Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Hòa Thượng Mật Tín (1901 – 1941) Chùa Trúc Lâm - Huế

Hòa thượng Mật Tín (1901 – 1941)

Chùa Trúc Lâm - Huế

Hòa thượng Mật Tín, gốc người Thừa Thiên, họ Nguyễn, sinh năm 1901. Hòa thượng xuất gia từ thuở nhỏ với Hòa thượng Giác Tiên, Tọa chủ chùa Trúc Lâm – Huế.

Tánh tình điềm đạm, ăn nói nhỏ nhẹ, biết kính trên nhường dưới, khiêm cung, ít nói. Hòa thượng thích ở chổ vắng lặng, thanh tịnh. Hòa thượng học với Bổn sư ở Trúc Lâm, tham học với Hòa thượng Phước Huệ ở Tây Thiên, viết chữ Hán rất đẹp.

Hòa thượng Mật Tín là đệ tử đầu tay của Đại lão Hòa thượng Giác Tiên. Hòa thượng Bổn sư đặt cho Pháp danh Tâm Chơn, Pháp tự Mật Tín, thuộc Lâm tế chánh tông đời thứ 43.

Hòa thượng Mật Tín tu theo hạnh Mật tông, ít giao du với bạn bè và bổn đạo. Hòa thượng Chánh Pháp là bạn thân của Hòa

thượng Mật Tín khi còn ở Tây Thiên và ở trong nhà giam của Pháp thời Pháp thuộc nhận xét : Hòa thượng Mật Tín là người kham nhẫn, ít sinh sự với mọi người. Đối với bề trên Ngài luôn luôn kính lễ, đối với bạn đạo là người hòa nhã, vui vẻ, đối với đàn em, ngài là người dễ mến, dễ gần gũi.

Do hạnh nguyện như vậy, nên khi Bổn sư viên tịch, ngôi vị Trú trì Trúc Lâm được Sơn môn giao phó cho ngài nhưng ngài từ chối để chuyên tu mật hạnh. Sau khi pháp đệ Mật Hiển nhận chức Trú trì Trúc Lâm thế thứ 2, ngài xin ra Phổ Quang, sau đó qua Tổ đình Thuyền Tôn hầu hạ Hòa thượng Giác Nhiên và tu tập tại đây cho đến ngày tạ thế.

Hằng ngày, ngồi thời khóa tu tập, Hòa thượng cùng Chúng tăng gia sản xuất, cuốc đất trồng khoai sắn, đan lác để cải thiện cuộc sống trong chùa. Do cuộc sống thời ngài, kinh tế quá khó khăn, chiến tranh loạn lạc, thuốc men thiếu thốn nên sức khỏe xuống cấp trầm trọng.

Đến năm 1941, hóa duyên đã mãn, ngài an nhiên thị tịch, thọ 40 tuổi. Bảo tháp của Ngài được bảo quản tại khuôn viên chùa Trúc Lâm.

Văn bia tại bảo tháp của ngài đề : 臨 濟 四 十 三 世 竹 林 寺 長 上 心 下 真 號 密 信 阮 公 禪 師 之 塔 佛 曆 二 千 五 百 五 年 歲 次 壬 寅 二月十九日門徒親眷等奉立“Lâm tế tứ thập tam thế Trúc Lâm Tự trưởng thượng Tâm hạ Chơn hiệu Mật Tín Nguyễn Công Thiền sư chi tháp”.

Hòa Thượng Giác Viên (? –1942) Chùa Hồng Khê – Huế

Hòa thượng Giác Viên (? –1942)

Chùa Hồng Khê – Huế

Hòa thượng Giác Viên thế danh là Đỗ Khắc Dụng người làng Bích Khê, phủ Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Thân sinh của Hòa thượng là cụ Đỗ Chí Thiện, thân mẫu là cụ bà Nguyễn Thị Quốc; gia đình thuộc Nho giáo. Thân sinh Hòa thượng làm Thư lại bộ Hộ trong triều Nguyễn, sau về hưu. Dù ở trong nếp sống gia đình Nho giáo, nhưng Hòa thượng lại ảnh hưởng đạo Phật, nên đến năm 14 tuổi, Ngài xin song thân xuất gia với Tổ Tây Thiên, tức là Tổ Tâm Tịnh và được Tổ cho Pháp danh Trừng Huệ, tự Chí Lâm. Đến năm Canh Tuất (1910) Ngài thọ cụ túc giới tại Đại giới đàn chùa Phước Lâm do Tổ Phước Lâm, hiệu Vĩnh Gia làm Đàn đầu Hòa thượng. Trong giới đàn ấy, Hòa thượng là vị thủ Sa-di.

Hòa thượng tiếp tục tu học với Tổ Tâm Tịnh, cho đến năm Tân Hợi (1911) đời vua Duy Tân, Hòa thượng lên làng Dương Xuân Thượng II dựng một thảo am đặt tên Thệ Đa Lâm (Nơi đức Phật thuyết kinh Hoa Nghiêm). Sau vì lụt lội, Hòa thượng mới dời thảo

am lên trên một đoạn rồi lập thành chùa, đặt tên là chùa Hồng Khê, còn chỗ thảo am nay là chỗ làm đình của làng Dương Xuân. Hòa thượng muốn lấy tên làng Hòa thượng là Bích Khê để kỷ niệm chốn quê hương. Năm dựng chùa Hồng Khê là năm Bảo Đại thứ 9 (1934).

Hòa thượng thường được thỉnh làm Tuyên luật sư và Pháp sư ở Trường kỳ: Bạch Sa - Quảng Ngãi, Giáo thọ ở Thanh Hóa. Sau được Triều đình Huế đề cử sung chức Tăng Cang chùa Diệu Đế; làm đệ thất Tôn chứng ở giới đàn Từ Hiếu năm 1924 mà trong giới đàn đó thì Ngài Mật Khế và Hòa thượng Viên Quang (chùa Châu Lâm) là giới tử. Hòa thượng thường được Ngài Huệ Minh thỉnh dạy học ở Từ Hiếu vào những mùa an cư .

Hòa thượng rất uyên thâm giáo điển. Đệ tử tại gia quy y với Hòa thượng rất đông, phần nhiều đều là những Phật tử ở Hà Tĩnh. Còn đệ tử xuất gia có 3 vị là Hòa thượng Diệu Hoằng trú trì chùa Diệu Đế rồi chùa Kim Quang; vị thứ hai là Đỗ Từ Trí, Pháp danh Tâm Kiên, tự Phong Sương; vị thứ 3 là Đỗ Tâm Chơn, Pháp danh Tâm Kiền, tự Phong Dinh.

Các vị tôn túc hiện nay phần đông đều có thọ giáo với Ngài, trong đó có Hòa thượng Trí Thủ chùa Báo Quốc, Hòa thượng Huyền Không chùa Quốc Ân, Hòa thượng Phước Hộ (cũng đọc là Phúc Hộ) ở Phú Yên. Bình sinh Hòa thượng thường dạy 2 câu: "Hoằng pháp thị gia vụ, lợi sanh vi sự nghiệp".

Năm 1942, Hòa thượng thị tịch, mới giao chùa lại cho thầy Tâm Kiên, tự Phong Sương duy trì cho đến khi thầy Tâm Kiên hồn tục, rồi thầy Tâm Kiền tự Phong Dinh duy trì cho đến ngày nay.

Hòa Thượng Trí Giải (? – 1942) Chùa Ba-La-Mật - Huế

Hòa thượng Trí Giải (? – 1942)

Chùa Ba-la-mật - Huế

Quê quán ở vùng Long Thọ, người làng Nguyệt Biều, xã Thủy Biều, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế, họ Trần, Hòa thượng xuất gia từ nhỏ, được Bổn sư cho Pháp danh là Tâm Thọ, Pháp tự là Đạo thể. Sau khi thọ Cụ túc và Bồ-tát giới, được Bổn sư đặt cho Pháp hiệu là Trí Giải, cốt cách thanh tao, bẩm chất thầm lặng, có tài viết chữ và điêu khắc. Sư phụ rất thương mến, giao cho chức Tri sự, liệu lý công việc hằng ngày trong chùa. Sau khi Sư phụ tịch một thời gian, khoảng năm 1930, Trí Giải được mời về Trú trì chùa Diệu Hỷ do Hoằng Hố Quậân vượng lập ra phía sau chùa Diệu Đế thuộc vùng Gia Hội. Đây là vị Hồng tử 66 của vua Minh Mạng kiến tạo năm Canh Thìn (1880). Điều không may là Hòa thượng Trí Giải bị lao phổi rất nặng, lúc kiệt sức, nhờ đưa lên Tra Am tĩnh dưỡng rồi mất ở đây. Khi lâm chung 1942, Hòa thượng dặn chôn mình giữa rừng hoang và trồng cây phủ lên mộ, tuyệt đối không để lại dấu tích gì. Nhà chùa không nỡ lòng

làm theo, bèn đem táng ở phía trước cầu Lược Ước, bên đường vào Tra Am, xây đá lên chung quanh làm giả sơn và trồng đầy thông. Hiện ngôi tháp tự nhiên này rất đẹp, được giữ gìn cẩn thận.

Hòa thượng Tâm Như Trí Thủ điếu Sư huynh Trí Giải bằng bài thơ lâm ly sau đây:

Tam sinh thạch thượng ức tiền duyên,

Nhân, ngã đồng tham Đại Phổ Hiền.

Quy khứ bất phường, vân tán tụ,

Cô tùng, bạc lãnh, nại hà thiên.

Nguyễn Văn Thoa dịch:

Ba sinh hòn đá nhớ tiền duyên,

Cùng học, cùng tu hạnh Phổ Hiền.

Đi, mất, ngại gì mây tán tụ,

Tùng côi, hạc lạnh nói sao nên!

Hòa thượng mắt năm 1942 tại chùa Tra Am.

Hòa Thượng Viên Chiếu (1892 – 1943) Chùa Thiên Chơn – Khánh Hòa

Hòa thượng Viên Chiếu (1892 – 1943)

Chùa Thiên Chơn – Khánh Hòa

Hòa thượng thế danh Lê Văn Cự, sinh năm Nhâm Thìn (1892) tại thôn Thanh Phước, Tổng Vĩnh Trị, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên.

Thiếu thời, Ngài làm nghề thợ may trong cung vua triều Nguyễn. Đến năm Nhâm Thân (1932), Ngài muốn xuất gia nhưng ngặt nỗi mẹ già bị bệnh nên Ngài phải ở nhà phụng dưỡng.

Năm Ất Hợi (1935), Thân mẫu mãn phần, Ngài quyết chí xuất gia học đạo. Ngài cùng với sư đệ Thường Chiếu lặn lội từ Huế vào Nam có khi sang đến tận Cao Miên để tầm sư học đạo.

Năm Tân Tỵ (1941), Ngài được Hòa thượng Chơn Phổ Nhẫn Tế tại chùa Thiên Chơn thế phát và ban cho Pháp danh Như Cự, hiệu Viên Chiếu. Từ đó Ngài tinh chuyên thiền định không hề xao lãng.

Trong thời gian Ngài ở Thiên Chơn, Hòa thượng Quảng Đức thường lui tới đàm đạo Phật lý với Hòa thượng Chơn Phổ Nhẫn Tế.

Trong mối đạo tình đó, Ngài đã xin Bổn sư cho theo ngài Quảng Đức ra Khánh Hòa tu học. Tại đây, dưới sự hướng dẫn của Hòa thượng Quảng Đức, Ngài nỗ lực hành trì nên tiến bộ vượt bậc.

Đến năm Quý Mùi (1943), Ngài viên tịch trong tư thế thiền định. Bổn đạo đã theo thế ngồi của Ngài mà chất đá lập tháp phụng thờ. Hòa thượng thọ 51 tuổi

Hòa Thượng Phước Huệ (1869 - 1945) Chùa Thập Tháp – Bình Định

Hòa thượng Phước Huệ (1869 - 1945)

Chùa Thập Tháp – Bình Định

Hòa thượng tên thật là Nguyễn Tấn Giao, sinh năm Canh Ngọ (1870) tại làng Phú Thành, phủ An Nhơn, nay là ấp Phú Thành, xã Nhơn Thành, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định. Nguyên quán thôn Bình Thành Tổng Xuân An, huyện Phù Cát. Thân phụ là cụ Nguyễn Chánh Niệm, tự Hòa Bình, thân mẫu là cụ Nguyễn Thị Lãnh, Pháp danh Chơn Hóa, ông bà đều là những Phật tử thuần thành.

Năm 13 tuổi (1881), Ngài được cha mẹ cho phép xuất gia tại chùa Thập Tháp, thọ giới với Hòa thượng Chí Tịnh hiệu Minh Lý, Pháp danh Ngộ Thiệu, Trú trì Tổ đình Thập Tháp, được ban pháp hiệu là Phước Huệ. Năm 14 tuổi Ngài được Bổn sư cho tới chùa Tịnh Lâm ở huyện Phù Cát, Bình Định theo học với Tổ Pháp Hỷ, Trú trì chùa Từ Quang (Đá Trắng) Tỉnh Phú Yên và sau đó thọ Sa-di giới.. Năm 19 tuổi, Ngài trở về giữ chức Thủ khố của Tổ đình

Thập Tháp. Năm 20 tuổi, Ngài lại vào chùa Từ Quang ở Đá Trắng huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên theo học với Hòa thượng Luật Truyền (Pháp Chuyên). Ngài thọ đại giới năm 1889 tại giới đàn ở Tổ đình Long Khánh, Quy Nhơn, Bình Định và đắc pháp năm 1892 với Hòa thượng Luật Truyền.

Khi Bổn sư viên tịch, Ngài trở về Tổ đình Thập Tháp thọ tang, rồi ở lại tham học cùng sư huynh là Tăng Cang Vạn Thành vừa mới được suy cử tân trụ trì Tổ đình này.

Sau mười năm chuyên tâm tu học, phát huy đạo tâm và trí tuệ sẵn có, Ngài đã bác thông kinh luận Tam Tạng giáo điển, lại thông suốt cả Bách Gia Chư Tử, và có khả năng giáo hóa nhuần nhuyễn, đạo vị vào bậc nhất thời bấy giờ, nên người đương thời tặng Ngài mỹ hiệu “Phật pháp thiên lý câu” (Con ngựa tinh thông Phật pháp chạy được ngàn dặm).

Năm 26 tuổi (1894) Ngài được cử là trụ trì chùa Phổ Quang ở huyện Tuy Phước, nay ở xã Phướng Thuận. Chùa này là ngôi cổ tự do Đại sư Minh Giác - Kỳ Phương (đệ tử Tổ Nguyên Thiều) khai sơn từ đời chúa Võ Vương Nguyễn Phúc Thái (1687-1691). Năm 37 tuổi Ngài được cung thỉnh làm Trú trì Tổ đình Thập Tháp. Năm 39 tuổi (1901) (Tân Sửu) Ngài được triều đình ban cho giới đao độ điệp làm Tăng Cang cho chùa Thập Tháp. Năm Duy Tân thứ 2 (1908)Ngài được mời ra Hồng cung thuyết pháp, đồng thời cũng để khai mở một khóa giảng kinh tại chùa Trúc Lâm. Các vua Thành Thái, Duy Tân và Khải Định đều mời Ngài vào cung giảng pháp. Vì vậy Ngài được triều đình, sơn môn đồ chúng tôn xưng Hòa thượng Quốc sư.

Năm 52 tuổi (1920) Ngài mở các lớp nội điển tại chùa Thập Tháp và Long Khánh. Năm 62 tuổi (1930) Hòa thượng Giác Tiên mở Phật học đường tại chùa Trúc Lâm ở Huế, vào tận chùa Thập Tháp mời Ngài ra làm chủ giảng. Từ đó, năm nào Ngài cũng được

thỉnh về chùa Trúc Lâm để giảng dạy cho Tăng sinh. Các đệ tử của Hòa thượng Giác Tiên là các sư Mật Khế, Mật Nguyện, Mật Hiển và Mật Thể đều theo học với Ngài, và sau này đều trở thành những sứ giả Như Lai trụ cột cho phong trào chấn hưng Phật giáo. Về hàng cư sĩ theo học tại Trúc Lâm, nổi bật nhất có Bác sĩ Tâm Minh – Lê Đình Thám.

Năm 64 tuổi (1932), Hòa thượng cùng với các bậc Tôn túc và Bác sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám ở đất Thần kinh thành lập Hội An Nam Phật học và xuất bản tờ báo Viên Âm, cổ xúy phong trào chấn hưng Phật giáo, mời Ngài làm chứng minh Đạo sư cho Hội từ đó ở Huế nhiều Phật học đường từ Tiểu học đến Đại học được mở ở các chùa Trúc Lâm, Tây Thiên, Kim Sơn, Báo Quốc, Diệu Đức v.v… Cuối năm 1934 một lớp Đại học mở tại chùa Trúc Lâm do Đại sư Giác Tiên làm Giám đốc và một lớp Trung học mở tại chùa Tường Vân do Hòa thượng Thích Tịnh Khiết trông nom. Hòa thượng được cử làm Đốc giáo giảng dạy cả hai lớp này. Lớp Trung học có nhận những học Tăng trong Nam do hội Lưỡng Xuyên Phật học gửi ra như các vị Thiện Hòa, Thiện Hoa, Hiển Thụy, Hiển Không, Chí Thiện v.v.

Năm 69 tuổi (1937), sau khi Tăng Cang Vạn Thành liễu đạo, sơn môn đồng lòng cung thỉnh Hòa thượng về Tổ đình Thập Tháp, chủ giảng Phật học đường Long Khánh. Năm 70 tuổi (1938) Ngài ở hẳn tại Bình Định, không ra Huế giảng dạy nữa, phần vì tuổi cao sức yếu, phần vì phải đảm nhận làm Đốc giáo cho Phật học đường cấp Trung đẳng mở tại chùa Long Khánh, do Hội Phật học Bình Định thiết lập. Chính vì vậy mà nhiều học Tăng lớp Đại học ở Huế trong đó có cả các vị do hội Lưỡng Xuyên Phật học gửi ra, cùng theo vào tiếp tục học nơi Phật học đường Long Khánh, Bình Định.

Về các Phật sự khác, Hòa thượng trùng tu lại Tổ đình Thập Tháp được khang trang, tạo nơi đây thành một trung tâm Phật giáo của tỉnh Bình Định. Ngài khai sơn chùa Phước Long tại thị trấn Phú Phong thuộc xã Bình Phú, huyện Bình Khê, nay là huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.

Hòa thượng Phước Huệ là cây đại thụ của nền Phật giáo không chỉ ở Trung kỳ mà còn tỏa bóng xuống phần đất Nam kỳ nữa. Chính Ngài là vị giảng sư nòng cốt của các trường Đại học Phật giáo ở Huế và Bình Định trước và sau thời điểm khởi xướng phong trào chấn hưng Phật giáo ở miền Trung.

Sau bao năm cống hiến tài năng, sức lực và tâm huyết cho công cuộc xây dựng tòa lâu đài Phật giáo, ngày 22 tháng giêng năm Ất Dậu (1945), Hòa thượng viên tịch tại chùa Phước Long, sau đó đệ tử và môn đồ tứ chúng cung nghinh kim quan Quốc sư trở về tổ đình Thập Tháp an nhập bảo tháp, Ngài thọ 76 tuổi đời, được 56 giới lạp.

Tưởng niệm

Đồ chúng và thiện tín xây tháp trong vườn chùa để tôn thờ Ngài. Bấy giờ Hòa thượng Trí Hải Trụ trì chùa Bích Liên (Bình Định) đề 4 câu thơ tại tháp Ngài như sau:

魏 然 一 高 塔

獨 坐 圖 盤 東

外 示 有 為 相

中 藏 無 相 翁

Phiên âm: Nguy nhiên nhất cao tháp

Độc tọa Đồ Bàn đông

Ngoại thị hữu vi tướng

Trung tàng vô tướng Ông.

Tạm dịch: Cao thay một ngọn tháp,

Độc chiếm đông Đồ Bàn.

Ngồi bày hữu vi tướng,

Trong ẩn vô tướng Ông.

Chương III: Bối Cảnh Lịch Sử Từ Giữa Thế Kỷ XX Đến Nay. Tiết 1 : Phần Khái Quát

Chương III

Bối cảnh lịch sử từ giữa thế kỷ XX đến nay

Tiết 1 :

Phần khái quát

Phật giáo Việt Nam từ xưa, vốn đã cổ súy tinh thần độc lập dân tộc. Nay, thời độc lập đã đến, tinh thần dân tộc đang dâng cao, Phật giáo Thuận Hố đã cùng với Phật giáo tồn quốc hăng hái tham gia vào việc thống nhất Phật giáo trong cả 3 miền ngay. Ý nguyện đó đã được thực hiện tại ngôi chùa lịch sử Từ Đàm, Huế.

Trong Nam, Hội Phật học Nam Việt thành lập do một nghị định của Phủ Thủ hiến Nam Việt thời đó ký vào ngày 19-9-1950. Trong bản tuyên cáo của Hội có câu: “Đề xướng việc lập Hội Phật học này, chúng tôi có cái thâm ý đi đến chỗ Bắc Trung Nam sẽ bắt tay nhau thành một khối Phật tử quảng đại và thống nhất trên nguyên tắc cũng như trong hành động…”

Ở miền Trung, tại Huế, trên báo Viên Âm ra ngày 16-12-1950 có bài "Hãy bước tới Phật giáo tồn quốc". Mở đầu bài ấy, viết: “Phải bước tới Phật giáo tồn quốc, thống nhất Phật giáo, đấy là nguyện vọng từ lâu, nguyện vọng duy nhất của tồn thể Phật tử xuất gia cũng như tại gia...”

Miền Bắc, không thấy lời tuyên bố gì, nhưng đã có hành động gây cảm xúc, biểu thị ước mơ thống nhất Phật giáo tồn quốc được thể hiện ngay. Đó là việc Hội Phật giáo Tăng-già Bắc Việt cử Hồ thượng Tố Liên đi dự Hội nghị Phật giáo thế giới vào tháng 5 năm

1950 tại Colombo, Hồ thượng Tố Liên đã thay mặt Phật giáo Việt Nam để bỏ phiếu chấp nhận bản Điều lệ của Hội nghị và bỏ phiếu chấp nhận lá cờ năm màu là cờ Phật giáo quốc tế. Hai mươi sáu nước và vùng lãnh thổ có đại diện đến dự Hội nghị World Fellowship of Buddhists[1] trở thành 26 trung tâm địa phương. Trở về Hà Nội, Hồ thượng Tố Liên đã lập Trung Tâm Địa Phương Việt Nam của W.F.B tại chùa Quán Sứ và treo cờ năm màu của Phật giáo quốc tế tại đây.

Theo lời hiệu triệu của các vị Trưởng lão Hòa thượng của ba phần đất nước, một Hội nghị Phật giáo tồn quốc gồm 51 đại biểu của sáu tập đồn đã họp tại ngôi chùa lịch sử Từ Đàm Thuận Hóa để thống nhất Phật giáo. Mỗi đồn có một vị Hòa thượng làm trưởng đồn và một vị Thượng tọa làm phát ngôn viên. Miền Bắc, Hòa thượng Mật Ứng và Thượng tọa Trí Hải; miền Trung, Hòa thượng Tịnh Khiết và Thượng tọa Trí Quang; miền Nam, Hòa thượng Đạt Thanh và Thượng tọa Thiện Hòa. Tại Huế có 300 vị đến dự thính gồm có các vị Tăng-già trong Sơn môn Thừa Thiên và đạo hữu các Khuôn hội. Sau năm ngày làm việc, Hội nghị đã đồng thanh quyết nghị thành lập Tổng hội Phật giáo Việt Nam năm 1951.

Từ thời Gia Long (1802 - 1819) thì chỉ mới có vài ông cha cố len vào việc triều chính; nhưng càng về sau, kể từ khi thất thủ Kinh đô (1885), thế lực truyền giáo và thế lực thực dân quyện vào nhau lấn vào truyền thống Việt Nam.

———

[1] Đó là các phái đoàn của: Ceylon, India, Birmani, Thailand, Laos, Cambodia, Việt Nam, China, Hongkong, Japon, Tibet, Corea, Népal, Bhutansikkim, Philippines, New-Caledonia, Malaysia, Nam dương, France, England, Germany, Sweden, Norway, U.S.A, Hawaii.

Năm 1950, Cựu Hồng Bảo Đại đã ký nhiều hiệp định với thế lực cũ đã từng dày xéo đất nước Việt Nam, trong đó có Dụ số 10 ký vào ngày 06-8-1950 trên một chiếc tàu của thực dân Pháp cắm neo tại vịnh Hạ Long, trong Dụ đó, Phật giáo bị đặt ngang hàng một hiệp hội.

Năm 1954, ngoại bang chủ trương đưa ông Ngô Đình Diệm về làm Thủ tướng dưới quyền Quốc trưởng Bảo Đại. Đến năm 1955, Quốc trưởng Bảo Đại bị Thủ tướng Ngô Đình Diệm truất phế, và ông tự đưa mình lên ngôi vị nguyên thủ kiêm cả chức Quốc trưởng và chức Thủ tướng làm một dưới danh hiệu là Tổng thống.

Tồn bộ thế lực chính trị, kinh tế, tư tưởng, văn hóa miền Nam Việt Nam lọt vào quỹ đạo "gia đình trị" của Ngô Đình Diệm, mà đường lối chính yếu của chế độ này là vâng lệnh ngoại bang để Thiên chúa giáo hóa tồn miền Nam Việt Nam; xóa bỏ văn hóa, tôn giáo, phong tục, tập quán truyền thống Việt tộc lâu đời của hai mươi mấy triệu người thuộc miền Nam nước Việt Nam. Nhất là ông Giám mục Ngô Đình Thục, vì tham vọng cá nhân quá mạnh về “tấm áo đỏ Hồng Y Giáo Chủ”, để dễ bề thực hiện đường lối nói trên; ông đã “không thể chấp nhận các phố xá của chốn Cố đô biến thành một rừng đèn và cờ Phật giáo” trong ngày lễ Phật Đản. Ông đã dùng áp lực đối với bào đệ của ông là Ngô Đình Diệm đang làm Tổng thống, ra lệnh buộc nhân dân tín đồ Phật giáo Thành phố Huế phải hạ cờ Phật giáo xuống, không được treo trong ngày lễ Phật Đản?!...

Việc làm này đã buộc tín đồ Phật giáo phải vận động đấu tranh để giữ tôn giáo tín ngưỡng và văn hố truyền thống của dân tộc, dù có hy sinh đến mức độ nào. Bởi vậy mà sự mất mát thực vô biên. Không kể lại hàng ngàn tín đồ Phật giáo đã bị gia đình ông Ngô Đình Diệm giết chết trong bóng tối. Chỉ nói từ lúc ông Đặng Sĩ

đàn áp ở Đài Phát thanh Huế vào tối Phật Đản 08-5-1963 làm mất mạng 9 thiếu niên và 4 người bị thương nặng, 142 người dân ở Huế bị thương tật suốt đời do lựu đạn a-xít gây ra trong các cuộc đàn áp từ 30-5 đến 30.10.1963, thì về phía Tăng-già, báo World Buddhism đã tổng kết: "Đã có bảy nhà Sư, kể cả một Ni cô, tự thiêu để bảo vệ Phật pháp, trong cuộc vận động xảy ra từ ngày Phật Đản 07-5-1963(1) đến ngày 30-10-1963.” Những vị Thánh tử đạo này (nguyên văn: "These martyrs"), hiện được thờ trong các chùa và Niệm Phật Đường khắp miền Nam Việt Nam. Các vị Thánh tử đạo nguyên quán ở Thuận Hố:

1. Đại đức Thích Thanh Tuệ, sinh năm 1945, chánh quán xã Ba Khê, Hải Lăng, Quảng Trị. Song thân là ông Bùi Du, và bà Hồng Thị Phúc. Xuất gia cầu Pháp tại chùa Phước Duyên thuộc xã Hương Long Huế vào năm 1960. Để tranh đấu cho Thông cáo chung, Đại đức đã phát nguyện tự thiêu ở chùa Phước Duyên, Huế vào lúc 02 giờ sáng, 13-8-1963. Lúc này Đại đức được 18 tuổi đời.

2. Ni cô Thích Nữ Diệu Quang, tự thiêu tại Ninh Hòa vào ngày 15-8-1963, gần một ngôi chùa làng. Thế danh là Ngô Thị Thu Minh, tự Minh Nguyệt. Sinh năm 1936 trong một gia đình trung lưu tại làng Phú Cát, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên. Thân phụ là ông Ngô Đình Hòa, thân mẫu là bà Nguyễn Thị Nghĩa. Khi còn nhỏ, Ni cô thường được song thân dẫn lên chùa lễ Phật. Sau khi đỗ bằng Trung Học Đệ Nhất Cấp; Cô đã trúng tuyển khóa Sư phạm đầu tiên tại Nha Trang. Sau một thời gian đi dạy học, Cô đã xin thôi, không đi dạy nữa, và xuất gia cầu Pháp với Ni sư Diệu Hoa tại Ni Viện Vạn Thạnh Nha Trang.

3. Hồ thượng Thích Thiện Huệ (tức Hồ thượng Tiêu Diêu), sinh năm 1892 tại làng An Truyền, huyện Phú Vang, Thừa Thiên.

———

(1) Thực ra là vào lúc 22 giờ 20 đêm 08-5-1963. (lời chú của soạn giả)

Thế danh là Đồn Mễ, sinh trưởng trong một gia đình có chức sắc trong làng; người là vị bán thế xuất gia, đầu sư với Hòa thượng Thích Tịnh Khiết tại chùa Tường Vân năm 1930 thuộc làng Dương Xuân Thượng nay là xã Thủy Xuân thành phố Huế. Người là một nhà tu khổ hạnh, rất giàu lòng bác ái. Hồ thượng đã phát nguyện tự thiêu vào lúc 4 giờ sáng ngày 16.8.1963(1) tại chùa Từ Đàm Huế, là nơi mà hàng ngàn Tăng, Ni và tín đồ Phật giáo đã vân tập để đấu tranh và ra Tuyên Ngôn để đòi hỏi Năm Nguyện Vọng, khởi đầu cho cuộc đấu tranh của tín đồ Phật giáo ở Huế để đòi quyền bình đẳng, tự do cho tôn giáo.

Chế độ Ngô Đình Diệm sụp đổ vào ngày 02-11-1963 thì tín đồ Phật giáo miền Nam Việt nam, nói chung là tồn thể mấy chục triệu dân kể từ Huế vào tận mũi Cà Mau, tưởng là đã thốt được cái ách nạn lạ kỳ chưa từng thấy trong lịch sử ấy rồi ! Nhưng !... nhưng chỉ sau có ba tháng, vào ngày 30-01-1964, Tướng Nguyễn Khánh làm cuộc đảo chánh gọi là “cuộc chỉnh lý 30-01”. Núp dưới các danh từ mị dân, Trung tướng Nguyễn Khánh lần lượt phục hồi địa vị, chức tước và quyền hành cho dư đảng Cần Lao. Chung qui, vẫn là làm tay sai cho ngoại bang, và thi hành chính sách độc tài, quân phiệt, Cần Lao; để vẫn tiếp tục chính sách kỳ thị đối với Phật giáo. Tín đồ Phật giáo Huế và dân Huế vẫn phải tiếp tục đấu tranh quyết liệt hơn.

Giai đoạn đấu tranh đòi tự do tín ngưỡng và bình đẳng tôn giáo lần này cũng vô cùng gian khổ, sự hy sinh mất mát của Phật giáo Huế nói riêng, tồn miền Nam Việt Nam nói chung, đã không kém giai đoạn 1963 đối với chế độ Thiên chúa giáo Ngô Đình Diệm. Bởi vì đây vẫn là chế độ tàn bạo của Cần Lao “Diệm không có Diệm”; cho nên vẫn có sự “vị Pháp thiêu thân”; Phật tử vẫn bị bắt bớ, bị tù đày, bị tra tấn rất dã man !

———

(1) Theo "Bạch thư ca khúc” - xuất bản 1964.

Ngày 29-5-1966, tại sân chùa Diệu Đế, ngay trước điện Phật, Tỳ-kheo Ni Thích Nữ Thanh Quang đã thiêu thân cúng dường chư Phật, hồi hướng cầu chư Phật mười phương phóng quang soi sáng lương tri của người Mỹ xâm lược và tập đồn tay sai Nguyễn Văn Thiệu sớm chấm dứt chính sách phá Phật hại dân của họ.

Thành phố Huế hồn tồn tê liệt; nhưng rồi cuộc đấu tranh vẫn bị đàn áp dã man, và “Cần Lao Nguyễn Văn Thiệu” tự đưa mình lên làm Tổng thống, và thực hiện chính sách của “Diệm không có Diệm” cho đến ngày 30 – 4 - 1975.

Tiết 2: Chư Tôn Thiền Đức Phật Giáo Thuận Hóa Giai Đoạn Này : Hòa Thượng Đắc Quang (1876 – 1947) Chùa Quốc Ân – Huế

Tiết 2:

Chư tôn Thiền đức

Phật giáo Thuận hóa giai đoạn này :

Hòa thượng Đắc Quang (1876 – 1947)

Chùa Quốc Ân – Huế

Hòa thượng người dòng họ Đặng, sinh năm 1876; nguyên quán xã Đức Phổ, Tổng Thuận Lý, huyện Phong Lộc, tỉnh Quảng Bình.

Ngài tên thật là Đặng văn Khốn, sinh trong một gia đình thâm tín Tam bảo. Thân phụ là cụ Ông Đặng Văn Ngân (Ngạn), người tỉnh Quảng Bình vào Huế ở gần chùa Linh Mụ; sau đó lấy vợ và sinh hạ được ba người con trai, cả ba đều được cha mẹ cho xuất gia. Anh đầu là Hòa thượng Đắc Ân, anh kế là Hòa thượng Đắc Hậu và em út là Hòa thượng Đắc Quang.

Hòa thượng Đắc Quang được thân phụ cho xuất gia ở tuổi thiếu niên tại chùa Linh Mụ. Sau này ngài cầu pháp với Hòa

thượng Thạnh Hy (tức Như Hán, tự Nguyên Cát) và được pháp danh là Như Đồng, tự Thanh Khốn, hiệu là Đắc Quang.

Ngài thọ Cụ túc giới ở giới đàn Báo Quốc do ngài Hải Thuận Diệu Giác làm Đàn đầu Hòa thượng.

Ngày mồng 8 tháng 2 năm Giáp Tuất (22.03.1934) được Bổn sư trao kệ đắc pháp:

Nguyên văn :

清 晃 道 法 廣 無 邊

迷 悟 色 空 自 心 堅

日 夜 慇 勤 常 精 進

堅 持 梵 行 得 真 傳

Phiên âm :

Thanh Khống đạo pháp quảng vô biên

Mê ngộ sắc không tự tâm kiên

Nhật dạ ân cần thường tinh tấn

Kiên trì phạm hạnh đắc chân truyền.

Nguyên Hồng dịch:

Thanh không đạo mầu rộng vô biên,

Sắc không, mê ngộ tự tâm chuyên.

Ngày đêm cố gắng thường tinh tiến,

Phạm hạnh kiên trì đắc pháp thiền.

Năm 1935, sau khi Hòa thượng Đắc Ân (Sư huynh, Tăng cang Linh Mụ, trú trì chùa Quốc Ân viên tịch, Sơn môn đề cử Ngài giữ chức Trú trì chùa Quốc Ân và năm 1936, Hội An Nam Phật học Trung Phần mời Ngài vào ngôi vị Chứng Minh Đại Đạo sư cho Hội.

Đương thời ngài là người thông minh, ham học, giới hạnh thanh tịnh, khoa nghi bái sám tinh thông. Ngài rất có uy tín trong sơn môn và sự kính nể của đương triều, bổn đạo trong và ngồi tỉnh qui y rất đông.

Hòa thượng là người tu hành nghiêm cẩn. Ngài học Phật pháp với nhiều Đại sư danh tiếng trong các tổ đình nổi tiếng ở Huế như ngài Bửu Tích Tăng cang chùa Linh Mụ, Sư huynh Đắc Ân… Ngồi ra, Ngài cầu học nghi lễ với các Đại sư trong sơn môn, nhất là Sư huynh Đắc Ân, đương kim Trú trì chùa Quốc Ân lúc bấy giờ.

Hòa thượng là người có đời sống nội tâm rất phong phú, ai nói gì Ngài cũng “Mô Phật”; thích tu không ưa gây sự. Do giới hạnh, do học vấn uyên thâm và tinh thông khoa nghi Phật giáo, nên Ngài được Bộ Lễ và Sơn môn cử giữ chức Tăng cang chùa Linh Mụ và Trú trì chùa Quốc Ân sau khi Hòa thượng Đắc Ân viên tịch.

Trong thời gian giữ chức Tăng cang chùa Linh Mụ, thời cuộc lúc ấy có nhiều biến động. Thực dân Pháp xâm lược Việt Nam, bao vây và đánh phá kinh thành Huế và vùng phụ cận; Ngài đã phải bao lần nhọc sức để lo cho hai Tổ đình được yên ổn. Sau đó, Ngài lại lo tu bổ Tổ đình, sửa sang tháp Tổ trong khuôn viên tổ đình, cố gắng lo đời sống cho Tăng chúng của hai Tổ đình được no ấm yên ổn tu hành.

Trong thời buổi khó khăn, Hòa thượng phải chạy vạy nuôi Tăng chúng cho đủ ngày ba bữa, nhưng kinh tế thì chỉ trông cậy vào một số ruộng cho làm thuê và của cúng dường của thập phương để trang trải cho kinh phí sinh hoạt cũng như tu sửa chùa, tháp không phải là đơn giản, nhưng Ngài đã cố gắng vượt qua tất cả.

Đương thời Hồ thượng là người giỏi về khoa nghi và tinh thông Phật Pháp nên đã độ được rất nhiều đệ tử xuất gia và tại gia. Trong đó hàng xuất gia có thể kể đến như các vị: Thầy Mãn (tức Ht. Huyền Không), thầy Tề, thầy Huệ, thầy Khai, thầy Thứ, thầy Dẫn, thầy Nghệ (Pháp danh Hồng Nhị, tự Vĩnh Thừa hiệu Tín Nguyện), thầy Diệu Pháp danh Hồng Nhật tự Trí Minh hiệu Bửu Cảnh ...

Do tuổi tác ngày càng cao, Phật sự quá nhiêu khê, gánh nặng hai vai đã bào mòn cơ thể, nên sức khỏe của Ngài đã giảm sút. Ngài đã quy Tây ở tuổi thất thập cổ lai hy vào năm 1947, trụ thế 70 tuổi.

Tháp của Ngài được lưu giữ ở Tổ Đình Quốc Ân, Huế, gần tháp ngài Tế Chánh – Bổn Giác, bia tháp ghi : “Sắc tứ Thiên Mụ Tăng Cang trùng hưng Quốc Ân tự chủ thượng Như hạ Đông hiệu Đắc Quang Hòa thượng chi tháp”. Long vị chùa ghi : “Từ Lâm Tế tứ thập nhị thế Thiên Mụ tự Tăng Cang trùng hưng Quốc Ân tự thượng Như hạ Đông hiệu Đắc Quang giáo thọ A-xà-lê chi Giác linh”.

Tưởng niệm

Với uy tín của Ngài, bổn đạo gần xa đã tấp nập về Quốc Ân xin quy y với Ngài thời bấy giờ số kể hàng ngàn người. Với những công đức của Ngài với Tổ đình Quốc Ân, thiết nghĩ các thế hệ kế tiếp Ngài phải biết cái ân đó của tiền nhân để cố gắng làm rạng chốn Thạch trụ tòng lâm đất Tổ.

Để tán thán công hạnh của Ngài, Hòa thượng Chánh Thống có làm hai câu đối đề : Nhục tháp Hòa thượng Đắc Quang chùa Quốc Ân.

1. Liên khởi hồng lô, đốn siêu trình vị ngoại

Nguyệt minh hoa biểu, kiều vọng hữu vô giang.

(Sen mọc lò hồng, máu vượt ngồi trình vị,

trên hoa trăng sáng, nhón trông khoảng có không)

2. Tam thiên thế giới hồ trung tịnh

Bát đức liên trì kiếp ngoại xâm.

(Ba ngàn thế giới trong bình sạch

Tám đức ao sen ngồi kiếp xuân)

Hòa thượng Hưng Nghĩa (1883 - 1946) Chùa Từ Nhơn Phổ Tế – Huế

Hòa thượng Hưng Nghĩa (1883 - 1946)

Chùa Từ Nhơn Phổ Tế – Huế

Hồ thượng Hưng Nghĩa thế danh là Nguyễn Văn Châm sinh năm quý mùi (1883) quê quán tại Trung Kiên – Triệu Phong – Quãng Trị. Thân Phụ là cụ Nguyễn Văn Khanh, thân mẫu là bà Nguyễn Thị Từ. Ngài mồ côi mẹ lúc lên 10 tuổi. Cha Ngài đưa các anh em vào Bình Thuận nhưng khi đến Nha Trang thì lâm bệnh nặng và qua đời ở đây. Anh Ngài sau đó đầu sư với Hồ thượng Viên Giác với pháp tự Hưng Long.

Ngài theo anh ra Huế cùng mang theo mộ phần của cha về cát táng tại núi Thiên Thai.

Năm 1911 Ngài được anh xin cho làm đệ tử với Hồ Thượng Tâm Khoan trú trì chùa Báo Quốc, Thuyền Tôn, Kiêm Tiên và Quang Bảo thời bấy giờ.

Năm 1934 Ngài thọ Cụ túc giới ở Huế và được Bổn sư ban cho Pháp danh Trừng Khiết, Pháp tự Như Quang, hiệu Hưng Nghĩa.

Bấy giờ Hồ thượng Phước Huệ là anh ruột của Ngài đang trú trì Chùa Phổ Tế do Phật tử hiến cúng, Hồ thượng được anh mời về để làm trú trì thay mình.

Đương thời Hồ thượng là một nhân tài trong sơn môn, Ngài giỏi nghi lễ Phật giáo lẫn âm nhạc cung đình nên được Bà Từ Cung (mẹ Vua Bảo Đại) thường mời vào cung làm lễ tụng kinh cho Hồng gia.

Ngài đảm nhận nhiều chức vụ trong Sơn môn, khi thì Trị sự trưởng Giáo hội, khi thì Trưởng ban nghi lễ Sơn môn, Trú trì chùa Từ Nhơn Phổ Tế, chùa Kim Quang.

Khi về làm Trú trì Ngài đã trùng tu chùa Tháp và tiếp Tăng độ Chúng rất đông. Nhưng do thời loạn lạc chiến tranh đệ tử ngày càng phân tán.

Năm 1946, Ngài xã báo thân thọ 64 tuổi đời 12 hạ lạp. Hiệp tháp đang tôn trí trong khuôn viên chùa.

Hòa Thượng Trí Thuyên (1923 - 1947) Tùng Lâm Kim Sơn – Huế

Hòa thượng Trí Thuyên (1923 - 1947)

Tùng Lâm Kim Sơn – Huế

Hòa thượng Trí Thuyên là một vị giảng sư trẻ tuổi có đạo tâm phục vụ Đạo Pháp và Dân tộc; trong giai đoạn chống Pháp vệ quốc, Hòa thượng đã ở lại Kim Sơn, chịu bao gian lao, đói khát, cực nhọc vì chiến tranh với người dân quanh vùng An Ninh, Lựu Bảo. Thế danh của Ngài là Trần Trọng Thuyên, sinh năm Quý Hợi (1923) tại xã Tinh Long, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi; đồng chơn nhập đạo tại chùa Thiên Ấn, Quảng Ngãi và sau đó được Bổn sư là đệ lục Tổ Thiên Ấn, Hòa thượng Chơn Trung Diệu Quang gởi ra Huế theo học ở Phật Học Đường Báo Quốc trong 9 năm.

“… Khi còn ở chùa Thiên Ấn, với tư chất thông minh khác người, Ngài được Bổn sư gởi đến học lớp gia giáo Phật học tại chùa Long Sơn, huyện Sơn Tịnh, Quảng Ngãi. Sau một thời gian, Ngài lại đến núi Thình Thình huyện Bình Sơn thọ học ở chùa Viên Giác – Thanh Thanh Sơn.

Năm Giáp Tuất 1934, phong trào chấn hưng Phật giáo đang

được phát động rầm rộ tại Trung kỳ. Để đào tạo Tăng tài làm trụ cột cho Giáo hội, chư Hòa thượng Giác Tiên và ngài Mật Khế đứng ra thành lập trường An Nam Phật Học tại chùa Trúc Lâm – Huế, cung thỉnh Hòa thượng Phước Huệ làm chủ giảng. Lớp này chỉ thu nhận 50 học Tăng, Ngài dự thi tuyển và có mặt trong khóa học này cùng các vị HT. Thiện Siêu, Thiện Minh, Trí Quang…”

Hòa thượng là một trong 6 vị Tăng ưu tú đã đỗ cả kỳ thi viết lẫn kỳ vấn đáp vào năm 1943 tại trường An Nam Phật Học, lúc mới 20 tuổi. Đến năm Giáp Thân (1944), 21 tuổi, Hòa thượng được thọ Tỳ-kheo giới tại giới đàn Thuyền Tôn do Hòa thượng Giác Nhiên làm Đường đầu. Sau đó Hòa thượng đã theo chúng lên lập Tùng lâm Kim Sơn và làm giảng sư.

Năm Ất Dậu (1945), sau cuộc cách mạng giành độc lập vào tháng Tám, người Pháp trở lại tái chiếm Việt Nam, và khủng bố ruồng bắt những ai đã ủng hộ phong trào độc lập không chịu làm tay sai cho chính phủ bảo hộ. Những bài giảng pháp của Hòa thượng luôn mang tính đồn kết dân tộc, ca ngợi độc lập tự chủ, chống áp bức bóc lột theo tinh thần Bi Trí Dũng của Phật giáo. Với lập luận vững chắc, tư thái đường hồng, Ngài hướng dẫn tín đồ vào một tương lai tươi sáng của Đạo pháp – Dân tộc.

Tinh thần yêu nước, thương đồng bào của Hòa thượng thể hiện rõ nét qua hành động tham gia dạy học chống nạn mù chữ cho nhân dân; tổ chức phong trào từ thiện quyên góp cứu trợ nạn đói kém đang hồnh hành đồng bào cả nước bởi cuộc chiến gây ra. Tại Kim Sơn, Ngài đã nhịn bớt phần ăn của mình để lấy gạo nấu cơm phát cho dân nghèo đói, việc đó khiến cho mật thám Pháp theo dõi, cô lập Tùng Lâm Kim Sơn.

Năm Bính Tuất (1946), tất cả Tăng chúng Tùng Lâm Kim Sơn di tản. Hòa thượng tình nguyện ở lại giữ chùa, trường học và kinh sách,

cộng với việc không ít Tăng sĩ ở đây tạm xếp áo cà sa thốt ly tham gia kháng chiến khiến cho hồ sơ Tùng Lâm Kim Sơn và bản thân Ngài mỗi lúc thêm nặng nề dưới mắt người Pháp và chính phủ bảo hộ.

Còn lại một mình nơi Tùng Lâm Kim Sơn với những “đêm dài u tối” như vậy, Ngài chẳng hề nao núng, vẫn giữ đúng thanh quy chốn Già lam thường ngày, thể hiện tinh thần một Phú Lâu Na giữa chốn nghịch duyên là nhiệm vụ của người tu hành trước chân lý đã tôn thờ…”

Vào chiều chủ nhật ngày 03.02. năm Đinh Hợi (23-02-1947) bọn thực dân Pháp đóng ở đồn Văn Thánh đã tràn qua mở trận càn quét vùng Lựu Bảo - Kim Sơn. Bọn giặc lên chùa bắt Hòa thượng Trí Thuyên, Ngài đã dùng tiếng Pháp nói chuyện với bọn chúng để cho Ngài tụng một thời Kinh rồi hãy xử bắn. Hòa thượng ngồi kiết già uy nghi tụng Kinh trước họng súng của giặc. Thời Kinh vừa xong, Ngài đã ngã gục trước những phát đạn của kẻ bạo tàn. Một đồng bào người Thiên chúa giáo ở vùng An Vân, chiều đó bị bọn Pháp bắt theo để làm thông dịch, vô tình chứng kiến được cái chết và đã kể lại sự việc trên và đã nói thêm: “Tôi chưa bao giờ thấy được cái cách tử đạo nào cao cả bi tráng như vậy”. Năm đó Ngài vừa đúng 24 tuổi. Các đạo hữu vùng Kim Sơn đã vội an táng Ngài trong khuôn viên chùa Kim Sơn và sau đó được Giáo hội xây lại tháp ở phía phải của vườn chùa, bên trên khắc chữ “Tăng già giáo hội”, ở giữa có 6 chữ lớn: “Trí Thuyên Giảng sư chi tháp”.

Tháp của Hồ thượng Trí Thuyên là một nơi chôn giữ dấu tích để phát ra ánh sáng lý tưởng của con người chân quân tử ở phương Đông: “Uy vũ bất năng khuất” và hơn thế biểu hiện cho phong cách “Sống như Chánh Pháp, chết như Chánh Pháp, nói năng như Chánh Pháp và yên lặng như Chánh Pháp” của đức Từ phụ đã thuyết dạy từ ngàn xưa.

Hòa Thượng Quảng Huệ (1903 - 1950) Chùa Thiên Minh – Huế

Hòa thượng Quảng Huệ (1903 - 1950)

Chùa Thiên Minh – Huế

Hòa thượng thế danh là Nguyễn Quảng Huệ, sinh năm Giáp Thìn (1903) tại làng Khuông Phò, Quảng Điền, Thừa Thiên; nhưng nguyên quán ở Bình Định.

Ngài xuất gia ở chùa Từ Quang - Huế, thờ Hòa thượng Giác Bổn làm Thầy. Năm Giáp Tý (1924) được Bổn sư thế độ cho Pháp danh Tâm Thông, hiệu Quảng Huệ; đến tháng 6 năm đó được thọ Cụ túc giới với Hòa thượng Tâm Tịnh ở giới đàn Từ Hiếu. Năm Canh Ngọ (1930), Ngài được cử làm Trú trì chùa Thiên Minh - tọa lạc tại ấp Bình An, ở phía trái đường Điện Biên Phủ, trên hướng đi lên Từ Đàm.

Năm 1936 Ngài được cử làm Phó Trị sự Sơn môn Thừa Thiên.

Năm 1943, khi Hòa thượng Trí Thủ mãn nhiệm, Ngài được Sơn môn Huế công cử giữ chức Chánh Trị sự. Ngài đã sắp xếp một số lớn Phật sự quan trọng như: Lấy lại chùa Phổ Quang và giao cho Hòa thượng Mật Thể làm Trú trì; lấy lại chùa Linh Quang và mời

Hòa thượng Mật Nguyện từ Hàm Tân về làm Trú trì; chuyển gạn Học Tăng từ Tây Thiên, Trúc Lâm, Vạn Phước về Linh Quang, và biến nơi này thành Sơn môn Phật học đường Linh Quang, dạy nội điển các cấp. Ở cương vị Chánh Trị sự, Ngài vận động và tiếp nhận lại chùa Báo Quốc, biến nơi này thành Phật Học Viện. Chuyển chư Tăng sinh từ Linh Quang về đây và tiếp nhận thêm Học Tăng từ các miền Nam Bắc của đất nước về đây trọ học.

Năm sau, 1944, Ngài vừa trú trì chùa Thiên Minh, vừa kiêm chức Trưởng ban Quản lý Sơn môn Phật học đường Linh Quang.

Năm 1949, Bổn sư viên tịch; Ngài được kiêm giữ chức Trú trì chùa Từ Quang.

Đến ngày 09.5. Canh Dần (1950) Ngài viên tịch, thọ 48 tuổi đời, 26 hạ lạp; thuộc dòng thiền Lâm Tế đời thứ 43.

1.

VĂN ĐIẾU

Thầy Thích Quảng Huệ

Chánh Trị sự Sơn môn Tăng Già Thừa Thiên,

(đọc khi làm lễ nhập Tháp ngày 12.05.Canh Dần – 26.06.1950)

Nam Mô A Di Đà Phật,

Thầy con nhà họ Nguyễn, giòng dõi tu hành, người ở huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên.

Sau năm Giáp Thân (1903) xuất gia lúc còn nhỏ, hành đạo tại chùa Từ Quang với Ngài Thượng tọa hiệu Giác Bổn.

Năm Giáp Tý (1923) được Bổn sư tế độ cho hiệu Quảng Huệ. Cũng trong năm Giáp Tý ấy, tháng 6 Â.L. thọ giới Cụ túc với Ngài Hòa thượng Tâm Tịnh tại chùa Từ Hiếu.

Năm Canh Ngọ (1929), Thầy làm Tọa chủ chùa Thiên Minh và qua năm sau thì sùng hưng chùa ấy.

Năm 33 tuổi (1936), Thầy sung chức Phó Trị sự Sơn môn Thừa Thiên; năm 35 tuổi (1944), kiêm chức Trưởng ban Quản lý Sơn môn Phật học đường tại chùa Linh Quang.

Năm 1948, sung chức Chánh Trị sự Sơn môn Thừa Thiên và Phó Trưởng ban Quản trị Phật học đường Trung Việt. tại chùa Báo Quốc.

Năm 1949, Bổn sư viên tịch, Thầy được thừa truyền y bát làm Tọa chủ chùa Từ Quang.

Qua tháng 2 Â.L. năm Canh Dần này (1950), Thầy vì thấy trong người có bịnh nặng, giữa buổi Đại hội đồng Sơn môn, Thầy xin nghỉ việc để tịnh dưỡng. Nhưng vì chỗ Sơn môn quá tin cậy hết sức yêu cầu Thầy vẫn giữ chức Chánh Trị sự như thường. Thấy sự quyết định của Sơn môn, bất đắc dĩ Thầy phải giữ chức lại. Tồn Ban Trị sự đã vâng lệnh Ngài Tòng Lâm Pháp chủ sắp đặt lại việc Trị sự, chia việc làm, cho Thầy được khỏe hơn, đủ thời giờ dưỡng bịnh.

Không ngờ bịnh càng ngày càng nặng, biết thế nên đầu tháng 5 Â.L. này, Thầy cho chở về chùa Từ Quang an tâm niệm Phật, nhứt tâm cầu nguyện vãng sanh.

Vì mối đạo tình thâm cảm, nên được các vị Tôn túc, các vị Thiện tri thức, các ban Trị sự Sơn môn, Phật học đường và ban Tương cứu tế Sơn môn, lo trước tang sự và luân phiên tụng niệm không ngớt.

Thì đến 5 giờ 5 phút chiều ngày mồng 9 – 5 Â.L. Thầy yên lặng viên tịch!

Thầy viên tịch giữa một cảnh tượng mà tiếng niệm Phật tiếp dẫn vang động cả một góc trời, đến phút cuối cùng vẫn thấy thần

sắc hết sức bình tĩnh và sáng suốt, đôi môi cứ mấp máy niệm Phật đến cùng. Tồn thể Phật tử hiện diện đã cảm nhận Thầy chắc chắn được theo Phật vãng sanh về Cực lạc.

Thế là Thầy hưởng thọ được 47 tuổi và giới lạp được 28 hạ lạp.

Kính bạch Giác linh Thầy !

Hôm nay Thầy viên tịch thực là một cái tang buồn cho tồn thể Sơn môn cũng như Hội Việt Nam Phật học và tồn thể Phật giáo tồn xứ ! Đối lại sanh bình của Thầy, từ ấu niên đến nhập đạo, Thầy sẵn tánh thông minh, nhận rõ chơn tinh thần Thuần túy của Phật pháp, thế giới là không hoa, Niết bàn là mộng huyễn, lý chơn thường ở trong tánh cẩn thận mà bao dung, cách cư xử ở trong hạnh hòa nhã mà cương quyết tinh thần ấy đã lưu lộ trong chỗ tu hành khẳng khái và làm Phật sự. Chúng tôi phải gọi đó là tánh trầm hùng rất có căn để. Với Bổn sư, Thầy rất có hiếu đạo, với Tôn trưởng rất mực phụng thờ, với thiện hữu rất mực kính nhường, với chúng Tăng rất mực hòa nhã, với hậu tấn rất tận tâm đào tạo Tăng tài, với môn đồ thì giáo dục rất có quy củ, và với tín đồ thì hóa đạo rất có phương châm. Trong 15 năm trời, từ việc Sơn môn, việc Phật học đường, kể sao xiết được Phật sự Thầy đã làm, mặc dầu đau ốm, Thầy cũng gắng sức làm việc, tận tâm với nhiệm vụ cho đến khi gần từ giã trần hồn. Chúng tôi đây chỉ xin nhắc lại một phần trăm trong đời tu hành với bao công trình của Thầy đối với Phật giáo, để làm lời khuyến lệ cho hậu lai cúi xin Thầy chứng giám.

Bạch trong Tăng Ni Sơn môn, kính các hội hữu, và các vị Thiện tín Cư sĩ !

Nếu nơi đây, chúng ta chỉ biết thương tiếc cái sắc thân giả tạm của Thầy bằng giọt lệ của thế tình, và tiếng than của luyến ái không thể nào đủ được. Trái lại, chúng ta phải thương tiếc Thầy, nhớ công

đức của Thầy bằng cách đem hết thâm tâm phụng sự Phật giáo, và dìu dắt mọi người lên đường chánh tín mới là phải cách.

Vả chăng sắc thân tuy diệt giác tánh thường còn, thì Thầy có mất đi đâu, chẳng qua với cõi này cơ duyên đã mãn, Thầy trở về Cực lạc hay đi giáo hóa ở các phương.

Thì tuy, hôm nay liên đài thá chất, thiên nhạc nghinh không, hình dẫu không còn mà tinh thần của Thầy vẫn rạng rỡ trong Sơn môn, tôn phái, chí hướng của Thầy được nêu cao trong tồn thể Phật giáo. Dẫu Phật giáo có mất đi một người tử chí vì Đạo, Sơn môn mất đi một vị Tăng già gương mẫu, hàng đệ tử mất đi một vị Bổn sư đáng kính thờ, nhưng giờ phút này, Ban Trị sự Sơn môn chúng tôi, cũng như các vị Thiện tri thức cầu nguyện Thầy được lên cao thượng phẩm chứng quả vô sanh và chắc rằng nương 4 hoằng thệ nguyện sẽ trở lại cõi Ta bà này cùng chúng ta cộng hành Phật sự, có ngày chúng ta sẽ gặp lại.

Nam Mô A Di Đà Phật

Ban Trị sự Sơn môn Tăng già Thừa Thiên

2.

Nhớ Thầy

Thiên Minh là một ngôi chùa nhỏ nằm sau lưng chùa Từ Đàm. Nhỏ xác mà lòng không nhỏ nên từ những năm cuối 30, Thiên Minh đã là nơi cho “tha hồ muôn khách đến”. Khách đây chẳng phải là quan lại chốn triều đình, là vương tôn công tử nào; cũng chẳng phải là tín đồ ra vào lễ bái. Khách đây là khách Tăng, là các Thầy của các lớp Đại học Phật giáo đầu tiên được mở ra ở Tây Thiên dưới sự giảng dạy của Hòa thượng Thập Tháp Thích Phước Huệ. Bấy giờ, Phật giáo đang cố vươn mình trỗi dậy với phong trào

Chấn hưng ở ba miền sau nhiều năm ẩn mình hoặc hóa thân vào các phong trào yêu nước chống Pháp. Lớp Phật học cao cấp này, trong hồn cảnh đó, là một thành tựu bước đầu đáng kể của nỗ lực chấn hưng Phật giáo; và là niềm tin, niềm tự hào của Phật tử miền Trung. Quý thầy Chánh Thống, Quảng Huệ, Mật Hiển, Mật Nguyện, Trí Thủ, Mật Thể... của lớp này đương thời vừa học vừa gánh vác công việc của Sơn môn Tăng già để rồi, từ đó về sau, hầu hết đã trở thành những cột trụ của ngôi nhà Phật giáo Việt Nam.

Thời đó, Thiên Minh trở thành nơi cho khách đến là vì có thầy Quảng Huệ ở đó. Có Thầy, không phải là ở những chức vụ Phó Trị sự Sơn môn Thừa Thiên hay quản lý Phật học đường Tây Thiên do Thầy đảm nhiệm. Mà có Thầy là ở cái tấm lòng bao dung, cái cốt cách uy nghi, cái hạnh đức từ hòa và xử lý mọi Phật sự rất nghiêm minh của Thầy dễ khiến cho bạn lữ kính mến, gần gũi. Thầy không là nhà lãnh đạo nổi bậc theo cái nghĩa thời thượng ngày nay nhưng tấm lòng, cốt cách, hạnh đức đó biểu lộ trong cách cư xử của Thầy với kẻ trên người dưới và nhuần thấm vào các công việc Thầy làm cho Sơn môn, cho Phật học đường đã khiến Thầy trở thành một chiếc bóng lớn; và khiến Thiên Minh trở thành mảnh đất lành cho những tâm hồn nặng lòng với tiền đồ Phật giáo.

Với Thầy, chúng tôi thuộc lớp sau nên không có được cái gần gũi như quý Thầy trên đây. Nhưng hình ảnh của Thầy cũng đã nhiều lần thống qua trước mắt và để lại trong lòng chúng tôi. Nhất là hình ảnh một Thầy Chánh Thống, sau ngày Thầy viên tịch năm 1950, mỗi lần ghé lại Thiên Minh, ngồi nhìn hình ảnh Thầy trên vách, thốt nên lời đau đớn “Đi đâu mà gấp vậy. Đi đâu mà gấp vậy. Sao không sống mà la người ta...” rồi khóc, lại càng làm cho tôi xúc động mà hình dung ra tấm lòng, cốt cách, hạnh đức của Thầy như thế nào. Càng xúc động mà rõ hơn là Thầy, trong những ngày tháng mùa

đông năm 1945, khi nạn đói hồnh hành khắp nơi để cho xứ Huế cũng không tránh khỏi với bao người phải chết trong cảnh cơ hàn. Những ngày tháng đó, xót nỗi đau của người dân cơ khổ, Thầy đã âm thầm tổ chức nấu bánh tày, bỏ đầy trong các túi áo trong, áo ngồi, đem đi cấp cứu cho đồng bào trong cơn đói lạnh. Rồi với những người bất hạnh, chết không có tiền chôn, Thầy đến với họ, an ủi thân nhân và lo an táng cho họ chẳng kể thân quen.

Không được là người gần gũi với Thầy khi Thầy còn sống; nhưng tấm lòng, công hạnh của Thầy gần gũi với chúng tôi và Tăng Ni ngày nay biết bao. Khi trận lũ lụt tháng 11-1999 vừa qua đã mang đến bao nhiêu là đói khổ, chết chóc tang thương trên mảnh đất Huế này, chúng tôi và đàn hậu học ngày nay nối tiếp Thầy đem từng vắt cơm đến cho người dân lâm nạn, lo liệu chôn cất cho những người bất hạnh.

Năm mươi lăm năm với người trước kẻ sau ! Thì ra, tấm lòng và công hạnh của người con Phật bao giờ cũng thế.

(Hòa thượng Thích Thiện Siêu ghi)

Hòa Thượng Phước Hậu (1866 - 1949) Chùa Báo Quốc – Huế

Hòa thượng Phước Hậu (1866 - 1949)

Chùa Báo Quốc – Huế

Hòa thượng Phước Hậu, pháp húy Trừng Thịnh, pháp tự Như Trung, thuộc dòng Lâm Tế đời thứ 42. Ngài thế danh Lê Văn Gia, sinh năm Bính Dần(1866), nhằm Tự Đức thứ 15, tại xã An Tiêm, huyện Đồng Quan, tỉnh Thái Bình.

Ngài ra đời đúng vào năm quan Kinh lược Phó sứ Nam Kỳ Phan Thanh Giản và Lâm Duy Hiệp thay mặt triều đình Huế ký “hòa ước”với Pháp ngày 5 tháng 6, nhường 3 tỉnh miền Đông Nam kỳ gồm: Định Tường, Biên Hòa và Gia Định. Đất nước bước vào giai đoạn chịu ách đô hộ của ngoại bang mới.

Do đó, tuổi thơ Ngài không được may mắn sống êm ấm dưới mái gia đình, từng ngơ ngác trên đôi tay mẫu thân chạy lánh nạn cùng hàng vạn người dân khác đến Huế trong những ngày bất ổn.

Như chân lý bao đời không thay đổi, mái chùa vẫn là nơi che chở các số phận đau thương. Ngài ở lại chùa Diệu Đế- Huế, những

người khác lần lượt được người thân đến đón về, còn Ngài thì không. Bù vào đó, Ngài được Hòa thượng Tâm Truyền chùa Diệu Đế thương yêu chăm sóc tận tình.

Ngài đã được xuất gia làm Điệu, ngay từ thuở còn thơ ấu dưới bàn tay đùm bọc thương yêu của Bổn sư thế độ là Hòa thượng Tâm Truyền, năm 1884.

Càng lớn lên, Ngài tỏ rõ một phong thái đĩnh đạc, không ỷ lại, mà lúc nào xét đốn mọi việc trước hết đều tự lượng đạo lực của mình, cho nên khi đến tuổi thọ Cụ túc giới, Ngài cứ lần lựa mãi.

Cho đến năm Giáp Ngọ 1894 (Thành Thái thứ 6), do Hòa thượng Bổn sư quyết giáo, Ngài mới vâng lời đến thọ Cụ túc giới tại Đại giới đàn chùa Báo Quốc được tổ chức vào tháng 4 năm đó. Đại giới đàn này được mở rộng thu nhận giới tử từ đèo Ngang trở vào nên rất đông giới tử về thọ giới và thời gian diễn ra suốt một tuần lễ. Giới đàn do Hòa thượng Tăng Cang Diệu Giác làm Đường đầu Hòa thượng, Hòa thượng Hải Thiệu làm Yết ma và Hòa thượng Linh Cơ làm Giáo thọ. (2)

Năm Ất Mùi 1895 (Thành Thái thứ 7), Hòa thượng Bổn sư Tâm Truyền được cử giữ chức trụ trì chùa Diệu Đế sau khi Tăng Cang Diệu Giác viên tịch, nhiệm vụ Ngài trở nên nặng nề hơn. Vào năm sau 1896, Hòa thượng Tâm Truyền lại kiêm nhiệm trụ trì chùa Báo Quốc. Thế nên ở Diệu Đế mọi công việc lớn nhỏ Ngài phải thay mặt giải quyết như một vị trụ trì thực thụ. Và từ đó, Bổn sư càng tin tưởng phó thác cho Ngài nhiều trách nhiệm quan trọng khác, đáng kể nhất là dạy dỗ bước sơ cơ cho các lớp xuất gia gồm có nghi lễ và Sa-di luật.

Năm Mậu Tuất 1898 (Thành Thái thứ 10), Hòa thượng Bổn sư Ngài xin bộ Lễ triều đình trùng tu chùa Diệu Đế theo các báo cáo

của Ngài về tình trạng xuống cấp trầm trọng của chùa đã lâu. Công việc được tiến hành vào tháng 6, Ngài phải đứng ra thay mặt Hòa thượng Bổn sư lo liệu trong suốt thời gian trùng tu đó.

Năm Kỷ Hợi 1899 (Thành Thái thứ 11), khi Hòa thượng Bổn sư được phong Tăng Cang chùa Diệu Đế, Ngài được đề nghị kế thế trụ trì, nhưng Ngài từ chối, chưa dám đảm nhận trách nhiệm bằng danh xưng ấy, muốn được tiếp tục hỗ trợ âm thầm bên cạnh Bổn sư.

Năm Mậu Thân 1908 (Duy Tân thứ 2), Ngài được Hòa thượng Bổn sư phú pháp bài kệ dưới đây và ban pháp hiệu Phước Hậu, húy Trường Thịnh, tự Như Trung:

純 誠 本 性 美 如 忠

掃 盡 塵 心 道 理 融

德 盛 自 能 蒙 福 厚

真 傳 衣 鉢 振 宗 風

Phiên âm:

Thuần thành bản tính mỹ như trung,

Tảo tận trần tâm đạo lý dung;

Đức thịnh tự năng mông phước hậu

Chân truyền y bát chấn tôn phong.

Tạm dịch:

Thuần thành bổn tánh đẹp lòng trung

Quét sạch tâm trần, đạo lý thông

Đức lớn, tự mang đầy ân phước

Chân truyền y bát chấn tông phong.

Năm Bính Thìn 1916 (Khải Định thứ 1), Ngài được bộ Lễ triều đình sắc ban trụ trì chùa Trường Xuân, Ngài làm trú trì ở đây 4 năm.

Năm Kỷ Mùi 1919 (Khải Định thứ 4) vào tháng 7, Ngài được chư Sơn bảo cử trụ trì chùa Linh Quang.

Năm Mậu Dần, Bảo Đại thứ 13 (1938), sau khi nghe bộ Lễ trình tấu quá trình xuất gia đến những thành quả tu học của Ngài được tiếng tốt khắp nơi, vua Bảo Đại sắc phong chức Tăng Cang kiêm trụ trì chùa Báo Quốc.

Sự kiện này, dưới triều Bảo Đại là một việc được xếp vào diện “tế nhị”. Khi đã biết điều đó, chư Sơn môn tỏ ra thờ ơ và bản thân Ngài cũng chẳng mấy thiết tha, nếu không có tiếng nói của Đoan Huy – Từ Thái Hậu (tức đức Từ Cung, mẹ Bảo Đại) thì cả vua tôi đều lâm vào tình trạng “không nên có”.

Có lẽ, đây là lần phong chức Tăng Cang cuối cùng của triều Nguyễn và người đón nhận đó là Ngài, như đại diện nét chấm phá của luật nhân quả qua một hành động tốt đẹp. Nhờ vậy, trong số rất nhiều bài thơ Ngài sáng tác trong thời gian này, có những bài như:

心 清 天 月 有

性 淨 海 無 波，

圓 明 盡 一 點

放 出 滿 山 河。

Phiên âm: Tâm thanh thiên nguyệt hữu

Tánh tịnh hải vô ba,

Viên minh tận nhất điểm,

Phóng xuất mãn sơn hà.

Tạm dịch: Tâm sạch, trăng trời hiện

Tính trong, sóng biển tan

Sáng tròn gom một điểm

Phóng tỏa khắp giang san.

Và với chúng Tăng, Ngài để lại bài thơ nổi tiếng:

Kinh điển lưu truyền tám vạn tư

Học hành không thiếu cũng không dư

Đến nay tính lại đà quên hết

Chỉ nhớ trên đầu một chữ Như.

Bài thơ có đề khá dài: "Phật học hội Chứng minh Đạo sư Phúc Hậu tự thuật" đăng ở mục Thi Lâm trang 52, Viên Âm nguyệt san số 01, ngày 01 tháng 12 năm 1933.

Năm kỷ Sửu 1949, ngày 30 tháng 2, Ngài an nhiên thị tịch để lại nhiều luyến tiếc của hậu thế, khi nhìn được lăng kính thời cuộc đã lý giải những lời Ngài hằng dạy. Ngài thọ 83 tuổi đời là cũng ngần ấy tuổi đạo trắng trong với 55 Hạ lạp. Nhục thân được các đệ tử lập tháp tôn thờ bên hữu trong khuôn viên chùa Linh Quang.

Tán thán hành trạng của Hòa thượng :

Hòa thượng Phước Hậu con nhà họ Lê, người ở Bắc Việt, tỉnh Thái Bình, huyện Đông Quan, xã An Tiêm, lúc tuổi nhỏ vào Huế xuất gia học đạo với ngài Hòa thượng Tâm Truyền tại chùa Báo Quốc. Năm Phật lịch 2472 (1909) Ngài thọ Cụ túc giới và đắc Pháp hiệu là Phước Hậu.

Bản tánh thuần thục, chuyên cần khổ hạnh tinh nghiêm, Ngài chuyên tâm niệm Phật cầu sinh Tịnh độ. Hàng đệ tử của Ngài không ai quên được câu “Nam Mô Tây Phương Quá Thập Vạn Ức Phật Độ, Đồng Danh Đồng Hiệu A – Di – Đà Phật” gặp ai Ngài cũng đọc câu ấy và nói : “Nguyện đương lai tác Phật”. Thỉnh thoảng, thuyền vị lưu lộ ra văn chương, Ngài cũng làm thi phú như bài :

Kinh điển lưu truyền tám vạn tư,

Học hành không thiếu cũng không dư,

Năm nay tính lại chừng quên hết,

Chỉ nhớ trên đầu một chữ NHƯ.

Cũng vì thế, hàng Phật tử không ai không biết đến Ngài.

Phật lịch 2483 (1919), Ngài Trú trì chùa Linh Quang, Phật lịch 2501 (1938) được Giáo hội Tăng già cử sang Trú trì chùa Báo Quốc. Năm 80 tuổi, vì già bệnh nên Ngài xin thối chức tịnh tu. Đến năm nay, Phật lịch 2516 (1953), ngày 30 tháng 2 âm lịch, Ngài viên tịch tại chùa Bảo Quốc, giờ phút xả thân thật như nhập thiền định. Ngài hưởng thọ 87 tuổi. Tháp Ngài hiện ở chùa Linh Quang.

Đời tu học của Ngài thật là thuần khiết thanh tịnh, bởi vậy, chúng ta cũng không nên cho dính nhiều vào đó văn chương tả thuật tường tận.

(Tỷ- kheo Tríquang ghi)