滅、涅 槃。 Thử thậm thâm xứ, sở vị Duyên Khởi Hữu Vi. Bội phục thậm thâm nan kiến, sở vị nhất thiết thủ ly, ái tận vô dục, tịch diệt Niết Bàn: Chỗ sâu thẳm này, gọi là Duyên Khởi Hữu Vi. Vô cùng sâu thẳm khó thấy, gọi là lìa tất cả chấp trước, Ái hết, Dục không còn, Niết Bàn vắng lặng.

• Đại thừa lấy biển cả làm ví dụ Sanh tử Duyên Khởi và

Pháp Tánh sâu thẳm. Đây là lý do trong kinh Đại Thừa hay lấy biển cả để ví dụ cho sự sâu rộng, khó lường của Duyên Khởi Sanh Tử; còn lấy đáy sâu thẳm của biển cả để hình dung Pháp Tánh cực kỳ uyên bác.

o Duyên Khởi là Giả Danh của tương đối và cùng với

Không Tịch tương ưng.

Duyên Khởi là Giả Danh của Tương Đối.

Chúng sanh bị Vô Minh che mờ, không thấy bản Tánh Không Tịch của Duyên Khởi, cũng không biết Duyên Khởi chỉ là Nghiệp Quả tiếp nối của Vô Thường, Vô Ngã.

Nếu chánh quán Duyên Khởi một cách chân thật, không vướng mắc, dứt hết phiền não thì Sanh, Tử vĩnh viễn không còn; đây là thể chứng được trạng thái Tịch Diệt của Pháp Tánh Duyên Khởi. Giống y như gió ngừng thì biển lặng, sóng hiện thể hiện.

Dựa vào lý thông thường mà nói, đệ tử Thanh Văn thì chứng ngộ theo cấp bậc; từ Vô Thường rồi đi đến Vô Ngã; từ thông đật Vô Ngã, lìa xa Thấy Có Cái Ngã, Yêu Cái Ngã và khế hợp, đi vào Niết Bàn. Nhưng đây là từ Chánh quán Duyên Khởi mà có; Duyên Khởi thì cũng tương ưng với Không Tịch, như kinh A Hàm nói: 如 來 所 說 修 多 羅, 甚 深 明 照,難 見 難 覺,不 可 思 量,微 密 決 定, 明 智 所 知：空 相 應，隨 順 緣 起 法: Như Lai sở thuyết Tu Đa La, Thậm thâm minh chiếu, Nan kiến nan giác, Bất khả tư lượng.

Vi mật quyết định minh trí sở tri: Không tương ưng tùy thuận Duyên Khởi Pháp:

Trong khế Kinh, Như Lai đã nói: Soi sáng sâu thẳm, khó thấy khó hiểu, không thể suy lường; vi diệu, bí mật là cái biết chắc chắn của Trí sáng suốt: Không Tương Ứng, Không Tùy Thuận Pháp Duyên Khởi (Tạp A Hàm 1258 kinh quyển 47,

Đại Chánh 2,345b)

o Niết Bàn siêu việt Giả Danh nên không thể nói.

• Siêu việt số lượng. Điều này chỉ chứng ngộ mới biết: “Sâu thẳm, to lớn; vô lượng, vô số; vĩnh diệt”.

Nói cách khác, điều này không có giới hạn có thể nói đến; đó là siêu việt lãnh vực Tương Đối của Giả Danh và không thể dùng số lượng để nói.

• Siêu việt không gian.

Cũng không thể lấy tưởng tượng là ở chỗ này, ở chỗ kia, nếu nói:

“Ở đời vị lai cũng không khởi lên lại, nếu đến Đông, Tây, Nam, Bắc phương thì không đúng với ý nghĩa: Sâu thẳm, to lớn, vô lượng, vô số, vĩnh diệt”.

• Siêu việt Hữu, Vô.

Điều đó không phải là không có ư? Không thể nói là Có;

cũng không thể nói là không, nếu nói:

Lìa Dục, diệt sinh mạng không phải đã hết; Có cũng không nên nói, không cũng không nên nói, Vừa Có Vừa Không nên nói, Chẳng Phải Có Chẳng Phải Không cũng không nên nói…Lìa những Giả Dối, vào được Niết Bàn. Đây là lời Phật dạy (Tạp A Hàm, kinh 249, quyển 9, Đại Chánh 2,60a).

• Siêu việt Tương Đối và khế hợp Tuyệt Đối.

Tóm lại, mặt này siêu việt lãnh vực Tương đối (Duyên Khởi) Giả Danh nhưng khế hợp với cảnh giới Tuyệt Đối. Như thế nào đi nữa cũng không thể nói; dù có nói cũng không đúng. Nhưng, mặt này từ Không Tịch của Chánh Quán Duyên Khởi mới Chứng Ngộ, Thể nhập được; cũng chính là Thật Chứng Pháp Tánh của Duyên Khởi.

Chánh quán Trung Đạo.

此 是 佛 所 說, Thử thị Phật sở thuyết, 緣 起 中 道 義, Duyên Khởi Trung Đạo nghĩa 不 著 有 無 見, Bất trước Hữu, Vô Kiến, 正 見 得 解 脫. Chánh Kiến đắc Giải Thoát.

Đây là điều Phật nói, Nghĩa Trung Đạo Duyên Khởi, Chớ chấp thấy Có, Không, Chánh kiến được Giải Thoát.

• Duyên Khởi Trung Đạo là Chánh Kiến, không vào hai

bên. Trên đã nói những gì Phật đã nói trong kinh A Hàm…, gọi là Nghĩa của Duyên Khởi Trung Đạo.

o Định nghĩa Trung Đạo. Trung đạo là Chính Xác, là Thích Hợp, là không thiên lệch, là không rơi vào Tà Kiến Hai Bên (thường, đoạn). Quán Trung Đạo của pháp Phật là từ trong Chánh Quán của pháp Duyên Khởi mà xuất hiện. Đó là lập trường căn bổn của Phật thuyết pháp. Vì vậy, Chánh quán cũng gọi là Trung Quán, Chánh pháp cũng gọi là Trung Pháp.

o Sơ lược nêu lên ba loại ý nghĩa Trung Đạo Duyên Khởi

không rơi vào hai bên cực đoan. Nói đến không rơi vào hai bên, trong các kinh Phật đều dựa vào Tự Thể của Chúng Sanh mà nói. Chúng sanh là Sanh, Diệt của Duyên Khởi. Duyên Khởi là không rơi vào hai bên cực đoan, không giống như những gì tưởng tượng của Chúng sanh chấp một bên.

• Không phải Một, không phải khác.

Đây là dựa vào lời Phật dạy mà thành lập, như nói: “Nếu thấy nói Mạng Sống chính là Ta, người tu học Phật không như thế, nếu lại thấy nói Mạng Sống khác, ta khác, người tu học Phật không như thế.

Đối với hai bên này, Tâm không bị lôi cuốn mà, một mực hướng thẳng Trung Đạo… nghĩa là Duyên Sanh nên có Già

Chết,… Duyên Vô Minh nên có Hành”.

Đây là Trung Đạo Duyên Khởi không một không khác.

• Không Thường, Không đoạn.

Lại nói như: “Tự tác tự giác (thọ) thì rơi vào thường kiến; cái khác tác động, cái khoái cảm nhận thì rơi vào Đoạn Kiến.

Nói đúng nghĩa, đúng pháp lìa xa hai cực đoan này, ở Trung Đạo mà nói pháp, đó là: Cái này có nên cái kia có…” Lại như nói:

“Nếu từ xưa có Ngã thì là Thường Kiến; hiện giờ dứt hẳn thì là Đoạn Kiến.

Đối với hai cực đoan, Như Lai lìa bỏ, ở Giữa nói pháp, đó là Việc này có nên việc kia có…”

Đây là Không Thường, Không Đoạn Trung Đạo.

• Chẳng Có chẳng Không.

Phật nói Trung Đạo đều dựa vào Duyên Khởi mà lập luận. Quan trọng nhất, phải kể đến Duyên Khởi Trung Đạo Chẳng

Có Chẳng Không.

• Dựa vào Chánh Kiến Trung Đạo của Duyên Khởi

Chẳng có Chẳng Không mà được Giải Thoát.

Phật, vì thầy Sàn Đà Ca Chiên Diên, đã nói Duyên Khởi Trung Đạo: Không rơi vào hai bên Có, Không.

Thầy này không chấp tất cả Tướng, còn đi sao vào Thiền Thắng Nghĩa của các Bậc Đại Sư (từ A La Hán trở lên).

Luận Đại Thừa Trung Quán của Bồ Tát Long Thọ, luận Du Đà của Bồ Tát Di Lặc đều dẫn chứng lời Phật dạy trong kinh A Hàm để nói Tướng Chân Thật của các Pháp một cách rõ ràng; cho nên, lời dạy này đã chọn lựa, trích ra ở trong Duyên Khởi Chánh Kiến của Pháp Phật, quan trọng vô cùng không có gì so sánh được.

o Dẫn kinh

Phật nhắm vào Ca Chiên Diên mà nói: “Người đời điên đảo, dựa vào hai bên hoặc Có hoặc Không”.

Thánh đệ tử của Phật thì sao? “Người Chánh Quán Tập Khởi của Thế gian thì không sanh Cái Thấy không của Thế gian. Nếu, thật sự, Chánh Quán Cái Diệt của thế gian thì không sanh Cái Thấy Có của

Thế gian.

Ca Chiên Diên! Như Lai lìa cả hai bên mà nói về Trung Đạo, ấy là: Cái Này Có nên Cái Kia Có, Cái Này Sanh nên Cái Kia Sanh… Cái Này Không nên Cái Kia Không, Cái Này Diệt nên Cái Kia Diệt…” (Tạp A Hàm, kinh 262, quyển 10.

Đại chánh 2, 660-67a).

o Giải thích ý nghĩa.

Nói cách khác, người đời không biết ý nghĩa Duyên Khởi nên chấp chặt sai lầm, điên đảo, không thể ra khỏi hai bên, kẹt vào khuôn sáo Thấy Có và Thấy Không.

Đệ tử của Phật dựa vào pháp Chánh Quán Duyên Khởi, nhờ vậy, không phát sanh Thấy Có và Thấy Không. Ví dụ nói:

• Người đời đối với Sanh Tử Lưu Chuyển, Hoàn Diệt

đều chấp là Thật.

Người thế gian thấy người sanh ra, bèn chấp là Thật Có rồi khởi lên cái Thấy Có.

Đến lúc Chết rồi, hầu hết đều chấp là Thật không, bèn khởi lên Cái Thấy Không.

Nếu còn ở trong Sanh Tử Lưu Chuyển, người bình thường thì chấp là có Thật Có. Nghe, thấy Chết, vào Niết Bàn thì chấp chặc là Không.

Nhờ vậy, mới nhận ra người đời, hầu hết, đều sợ Không Có Ngã, Sợ Không, Sợ Niết Bàn.

• Đệ tử Phật dựa vào Trung Đạo Duyên Khởi, tất cả đều

là Huyễn Có, Giả Có. Nhưng mà, đệ tử Phật khi dựa vào Trung Đạo Duyên Khởi để quán sát. • Tập, Diệt như huyễn.

Như thật, Chánh quán thế gian Diệt thì không sanh Cái

Thấy Có về Thế Gian. - Nếu thấy được Thế Gian Diệt cũng chính là Giải Thoát.

Sanh Tử thì sẽ không khởi lên Cái Thấy Có. Bởi vì Tánh Tương Đối của Duyên Khởi là như huyễn, ở trong Niết Bàn vắng lặng thì không thể thiết lập được.

Hơn nữa, đã có thể Diệt thì khi sanh khởi cũng chắc chắn Chẳng Có Thật; Thật Có thì không dựa theo Duyên Khởi mà

Diệt. - Người Chánh Quán Tập Khởi của Thế Gian, thì không sanh ra Cái Thấy Không về thế gian.

Nếu thấy được Tập Khởi của Sanh Tử thế gian sẽ không khởi lên Cái Thấy Không. Bởi vì Giả Có như huyễn của Duyên Khởi, không phải cái gì cũng đều Không Có. Hơn nữa, đã có thể Sanh thì lúc Diệt cũng, chắc chắn, không phải là Thật Không. • Lưu chuyển, Hoàn Diệt cũng như huyễn.

Còn có, hiểu rõ: Cái này Có Cái kia có, Cái này Sanh, cái kia Sanh của Duyên Khởi. Đó là Tập Khởi Thế gian, cho nên, khi sự sanh khởi diễn ra trước mắt phải biết đó là sự lưu chuyển không dừng của Duyên Khởi; chớ nhận thức rằng Một khi Chết Rồi thì Không Còn Gì nữa.

Hiểu rõ Duyên Khởi: Cái này Không cái kia Không, cái này Diệt Cái kia Diệt, đúng là lúc Giải Thoát Sanh Tử, cũng chớ Chấp có Cái Ngã Thật được Giải Thoát, • Tất cả đều là Duyên Khởi không thật thì không phát khởi Cái Thấy Có, Không.

Tóm lại, tất cả là Duyên Khởi, chỉ là Tập và Diệt của Duyên Khởi, hoàn toàn Không Có Ngã Thật, Pháp Thật, cho nên, không sanh khởi Cái Thấy Có.

Ngã Thật, Pháp Thật không có, cho nên, cũng không Khởi lên Cái Thấy Không. Duy nhất, Chánh quán Duyên Khởi thì sẽ không chấp trước vào “Cái Thấy Có, Thấy Không” Dựa vào Trung Đạo Chánh Quán thì được “Giải Thoát”.

• Quán Duyên Khởi Trung Đạo thì không mắc kẹt vào

Có, Không, phá được Vô Minh, dứt hẳn Sanh Tử. Tăng Thượng Huệ Học trong Tam Học thì Chánh Kiến về Bát Nhã sâu thẳm, Bát Chánh Đạo đều là Quán Trung Đạo của Duyên Khởi. Vì thế, đệ tử Phật không chấp vào Cái Ta thường Cón; không rơi vào Đoạn, Thường; Một khác; Có Không; phá tâm Vô Minh, thoát khỏi Sanh Tử.

Chánh quán Tứ Đế

又 復 正 見 者, Hựu phục Chánh Kiến giả, 即 是 四 諦 慧, Tức thị Tứ Đế, Huệ; 如 實 知 四 諦, Như thật tri Tứ Đế, 應 斷 及 應 修, Ưng đoạn cập ưng tu, 惑 苦 滅 應 證, Hoặc khổ Diệt ưng chứng, 由 滅 得 涅 槃. Do Diệt đắc Niết Bàn. Nhắc lại về Chánh Kiến, Là Trí Huệ Tứ Đế; Biết Tứ Đế như thật, Nên đoạn và nên tu, Nên chứng Hoặc, Khổ, Diệt, Do Diệt có Niết Bàn. • Chánh kiến Tứ Đế là Huệ Học Xuất Thế.

Đạo Giải Thoát là ra khỏi thế gian thì lấy Duyên Khởi và Tứ Đế làm giềng mối chính. Cho nên, nói đến Chánh Kiến, ngoại trừ, thấy rõ Tập, Diệt của Duyên Khởi, còn phải có Chánh Kiến Tứ Đế, đều này trong Kinh Phật, đặc biệt xem trọng.

o Chánh kiến về Duyên Khởi

Chánh kiến về pháp Duyên Khởi có hai: Lưu Chuyển và Hoàn Diệt, đó là Chánh Kiến dựa Nhân mà Sanh, dựa Nhân mà Diệt, nhưng đây không phải là sự quán sát Nhân Quả của Không Trỏ (rỗng không), quán sát về Có, Không; mà là, dựa vào Duyên của Vô Minh duyên hành… mà Có; dựa vào Duyên của Vô Minh diệt thì Hành diệt mà Không. Tánh tất nhiên của Nhân Quả nương tựa nhau, từ trong lập trường Trung Đạo, từ trong Quán Duyên Khởi như huyễn, giả hữu. Thể hội Chánh Kiến này một cách chính xác, thâm nhập vào Thánh Cảnh, lìa lậu hoặc, chứng Chân Thật Nghĩa.

o Chánh kiến và Tứ Đế.

Tứ Đế cũng là Nhân Quả: Khổ do Tập mà sanh, Diệt dựa vào Đạo mà chứng. Đạo có hai lớp Nhân Quả Thế Gian và Xuất Thế Gian. Quán sát đối tượng còn là hiện thực đời người khổ đau, bức bách. Từ khổ quán sát đến Tập, giống như từ Lão tử quán sát đến Ái Thủ là Duyên, đến Vô Minh là Duyên.

Sau đó, giác ngộ đến Diệt Đế là Tập Diệt là khổ Diệt. Giống như biết Vô Minh diệt thì Hành diệt… Lão tử diệt cũng vậy. Nhưng làm sao có thể đoạn Tập để chứng Diệt? Đây chính là phải Tu Đạo. Đạo là Nhân để Chứng Diệt, cũng là đối trị

Tập, Khổ, Diệt thành công.

o Chánh Kiến Duyên khởi là biết được Huệ của Tứ Đế. Như thế, biết Tứ Đế và biết Duyên Khởi hoàn toàn tương quan nhau. Mười hai Duyên Khởi cũng có thể thấy làm pháp quán Tứ Đế. Như Lão Tử, Lão Tử Tập, Lão Tử Diệt, Đạo Diệt Lão Tử; trong nói có đến bốn mươi bốn Trí. Vì vậy, chánh kiến Duyên Khởi cũng chính là biết Trí Huệ của Tứ

Đế.

Tuy nhiên, ở trên đã nói: Pháp môn Duyên Khởi chú trọng nói rõ theo chiều dọc (thời gian), Tứ Đế chú trọng ở phân tích theo chiều ngang (không gian).

• Tu học pháp môn Tứ Đế theo thứ tự.

o Lần lượt đi sâu vào ba lần chuyển Tứ Đế, mười hai Hành Tướng.

Khi Phật ở vườn Nai, ban đầu vì năm vị Tỳ Kheo mà Chuyển Đại Pháp Luân, chính là pháp môn Tứ Đế, cũng gọi là Xoay Bánh Xe Pháp ba lần, mười hai Hành Tướng, biểu thị rõ ràng lần lượt thâm nhập đối với Tứ Đế.

• Thị Chuyển.

Lúc ấy, trước Phật chỉ bảo rằng Những cái đó khổ, Những cái đó là Tập, Thế nào là Diệt Khổ, thế nào là Con Đường diệt Khổ. Đây là Chỉ Thị cần phải phân biệt rõ ràng. Không những phải biết Những cái đó là Khổ. Những cái đó là Tập Nhân của Khổ; Khổ ắt từ Tập sanh, có Tập là sẽ có

Khổ… kể cả Sự và Lý.

Hơn nữa, còn phải biết: Những cái Khổ đó là Cái Khổ chân thật; chắc chắn, Tánh tất nhiên của Khổ không thể nào khác. Đây là Chuyển lần thứ nhất (bốn Hành), lời dạy bảo khiến cho pháp này hiểu thấu đáo, tin sâu sắc.

• Khuyến chuyển.

Tiếp đến, Phật còn nói: • Khổ thì nên biết, cần phải thể nhận tha thiết và tận cùng; tin tưởng, thấu hiểu Tánh bức bách của Khổ ở thế gian, mới phát sanh chán nản, lìa bỏ thế gian, mong được giải thoát.

• Tập nên đoạn trừ, không đoạn trừ, liền sanh quả khổ, không thể ra ngoài Sanh Tử.

• Diệt nên chứng được, đây mới thực hiện được Giải

Thoát.

• Đạo nên Tu Tập, không tu tập Đạo thì không thể dứt trừ Tập và không chứng được Diệt Đế.

Đây là Chuyển lần thứ hai (Bốn Hành), khuyên mọi người nên: 知 苦，斷 集，証 滅，修 道: Tri khổ, Đoạn Tập, Chứng Diệt, Tu Đạo: Từ tri đưa đến Hành, từ Hành đi đến

Thật Chứng. • Chứng Chuyển. Tiếp theo, Phật lại lấy kinh nghiệm của chính mình để dạy các đệ tử:

Khổ, Ta đã biết rốt ráo; Tập, Ta đã dứt hết; Diệt, Ta đã chứng được; Đạo, Ta đã tu xong.

Cũng còn nói: Ta đã từ trong Tri Kiến, Đoạn Trừ, Chứng Đắc, Tu Tập của Tứ Đế mà hoàn thành Giải Thoát Sanh Tử, thể hiện Đại Sự Niết Bàn; các bạn vì sao không nương theo đó để thành tựu hoàn toàn ư?

Đây là chuyển lần thứ ba (Bốn Hành) là lấy kinh nghiệm của chính mình để chứng minh, để tăng cường quyết tâm Tín giải, Tu Hành của các đệ tử.