Thành Phật Chi Đạo

Thứ tự trình về khổ

Năm Uẩn 所 謂 五 蘊 者, Sở vị ngũ Uẩn giả, 色 受 想 行 識, Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức, 取 識 處 處 住, Thủ thức xứ xứ trụ, 染 著 不 能 離. Nhiễm trước bất năng ly.

Cái gọi Ngũ Uẩn, Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức, Thức chấp chặc mọi nơi, Ô nhiễm không thể lìa. • Khổ đế lấy năm Uẩn làm chủ. Trên đã nói về năm Uẩn là năm yếu tố không giống nhau. Cùng loại tụ hợp lại với nhau, mỗi loại bao hàm rất nhiều thành tố, cho nên gọi là Uẩn. Uẩn có nghĩa là tụ họp. Phật nói Khổ Đế, đều dựa vào năm Uẩn mà nói. Trong kinh từng nói: Năm uẩn giống như năm tên giặc cầm dao, đây chính là nguyên nhân khiến cho chúng sanh khổ đau bức bách mà không có cách nào thoát khỏi ma trận này.

o Nói rộng về năm Uẩn. Rốt cuộc, năm Uẩn gồm những gì? Là Sắc, Thọ, Tưởng,

Hành, Thức.

• Sắc Uẩn

Sắc là vật chất biến đổi trở ngai.

Sắc được định nghĩa là Biến ngại: vừa có thể trở ngại vừa có thể phân chia. Có chất ngại thì có thể tích chiếm hữu không gian.

Có chất ngại thì có thể phân tích được, có thể phá hoại được. Đây là cái mà hiện giờ gọi là Vật Chất Vô Biên Sắc cũng gọi là Sắc.

Nhưng Năng Lực phát khởi từ Vật Chất, Phật pháp cũng gọi nó là Sắc. Tuy nhiên, cái gọi là do Sắc Năng Lực Hóa là chỉ cho tiềm năng của hành vi Thiện, Ác; đúng với những gì mà khoa học hiện đại gọi là Năng Lượng cũng thấy được rất nhiều loại tương tự.

• Thọ Uẩn

Thọ có nghĩa là lãnh nhận.

Khi nội tâm tiếp xúc với cảnh giới, lãnh nhận ở tâm, tình cảm phát khởi trong Tâm hoặc Khổ hoặc Vui thì gọi là Thọ.

Thọ chính là tác dụng tình cảm của nội tâm.

• Tưởng Uẩn

Tưởng có nghĩa giữ lấy bóng dáng của hình tướng, là tác dụng của Nhận Thức.

Khi nhận thức cảnh giới thì trong tâm giữ lấy cái Tướng của Cảnh, có tác dụng hiện ra biểu tượng; còn tái tạo nhận thức, liên tưởng… trở thành khái niệm; dựa vào đây lập nên ngôn ngữ, văn tự.

• Hành Uẩn

Hành có nghĩa là Tạo Tác. Khi đối cảnh dẫn đến nội tâm phát sinh. Tâm sẽ lựa chọn hành động cụ thể đối phó. Kinh qua suy xét, quyết đoán, phát động của Tâm Tư mới hình thành ra Hành Động của Thân Thể, Ngôn Ngữ.

Hành vốn là Tư Tâm Sở, là tác dụng Tâm Lý và Ý Chí thúc đẩy nội tâm dẫn đến tạo tác. Do đó, thường lấy Tư và Ý chí làm trung tâm của Hoạt Động và tất cả tác dụng của Tâm Lý phức tạp– trừ thọ, tưởng– tất cả đều thuộc vào Hành Uẩn.

• Thức Uẩn.

Định nghĩa thức. Thức là Liễu Biệt (phân biệt tận cùng), Minh Liễu (rõ ràng hết mức), Thức Biệt (hiểu thấu chi tiết).

Sự liên quan giữa Tâm, Thức.

Nội tâm của chúng ta vốn không thường hằng, phức tạp.

Nhận biết tổng quát thuộc đối nội gọi là tâm.

Tác dụng phân tích tâm lý của Tâm không giống nhau, như

Thọ, Tưởng, Tư… gọi là Tâm Sở.

Nhưng nhận biết tác dụng tổng quát của nội Tâm thì gọi là

TÂM.

Nhận biết tổng quát rõ ràng thuộc đối ngoại gọi là Thức.

Tâm này từ nhận thức ngoại giới rõ ràng của riêng Thức mà nói, gọi là Thức; vì vậy, Thức là khả năng nhận biết tổng quát của THỨC.

o Ngũ Uẩn là một thể tập hợp của vật chất và tinh thần. Sắc là vật chất, Thọ, Tưởng, Hành, Thức là tinh thần; chúng sanh ở trong sanh tử luân hồi; chính là năm Uẩn này. Chúng ta tự cho rằng đây là Tôi, đây là Của Tôi; kỳ thật không ra khỏi năm Uẩn; không có hoạt động nào ra khỏi Thân và Tâm; chỉ có vật chất và tinh thần thôi.

• Năm Uẩn do chấp chặc mà có, còn yêu thích sự chấp chặc đó mà sanh ra khổ.

o Ngũ Thủ Uẩn Năm Uẩn của chúng sanh, gọi là Ngũ Thủ Uẩn, bởi vì từ quá khứ đã chấp chặt Phiền Não mà chiêu cảm đến.

Do chấp chặc phiền não mà Sanh, bởi vậy ngay từ bản chất đã không tránh được Khổ Đau. Còn hiện tại đã có Ngũ Thủ Uẩn này cũng do chấp trước vọng tưởng, phiền não, cho nên, mới khổ chồng lên khổ.

o Dùng bốn thức trụ nói rõ ngũ thủ Uẩn. Phật nói có bốn pháp môn bốn thức trụ: • Thức giữ lấy nhiễm ô đối với Sắc, Thọ, Tưởng, Hành.

Thủ thức của chúng ta (Thức cùng với phiền não tương ưng) thì không thể không có Cảnh giới. Cảnh giới của Thủ Thức không ra ngoài bốn sự kiện: Sắc thuộc Vật Chất, Thọ thuộc Tình Tự (tinh thần), Tưởng thuộc Nhận Thức, Tư thuộc

Tạo Tác.

Thủ thức có đối tượng là Vật Chất hoặc Tinh Thần như thế, luôn chấp chặc ở khắp nơi và cho rằng có thể giữ lấy, có thể đạt được, có thể năm bắt, có thể dựa vào. Giữ lấy, Đạt được, Nắm bắt, Dựa vào đều là biểu thị sự nhiễm trước của Thủ Thức với Đối Tượng, giống như keo dán vậy, không thể tách rời.

• Đã có nhiễm trước ắt không thể thoát khổ.

Đối với Cảnh giới, Thức đã nhiễm trước nên mỗi, biến động của cảnh giới đều có tương quan mật thiết với nội tâm, không thể tự chủ; vì vậy nội tâm hoặc vui hoặc buồn và đương nhiên, không thể tránh khỏi khổ đau.

Lá từ trên cây rụng xuống, có thể, anh hoàn toàn không phản ứng, bởi vì coi như anh không dính dáng gì với nó.

Nhưng, nếu Tâm yêu thương một người, Tâm ưa thích quyền lực, tiền của… thì đó thật là mối tương quan vô cùng thân thiết với sinh tồn của chính bạn. Nếu bị uy hiếp hoặc kề cận với cái chết thì đây quả thực, là cảm giác vô cùng đau khổ; vì bạn đã nhiễm trước nó, xem nó là chính mình, là của mình.

Nhiễm trước đối tượng của Thủ Thức, giống hệt thân bị mắc trong lưới hay rơi vào trong bụi gai nhọn.

• Nói chung về Ngũ Thủ Uẩn là tất cả Khổ.

Tóm lại, Thức là cái sanh ra chấp trước, (Trụ trước); Sắc, Thọ, Tướng, Hành là những cái bị chấp trước (sở trụ trước); tổng hợp lại thành năm Uẩn, chính là đầu mối của tất cả khổ đau.

Lục Xứ 此 復 由 六 處， Thử phục do Lục xứ 取 境 而 生 識。 Thủ cảnh nhi sanh Thức.

Năm uẩn này lại từ lục xứ Chấp Cảnh nên sanh ra Thức.

• Lại từ lục xứ nói rõ Khổ Tụ (ngũ Uẩn). Thân, Tâm của chúng sanh chính là tổng hợp của khổ não;

ngoài ngũ Uẩn được truyền dạy, Phật còn nói về sáu xứ (hay mười hai xứ), sáu giới (hay mười tám giới). Vì vậy, ngoài Khổ Tụ này (năm Uẩn) còn truyền dạy sáu xứ.

• Sáu xứ chấp cảnh nên sanh ra thức.

o Nội hàm của sáu xứ

Sáu xứ là Nhãn Xứ, Nhĩ Xứ, Tỷ Xứ, Thiệt Xứ, Thân Xứ, Ý

Xứ.

Sáu xứ còn gọi là sáu căn vì đều có nghĩa là Sanh Trưởng. Sáu xứ là tự thể của Thân, Tâm; lại còn là một cách phân loại. Nói rõ từ cửa ngõ của sáu căn tiếp thu cảnh giới rồi phát sanh ra Thức phân biệt.

o Từ sáu xứ đến quá trình nhận Thức của sáu Thức. Sáu xứ là hoạt động Nhận Thức phải thông qua cửa ngõ; đi qua sáu cửa ngõ của sáu căn này thì mới có thể phát sanh nhận thức.

• Sáu căn tiếp thu sáu cảnh.

• Năm căn trước:

Nhãn, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân là năm căn thuộc quan năng sinh lý vật chất có khả năng thấy Sắc, nghe Tiếng, ngửi Mùi, nếm Vị, xúc Giác. Phật nói Sắc pháp vô cùng vi diệu, vì vậy đó là hệ Thần kinh.

• Ý căn. Ý là quan năng Tâm Lý có khả năng Biết Tất Cả Pháp là căn nguyên của Tâm Thức.

• Từ Căn, Cảnh mà sanh ra sáu thức.

Nhận thức của chúng sanh không thể lìa sáu xứ mà thành lập được.

Sáu căn có khả năng thu nhận sáu loại cảnh giới: Sắc, Thinh, Hương, Vị, Xúc, Pháp.

Dựa vào cửa ngõ sáu căn tiếp nhận sáu cảnh thì mới có khả năng phát sanh sáu Thức: Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức, Thân thức, Ý thức.

• Căn, cảnh hợp thành mười hai xứ.

• Sáu căn là Tăng Thượng duyên, Sáu Cảnh là Sở Duyên

Duyên.

Sáu thức dựa vào sáu căn mà phát sanh, sáu căn là Tăng Thượng Duyên; sáu thức cũng duyên vào sáu cảnh mà phát sanh, sáu cảnh là Sở Duyên Duyên.

• Tuy gọi chung là mười hai xứ nhưng trong kinh chú trọng vào sáu xứ (sáu căn).

Bởi vì Căn và Cảnh là đối tượng phân biệt của Thức, đều có tác dụng sanh trưởng, cho nên, cũng có thể mới có thể tổng hợp sáu căn, sáu cảnh thành mười hai xứ. Đây chẳng qua, từ tự thể thân, tâm của chúng sanh mà nói, hầu hết trong kinh đều nhấn mạnh vào sáu xứ.

• Sáu thức chấp giữ cảnh giới nên bị chìm sâu vào trong

khổ đau.

Sáu xứ là cửa ngõ, từ đây giữ lấy sáu cảnh nên phát sanh sáu thức. Đợi đến khi sáu thức phát sanh, không những là phân biệt cảnh giới mà còn tương ứng với phiền não, chấp trước cảnh giới. Vì chấp trước cảnh giới chính là từ thân tâm này mà bị chìm đắm trong vực sâu thống khổ.

Sáu Giới 或 六 界 和 合 Hoặc lục giới hòa hợp, 世 間 苦 唯 爾 Thế gian khổ duy nhỉ.

Hoặc sáu giới hòa hợp, Thế gian chỉ khổ thôi.

• Sáu giới là khổ tụ được chia ra nhưng nặng về Vật

Chất.

Đối với tự thể Thân, Tâm của Khổ Tụ (tập trung những khổ đau), Phật phân loại hoặc nặng về Vật Chất, mà nói:

“Sáu giới hòa hợp”.

Như nói: “Tứ đại bao trùm khắp không gian, Có Thức ở trong đó, thường gọi là Người”.

o Ý nghĩa và nội dung của sáu Giới

Sáu giới là sáu loại, là sáu nhân tố cấu thành tự thể của chúng sanh. Giới có ý nghĩa là chủng loại, là nhân tố. Sáu giới là Địa, Thủy, Hỏa, Phong, Không, Thức; cũng gọi là sáu Đại. o Nói rõ từng giới.

Bốn giới: Địa, Thủy, Hỏa, Phong là phân loại theo đặc tính của vật chất, có ý nghĩa cạn, sâu khác nhau.

• Nói về đặc tính thiển cận của sáu giới:

• Thuộc vật chất. Xương, Thịt… của thân thể có tính cứng rắn là thuộc Đất. Máu, mồ hôi có tính ẩm thấp là thuộc Nước.

Tính ấm, nóng là thuộc Hỏa.

Thở vô, thở ra, vận động… có tính nhẹ nhàng là thuộc gió. Tất cả vật chất này đều có lý tính như thế.

• Thuộc không gian hay không giới. Như khoảng trống trong lục phủ, ngũ tạng; khoảng trống trong mắt, tai, mũi, miệng cho đến lỗ chân lông trên toàn thân đều thuộc về không gian. Nói cách khác, thân thể vật chất này đầy khắp khoảng trống không.

• Thức giới.

Thức giới chính là Liễu Biệt (phân biệt rạch ròi), là sáu thức chấp trước (năm giữ hình ảnh mọi hiện tượng).

• Nói về đặc tính sâu sắc, sáu giới là Nhân Tánh ( 因性 )

của tất cả chúng sanh.

Đã có sáu loại Nhân Tố này thì sẽ trở thành chúng sanh. • Uẩn, Xứ, Giới là khổ tụ ở trong Sanh Tử, Luân Hồi. o Uẩn, Xứ, Giới là tất cả khổ tụ của chúng sanh. Chúng sanh thành được tự thể thâm tâm, kinh Phật thường nói: “Có Uẩn, có Xứ, có Giới”; đây là tất cả khổ tụ của chúng sanh. Ba cái này đã có thì phải có Sanh Mạng (nói theo thông tục), cũng phải có cái khổ bức bách.

Điều này giống như Lão Tử đã nói:

吾 有 大 患，為 吾 有 身. Ngô hữu đại hoạn, vị ngô hữu thân.

Ta có hoạn lớn, vì ta có Thân.

(Nếu ta không thân, làm gì có hoạn)

o Phê bình tư tưởng của ngoại đạo.

Nhưng trong tư tưởng ngoại đạo, ngoại trừ hiện tượng thân tâm này, còn có linh hồn thường hằng, bất biến, hoặc có thể gọi là NGÃ, chủ thể lưu chuyển trong địa ngục, cõi người hay thiên quốc.

Kỳ thật, đây là sản vật ảo tưởng của chúng sanh ngu si.

“Chúng sanh chịu khổ ở trong sáu Đường Sanh Tử”, Khổ nhân, khổ quả kéo dài không dứt, không có thêm cái gì khác, mà chỉ là Uẩn, Xứ, Giới mà thôi. • Nói chung dụng ý Phật nói về Khổ Tụ.

Phật khai thị ở trong Khổ Tụ. Chỉ ra triệt để tính bức bách của khổ này: “Chân thật là Khổ, không thể nào Vui”. Nếu không khuất phục, tu hành triệt để thì không lấy gì hy vọng.

Chỉ ra sự thật của khổ tụ thì chúng sanh mới có thể thoát khỏi mê vọng của Thần Giáo cho rằng có Linh Tánh, Chân Ngã; mới có khả năng Giải Thoát Tự Tại.

Tu học theo giáo pháp xuất thế của Phật, trước hết, phải biết thông suốt về điều này.

苦 生 由 業 集, 業 集 復 由 惑, 發 業 與 潤 生, 緣 會 感 苦 果. Khổ sanh do Nghiệp Tập, Nghiệp phát cùng Nhuận Sanh, • Nói về tập đế.

Tập Đế

Khổ do Hoặc Nghiệp.

Khổ sanh do Nghiệp Tập, Nghiệp Tập phục do Hoặc, Phát nghiệp dữ Nhuận Sanh, Duyên hội Cảm Khổ Quả.

Nghiệp Tập lại do Hoặc, Duyên đủ cảm quả Khổ.

o Định nghĩa Tập

Tập có nghĩa là do Nhân, do Duyên mà sanh khởi o Do Hoặc mà có Khổ Tập.

Khổ quả của chúng sanh ở thế gian. Vì sao không cắt đứt được sanh khởi của nó? Đây là do Nghiệp Tập. Nghiệp là Hành Vi (biến nghiệp) thuộc thiện, Ác; từ hành vi thiện, ác này phát sinh tiềm lực (vô Biểu Nghiệp). Tích tập lực của Nhân Nghiệp; khổ quả chính là từ Nghiệp Lực mà Tập Khởi. Nhưng Nghiệp Tập lại vì sao sanh khởi? Đây là do hoặc. Hoặc là Sai Lầm (mê hoặc) là tên chung của Phiền Não. Bởi nhân tố bất lương trong tâm chúng sanh, đó là loạn động của phiền não, đây mới là Tập Khởi của Nghiệp.

• Do hai loại lực lượng của Hoặc mà cảm ra Sanh, Tử. Nói đến đây cần hiểu thấu vấn đề trọng yếu. Phải biết chiêu cảm Khổ Quả là do Nghiệp Lực mà, lực lượng chủ yếu là Phiền Não. Đối với nghiệp, phiền não nghiệp có hai lực lượng:

o Lực phát nghiệp và lực nhuận sanh.

Lực phát nghiệp, bất kể nghiệp Thiện hay nghiệp Ác, hễ có khả năng chiêu cảm Quả Khổ Sanh, Tử là đều do phiền não, trực tiếp hay gián tiếp, dẫn đến phát khởi. Cho nên, nếu cắt đứt phiền não, cắt đứt tất cả hành vi thì sẽ không chiêu cảm được Nghiệp Lực sanh tử.

Lực nhuận sanh, nghiệp đã trải qua tạo tác, đã thành Nghiệp Lực của chúng sanh; nhưng phải còn trải qua sự dẫn dắt của phiền não mới có thể chiêu cảm Quả Khổ. Điều này giống như hạt giống nảy mầm, tuy có hạt giống, nếu không có nước tưới tẩm thì không thể mọc mầm. Cũng giống như vậy, nếu phiền não đã cắt đứt, tất cả hạt giống Nghiệp sẽ khô cằn thì lực lượng sanh Quả không còn nữa.

o Nói về Hoặc Nghiệp Sanh, tử.

Từ Phát Nghiệp và Nhuận Nghiệp của Phiền não, khi Nhân, Duyên gặp gỡ, mới có Quả Khổ Chiêu Cảm của hạt giống Nghiệp. Vì vậy chỉ nói Nghiệp Cảm thì không thể nói rõ ràng được. Giả sử muốn nói Nghiệp Cảm Sanh Tử thì chẳng bằng nói rằng do Vô Minh… Phiền não nên chiêu cảm Sanh Tử. Nói được như vậy là đã thông đạt điểm cốt yếu này.

Nói Riêng Về Nghiệp Hoặc.

Công năng của Nghiệp 業 有 身 語 意, Nghiệp hữu Thân, Ngữ, Ý,

善 惡 及 不 動. Thiện, Ác cập Bất Động. 業 滅 如 種 習, Nghiệp diệt như chủng tập, 百 千 劫 不 失, Bách thiên kiếp bất thất, 隨 業 感 生 死, Tùy nghiệp cảm sanh tử, 不 出 於 三 界. Bất xuất ư tam giới. Nghiệp có Thân, Ngữ, Ý, Thiện, Ác và Bất Động. Nghiệp diệt như chủng tập, Trăm ngàn kiếp không mất, Theo nghiệp cảm Sanh Tử, Không ra khỏi Ba Cõi. • Lược nói về ba nghiệp có hai loại trong Tập Đế. Trong Tập Đế, nghiệp lực chiêu cảm sanh tử, ở trong pháp chung năm thừa mà kinh đã nói đến. Bây giờ xin lược nói về ba nghiệp có hai loại.

o Dựa vào nơi nương tựa của Nghiệp mà nói ba nghiệp

Thân, Ngữ, Ý.

Ba nghiệp này phân loại theo chỗ nương tựa.

• Thân.

Thân nghiệp có: Thân Biểu Nghiệp, Thân Vô Biểu Nghiệp. Động tác của thân thể hoặc Ác như: Sát sanh, trộm cướp…; hoặc Thiện như: Không sát sanh, không trộm cướp… Đây không chỉ là hoạt động thuộc sinh lý, mà còn, có tính chất đạo đức hoặc vô đạo đức của động tác thuộc thân thể. Loại động tác thuộc thân thể này gọi là Thân Biểu Nghiệp. Nghiệp chính là ý nghĩa của Động Tác.

Từ động tác của thân thể này đưa đến, phát sanh Động Năng Tiềm Tại gọi là Thân Vô Biểu Nghiệp. Nghiệp này, tuy không biểu hiện, nhưng là Năng Lực Hóa của Vật Chất, có Tác Dụng chiêu cảm Quả Báo.

• Ngữ nghiệp có Ngữ Biểu Nghiệp, Ngữ Vô Biểu

Nghiệp.

Cũng giống như vậy, trong việc biểu đạt ngôn ngữ, văn tự, có thể nói là Thân Nghiệp Hóa của Ngữ Nghiệp, vọng ngữ, lưỡng thiệt… là Ác; chân thật ngữ, hòa hợp ngữ… là thiện. Gọi là Ngữ Biểu Nghiệp.

Còn Ngữ Vô Biểu Nghiệp, do sự biểu đạt của ngôn ngữ này nên đưa đến, phát khởi Động Năng Tiềm Tại, gọi là Ngữ

Vô Biểu Nghiệp.

• Sở thuộc của ba nghiệp Thân, Ngữ, Ý.

Nghiệp Thân, Ngữ thuộc Vật Chất. Hai nghiệp này thuộc Động Tác của Sinh Lý và sẽ dẫn khởi Động Năng đều thuộc

Vật Chất.

Ý Nghiệp thuộc pháp Tâm Sở của Tâm (tâm tâm sở pháp).

Ý Nghiệp thuộc Tâm. Nó cùng với tâm tâm Sở Tương Ưng với Tư Tâm Sở.

• Thể tánh của Quyết Trạch Nghiệp.

• Kinh bộ nhận định: Thể tánh của Nghiệp là Tư Tâm Sở. Hoạt động của nội Tâm là Ý Nghiệp.

Do phát động của nội tâm mới có thân, ngữ biểu hiệu. Loại động thân, phát ngữ này của Tư Tâm Sở được gọi là Thân Nghiệp, Ngữ Nghiệp. Giải nghĩa loại này là thuộc khuynh hướng duy tâm luận. • Phật thừa nhận: Nghiệp là loại động năng đặc biệt do vật chất dẫn khởi.

Nhưng mà, Phật nói Thân Nghiệp, Ngữ Nghiệp Thiện hay Ác là Sắc Pháp mà người có thiên nhãn thấy được, cho nên nói Vô Biểu Nghiệp là loại Động Năng Đặc Biệt của Vật Chất sinh khởi, thực sự càng thỏa đáng. o Dựa vào quả báo trong ba cõi mà nói ba nghiệp: Thiện,

Ác, Bất Động.

• Giải thích Bất Động Nghiệp Ngoài Thiện Nghiệp và Ác Nghiệp, còn Bất Động Nghiệp là gì? Nghiệp này tương ưng với Thiền Định; tương ưng với Định ở Cõi Sắc và Cõi Vô Sắc; đương nhiên là Nghiệp Thiện rồi. Nhưng đặc tính vi diệu của Thiền Định là Không Động Không Loạn, cho nên, nghiệp này gọi là Bất Động Nghiệp. • Phối hợp giải thích ba cõi, ba nghiệp.

Loại Bất Động Nghiệp này có khả năng chiêu cảm Sanh Tử ở Cõi Sắc và Cõi Vô Sắc.

Do vậy, Thiện Nghiệp và Ác Nghiệp chỉ có thể chiêu cảm Nghiệp Lực Sanh Tử ở Cõi Dục mà thôi.

• Quá trình chiêu cảm hậu quả của Nghiệp Lực.

Bất luận là động tác của Thân, Ngữ hoặc là từ đây phát khởi Động Năng, Biểu Nghiệp, Vô Biểu Nghiệp. Dựa vào Phật pháp mà nói: Những nghiệp này đều là sanh diệt vô thường, trong sát ra đã trở thành quá khứ. Nghiệp đã diệt trong sát ra, đã thành quá khứ, thì còn làm sao chiêu cảm hậu quả được?

Các pháp nói sâu hay cạn về chiêu cảm quả của Nghiệp

Lực. Thuyết Chủng Tử đối với vấn đề này, trong kinh lấy ví dụ như hạt giống, như nở hoa, kết quả của cây cỏ, tuy có lúc điêu tàn, khô héo, nhưng hạt giống còn nảy mầm được, rồi đâm cành, nảy lá.

Thuyết Tập Khí. Hoặc so sánh với sự huân tập: giống như cất vào tráp một mùi hương quý, dù đã lấy ra rồi, nhưng trong tráp vẫn còn hương thơm.

Do đây học giả đời sau lập thành thuyết Chủng Tử, thuyết Huân Tập để nói rõ khả năng của Nghiệp Lực đưa đến chiêu cảm quả báo, nhưng đây là thí dụ có tính chất thông tục mà thôi • Dựa vào ý nghĩa sâu xa của Phật pháp mà nói:

o Từ hiện thực tồn tại chuyển hóa thành một tư thái riêng biệt.

Dựa vào ý nghĩa sâu sắc của Phật pháp mà nói: Quá khứ đã qua hoặc là Sát Na đã diệt. Đây hoàn toàn không nói Là Không Có Gì, mà chỉ là Từ Hiện Thực Tồn Tại rồi chuyển hóa thành một tư thái riêng.

• Nghiệp lực tàn tạ, giống như vật chất chuyển hóa

thành năng lượng tồn tại. Có thể nói: Diệt rồi, quá khứ đã qua rồi nhưng không phải không còn tồn tại gì cả. Đương nhiên, với sự tồn tại này đối với hiện tại không giống nhau; giống như vật chất từ chất chuyển hóa thành Năng (lượng); chắc chắn không phải là không có, nhưng không thể lấy khái niệm thể tích, chất ngại để giới hạn nó.

• Nhân Duyên hội ngộ giống như Năng Lượng hóa

thành Vật Chất.

Nguyên nhân Nghiệp Lực tồn tại trong Sát Na trở thành quá khứ mà vẫn là một dạng tồn tại (dĩ nhiên không phải tồn tại của hiện tại) mà chỉ là sự hòa hợp của Nhân Duyên hội ngộ thì, tất nhiên, chiêu cảm Quả Báo, như sự chuyển hóa của Năng Lượng trở thành Vật Chất.

o Trước khi chưa chiêu cảm Quả, Nghiệp Lực cũng

không mất.

Giả sử Nhân Duyên chưa hòa hợp, Nghiệp vẫn vĩnh cữu tồn tại, bất luận một trăm, một nghìn, mười nghìn kiếp hay vô lượng số kiếp; Nghiệp Lực cũng không mất đi mà vẫn còn sẽ chiêu cảm Quả.

• Không cắt đứt phiền não thì phải theo Nghiệp Chiêu Cảm Sanh Tử.

o Do phiền não mà có Nghiệp, không ra ngoài ba cõi

Sống Chết.

Chúng sanh chấp trước theo Nghiệp không giống nhau, chiêu quả báo sanh, tử, kéo dài đời này đến đời kia, luôn trôi lặn ở trong sáu đường. Do đây mà phiền não, phát sinh, dẫn dắt, tẩm ướp bởi phiền não; vì vậy, dù nghiệp thiện thế nào, dù cao thượng đến đâu; rốt cùng cũng không ra khỏi ba cõi: Dục, Sắc, Vô Sắc.

Ba cõi là ba khu vực lớn của chúng sanh hoạt động. Trong ba cõi này, vĩnh viễn sống, chết không ngừng.

o Chỉ tiêu diệt nguyên nhân căn bổn của sống, chết thì

mới thực hiện được giải thoát.

Sở dĩ Ba Thừa Phật pháp xuất thế, chính là cần phải tiêu diệt từ nguyên nhân căn bổn sanh, tử trên hết, để không bị ràng buộc trở lại và chịu sống chết trong ba cõi. Đây mới là Mục Tiêu thực hiện đạt Giải Thoát của Phật pháp.

Những sai lầm đưa đến ràng buộc trong ba cõi.

Ba Căn Bổn 煩 惱 貪 瞋 癡, 不 善 之 根 本, Phiền não Tham, Sân, Si,

Bất thiện chi Căn Bổn, 癡 如 醉 如 迷, Si như túy như mê, 瞋 重 貪 過 深. Sân trọng tham quá thâm.

Phiền não: Tham, Sân, Si, Là căn bổn bất thiện, Si như say như mê, Sân nặng, Tham quá sâu. • Nói riêng về Phiền não trong Tập Đế.

o Định nghĩa phiền não.

Lại nói phiền não trong Tập Đế. Đây là nhân tố bất thiện của nội Tâm, là phần tử xấu ác. Bất kể đó là tri thức, tình cảm hay ý chí; tất cả là không chính xác, là không đúng đắn, điều khiển chúng ta, do đây, mà phiền động, não loạn; rồi dẫn đến phát sanh bất an bất định; không hài hòa, không tự tại. Từ đây tạo tác vô số Nghiệp, dẫn đến khổ đau ở đời sau. Đây gọi là quá trình hình thành Phiền não.

o Căn bản và Chi mạt phiền não.

• Ba căn bản Bất Thiện.

Phiền não rất là phức tạp, trong phiền não, có Tham, Sân, Si là căn bản của tất cả pháp Bất Thiện, cho nên gọi là Tam

Bất Thiện Căn.

Căn bản, có ý nghĩa gì? Có ý nghĩa là: Tất cả phiền não có thể chia ba loại lớn:

Tham, Sân, Si. • Sơ lược chi mạt của ba bất thiện căn này.

Tất cả phiền não khác là cành nhánh của ba phiền não này.

Xuất phát từ Tham là Ái, Nhiễm, Cầu, Trước, Xan, Siểm,

Kiêu, Trạo cử…

Xuất phát từ Sân là Phẫn, Hận, Não, Tật…

Xuất phát từ Si là Kiến, Nghi, Bất Tín, Hôn Trầm, Vọng Niệm, Bất Chánh Trí…

o Vì tập quán của Phiền Não mà có cá tánh của mỗi

người không giống nhau.

Chúng sanh đều có phiền não, nhưng sâu, cạn khác nhau, có khuynh hướng tập quán thường khởi lên một loại phiền não nào thì sẽ tạo thành cá tính không giống nhau. Như người có tính Tham, người có tính Sân, người có tính Si. Nếu người không thiên trọng tính nào thì gọi là người có tính quân bình cả ba loại ấy. Muốn rõ thêm nên xem phân loại về Tình Người có mười chín loại trong kinh tu Hành Đạo Địa.

• Nói rõ về Ba Bất Thiện Căn.

Phiền não quá nhiều, ở đây, không thể nói rộng hết được, nên chỉ nói ba Bất Thiện thôi.

o Bất thiện Căn Si

Si là ngu si, cũng gọi là Vô Minh. Tên gọi này là do không biết Sự, Lý Chân Thật.

• Hình tướng của Si.

Song không thể nói là chuyện gì cũng không biết, ngược lại, đây là một cách biết sai lầm, điên đảo như cho đúng là sai của người say rượu hay mê muội. Đây là hình tướng của người ngu si, là phiền não căn bản khó trị nhất.

• Sai trái của Si.

Từ “Không biết” ấy mà nói là không biết Thiện, Ác; không biết Nhân, Quả; không biết Nghiệp, Báo; không biết Phàm, Thánh; không biết Sự, Lý.

Từ cái Thấy, cái Biết mà nói là : “Vô thường cho là thường; không lạc cho là lạc; không Tịnh cho là Tịnh; chẳng phải ngã cho là ngã”.

Sự nghi ngờ đối với Sự, Lý chân thật là không đúng. Đây chính là cái thấy điên đảo đối với Sự, Lý chân thật.

o Bất thiện căn Sân.

Sân là ý Ác phát sanh do không vừa lòng đối với cảnh giới.

• Đặc tính trong và ngoài của Sân.

Nếu cơn giận bùng phát thì đó là phẫn nộ, tranh giành, hãm hại, phiền não, căm hờn.

Nếu cơn giận còn chứa trong tâm thì đó là oán hờn, căm thù, ghen ghét.

• Sai trái của Sân.

Loại sai trái này thì rất là nghiêm trọng. Không những do đây mà làm việc xấu mà có nhiều việc tốt, cũng từ đây, không thể dung thứ, nhẫn nhịn được. Một niệm sân hận từ tâm khởi đủ sức phá hoại tất cả.

Giữa chúng ta và chúng sanh, từ xưa đến nay, đều có sự quan hệ rất mật thiết, cho nên, phải có Tâm Từ Bi tức Tâm không sân hận, hãm hại mới có thể đem lại lợi ích cho mình mà không làm tổn thương người khác; mới có thể làm cả mình và người an vui. Tuy nhiên, ngay khi phiền não sân hận nổi lên mà có sự phản đối thì đó là nguyên nhân trở thành tội ác cùng cực.

Kinh có nói:

一 念 瞋 心 起， Nhất niệm sân tâm khởi, 百 萬 障 門 開， Bách vạn chướng môn khai, 瞋 如 火 一 樣， Sân như hỏa nhất dạng, 焚 燒 諸 善 根. Phần thiêu chư thiện căn.

Một niệm sân tâm khởi.

Trăm ngàn cửa chướng ngại mở ra.

Sân như ngọn lửa dữ, Đốt sạch các căn lành.

o Bất thiện căn tham.

Tham là sự đắm nhiễm của chính mình và tất cả những gì có liên quan đến chính mình. • Đặc tính của Tham.

Ham muốn quá khứ, đam mê hiện tại, mong cầu tương lai. • Sai trái của tham. Tuy không nghiêm trọng như lửa sân nhưng giống như chìm sâu trong nước; sai trái này vô cùng thâm thiết đến tận cùng xương tủy.

• Tham ái Tự Ngã và Ngã Sở. Tham ái, chủ yếu là quyến luyến Tự Ngã từ đời này đến đời sau. Đối với người thì yêu thương cha mẹ của mình; con cái của mình; anh chị em của mình; bạn bè của mình… Đối với sự vật thì tham đắm tiền của của mình; sự nghiệp của mình; học vấn của mình; danh dự của mình…

• Vì ái sanh sân, rồi cho đây là phép tắc của “Thượng Đế yêu mến thế nhân”.

Đã có Tâm Sân, tuy có thể làm thành nhiều việc tốt; nhưng do lấy ái nhiễm Tự Ngã làm gốc, cho nên không được triệt để. Có cơ hội liền chuyển thành Tâm Sân khác vì Sân là mặt trái của Ái (yêu). Yêu đến cực điểm thì có lúc sân hận cũng đến cực điểm.

Thần giáo nói: “Thượng đế yêu mến người đời”, tôi nghĩ Thượng Đế ở trong sự tưởng tượng của người ta. Nói như vậy cũng được. Bởi vì yêu cùng cực cho nên, hận cũng cùng cực; như tai nạn hồng thủy đã làm cho loài người và động vật tuyệt chủng biết cơ hồ nào (xem Sáng Thế Kỷ). Đây chính là ví dụ về việc thượng đế yêu thương tột bực con người; nhưng vì có Yêu sẽ có Sân, Yêu và Sân không thể tách rời. • Phật nói: Yêu là căn nguyên của Khổ.

Vì vậy, theo Phật pháp mà nói, đây là mặt mũi thật của phàm phu, là tín đồ tầm thường của Thần Giáo; lại có thể tưởng tượng ra một thứ đạo đức chân chánh, phi thường sao?

Nhưng mà, đã yêu thương đắm say, đã hoàn toàn chìm đắm, cho nên, một khi biến động tất cả thì Tâm mình cũng bị lôi cuốn, dao động theo mà phát sanh thống khổ. Cho nên, Phật nói: “Ái sanh thì khổ sanh”. Bốn Phiền Não 佛 攝 諸 煩 惱, Phật nhiếp chư phiền não,

見 愛 慢 無 明. Kiến, Mạn, Ái, Vô Minh.

我 我 所 攝 故, Ngã, Ngã sở nhiếp cố, 死 生 永 相 續. Tử, Sanh vĩnh tương tục. Phật nêu các phiền não, Kiến, Ái, Mạn, Vô Minh. Vì gồm Ngã, Ngã Sở, Mãi liên tục Sống, Chết. • Nêu lên bốn loại Phiền Não là bao gồm phiền não của chúng sanh trong ba cõi. o Nói chung.

Có ba loại lớn về phiền não, có thể nói là mặc định về Cõi Dục, cũng chính là mặc định về con người mà nói. Nếu ở Cõi Sắc và Cõi Vô Sắc thì Sân, Giận, Oán, Trách không thể phát sanh. Vì thế Phật xuyên suốt tất cả phiền não có trong chúng sanh, còn chia ra bốn loại riêng: Kiến, Ái, Mạn, Vô Minh. o Theo Đại, tiểu Thừa về phân loại bốn phiền não.

Có nhiều ý nghĩa nên khó đưa đến lý giải giống nhau. Ở đây lược nói ba nghĩa.

• Bốn căn Vô Ký của Duy Thức Học thuộc Đại Thừa:

Si, Kiến, Mạn, Ái.

• Giải thích Cổ đức gọi đây là bốn căn Vô Ký, hoàn toàn chẳng phải là Ác Tính nghiêm trọng, nhưng lại là phiền não nên gọi là Hữu Phú Vô Ký. Nghiên cứu đến phiền não vi tế thì bốn loại này mới được phát hiện. Đặc biệt, trong Duy Thức học thuộc Đại Thừa, bốn phiền não này được phiền não của Thức thứ bảy tương ưng. Khi chưa chứng được Chân Lý, chưa cắt đứt phiền não thì bốn phiền não này vẫn chưa lìa bỏ được thì trở thành đặc tính phiền não nội tại của chúng sanh.

• Đặc tính. Trong cách giải thích này gọi là Ngã Si, Ngã Kiến, Ngã

Mạn, Ngã Ái.

Do hiểu sai về Tự Ngã, từ đây chấp cái Thấy, Biết đó là xác thực nên gọi là Ngã Kiến.

Do chấp có Tự Ngã rồi có vọng Tưởng Tự Tôn nên có Ngã

Mạn.

Không những vọng tưởng tự tôn quá lớn, mà còn yêu mến tự ngã này nên gọi là Ngã Ái.

Hoạt động của tất cả chúng sanh lấy Tự Ngã làm trung tâm. Đây chính là một loại đặc tính phiền não nội tại và sẽ khai triển tiếp theo.

• Trong kinh A Hàm, thường thấy phân loại, liệt kê như

sau: Kiến, Ái, Mạn, Vô Minh.

• Sai lầm chủ yếu của loài người là hai phiền não: Kiến, Ái. Sai lầm của Nhận Thức gọi là Kiến; ở đây chỉ cần lãnh hội kiên định, chính xác thì cải chánh, sửa sai được.

Sai lầm của Hành Động gọi là Ái; ở đây chỉ dựa vào kiến giải chính xác mọi hành vi của cuộc sống, lúc nào cũng quán chiếu, luyện tập không thôi thì mới sửa đổi chánh xác được. Cho nên có câu nói rằng: 知 之 匪 艱，行 之 惟 艱 tri chi phi gian, Hành chi duy gian: Biết chẳng phải khó, làm mới thật khó. • Sauk hi chứng quả Thánh, mạn và vô minh vẫn còn sót lại.

- Phiền não mạn. Từ phàm phu đến lúc chứng thánh, đã dứt trừ được một phần phiền não, nhưng chưa rốt ráo, gọi là Dư Mạn Vị Tận: Phiền não Mạn còn sót chưa hết. Mạn là Ngã Hoặc Vi Tế và do đây, phát sanh trung tâm hoạt động của Tự Ngã. Nếu dứt hết hoàn toàn thì đi đến được Giải Thoát.

- Tập khí của A La Hán và Vô Minh.

Tuy nhiên, tập khí của bậc A La Hán vẫn chưa hoàn toàn thanh tịnh. Tập khí chính là Vô Minh Vi Tế Nhất, là Bất Nhiễm Ô Vô Tri. Nếu tập khí này dứt hết thì đây là Thanh Tịnh hoàn toàn rốt ráo.

Nếu lấy vô minh làm chủ thì tất cả Kiến, Ái, Mạn… là phiền não.

Si là Vô Minh, là tổng tướng của tất cả phiền não. Từ đây có sự phân biệt.

Thuộc sai lầm của sự hiểu biết thì gọi là Kiến. Thuộc sai lầm của tình cảm gọi là Ái.

Thuộc sai lầm của ý chí thì gọi là Mạn.

Tất cả phiền não không ngoài những thứ này.

• Chọn ra phiền não căn bản nào nhất của Sanh Tử.

o Vô Minh và Ái.

Mỗi phiền não đều có hai công Năng: Phát Nghiệp và Nhuận Sanh, cũng là lực lượng Tập Khởi Sanh Tử. Nhưng phiền não căn bản nhất là phiền não gì?

• Tứ Đế cho Ái là chính; các kinh, luận khác cho Vô

Minh là chính.

Trong Tứ Đế nói rõ cho Ái là chính; bởi vì Ái là đắm nhiễm và căn bản phát sanh Khổ.

Các kinh, luận khác đều nói: Vô Minh là chính; thấy có

Ngã, Ngã là căn bản.

• Từ ví dụ trên, nói rõ: Vô Minh là căn bản của Sanh, Tử. Đây có thể nêu lên một ví dụ: Nếu người bị rơi vào bụi mây gai um tùm, mắt bị che kín, làm thế nào cũng chẳng thoát ra được. Mắt bị che kín, ví như Vô Minh; sự chướng ngại của bụi mây gai, ví như Ái. Vì vậy trong kinh cũng nói Vô Minh và Ái là cha, mẹ (nhân) của Sanh, Tử.

Nhưng thân rơi vào trong bụi mây gai um tùm như vậy; muốn thoát ra ngoài; việc đầu tiên phải làm là giải quyết đôi mắt bị che kín ấy; cho nên, phải thấu đáo là Vô Minh là Căn Bổn của Sanh, Tử, để Giải thoát Sanh Tử, chủ yếu là Lực

Lượng của Trí Tuệ.

o Luận nói: Vô Minh là căn Bản của Sanh Tử. • Vô Minh là thấy có Ngã, Ngã Sở. Vô Minh không phải là cái gì cũng đều không biết mà, ngược lại là cái biết ấy đầy rẫy sai lầm, mê muội.

Trong ấy chủ yếu là không biết không có Ngã, Ngã Sở nên chấp có Tự Ngã, nên chấp có tất cả Ngã Sở. Cho nên Vô Minh chính là “Ngu si đối với Vô Ngã”. Từ chấp kiến mà nói: Đó là cái thấy có Ngã, Ngã Sở.

• Do Ngã Kiến mà phát khởi Mạn, Ái rồi tạo ra Nghiệp

quả sai lầm. Ngã có nghĩa là Chủ Tể; Chủ là chính mình làm chủ; Tể là chi phối người khác.

Cho nên, Ngã Kiến và Ngã Sở Kiến lấy Tự Ngã làm Trung Tâm mà sai khiến tất cả những gì thuộc Ngã như : Ngã sở hữu; Ngã sở tri; Ngã sở chi phối; tất cả ý muốn, cho đến quyết định của chính ta nhưng đó chỉ là tưởng tượng. Chúng sanh dù vô tình hay cố ý thì, chắc chắn, những toan tính kiểu này làm thành tất cả hoạt động. Đây là lấy Tự Ngã làm trung tâm để thống nhiếp tất cả (đương nhiên, chính là kẻ độc tài, ngay cả, Thượng Đế nội tại của Phương Tây đều sẽ không thành công hoàn toàn), giống như keo như sơn đụng đâu dính đó và làm dơ bẩn tất cả. Đây, quả thực, là một Lực Hướng Tâm lớn mạnh đã từng ngưng tụ đến giờ. Hoạt động như thế sẽ trở thành Lực Lượng (Nghiệp) để rồi chiêu cảm Sanh, Tử và tạo ra một lực lượng thuộc tự thể của mỗi chúng sanh. • Lấy Ngã Kiến, Ngã Sở Kiến làm gốc khiến cho Sanh,

Tử tương tục không ngừng. Tự thể của chúng sanh vốn không phải là Tự Thể độc tồn và bất biến như ngoại đạo nói về Thần Ngã, Linh Tánh mà chỉ là sự hoạt động tổng hòa của Thân, Tâm (năm Uẩn, sáu xứ, sáu giới). Do cứ Chấp Thủ cái Ta, cái Thấy Biết của Ta mới sanh ra ngộ nhận về Tự Ngã là thường hằng, tự tại. Do Duyên cớ từ Ngã, Ngã Sở Kiến tạo thành lực Hướng Tâm, rồi ngưng tụ thành một Tự Thể riêng. Đây là cái từ nghiệp lực chiêu cảm. Nhưng nghiệp lực có tính chất hữu hạn, cục bộ, cho nên trải qua thời gian ít, nhiều (một lần thọ mạng), thì nghiệp hết rồi chết đi (cũng có nguyên nhân: hết phước, chết bất ngờ).

Kinh tạp A Hàm nói:

壽 暖 及 與 識， Thọ noãn cập dữ thức, 捨 身 時 俱 捨， Xả thân thời câu xả, 彼 身 棄 塚 間， Bỉ thân khí trũng gian, 無 心 如 木 石. Vô tâm như mộc thạch. Thọ mạng và hơi ấm đi cùng nhau với Thức,

Khi bỏ Thân đều bỏ hết, Thân ấy vứt xuống huyệt, Không Tâm như gỗ, đá. Nhưng Ngã, Sở Kiến là Gốc của Phiền Não, còn phải phát huy lực ngưng tụ tổng quát của nó; đây mới là phát sanh một quan hệ Nghiệp riêng để mở ra một Sanh mạng mới. Đây chính là cách Sanh Tử, Tử Sanh của chúng sanh và tiếp nối không ngừng mãi mãi không thôi, thành một dòng sanh tử trôi chảy mênh mang, bất tận.

Nói theo chiều dọc Duyên Khởi. Tương sanh trước và sau.

苦 集 相 鉤 纏, Khổ, Tập tương câu triền, 死 生 從 緣 起, Tử sanh tùng Duyên Khởi, 佛 說 十 二 支, Phật thuyết thập nhị chi, 如 城 如 果 樹. Như thành như quả thọ.

Khổ, Tập trói buộc nhau, Tử, sanh từ Duyên Khởi, Phật nói: mười hai chi, Như tường thành, trái cây.

• Nói rõ về tương sanh giữa Duyên Khởi và Tập, Khổ. Khổ đế, Tập đế trong Tứ Đế đã nói rõ rồi. giờ nói về Pháp môn Duyên Khởi. Duyên Khởi chính là tương sanh giữa Tập và Khổ nói theo hướng thời gian.

o Từ khổ, Tập lần lượt làm Nhân, Quả lẫn nhau để sáng

tỏ Tử, Sanh, do Duyên Khởi.

Nên biết không chỉ do Tập mà sanh Khổ; Khổ cũng có thể khởi sanh Tập; như chúng sanh, sau khi chiêu cảm, dẫn đến quả báo khổ của cuộc đời. Dựa vào quả khổ Thân Tâm từ Nghiệp cảm này, còn có hoạt động của phiền não và Nghiệp.

Nguyên do Khổ và Tập luôn cấu kết nhau, luôn trói buộc nhau cũng do Nhân, Quả xoay vần. Việc này đã sáng tỏ nên đối với Sanh, Tử từ Duyên mà phát khởi thì đã thấu triệt chỗ then chốt ấy rồi.

o Từ Duyên Khởi nói Sanh, Tử từ Vô Thỉ. • Nói Duyên Khởi dựa vào Nhân, Quả trước sau. Cần biết ý nghĩa chính của Duyên Khởi, ấy là:

Tất cả tồn tại đều từ Nhân Duyên mà phát khởi. Nhân Duyên này cũng từ Nhân Duyên mà sanh ra.

Vì vậy, sự tồn tại của mỗi sự vật, nếu nhìn từ quá khứ, đều từ Nhân Duyên mà có. Đây chính là Quả; nếu nhìn từ vị lai, cũng có ảnh hưởng Lực Lượng của vị lai, cho nên, đây cũng là Nhân. Ấy là thuyết Nhân, Quả dựa theo thời gian trước, sau.

• Phê bình thuyết sáng tạo của Thần Giáo.

Căn cứ kiến giải này, thuyết sáng tạo của Thần giáo hoàn toàn không có khả năng. Nhân là tất cả do Thần sanh khởi, nhưng Thần lại không từ Nhân mà có. Đây là loại Nhân mà người Sáng Tạo không từ Nhân mà Có (Thần, tác giả). Đó là điều trái lại với hiện thực nên chỉ là sản phẩm của ảo tưởng.

• Phật nói: Sanh, Tử vô thỉ là từ trong Chánh Kiến về

Duyên Khởi phát hiện ra.

Nguyên nhân, Phật nói Sanh, Tử Vô Thỉ. Dựa vào khổ và Tập mà nói: Khổ từ Tập Sanh nhưng Tập lại từ Khổ khởi lên; cứ thế xoay vần không thôi. Giống như từ một giờ đến mười hai giờ, rồi từ mười hai giờ đến một giờ, không thể nói: trước tiên, bắt đầu từ đâu. Vô thỉ sanh, tử không ngừng, chính là từ trong chánh kiến về Duyên Khởi phát hiện ra.

• Chủng loại của Duyên Khởi. o Duyên Khởi theo căn cơ không giống nhau nên có rộng, hẹp.

Phật nói Duyên Khởi vì theo căn cơ nên không giống nhau, cho nên, chỉ dạy cũng không giống nhau.

Thuyết mười hai chi là thuyết khá hoàn chỉnh, đã trở thành thuyết điển hình về Duyên Khởi của Phật giáo. Như nói Tập và Khổ cũng là Duyên Khởi. o Có bốn cách tổ hợp về các chi của Duyên Khởi.

• Hẹp có ba chi, rộng có mười hai chi. Hoặc nói ba chi: Phiền não, Nghiệp, Khổ. Từ phiền não mà khởi lên Nghiệp, tự Nghiệp cảm quả Khổ. Hay dựa vào quả

Khổ rồi phát sanh phiền não.

Hoặc nói năm chi, thường thấy trong kinh A Hàm. Đó là:

Ái, Thủ, Hữu, Sanh, Lão Bệnh Tử.

Hoặc nói mười chi: Thức, Danh Sắc, Lục Nhập, Xúc, Thọ, Ái, Thủ, Hữu, Sanh, Lão Bệnh Tử.

Hoặc nói mười hai chi là Vô Minh duyên Hành, hành duyên Thức, Thức duyên Danh Sắc, Danh Sắc duyên Lục Xứ…, Hữu duyên Sanh, Sanh duyên Lão Bệnh Tử.

• Xem phương pháp thuyết mười hai phần vị Duyên

Khởi.

Phần Duyên Khởi của cổ nhân đã làm sáng tỏ thêm quá trình Sanh, Tử tương tục không ngừng.

Mười hai chi là mười hai phần. Trong quá trình Sanh , Tử bất tận của chúng sanh, quán sát quy luật Nhân Quả tương sanh trước sau rồi chia ra mười hai, cổ nhân gọi đây là Phần Vị Duyên Khởi rất có ý nghĩa. Cũng chỉ quan sát như thế mới có thể sáng tỏ thêm quá trình tiếp nối không dừng của Sanh

Tử.

o Nói mười hai Duyên Khởi bằng ví dụ.

Phật nói mười hai Duyên Khởi có vô số ví dụ

• Ví dụ là tường thành.

Hoặc nói như tường thành; chúng sanh ở trong quan hệ Nhân, Quả của mười hai Duyên Khởi, giống như trong bốn bức tường thành bao quanh, không có một cửa thoát ra, lại còn có lính tuần canh giữ, cho nên, có vượt qua cửa cũng không thể ra được.

Chúng sanh ở trong sanh, tử; tuy có thể giải thoát được chốn này từ đây, nhưng bị phiền não làm mê mờ, vây khốn nên không phá nỗi mắt xích của sợi dây Duyên Khởi để giải thoát được.

• Dụ như trái cây.

Lại nói giống như trái cây: Từ hạt giống nẩy mầm, sanh cành là, nở hoa, kết trái; trái lại trở thành hạt giống, rồi lại nẩy mầm, sanh lá…Tuy quả và hạt trước không phải quả và hạt sau nhưng lại có quan hệ mật thiết nhân, quả với nhau. Hạt quả tương sanh, liên tục mãi về sau; có thể lấy đây là ví dụ Duyên Khởi Sanh Tử Tương Tục, thật là gần gũi và dễ hiểu.

Lịch Trình Sanh Tử

無 明 之 所 覆, Vô Minh chi sở phú,

愛 結 之 所 繫, Ái Kết chi sở hệ, 有 識 身 相 續, Hữu, Thức, Thân tương tục,

相 續 而 不 已. Tương tục nhi bất dĩ.

Bị Vô Minh che khuất, Rồi yêu thương buộc ràng.

Thức, thân có liên tục, Mãi mãi không dừng đâu. • Hệ thống Duyên Khởi ba Chi.

Nói về các Chi của Duyên Khởi, phần nhiều cho là bắt đầu từ Chi THỨC, cho nên kinh nói: “Khi ta suy tư như vầy đều từ THỨC mà trở đi, không thể vượt qua nó; vì duyên Thức mà còn có Danh Sắc, duyên Sanh Sắc mà có Lục Nhập Xứ, duyên Lục Nhập Xứ mà có Xúc, duyên Xúc mà có Thọ, duyên Thọ mà có Ái, duyên Ái mà có Thủ, duyên Thủ mà có Hữu, duyên Hữu mà có Sanh, duyên Sanh mà có Lão, Bệnh, Tử, Ưu, Bi, Khổ, Não. Thuần là một Tập Hợp Lớn của Khổ Đau như thế” (kinh Tạp A Hàm, q12). Tóm lại, đó là:

齊 識 而 還，不 能 過 彼: Tề thức nhi hoàn, bất năng quá bỉ: Từ Thức trở đi, không thể vượt qua nó.

Trước chi Thức còn có hai chi Vô Minh và Hành thêm vào nên thành mười hai chi.

Ở trong kinh A Hàm, còn nói 無 明 覆，愛 結 束 繫， 得 此 識 身: Vô Minh phú, Ái kết thúc hệ, Đắc thử thức Thân: Vì Vô Minh che khuất, Ái ràng buộc mới có được thức thân này. Ba chi: Vô Minh, Ái (Hành), Thức có thể xem là hoàn chỉnh, độc lập của thuyết Duyên Khởi. Đến khi kết hợp các chi sau chi Thức, mới thành mười hai chi. Bây giờ, trước xin nói ý nghĩa của ba chi tự hình thành hệ thống.

• Nói rõ nội hàm của ba chi Duyên Khởi.

o Vô Minh, Ái Kết, Hữu Thức Thân. Vô Minh: che khuất. Ái Kết: buộc ràng, ở trên đã cùng ví dụ nói rõ. Sanh, Tử trôi lăn giống như bị rơi vào trong bụi mây gai ngọn, mắt bị che kín không thấy được gì, không thể thoát ra.

• Vô Minh.

Là cái biết mà mê lầm, thác loạn, cho nên, nó giống như tấm vải che kính tầm mắt. Kinh nói: “Khi chân tâm sanh, nó hay gây chướng ngại, cùng với Hành phân biệt nhiều loại, gọi là Bất Cộng Vô

Minh”.

Vô Minh đối lập với Trí Huệ thấu đạt chân nghĩa, nó có tác dụng che khuất, chướng ngại Trí Huệ.

• Ái Kết. Tác dụng của Ái là ô nhiễm, là vướng mắc, khiến cho con người bị cột chặc trong sanh, tử, cho nên, ví dụ như cái nút.

• Vì Vô Minh và Ái Kết mà có Hữu Thức Thân.

Từ phiền não mà nói: Vô Minh là thuộc về Hiểu Biết (tri), là sự hiểu biết thác loạn, sai trái, đảo điên. Ái thuộc tình cảm, là hành vi vướng mắc ô nhiễm. Đã có hai Nhân Duyên lớn này, chúng sanh sẽ chiêu cảm đến cái quả của Thức Thân (hữu Thức Thân). Tự thể của chúng sanh lưu chuyển trong sanh, tử không ngừng. Đây cũng xuất phát từ cha là Vô Minh, mẹ là Tham Ái. Cả hai hòa hợp sanh ra ý nghĩa Sống, Chết của chúng sanh. Đại thể kinh cũng nói: 諸 業 愛 無 明；因 積 他 世 陰 唯 有 一 大 乘，清 涼 八 正 道: Chư nghiệp Ái, Vô Minh; Nhân tích tha thế Ấm; Duy hữu nhất Đại Thừa, Thanh lương Bát Chánh Đạo: Các nghiệp Ái và Vô Minh; là Nhân chứa nhóm thân đời sau; Chỉ có Đại Thừa, Nhờ Bát Chánh

Đạo làm trong sạch.

• Ba Duyên Khởi là điều kiện chủ yếu của Sanh Tử lưu

chuyển.

Có được Thức Thân là có Kết Sanh liên tiếp của Thủ Thức, là có sự bắt đầu một Sanh Mạng Mới. Như thế Vô Minh, Ái, Thức Thân từ xưa đến nay, từ quá khứ đến hiện tại, từ hiện tại đến vị lai một mạch như thế không ngừng, liên tục không đứt đoạn. o Nói rõ ba chi: Vô Minh, Hành, Thức trong Duyên Khởi.

• Từ Thức đến Vô Minh; đây là Quả đến Nhân. • Tương thông giữa ba việc và ba chi Duyên Khởi. Thông thường, trong mười hai chi Duyên Khởi, chi thứ hai là HÀNH. Hành là tên khác của NGHIỆP.

Hành và Hành Nghiệp không khác nhau, chỉ tương ứng với Ái, là hành vi được Tư Tâm Sở phát động. Vì vậy, nói ba việc: Vô Minh, Ái, Thức với Vô Minh, Hành, Thức trong mười hai chi có mối tương thông.

• Quan hệ Nhân, Quả của ba chi.

- Chi thức là bắt đầu của đời sống hiện tại.

Nếu từ lập trường mười hai chi mà nói: Thức là bắt đầu của đời sống hiện tại này. Dựa vào con người mà nói, đó là lúc sự kết hợp của tinh cha, huyết mẹ, có sự hiện khởi trong một sát na của Thức. Nhờ vậy, kết thành sự sống mới có tác dụng của Tâm Thức.

- Chi Thức từ Hành Nghiệp mà đến. Như vậy, có sự sống mới là có Thức Kết Sanh; từ đâu Thức này đến? Thức này do dẫn dắt từ Nghiệp Chủng của đời trước đến. Nghiệp là chi Hành. Trong giây phút cái chết cuối cùng của đời trước xảy đến, tuy Thân, Tâm băng hoại, nhưng năng lực của Nghiệp đã tạo ra trước đó, hoàn toàn không tiêu mất; cho đến khi Nhân Duyên hòa hợp, sẽ theo Nghiệp Lực Thiện, Ác không giống nhau mà thể nhận được quả báo hoặc Khổ hoặc Vui, trở thành một cá thể mới, một đời sống mới. - Hành nghiệp bị Vô Minh dẫn dắt. Quả chiêu cảm của Hành Nghiệp thì không lìa xa Phát Nghiệp và Nhuận Sanh của Phiền Não. Vô Minh chính là Phiền Não, là tên chung của phiền não của sự nhiếp phục, dẫn dắt là Ngã, Ngã Sở Kiến.

• Từ Vô Minh đến Thức, là lịch trình Sanh Tử từ Nhân

đến Quả chiêu cảm.

Như vậy, từ phiền não Vô Minh của đời quá khứ mà có Nghiệp (Hành) của đời quá khứ; từ Vô Minh và Nghiệp Hành của đời quá khứ, mới có bắt đầu Sanh Mạng (Thức) của đời hiện tại. Từ Vô Minh mà có Hành mà, có Thức là nói rõ lịch trình Sanh Tử từ quá khứ đến hiện tại.

Kết sanh tương tục.

緣 識 有 名 色, Duyên Thức hữu Danh Sắc,

從 是 有 六 處, Tùng thị hữu Lục Xứ, 根 境 相 涉 觸, Căn, Cảnh tương thiệp Xúc, 從 觸 生 於 受, Tùng xúc sanh ư Thọ, 緣 受 起 於 愛, Duyên Thọ khởi ư Ái, 愛 增 則 名 取, Ái tăng tắc danh Thủ, 因 是 集 後 有, Nhân thị tập Hậu, Hữu, 生 老 死 相 隨. Sanh, Lão, Tử tương tùy. Duyên Thức có Danh Sắc, Từ đây có Lục Xứ, Căn, Cảnh tiếp Xúc nhau, Ái tăng gọi là Thủ, Nhờ đây có Hậu Hữu, Sanh, Già, Chết không thôi. • Nói rõ mười chi Duyên Khởi tiếp nối đời này. o Khởi đầu từ chi THỨC, nói rõ bắt đầu Kết Sanh Sanh

Hữu tiếp nói:

Chi Thức trong mười hai chi Duyên Khởi là khởi đầu của một thời kỳ sanh mạng. Có một số kinh điển nói về chi Thức. Đó là nguyên nhân, hoạt động hiện thực của Thân, Tâm bắt buộc phải tìm tòi, đi đến giai đoạn Kết Sanh tương tục của Thức, và đã đi đến trọng tâm của Thức Nghiệp Báo Sanh Tử. Đời sau, học giả Duy Thức lấy thức A Lại Da Dị Thục làm trung tâm để nói rõ tất cả sanh tử tạp nhiễm, có thể nói rất hợp với ý của Phật.

o Thức và Danh Sắc, nói rõ quan hệ của sự duy trì sanh

mạng. • Duyên Thức có Danh Sắc. Duyên thức Kết Sanh này mới có sanh ra chi Danh Sắc. • Nội hàm của Danh Sắc.

• Định nghĩa Danh, Sắc.

Danh là Tâm Lý; Sắc là Sinh Lý (vật lý).

• Quan hệ giữa thức và Danh Sắc rất mật thiết. - Từ thức mà có Danh Sắc Từ Kết Sanh Thức; Thân, Tâm mới bắt đầu phát triển. - Thức và Danh nương tựa nhau tồn tại. Kinh Tạp A Hàm, quyển mười hai nói: Không những nhờ Thức mà có Danh Sắc mà, cũng nhờ Danh Sắc mà có Thức. Ý nghĩa này muốn nói rằng: Tất cả hoạt động của Thân, Tâm chúng ta đều dựa vào Thủ Thức (Duy Thức Học gọi là A Đà Na Thức) này mà tồn tại. Ngược lại, cũng nhờ vào sự hoạt động của Thân, Tâm mà Thủ Thức mới tồn tại được.

Tương tự người lãnh tụ mà không có khả năng tổ chức hoạt động của quần chúng; nếu không có quần chúng thì lãnh tụ cũng không tồn tại.

• Sự phân chia trong Duyên Khởi, Danh Sắc thuộc giai đoạn Nhục Đoàn (Tinh cha Huyết mẹ hòa hợp). Trong mười hai Duyên Khởi, quan trọng nhất là Thức Duyên Danh Sắc; nên giải thích Danh Sắc là sau khi Tinh cha, Huyết mẹ hòa hợp; là giai đoạn Nhục Đoàn.

Luận Tỳ Bà Sa nói: Danh Sắc là gì? Là đã Kết Sanh (tinh trùng của cha và trứng của mẹ vừa hòa hợp) mà Mắt, Tai, Mũi, Lưỡi chưa có; giai đoạn này gọi là Yết Lạt Lam (Kalalam: Tạp nhiễm) đến Ngạch Bồ Đàm (Arbudam: Bào) đến Bế Thi (Pezi: Huyết nhục) đến Kiện Nam (Ghanam: Kiên nhục) đến Bát La Xa Khư (Prazakha: Chi tiết); đó là Danh

Sắc Vị.

o Đã nói rõ quá trình xúc cảnh ràng buộc Tâm của Sáu Xứ, Xúc, Thọ, Ái. Từ đây có sáu Xứ

• Từ đây có sáu xứ • Quá trình Danh Sắc sanh sáu xứ.

Từ Danh Sắc này bước thêm một bước thì phát sanh sáu xứ khác nhau: Mắt, Tai, Mũi, Lưỡi, Thân, Ý.

• Địa vị của sáu xứ. Đã đi đến giai đoạn hình thành thân thể con người

• Căn, cảnh tiếp xúc nhau.

• Vị trí và định nghĩa của Xúc.

Trong thai, tuy có các căn: Mắt, Tai… nhưng chưa thể Thấy Sắc, Nghe Tiếng… Đến khi ra khỏi thai; từ đây, sáu căn mới bắt đầu hoạt động, giao tiếp với sáu trần cảnh. Căn, Cảnh tiếp xúc nhau rồi khởi lên một loại nhận thức gọi là Xúc. • Xúc là bắt đầu của Nhận Thức. Đối Cảnh có ba loại Xúc. Ba thứ Căn, Cảnh, Thức nhờ tiếp xúc mà có Hòa Hợp, cũng có thể nói nhờ sự hòa hợp của ba thứ này mà có Xúc. Bắt đầu Nhận Thức thì mối quan hệ trọng yếu ngay lúc Xúc đối với cảnh giới, trước hết là phản ứng phát sinh sự hợp ý hay không hợp ý hay chẳng hợp ý, chẳng phải chẳng hợp ý. Đây có thể gọi là Ý Xúc, không thể Ý Xúc, cả hai chẳng phải là Xúc (Yêu, Ghét, Trung Tính).

• Xúc là mấu chốt của Tri Kiến.

- Vô Minh tương ứng với Xúc tạo thành Sanh Tử, Luân hồi. Rất là bất hạnh, nhận thức của chúng sanh không lìa xa sự che khuất của Vô Minh: “Vô Minh tương ứng với Xúc”. Vì vậy, sau khi Xúc đối với Cảnh thì dựa vào sự Chấp thủ của trung tâm Tự Ngã; khởi lên vô vàn Tâm Lý phức tạp; tạo ra vô vàn hành vi Thiện, Ác; dẫn đến Sanh Tử, Luân Hồi không sao tránh khỏi.

- Minh tương ứng với Xúc có khả năng phá tan xiềng xích

Sanh Tử. Nguyên nhân Phật răn dạy đệ tử, cốt yếu là “Giữ gìn các Căn”. Khi Căn, Cảnh gặp nhau, nếu có Trí huệ quán chiếu thì gọi là “Minh Tương Ứng với Xúc”. Từ đó có thể thấu triệt, phá toang xiềng xích của mười hai Duyên Khởi.

• Từ Xúc sanh ra Thọ.

• Từ Xúc khởi lên ba thọ. Từ Xúc vừa ý, không vừa ý, tiếp theo sẽ sanh ra Thọ.

Thọ vừa ý thì sanh khởi vui, mừng. Thọ không vừa ý thì sanh buồn, khổ. Thọ không vừa ý, cũng chẳng phải không vừa ý (Trung Tính) thì sẽ sanh Xả Thọ.

• Thọ là mấu chốt của Tình Cảm.

Nếu hiện tiền có Chánh Niệm thì không khởi lên chấp trước (dính mắc); thì không bị rối loạn, sai lầm khổ vui bởi Tình Cảm; thì làm sao có nguy hiểm được.

• Duyên Thọ khởi lên Ái.

• Từ Thọ sanh yêu chính mình, yêu cảnh giới.

Không có Chánh Niệm, Chánh Tri thì đều dựa vào duyên này mà nếm trải mùi vị Khổ, Vui; đắm chìm trong yêu thương càng sâu nặng: yêu thương chính mình, yêu thương cảnh giới.

• Ái sanh khởi, đối với sanh tử, không có cách nào tự thoát ra. Lúc này, đã không còn tư thế chủ động đối với sinh mạng và trần thế, ngã hẳn về luyến ái, không còn làm chủ được nữa. Từ đây về sau, càng lún sâu vào đó, không cách nào thoát ra được.

Trên từ Kết Sanh Thức, nói rõ quá trình phát triển của Thân, Tâm rồi đưa đến tình huống hoạt động của nội tâm khi đối Cảnh.

Xúc là Nhận Thức. Thọ là Tình Cảm. Ái trở về sau là Ý

Chí.

Bổ sung.

Đạo sư Ấn Thuận, trong sách Duy Thức Học Thám

Nguyên, có nói:

Dựa vào Thai Sanh học thì cơ sở là Xúc Cảnh liên quan đến Tâm và dựa vào Nhận Thức Luận thì cơ sở là Xúc Cảnh liên quan đến Tâm, thì:

Thức đi vào Thai không có liên quan gì với sáu Thức. Nói sáu Thức là chỉ nhận thức phân biệt của Thức đối với sáu

Trần. Xúc là mở đầu cho nhận thức, chính là Cảm Giác, phát sanh cảm giác cần dựa vào sự hoạt động của cơ cấu cảm giác, cho nên, Xúc lấy Lục Nhập làm Duyên. Tuy nhiên, sự tồn tại của Lục Nhập hoàn toàn không phải nhờ Nhận Thức sanh khởi mà có, nhưng lục nhập thì chúng ta không thể biết nhiều về Hiện Lương mà chính là dựa vào Danh Sắc của khách quan phản ánh rồi dẫn đến tác dụng của Nhận Thức, mới có thể biết được Tỷ lượng; cho nên, Lục Nhập lấy Danh Sắc làm Duyên. Danh Sắc là sở nhận thức không thể tách rời sáu thức năng nhận thức mà biết được sự tồn tại của nó. Tất cả sở nhận thức của chúng ta, không trải qua nhận thức mà, biết được hình tướng của nó. Nói vắn tắt: Lìa chủ quan nhận thức thì sự tồn tại của khách quan vô ý nghĩa. Nhờ đây, Danh Sắc chính dựa vào Thức làm Duyên. Dựa vào kiến thức của Nhận Thức Luận, lần lượt nói rõ: Thức, Danh Sắc, Lục Nhập, Xúc; bị ràng buộc bởi hình thức nên ý nghĩa không rõ ràng. Nếu dựa vào kiến giải của nhận thức luận Phật giáo rồi quan sát, so sánh một cách tự do thì có thể nói Chi Thức là Thức, Chi Danh Sắc là Cảnh, Chi Lục Nhập là Căn; do sự hòa hợp của ba cái này liền sanh ra Xúc. Từ Chi Xúc về trước thành lập ba Chi:

Thức, Danh Sắc, Lục Nhập; không ra ngoài điều kiện cấu thành nhận thức.

Tâm bị ràng buột khi tiếp xúc Cảnh.