Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Công Chúa Long Thành (Ngọc Tú) (? – 1823)

Công chúa Long Thành (Ngọc Tú) (? – 1823)

Trong cảnh núi rừng hùng vĩ , quạnh vắng gần lăng Thiên Thọ (lăng Gia Long), có một ngôi tháp cổ uy nghi, thi gan với nắng mưa năm tháng . Ngày nay nhiều người lầm tưởng đó là tháp mộ của một vị cao Tăng; mấy ai biết chính là nơi an giấc ngàn thu của một bà Công chúa đầu triều Nguyễn…

Ngọc Tú, con gái đầu lòng của công tử Nguyễn Phước Côn (l) và bà nguyên phối Nguyễn Thị Ngọc Hồn. Công tử Côn bị quyền thần Trương Phúc Loan ám hại, vợ con phải sống trong cảnh côi cút tối tăm.

Biến loạn năm Giáp ngọ (1774), nước mất nhà tan, Ngọc Tú và các em gái theo mẹ về quê ngoại ở làng An Du (Quảng Trị lẩn trốn. Em trai là Nguyễn Phước Ánh xuống thuyền theo Định Vương Nguyễn Phước Thuần vào Nam.

Năm Kỷ hợi (1779), sau khi được tôn lên nhiếp chính ở Gia Định, Nguyễn Phước Ánh bèn bí mật sai Cai cơ Lê Phước Điển

vượt biển ra đón mẹ và cung quyến vào Nam. Nhờ công lao đó, Điển được kết duyên với công nữ Ngọc Tú.

Năm Quý mão (1793) Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ thống lãnh đại binh Tây Sơn vào đánh Gia Định - Chúa Nguyễn đại bại, rút ra đảo Điệp Thạch. Quân Tây Sơn rượt theo vây kín, quyết tâm tiêu diệt- Thế cùng, Điển theo kế của Lê Lai xưa kia, xin mặc áo bào của Chúa, đứng ở đầu thuyền ngự, để cho quân Tây Sơn vây bắt - Nhờ vậy mà Nguyễn Vương Ánh thốt được ra đảo Côn Lôn. Biết bị lừa, nhưng cảm phục lòng can đảm của Điển, Nguyễn Huệ cố dụ hàng, nhưng Điển khẳng khái giữ lòng trung với chúa cũ, nên bị giết. Bà Ngọc Tú lúc đó còn trẻ đẹp, chưa có con, nhiều người khuyên tái giá. Bà bảo rằng: "Chồng ta làm kẻ bề tôi mà chịu chết vì trung nghĩa, ta là vợ há lại thay đổi tiết nghĩa sao ? Chỉ nguyện rằng khi nào lấy được nước cũ thì xin xuất gia theo Phật mà thôi". Từ đó bà thường lui tới chùa Từ Ân (Gia Định) lễ bái tu tập. Năm Tân dậu (1801), Nguyễn Vương khôi phục được đô thành Phú Xuân, năm Nhâm tuất (1802), thống nhất đất nước, xưng hiệu Gia Long. Bà theo Thái hậu và hồng gia trở về Huế.

Nhớ lời nguyện, bà thường tâu xin xuống tóc xuất gia. Vua Gia Long rất thương chị nên không đồng ý, phong bà là Long Thành Trưởng Công Chúa; ban cấp phủ đệ tại làng Dương Xuân. Bà xin thọ giới tại gia Bồ-tát, Pháp danh là Tế Minh, tự Thiên Nhựt. Năm Ất sửu (1805), nhận thấy Tổ đình Quốc Ân sau chiến tranh bị đổ nát hư hại nặng nề, bà phát tâm dâng cúng ruộng đất và 300 quan tiền, giao cho Đại sư Trí Hải và Chính Văn trông nom tái thiết.

Năm Gia Long thứ 11 (1812 ), xây dựng lăng Thoại Thánh[1],

———

[1] Lăng Thoại Thánh: tức lăng của hưng Tố Hiếu Khương Hoàng hậu, sinh ra vua Gia Long và công chúa Long Thành.

vua có dụ: "Chị ta là Trưởng Công Chúa Long Thành, thờ mẹ rất có hiếu, kính giữ đạo làm con trong lúc gian nan, để tiếng thơm như ngọc uyển, ngọc diễm. Nay đặc biệt chuẩn cho dựng sinh phần ở bên lăng." Vua lại cho đặt nơi phụ hưởng ở gian bên điện thờ của lăng (Thoại Thánh).

Năm Minh Mạng thứ 4 (1823) mùa Đông, bà bị bệnh nặng . Vua thân hành đến thăm, bà khóc và tâu: "Xuống tóc xuất gia theo Phật là ước muốn xưa nay của người đàn bà góa này. Có chí nguyện mà chưa làm được, rất mong nhà vua giúp cho được thành tựu sở nguyện bình sinh. Sau khi tôi chết xin được xuống tóc liệm bằng cà-sa. Thế là vong linh tôi được thỏa nguyện nơi chín suối vậy."

Sau khi bà mất, vua nhớ lời dặn bàn với Kiến An Công Đài (Hồng thử thứ 5 của vua Gia Long, cùng mẹ với vua Minh Mạng). Ông Đài tâu: "Thân thể tóc da là của cha mẹ để cho, lúc mới sinh ra trọn vẹn, lúc chết giữ cho trọn vẹn là hợp với Lễ. Nhà vua trị thiên hạ nên chuộng đạo chính (Nho giáo), truất bỏ dị đoan. Vậy không thể làm theo lời tâu xin của bà Chúa được." Vua cho là phải, bèn sai Kiến An Công Đài, Diên Khánh Công Tấn (Hồng tử thứ 7 của vua Gia Long), hội đồng với bộ Lễ lo liệu việc tang. Vua rất thương tiếc, ban cấp rất hậu , truyền bãi triều năm ngày, lại sai quan đến tế một đàn và truy tặng là Long Thành Thái Trưởng Công Chúa. Ban tên thụy là Trinh Tĩnh. Vua nhớ lời dạy của Tiên đế (Gia Long), đặc ân cho xây tháp mộ, phụ táng cạnh lăng Thoại Thánh. Ngày an táng, vua thân hành đi đưa. Vì bà không có con, nên vua chọn Thường Tín Công Cự (Hồng tử thứ 11 của Vua Gia Long) làm thừa tự, giữ việc cúng tế cho bà.

Công chúa Long Thành có công đức rất lớn với hai chùa Từ Ân (Gia Định) và Quốc Ân (Huế) nên tại hai chùa này cũng thiết linh vị

ghi: "Thích môn hộ giáo hồng cô, thọ Bồ-tát giới, Pháp danh Tế Minh, tự Thiên Nhựt chi vị" để phụng thờ bà rất trang trọng.

Lược sử Công chúa Long Thành (Ngọc Tú) được ghi chép đầy đủ, chính xác trong ngọc phổ lẫn chính sử của triều Nguyễn. Nhưng không hiểu căn cứ vào sử liệu nào, trong cuốn Lịch Sử Phật Giáo Đàng Trong, soạn giả Nguyễn Hiền Đức đã ghi chép tường tận, chi tiết về mối tình tuyệt vọng của bà với Thiền sư Thiệt Thành Liễu Đạt, một cao Tăng Trú trì chùa Sắc tứ Từ Ân ở Gia Định. Kết quả là Thiền sư phải tự thiêu tại chùa Đại Giác (Biên Hòa) còn bà công chúa thì: "Sau khi làm lễ nhập tháp Hòa thượng Liên Hoa (tức Thiệt Thành Liễu Đạt) xong, hồng cô rất buồn bã và cho biết rằng bà sẽ ở lại chùa Đại Giác cho đến ngày khai mộ mới hồi kinh . Nhưng ngay ngày hôm sau đó, hồng cô uống độc dược tự tử tại hậu liêu chùa Đại Giác, ngày mùng 2 tháng 11 năm Quý mùi (1823) thọ 65 tuổi (có lẽ Hòa thượng Liên Hoa lúc đó cũng hơn 60 tuổi) Hòa thượng Viên Quang Trú trì chùa Giác Lâm, họp cùng Thiền sư Tế Chánh Bổn Giác, Trú trì chùa Từ Ân và chư Tăng ở các chùa trong môn phái lo lễ nhập tháp Hòa thượng Liên Hoa, lại lo lễ an táng hồng cô và thỉnh long vị của Hòa thượng Liên Hoa và linh vị của hồng cô về thờ ở chùa Sắc tứ Từ Ân. Long vị của Hoa thượng thờ ở bàn Tổ, linh vị của hồng cô thờ ở bàn bá tánh". Nhưng mối tình cuồng nhiệt, say đắm của bà chúa tròm trèm thất thập với ông Hòa thượng suýt sốt cổ lai hy, đến đây chưa kết thúc ! Soạn giả còn cho biết: Vì hai cái bài vị ở xa nhau, chưa được cận kề nên bà chúa nổi sân quậy phá chùa Từ Ân lộn tùng phèo. Cuối cùng Hòa thượng Viên Quang sau một thời gian thiền quán mới nghiệm ra: "Có thể hồng cô có thần thức luyến ái Hòa thượng quá mạnh và mong muốn được gần Hòa thượng, nên gây ra xáo trộn ở chùa để đòi yêu sách. Vì vậy Hòa thượng Viên Quang đề nghị với

Thiền sư Bổn Giác cho đưa linh vị của hồng cô thờ chung với long vị của Hòa thượng ở bàn thờ Tổ. Quả nhiên sau khi làm như thế trong chùa Từ Ân trở lại bình thường."[1]

Đọc cuốn Lịch Sử Phật Giáo Đàng Trong, ngồi chuyện tình ngang trái éo le trên đây, chúng tôi thấy soạn giả Nguyễn Hiền Đức đã dựa vào nhiều giai thoại, truyền thuyết dân gian thiếu chính xác để viết về các nhân vật lịch sử Phật giáo. Điều rất đáng tiếc là soạn giả lại xem đó như là những phát hiện mới lạ, dùng để bổ chính cho các sử phẩm trước đây. Không nên “lộng giả thành chân", rất tai hại cho đời sau. Bởi vì lý tưởng của sử học muôn đời vẫn là: trình bày chân lý lịch sử cho đứng đắn, đầy đủ và sáng sủa.

(Trần Đình Sơn, Nxb Trẻ 2001)

———

[1] Nguyễn Hiền Đức “Lịch sử Phật giáo Đàng Trong” . (TP . HCM: NXB TP, 1995.) Tr 231 - 235.

Nguyễn Phúc Tuyền (Vua Thiệu Trị) (1807 – 1847)

Nguyễn Phúc Tuyền (Vua Thiệu Trị) (1807 – 1847)

Hiển tổ Chương Hồng đế húy Nguyễn Phúc Tuyền (Miên Tông), con trưởng của Hồng đế Nguyễn Phúc Kiểu và Hồng hậu Hồ Thị Hoa, sinh ngày 11 tháng 5 năm Đinh mão (16.6.1807) tại ấp Xuân Lộc, phía đông kinh thành Huế.

Ngày 20 tháng giêng năm Tân sửu (11.2.1841) lên ngôi đặt niên hiệu là Thiệu Trị. Vua trị vì được 7 năm, mất ngày 27 tháng 9 năm Đinh mùi (4.10.1847) thọ 41 tuổi.

Trong số bốn vị vua đầu triều Nguyễn (1802 – 1883) vua Thiệu Trị (1807 – 1847) là người mộ Phật nhất. Sách “Việt Nam Phật Giáo Sử Luận” tập 2 của Giáo sư Nguyễn Lang cho biết : “Năm 1844, vua Thiệu Trị, theo di chúc của vua Minh Mạng sắc dựng một ngôi tháp lớn bảy tầng ở chùa Thiên Mụ gọi là Từ Nhân tháp. Cũng trong năm này, vua sắc dựng chùa Diệu Đế”. (sđd, Nhà Xuất bản Văn học, H, 1992, tr.306).

Ngồi sự hỗ trợ cho công việc hoằng dương Phật giáo, nhà vua cũng chứng tỏ mình là người ham thích Văn học. Theo Giáo sư Dương Quảng Hàm, tác phẩm chữ Hán của vua Thiệu Trị gồm có : “Ngự Chế Danh Thắng Đồ Hội Thi Tập” (tập vịnh các phong cảnh đẹp), “Ngự Chế Bắc Tuần Thi Tập” (tập thơ vịnh việc đi tuần du ở Bắc kỳ), “Ngự Chế Vũ Công Thi Tập” (tập thơ vịnh Công đánh đẹp)… (Việt Nam Văn học Sử yếu, bản in 1986, S, tr. 357).

Một điểm đáng chú ý là nhà vua đã bỏ nhiều công sức để phân hạng và đề vịnh thơ hai mươi thắng cảnh tiêu biểu của đất Thần kinh, trong số đó có đến ba thắng cảnh là danh lam : Vân Sơn thắng tích, Thiên Mụ chung thinh và Giác Hồng Phạn ngữ. Qua nội dung của ba bài thơ đề vịnh, chúng ta nhận thấy đây không chỉ là sự ca ngợi cảnh đẹp mà còn thể hiện tấm lòng cùng kiến giải của nhà vua đối với Phật học nữa.

1. Vân Sơn thắng tích :

“Tích thúy tồn ngoan bất kế xuân

Đẩu long ẩn phục liệt lân tuần

Huệ phong chung độ u lâm hưởng

Không cốc hương la pháp hải tân

Thọ luyến từ đàm phù bích lạc

Kỉnh xuyên tăng kịch tạp hồng trần

Thánh duyên phổ tế hàm quy thiện

Phật tích tăng quang tự hữu nhân”.

Dịch nghĩa :

Cảnh đẹp núi Túy Vân

(Xanh yêm cao vọi không biết có từ đời nào

Những còn rồng rắn ẩn nấp trong chổ sâu thẳm

Gió đưa tiếng chuông vang trong rừng rậm

Mùi hương của hoa trong hang trống bay ra đến bờ biển

Cây cối quyến luyến mây lành đứng giữa thiên không

Guốc của sư Tăng đi trong kỉnh lộ lộn với hồng trần

Thánh duyên phổ độ cho chúng sanh đề đi về đường thiện

Phật tích nơi nơi đây càng thêm quang minh là có nguyên nhân).

(Dẫn trong Đất Việt trời Nam của Thái Văn Kiểm,

Nhà Xuất bản Nguồn Sống, S, 1960, trang 352 – 353).

Dịch thơ :

“Vời vọi cao xanh với tháng ngày

Rồng thiêng ẩn nấp dấu quanh đây

Rừng vẳng chuông vang theo sức gió

Hang thông hương đượm mãi xa bay.

Cây quyến mây lành thêm bóng mát

Bụi trần vương vết bóng sư thầy

Độ khắp chúng sanh về nẻo thiện

Quang minh Phật tích mọi nhà hay”.

(ĐN dịch)

Cũng theo sách “Đất Việt trời Nam” thì “Túy vân sơn ở phía Đông Bắc huyện Phú Lộc 20 dặm, phía Tây gối vịnh biển Hà Trung, tên cũ gọi là Mỹ Am sơn, năm Minh Mạng thứ sáu (1825) cho tên là Túy Hoa sơn, năm Thiệu Trị nguyên niên (1841) đổi lại là Túy Vân sơn, có bi ký Túy Vân thắng tích”. (Sđd trang 361).

Nhìn chung, bút pháp theo hướng chấm phá của Đường thi nhưng bài thơ vẫn khắc họa được những nét chính của đối tượng. Hai câu đầu là cảnh quan của ngọn núi, bốn câu giữa là những điểm đáng ghi nhận của cảnh chùa, hàm ý ca ngợi – Ý thơ trong câu thứ sáu : “Kỉnh xuyên tăng kịch tạp hồng trần” là một ý mới và hay, có thể gợi lên tính chất vừa xuất thế mà lại nhập thế của Phật giáo cùng tính chất sống ở cõi trần mà không bị nhiễm trần của các

vị chân tu. Hai câu cuối là cảm nghĩ của tác giả về cảnh chùa, về đạo Phật, nhìn ở bình diện nhân sinh. Câu “Thánh duyên phổ tế hàm quy thiện” khiến chúng ta nhớ tới câu : “tùy duyên công đức đẳng hà sa” trong bài “Độc Phật kinh hữu cảm” của Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585) (xem Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, thế kỷ X – XVII, nhà Xuất bản Văn học, H, 1976, trang 670 – 671).

2. Thiên Mụ chung thanh :

“Cao cương cổ sát trấn tiền xuyên

Nguyệt tướng thường viên tự tại thiên

Bách nhị hồng thanh tiêu bách kiết

Tam thiên thế giới tỉnh tam duyên

Tằng hoằng ngọ nhật u minh cảm

Liêu lượng dần tiêu đạo vị huyền

Phật tích thánh công thùy hải vũ

Thiện nhân phước quả phổ cai diên”.

Dịch nghĩa:

Tiếng chuông chùa Thiên Mụ

Trên gò cao, có chùa xưa trấn ngay trước sông

Nguyệt tướng thường tròn, an nhàn thảng thích

Trăm lẻ hai tiếng lớn tiêu được trăm kiết

Ba ngàn thế giới thức tỉnh được duyên ba sinh

Tiếng chuông ngân nga([1]).giữa giờ ngọ thông cảm cả các giới u minh

Tiếng tụng ề à khi giờ dần có mùi đạo huyền diệu

Phật tích thánh công lưu truyền trên đất nước

Nhân lành quả tốt khắp cõi bờ.

(Thái Văn Kiểm, sđd, trang 355 – 356)

———

[1] Ông Thái Văn Kiểm dịch là rền rỉ, chúng tôi xin được sửa lại là Ngân nga.

Dịch thơ :

“Bên sông chùa cổ dáng uy linh

Phật diện hào quang ảnh nguyệt minh

Trăm lẻ chuông rền tiêu trăm kiết

Ba ngàn thế giới tỉnh ba sinh

Boong boong khuya sớm thông ba cõi

Bỗng trầm huyền diệu tiếng kệ kinh

Dấu Phật in soi cùng đất nước

Vô biên quả tốt với nhân lành”.

(ĐN dịch)

Vì chủ đề của bài thơ là tiếng chuông chùa nên chỉ cần một câu đầu đề khái quát về cảnh chùa, còn năm câu tiếp theo là ca ngợi sắc tướng của Phật (thông qua pho tượng Phật) nhấn mạnh tính chất thức tỉnh của tiếng chuông cùng lẽ nhiệm mầu của lời kinh tiếng kệ. So với bài trước, ở đây ta thấy tác giả đã nói tới tam thiên thế giới, ba sinh, trăm kiết u minh, tức là đề cập đến một số các vấn đề then chốt của Phật giáo; thế giới bao la, luân hồi, phiền não, giải thốt, tự do, tha độ… hai câu kết là cái mong ước bình thường của một ông vua mộ Phật về sự gắn bó tốt đẹp giữa Phật giáo và đất nước, dân tộc.

Chùa Thiên Mụ là một trong số ít các danh lam đã tạo được sự liên hệ đậm đà với sinh hoạt văn học cổ điển và hiện đại Chùa cũng được nhiều thế hệ vua chúa – kể từ chúa Nguyễn Hồng – quan tâm đến việc trùng tu, đúc chuông, dựng bia.v.v… đáng chú ý nhất là lần đại trùng tu hết sức quy mô vào năm 1714 thời chúa Nguyễn Phúc Chu (1675 – 1725). Tuy vậy, vào cuối thế kỷ 18, chùa Thiên Mụ lại lâm vào tình trạng đổ nát, mãi đến năm 1815, thời Gia Long, chùa mới được xây dựng lại. Năm 1716, nhân một chuyến công cán vào Kinh đô Huế, Phan Huy Ích (1751 – 1822) đã đến viếng chùa và ghi lại một vài nét về cảnh điêu tàn ấy như sau :

Phỏng Thiên Mụ tự chỉ tác

“Sùng cương áp làng thảo thông thanh

Tịnh giới yên hà thuộc liễu minh

Hòa thượng am không từ địa dị

Như Lai viện cổ trú loan đình

Đài bi tàn triện già hành kính

Bảo khánh di âm nhập cấm đình

Nhị thập niên tiền du lãm xứ

Vãn dương tiều xướng bất kham thinh”.

(Thơ văn Phan Huy Ích, T2, Nhà Xuất bản KHXH, H, 1978, trang 118 – 119)

* dịch thơ :

Thăm nền của chùa Thiên Mụ

“Ngăn sóng, đồi cao cỏ phủ dày

Chùa xưa hoang vắng khói hòa mây

Am Tăng, nền cũ, thành đàn tế

Điện Phật, lối nào, dấu nữa xe

Bia tạc, chữ mờ, rêu phủ kín

Khánh quý tiếng còn giục khách mê

Hai mươi năm trước từng viếng cảnh

Chiều tà, tiều hát, chẳng buồn nghe”.

(ĐN dịch)

3. Giác Hồng Phạn ngữ :

“Phước địa trang nghiêm khởi pháp cung

Chung tường thắng tích đối khung long

Viên linh bảo tướng quang minh ngoại

Diệu đế – Kim cương tưởng tượng trung

Chứng giác vô ngôn, tâm tức Phật

Chỉ quan nhập định, sắc nhi không

Từ nhân phổ bác quần sinh toại

Trì tuệ hoằng thâm vạn loại thông”.

Dịch nghĩa :

Tiếng tụng kinh chùa Giác Hồng

[đất nước dấy lên ngôi chùa Phật trang nghiêm

Thắng tích chung tụ khí lành đối giữa thiên không

Bảo tướng đức Phật viên linh chói sáng ra ngồi

Trí tưởng tượng có Phật pháp diệu đế, Kim Cang ở trong

Tâm tức là Phật, đức Phật mặc nhiên chứng tri

Chỉ quán và nhập định thì muôn vật tuy có hình sắc mà hư không

Đức nhân từ của Phật biến khắp xa rộng, chúng sanh đều an vui cả

Trí tuệ của Phật rộng sâu thông suốt muôn lồi].

(Thái Văn Kiểm, sđd, trang 356 – 357)

* Dịch thơ :

“Phước địa trang nghiêm dựng pháp cung

khí lành chung tụ đối không trung

Sắc tướng rạng ngời thường tự tại

Kim Cang, Diệu Đế ẩn tàng trong

Vô biệt, vô ngôn, tâm tức Phật

Ra Thiền, vào quán sắc thị không

Từ bi cứu khổ quần sinh lạc

Chuyển mê khai ngộ thảy viên thông”.

(ĐN dịch)

Chùa Giác Hồng là một danh lam của Kinh đô Huế: “Chùa ở phường Đoan Hòa trong kinh thành. Ở trước có điện Đại Hùng, sau

điện Đại Bảo, phía tả có Thiền đường, phía hữu có Tĩnh trai, tương truyền chổ này nguyên là đô thành của tiên triều vậy. Niên hiệu Gia Long dùng làm chổ tiềm để của Thánh Tổ nhân Hồng đế, sau Thánh tổ ngự qua cung Thanh Hòa, nhường cho Thiệu Hóa quân vương Chẩn làm công phủ. Năm Minh Mạng thứ 20 (1839), cải cấp cho con quận vương là Thiện Khuê một biệt sở, lấy chổ này cất chùa (Giác Hồng), bên chùa có giếng gọi là “Thanh phương tỉnh”, nơi giếng có bia đá làm dấu tích. Năm Thiệu Trị thứ ba (1843) Thánh chế 20 bài thơ vịnh 20 cảnh Thần kinh, trong ấy có bài “Giác Hồng Phạn ngữ”, chạm bia dựng đình ở phía tả cửa chùa. Niên hiệu Thành Thái triệt sở chùa, cất viện Cơ Mật vào chổ ấy gọi là Hội Nghị Viện”. (Thái Văn Kiểm, sđd, trang 364 – 365).

Sách “Việt Nam Phật giáo Sử luận” tập 2, mục giới thiệu về Thiền sư Nhất Định (1784 – 1847) người xem như đã khai sơn Tổ đình Từ Hiếu, đã cho biết: “năm 1839 vua Minh Mạng lại thỉnh ông – Thiền sư Nhất Định – làm Tăng cang chùa Giác Hồng. Tính ông ưa vân du nên không thích quản đốc các chùa Quốc tự. Năm 1843, ông xin từ chức Tăng cang chùa Giác Hồng, được vua Thiệu Trị chấp thuận”. (sđd, trang 324).

Trở lại với bài thơ “Giác Hồng Phạn ngữ” thì đây là bài thơ mà vua Thiệu Trị đã hết lời ca ngợi Phật pháp cùng khẳng định trình độ Phật học khá sâu của vị vua trẻ này.

Ngoại trừ hai câu đầu nhấn mạnh về cảnh quan của ngôi chùa – mà đây là ngôi Quốc tự, nên cũng gián tiếp ca ngợi công sức của những người dựng chùa, các câu còn lại của bài thơ đều chuyên chở ý hướng ca tụng Phật pháp : từ sắc thân đức Phật, lẽ nhiệm mầu của kinh điển đến đức từ bi, trí tuệ trong sự nghiệp tự giác, giác tha và giác hạnh viên mãn của ngài, một sự ca ngợi rất tập trung và chính

xác, bởi lẽ đức Phật cũng như Phật pháp luôn được nhấn mạnh ở hai khía cạnh là từ bi và trí tuệ. Hai câu 5 – 6 : “Chứng giác vô ngôn tâm tức Phật, Chỉ quan nhập định sắc nhi không” chứng tỏ tác giả đã có những nghiên cứu và tiếp cận về Thiền học : Chỉ quán, Thiền định là những phương pháp tu thiền, mà vô ngôn, tâm tức Phật là những luận điểm then chốt của Thiền học Đại thừa vậy.

Tóm lại, triều Nguyễn, theo nhận xét của số đông các nhà nghiên cứu, vẫn là thời đại độc thịnh của Nho học. Tuy nhiên, như những người viết lịch sử Phật giáo Việt Nam đã cố gắn khảo dẫn, đạo Phật vẫn chứng tỏ được sức sống mãnh liệt của nó. Trường hợp mộ Phật của vua Thiệu Trị chính là sự minh chứng cho cái ảnh hưởng của sức sống mãnh liệt ấy.

Đào Nguyên (tập văn BVHTW)

Cư Sĩ Đặng Văn Hòa (1791 – 1856)

Cư sĩ Đặng Văn Hòa (1791 – 1856)

“So công đức ai bằng quan họ Đặng, nhà Bắc Nam gặp hội thanh bình.

Vâng ơn trên ra trấn Hà thành, ngôi đại hiến mọi bề Then khóa…[1]”

Khúc hát tiễn đưa quan Tổng đốc họ Đặng, sau 12 năm làm việc ở đất Bắc trở vào kinh đô Huế của sĩ dân Hà Nội , vẫn còn truyền tụng nơi miền núi Nùng sông Nhĩ. Bia đá tại Diên Hựu tự, Liên Hoa đài, Nghĩa Trủng lệ đàn. . . danh thơm của Lễ trai Đặng Văn Hòa nét chữ chưa mờ. Nhân duyên sao mà dài lâu đến thế, phải chăng họ Đặng đạt được điều thế gian mong ước “tam bất hủ”[2].

Đặng Văn Hòa con trưởng của danh sư Đặng Quang Tuấn và bà Phan Thị Hãn, sinh ngày 25 tháng 6 năm Tân hợi (1791) tại

———

[1] Bài ca trù do cử nhân Lê Công Dần soạn cho Đào nương Thị Trinh hát trong tiệc.

[2] Tam bất hủ: ba điều không thể mất được đó là lập Đức, lập Công, lập Ngôn.

làng Thanh Lương, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên. Ông thi đậu hương cống (cử nhân) trong khoa thi hương đầu tiên của triều Nguyễn (Quý đậu - 1813).

Hoạn lộ hanh thông, năm Canh dần (1830) với hàm Tham tri bộ Hộ (Thứ trưởng Bộ Tài chánh ), Đặng Văn Hòa được cử đảm trách công tác tài chánh ở Bắc Thành.

Năm Tân mão (1831), Cư sĩ thăng quyền tổng trấn , đem quân đi kinh lý biên giới lấy lại đồn Phong Thổ (Lai Châu) lâu nay bị quân Thanh chiếm cử. Năm này vua Minh Mạng (1820 - 1840) bãi bỏ chức vụ Tổng trấn Bắc thành, các trấn đổi thành tỉnh. Cư sĩ được cử giữ chức Tuần phủ (Tỉnh trưởng) Hà Nội đầu tiên. Từ năm ất mùi (1835) đến năm Kỷ hợi (1839), Cư sĩ thăng hàm Thượng thư Bộ Binh sung chức Tổng đốc Hà Nội - Ninh Bình. Triều đình có chủ trương giảm dân số Hà Nội, bắt người ngụ cư (tạm trú) phải trở về nguyên quán. Nhận thấy dân tình xáo động, khổ sở, Cư sĩ dâng sớ về triều trình bày sự lợi hại và xin gia nguyên trạng giúp nhân dân ổn định làm ăn sinh sống, được vua Minh Mạng chấp thuận. Trong thành Hà Nội dân cư đông đúc, phố xá chật hẹp thường xảy ra hỏa hoạn thiệt hại người và của cải rất lớn Cư sĩ cho vẽ bản đồ, quy hoạch lại đường sá, nhà cửa; hướng dẫn dân chúng việc dự trữ nước và đồ cứu hỏa; lập miếu hỏa thần tại thôn Yên Nội (nay ở số 30 Hàng Điếu), hằng ngày đánh chuông nhắc nhỡ đề phòng.

Sau thời gian về kinh (Huế) làm Thượng thư các bộ Công và Lễ, năm Bính ngọ (1846) Cư sĩ được cử làm Tổng đốc Hà Nội - Ninh Bình lần thứ hai. Ông tổ chức việc tu sửa, bảo vệ đê điều và chủ trương giữ đê để đề phòng nạn lụt ở đồng bằng Bắc Bộ. Ngồi công việc hành chánh trị an mưu cầu lợi ích cho nhân dân, với tấm lòng của người Phật tử, Cư sĩ đặc biệt lưu tâm đến truyền thống đạo đức xã hội. Ông cương quyết bài trừ nạn mê tín dị

đoan, ra lệnh triệt bỏ am miếu thờ cúng nhảm nhí, phạt nặng bọn đồng cốt lừa bịp quần chúng. Đối với di tích lịch sử văn hóa ở cố đô Thăng Long, Cư sĩ hết sức bảo tồn để mong truyền lại cho đời sau, điển hình:

Năm Mậu tuất (1838), Cư sĩ đến vãng cảnh chùa Một Cột. (Diễn Hựu tự) : . . . “Thấy tự viện tiêu điều, lòng từ nổi dâïy, tự xuất của nhà, lại được thập phương giúp thêm, thuê thợ tu sửa, khiến tượng Phật huy hồng, điện thờ đồ sộ, tả hữu hành lang, tam quan gác chuông trong ngồi bốn phía đều trang nghiêm . .”[1]. Sau khi tôn tạo chùa, Cư sĩ đã trích 5 mẫu ruộng, ao (đất công) giao cho nhà sư Trụ trì (Thích Nguy Nguy) quản lý, lấy hoa lợi chi dụng thờ cúng, tu hành. Những ngày lễ Phật đản (8 tháng 4), Nguyên đán (tết), Đoan ngọ (5 tháng 5), Đ.V.H thân hành làm lễ cầu phước cho dân rất thành kính, làm sống lại những sinh hoạt tín ngưỡng dân tộc có từ đời Lý – Trần tại ngôi quốc tự Diên Hựu. Ông tiến cúng vào chùa các câu đối kỷ niệm đến nay vẫn còn:

1- Nhất trụ danh lam sáng kiến do lưu cựu tích

Thập phương thiện niệm trùng tu tăng xướng tân quy.

Nghĩa :

- ngôi chùa nổi tiếng “Một Cột” lặp ra để lưu lại tích xưa.

- Niệm lành mười phương Phật tử sửa chữa tăng thêm quy mô mới.

2 . Thạch trụ hồ trung tư pháp vũ

Kim liên tọa thượng thổ tử vân

Nghĩa :

———

[1] Bia dựng tại chùa Một Cột vào ngày rằm tháng 2 năm Đinh Mùi (1847) do Cư sĩ Trần Văn Nghĩa soạn.

Trụ đá trong hồ nhuần mưa pháp

Sen vàng trên bệ tỏa mây lành.

Nối tiếp truyền thống gia đình, Đặng Huy Tá (1817 - 1872 ); cháu gọi Cư sĩ bằng bác, lúc giữ chức Án sát Hà Nội cũng hết lòng giữ gìn di tích của tiền nhân. Ông hợp tác với danh sĩ Nguyễn Văn Siêu sửa chữa đền Ngọc Sơn giữa hồ Hồn Kiếm. Cùng với Tổng đốc Tôn Thất Hàn phát tâm trùng tu chùa "Một Cột" vào năm Giáp tý (1864), Đặng Huy Tá tiến cúng câu đối vào chùa kỷ niệm:

Tiếp thượng liên đài truyền cựu mộng

Kình lai thạch trụ ủng viên quang[1]

Nghĩa :

Dẫn lên đài sen, còn truyền giấc mộng xưa

Vươn cao trụ đá, mãi ủng hộ chánh pháp.

Cần lưu ý chính nhờ 2 lần trùng tu này mà ngôi chùa độc đáo xây dựng từ đời Lý không lâm vào tình trạng hoang phế, đổ nát. Có sư Tăng Trụ trì quản lý cho đến lúc giặc Pháp đánh chiếm Hà Nội, chùa "Một Cột" thốt khỏi số phận bi đát như chùa Báo Thiên bị chiếm để làm nhà thờ, chùa Báo Ân bị san bằng mất dấu. . .

Cư sĩ làm quan suốt 43 năm, dưới 4 triều vua Nguyễn (Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức). Ông 1 giữ những trọng trách khắp Nam, Bắc và tại triều đình trung ương, danh vọng tột đỉnh. Ngày 22 tháng 6 năm Bính thìn (1856) , Cư sĩ mệnh chung tại công đường Bộ Hộ. Vua Tự Đức ban tên thụy Văn Nghị, sau đó đặc ân cho đưa bài vị thờ tại đền Hiền Lương .

———

[1] Nhắc tích vua lý Thái Tông (1028 - 1054) nằm mơ thấy Bồ-tát Quán Thế Âm dẫn vua lên đài sen. Do đó, sư Thiền Tuệ đã khuyên vua dựng cột đá ở Giữa hồ, trên làm điện thờ như tòa sen gọt là "Liên hoa đài” tôn trí tượng Bồ-tát Quán Thế Âm, tụng kinh cầu cho vua được trường thọ.

Năm Ất dậu (1885) con trai Cư sĩ là phò mã Đặng Huy Cát[1], cháu nội là Đặng Hữu Phổ theo phe chủ chiến tấn công quân Pháp tại kinh đô Huế. Kết quả thất bại, Đặng Huy Cát bị tù đày, Đặng Hữu Phổ bị kết án tử hình, từ đường Cư sĩ ở làng Thanh Lương bị đốt phá. Nhưng "Quan nhất thời, dân vạn đại", công đức của Cư sĩ vẫn được bia miệng nhắc nhỡ đời này qua đời khác tại những nơi ông từng trấn nhậm, sách sử ghi chép để lại muôn đời. Tìm hiểu danh nhân họ Đặng : Đặng Quang Tuấn, Đặng Văn Hòa, Đặng Huy Cát, Đặng Huy Tá, Đặng Huy Trứ. . . ), chúng ta thấy một nhà nối nhau hiển đạt khoa danh, nổi tiếng “Thế gia Nho nghiệp”[2]. Nhưng cũng như Phần lớn danh nhân lịch sử Việt Nam, họ học Nho để ra gánh vác trách nhiệm với đời mà tâm linh lại quy ngưỡng về giáo lý đạo Phật. Họ được un đúc, nuôi dưỡng theo lý tưởng "Cư trần lạc đạo" xướng xuất từ thuở Lý Trần, hay gần hơn chủ trương "Cư Nho mộ Thích" thời các chúa Nguyễn. Đây chính là nét độc đáo nhất của giới cư sĩ Phật giáo Việt Nam.

(Trần Đình Sơn – Hồng Anh – Tản mạn Phú Xuân, Nxb Trẻ 2001)

———

[1] Đặng Huy Cát (1832 - 1899): tự Thiếu Văn, chồng của công chúa Tĩnh Hòa, con gái thứ 34 của vua Minh Mạng.

[2] Thế gia Nho nghiệp: 4 chữ đại tự của vua Tự Đức ban thưởng cho Đặng Huy Trứ, khen ngợi một nhà nối nhau thành đạt theo nghiệp Nho.

Cư Sĩ Đặng Huy Trứ (1825 – 1874) Pháp Danh : Hải Đức

Cư sĩ Đặng Huy Trứ (1825 – 1874) [1]

Pháp danh : Hải Đức

Cư sĩ Đặng Huy Trứ chào đời ngày 19 tháng 03 năm Ất Dậu (16.05.1825) quê ở làng Thanh Lương, huyện Hương Trà tỉnh Thừa Thiên Huế trong thời điểm thịnh đạt của đất nước và giòng họ.

Lớn lên, ông theo Nho học, nổi tiếng là thần đồng. Lúc 18 tuổi, đi thi lần đầu ông đỗ ngay cử nhân thứ 3 tại trường thi Thừa Thiên. Được vào học tập tại Quốc tử giám ba năm, 21 tuổi (1847) đỗ kỳ thi Hội, vào thi Đình vì sơ ý dùng chữ khiếm nhã đụng chạm đến quê hương của vua triều Nguyễn, ông bị phạt đánh 100 roi cách tuột tiến sĩ lẫn cử nhân. Cuối năm này triều đình mở ân khoa mừng vua Thiệu Trị 40 tuổi, ông thi Hương trở lại và đậu thủ khoa (tức Giải Nguyên).

Sau khi đỗ đạt vẻ vang, Đặng Huy Trứ đi dạy học 8 năm. Năm

———

[1] Bài và ảnh của Trần Đình Sơn, đăng trong Tản mạn Phú Xuân –NXB Trẻ 2001.

30 tuổi (1855) ông được bổ dụng vào quan trường. Éo le thay, bước ngoặt cuộc đời của Đặng Huy Trứ cũng là một khúc quanh đen tối của lịch sử dân tộc. Nước Đại Nam đối đầu với hiểm hoạ xâm lăng của thực dân Pháp !

Người thanh niên ưu tú Đặng Huy Trứ mang hết tâm tình, nhiệt huyết ra phụng sự nhân dân, nhưng đau đớn phải chứng kiến cảnh non sông dần dần rơi vào tay giặc:

Chiến thuyền Pháp tiến vào đánh phá, đổ bộ lên cửa biển Đà Nẵng (1856 – 1858). Quân Pháp tấn công thành Gia Định, Định Tường, Biên Hồ. Đại thần Phan Thanh Giản, Lâm Duy Hiệp ký hồ ước cắt ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ trao cho Pháp (1859-1861). Quân Pháp đánh chiếm 3 tỉnh Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên; Kinh lược Phan Thanh Giản uất hận uống thuốc độc tự tử (1868). * Nuốt trọn miền Nam, giặc Pháp dòm ngó chuẩn bị thôn tính đất Bắc. Năm 1873, thành Hà Nội thất thủ, danh tướng Nguyễn Tri Phương và con là Nguyễn Lâm chết theo thành. Đặng Huy Trứ theo phe kháng chiến rút về đồn Vàng (Phú Thọ).

Ngày 25.6 năm Giáp Tuất (07.8.1874) Đặng Huy Trứ nhắm mắt lìa đời đúng 49 tuổi.

Năm 1984, nhóm Trà Lĩnh thành lập, nỗ lực sưu tầm thơ văn, hành trạng của Đặng Huy Trứ để phiên dịch giới thiệu trước công luận. Năm 1993 Đại học Sư phạm Huế tổ chức Hội thảo khoa học về danh nhân Đặng Huy Trứ nhằm đánh giá những hoạt động của ông đối với giáo dục và phong trào canh tân khoảng hậu bán thế kỷ XIX.

Đặc biệt vào dịp kỷ niệm 175 năm sinh danh nhân ĐHT, Đại học Huế phối hợp với Trung tâm Khoa học Lịch sử Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học đánh giá tồn diện sâu sắc về tư tưởng thân dân, yêu nước, tinh thần sáng tạo khoa học và nhân cách

đạo đức cao đẹp của Đặng Huy Trứ. Lớp bụi thời gian hơn 100 năm bao phủ, che lấp dần được lau chùi sạch sẽ để lộ ra chân dung rạng rỡ của người xưa. Tuy nhiên cho đến nay, trong các công trình nghiên cứu, Đặng Huy Trứ được ca ngợi như là một kẻ sĩ chân chính, một bậc quân tử hấp thu được tinh hoa của Nho giáo. Người ta đã quên không chú ý đến ngọn đuốc tâm linh đã hướng dẫn cuộc đời của cư sĩ Đặng Huy Trứ, đó là giáo lý đạo Phật.

Tuy họ Đặng nhiều đời học Nho nhưng lại rất ngưỡng mộ Phật giáo. Ông nội của cư sĩ là danh sư Đặng Quang Tuấn, mở trường dạy học, đào tạo nhiều Nho sinh thành đạt, nhưng vẫn chọn nơi yên tĩnh để lập am thờ Phật. Bác ruột của cư sĩ là Lễ Trai Đặng Văn Hồ một bậc đại Nho, danh thần đầu triều Nguyễn, cũng là một Phật tử thuần thành hết lòng hộ trì Tam Bảo.

Thân phụ của Cư sĩ Đặng Huy Trứ là Dịch Trai Đặng Văn Trọng nối nghiệp nhà mở trường dạy học, thân mẫu là Trần Thị Minh xuất thân trong một vọng tộc ở làng Tân Sa (Phú Vang, Thừa Thiên). Cả Gia đình Cư sĩ đều xin Quy y với Hòa thượng Tánh Thiên – Nhất Định, Đặng Huy Trứ được ban Pháp danh là Hải Đức. Lúc mới học Nho, Đặng Huy Trứ đã thắc mắc hỏi cha: “Tiên Nho đều bài bác đạo Phật, sao nhà ta lại hâm mộ đến thế ?” Cha ông ôn tồn giải thích truyền thống tốt đẹp của tam giáo, rồi nghiêm khắc dạy bảo … “Nay đang lúc vãng chiều xế bóng, phong tục suy đồi phẩm chất biến đổi, quan tàn bạo, lại tham ô, con cháu ngỗ ngược, nhà giàu keo kiệt, nhà buôn gian giảo, côn đồ hung ác, kiện tụng điêu toa, bọn đầu sỏ trộm cướp giết chóc bừa bãi chất chứa bao tội ác, gây oan nghiệt đầy rẫy khắp nơi trong trời đất. Ai mà biết sợ nhân quả , hồi tâm theo Phật ra khỏi bến mê đến bờ giác ngộ, thế thì đạo Phật giúp cho đạo Nho ích lợi không phải nhỏ… ông cha ta kính cẩn phụng thờ là nghĩ đến tấm lòng Bồ Đề, chân thành ngay thẳng,

mến mộ lòng từ bi, tin theo lời khuyên làm điều thiện của Phật. Đâu phải xu nịnh Phật để cầu phước?... Bọn các con mới học được mấy trang sách, liếm nước dãi của Hàn Xương Lê([1]) đã vội cho những lời bàn luận dám bài bác Phật là hùng hồn là cao siêu. Những ý kiến đó ta không khi nào chấp thuận”. Nhờ được sự uốn nắn, hun đúc của cha mẹ trong niềm tín ngưỡng chân chính nên cư sĩ đã sớm tin Phật, lấy lời dạy của Phật ứng dụng trong suốt cuộc đời mình.

Lúc còn bạch diện thư sinh, nghe tiếng chuông mai của chùa làng Thanh Lương, cư sĩ cảm tác:

“Quạ kêu gà gáy năm canh,

Chợt nghe xa tiếng chuông ngân đổ hồi.

Thanh hư từ cửa Phật đài,

Mộng đời khua tỉnh mấy thôi chày kình.

Lọt song như gọi thư sinh,

Xuống thôn rộn rã lay mình nông phu.

Bác xưa công đức góp chùa,

Tiếng vàng vọng mãi ngân đưa muôn đời.”

Nguyễn Xuân Bách dịch

Bước đầu làm quan ở Quảng Nam (1857), một hôm đi ngang chùa Di Đà nhìn thấy cảnh chùa suy tàn đổ nát, cư sĩ ngậm ngùi xúc cảm:

“Chùa cổ tiêu điều giữa cỏ gai,

Tương truyền cung điện Phạn Vương đây.

Mình vàng tượng Phật như than cả,

Cột vẽ xà xoi đã mọt đầy.

———

[1] Hàn Xương Lê tức đại văn gia Hàn Dũ (768- 824). Ông dâng biểu lên Vua Đường Hiến tông bài xích đạo Phật , vì thế bị đày đi làm Thứ sử ở đất Triều châu ( Quảng Đông).

Cây cổ giữa trời sao đẩu chống,

Phướn màu tung ngọn gió đông bay.

Mõ chiều chuông sớm không người quản,

Nghiêng ngã tối ngày một lão say.”

Khương Hữu Dụng dịch

Năm Ất sửu (1865), cư sĩ phụng mệnh vua Tự Đức, phải cạo đầu tết đuôi sam giả dạng người Thanh đi qua Quảng Đông dò xét tình hình các nước phương Tây. Ông không chịu làm việc này một cách bình thường mà đến chùa Phước Lâm Hội An lạy Phật xin thế phát theo nghi thức Phật giáo. Cư sĩ đã làm thơ ghi lại tâm nguyện của mình:

“Gượng bỏ mũ trâm vào lễ Phật,

Vương thần tâm sự, lão Tăng hay.

Muốn nhờ pháp khí nơi Tam Bảo,

Chẳng để trần đao đụng mảy may.

Giúp chúa Đông, Đồi, Nam, Bắc đó,

Ơn cha thân, thể, tóc, da này.

Bồ-đề toả bóng che từng bước,

Rằng Hạ, rằng Di há quản vay”.

Ngô Linh Ngọc dịch

Ngồi nhiệm vụ giúp dân, giúp nước phải đương đầu với bao gian hiểm, khó khăn của thời cuộc, cư sĩ vẫn quan tâm đến sự hưng thịnh, suy vong của tôn giáo mà ông quy ngưỡng. Cư sĩ cực lực bài trừ thói mê tín dị đoan, thờ cúng tà ma nhảm nhí. Ông nghiêm khắc tố cáo, trừng trị nếp sống truỵ lạc, biếng nhác của bọn người trốn vào chùa chiền giả dạng tu hành. Nhân thấy việc lạc quyên xằng bậy, cư sĩ làm bài thơ 96 câu (Trường thiên ngũ ngôn) bày tỏ quan điểm và kêu gọi quần chúng phân biệt chánh tà.

Mở đầu ông viết:

“Người khôn nhất muôn lồi,

Sang hèn cùng đạo lý

Khác lồi thú, lồi muông,

Cơ bản vì liêm sĩ.

Chối, nhận hay lấy, cho

Sao yên nếu bỏ nghĩa.

Người theo Phật vì sao,

Lại đi khuyến giáo nhĩ ?

…..

Nam mô ngồi miệng họ,

Hoa nguyệt chứa đầy lòng.

Đại từ cúi khấn khứa,

Lừa người lấy cơm ăn,

Dối người lấy áo mặc.

Tam Bảo gửi mình vào,

Quy y chắc gì thật.

Không cách nào kiếm ăn

Phổ khuyến đành quay quắt.

Liêm sĩ chúng làm ngơ,

Làm suy đồi đạo Phật…

Cuối bài thơ cư sĩ kêu gọi:

Nghe tôi ngâm thơ này,

Lòng người ấy là Phật.

Chớ nên ngờ lời tôi,

Bồ-đề muốn chứng thực,

Làm thiện vì lòng nhân,

Đừng để chúng mê hoặc,

Thức giả khỏi chê cười.”

Trong tác phẩm “Từ Thụ Yếu Quy”, cư sĩ soạn tập để hướng dẫn cho người làm quan cái gì phải từ chối và cái gì được nhận lãnh. Ông đã dẫn chứng theo sách vở và kinh nghiệm bản thân để nêu ra thuyết nhân quả báo ứng nhằm khuyến khích người làm quan tu dưỡng đạo đức. Điều thứ 10, cư sĩ viết:

“Nhân ngôi chùa công nào đó thiếu người trông coi, các nhà sư mang các vật phẩm đến cầu xin ta cho họ được Trú trì ở đó. Như thế giới hạnh của họ đã phạm điều trong sạch. Ta nên quát vào mặt họ, khước từ, đánh trượng cho đau đuổi về hồn tục. Nếu coi đó là miếng ăn, miếng uống nhỏ nhặt, khinh suất mà nhận và cho họ toại nguyện thì đạo sẽ suy vi. Thứ hối lộ ấy không thể nhận”.

Những điều sơ lược dẫn trên cho thấy Cư sĩ Đặng Huy Trứ thực sự lĩnh hội truyền thống “cư Nho mộ Thích”([1]) của quê hương và gia tộc để phát huy nên phẩm cách đạo đức cao đẹp, xứng đáng được liệt vào hàng danh nhân Phật giáo Việt Nam.

———

[1] Cư Nho mộ Thích.

Chữ của Minh Vương Nguyễn Phúc Chu ( Hưng Long, thiên Túng Đạo Nhơn) viết trong bài bia ký trùng tu chùa Thiên Mụ năm 1714. Nghĩa: học theo cương thường, lễ nghĩa của đạo Nho để điều hành xã hội, cai trị nhân dân. Tin theo giáo lý đức Phật để tu tâm dưỡng tính cầu sự giải thoát.

Cư Sĩ Điềm Tịnh (1836 – 1899) Pháp Danh : Thanh Phước

Cư sĩ Điềm Tịnh (1836 – 1899)

Pháp danh : Thanh Phước

Cư sĩ tên thật là Trần Viết Thọ, quán xã Thâm Triều tổng Bích La huyện Thuận Xương phủ Triệu Phong - Quảng Trị. Sinh năm Minh Mạng thứ 17, Bính Thân (1836). Ông vốn là một nhà Nho khoa bảng, có tự là Sơn Phủ, hiệu là Điềm Tịnh Cư sĩ. Ông thi đậu Phó bảng vào năm Tự Đức thứ 24, Tân Mùi (1871), ông đã xuất chính, trải qua các chức Tri Huyện, Tri Phủ. Năm Tự Đức thứ 30 (1877), ông làm Chủ sự Bộ Lại, sung Cơ Mật Viện Hành tẩu. Tính tình cương trực, ít làm phiền nhiễu người xung quanh. Sau đó mắc bịnh xin nghỉ, rồi vì việc nước đa đoan, ông không ra nữa.

Năm Đồng Khánh nguyên niên (1885), ông được tái bổ Thị giảng học sĩ, lãnh Án Sát sứ tỉnh Quảng Nam, kiêm lãnh chức Đốc Học tỉnh ấy. Ông lấy hai chữ "tiết tháo" làm nghĩa thứ nhất để dạy người, học giả đều tôn làm thầy.

Năm Thành Thái thứ 5, Quý Tỵ (1893), ông được 59 tuổi, lấy cớ tuổi già xin về hưu trí. Tỉnh thần không cho, ông bèn treo ấn từ quan.

Năm Thành Thái thứ 7, Ất Mùi (1895), ông lên chùa Từ Hiếu xin quy y đầu Phật với Hòa thượng Cương Kỹ. Hòa thượng ban cho ông Pháp danh là Thanh Phước, tự là Chu Tồn, từ đó ông không nói đến việc thế gian nữa. Hằng ngày, ông về chùa Diệu Đế, cùng với Ngài Tăng Cang Tâm Truyền Đại sư đàm đạo Phật lý rất là tâm đắc. Lúc này Điềm Tịnh Cư sĩ đã cùng với Hòa thượng Tăng Cang chùa Diệu Đế soạn quyển Báo Quốc sự lục, cùng các trước tác khác và đặt tên sách là Hàm Long sơn chí ; lúc ấy làm được 2 cuốn.

Năm Thành Thái thứ 9, Đinh Dậu (1897), ông trở về Quảng Trị đổi chỗ ở làm am gọi là Am Cổ Tiên. Trong am thờ phụng cả Tam giáo, hai bên tả hữu thờ tiên tổ; hàng ngày ngồi tu luyện, chuyên trì chú Đại Bi và niệm chuỗi mỗi ngày hơn mấy chục chuỗi, ăn các thứ hoa quả để độ nhật, không ăn cơm gạo. Sau lại dựng thêm một cái lều nhỏ ở cạnh am. Một hôm, không bệnh tật gì, ông gọi người nhà lại bảo: "Xuất gia quy y Phật là để hiểu cuộc sinh tử, ta nay đã thuộc về đức Phật, đợi ngày tốt, ta tự thiêu hóa thân ta để cúng dường chư Phật, nhớ lấy lời ta". Mọi người khóc lóc, nhưng ông không động tâm. Đêm hôm sau, vào đúng nửa đêm, ông châm lửa đốt căn lều nhỏ ông đang ở phía đông am Cổ Tiên. Tay cầm hương, tay cầm cuốn kinh Phật, miệng luôn luôn tụng kinh, ông ngồi theo kiểu Liên hoa tọa ở giữa đống than hồng và lửa cháy. Lửa bén lên tay áo, lan lên tới mũ. Vẫn chấp tay tĩnh tọa trong lửa. Về sau, người ta xem cuốn Gia phả thấy ông đã ghi trong đó: "Thành Thái năm thứ 11, Kỷ Hợi (1899), tháng 2, ngày mồng 10, giờ Tý ta tự hóa thân tại phía Đông am này. Bật Hương và Lã Phẩm ... thu hài cốt ta đem táng ở sinh phần thật là tốt đẹp". Đến ngày 13, tin vào đến Kinh đô, Chư sơn tự Tăng cho là cư sĩ đã vãng sanh đến bậc Thượng phẩm thượng sanh. Đến ngày 22 đích thân ngài Tăng Cang Tâm Truyền, ngài Tôn chứng và đại sư Huệ Minh

cùng với Tăng Ni có vài chục vị đích thân ra đến Quảng Trị, mở đại trai đàn tụng Kinh sám nguyện chẩn tế, phóng sanh đăng đầy đủ nghi lễ một tuần.

Ngài Tăng Cang chùa Diệu Đế (Tâm Truyền) đã nói: “Theo tôi được thấy, đây là trường hợp khó có, là việc khó làm chuyển chuyện khóc thành chuyện cười, trừ tai ương thành an lành như tâm nguyện của ông trong bài kệ:

我 家 素 儒 業

半 世 始 入 禪

悟 道 尋 真 趣

忘 機 要 解 詮

心 香 千 里 遠

口 禍 一 身 纏

憂 患 如 常 日

清 虛 自 在 天

堂 中 師 十 聖

座 上 祖 三 賢

法 法 原 來 妙

本 菴 號 古 先

Phiên âm: “Ngã gia tố Nho nghiệp,

Bán thế dĩ nhập thiền.

Ngộ đạo tầm chơn thú,

Vong cơ yếu giải thuyên.

Tâm hương thiên lý viễn,

Khẩu hoạ nhất thân triền.

Ưu hoạn như thường nhật,

Thanh hư tự tại thiên.

Đường trung sư thập thánh;

Tồ thượng tổ tam hiền.t

Pháp pháp nguyên lai diệu,

Bổn am hiệu Cổ Tiên.

Tạm dịch:

Nhà tôi vốn Nho nghiệp,

Nửa đời nhập cửa thiền.

Ngộ đạo tìm chơn lý,

Mong được giải thốt riêng.

Hương tâm xa trăm dặm,

Thân khẩu buộc não phiền

Tai hoạ bao ngày tháng,

Trời Tự tại xuất triền.

Trong nhà thầy cùng thánh

Trên tồ toạ Thánh hiền.

Pháp pháp vốn vi diệu,

Am này gọi Cổ Tiên.

Các vị đại thần trong Đế kinh như Cúc Khê Trương Quang Đán, Hà Đình Nguyễn Thuật, Long Cương Cao Xuân Dục và Thai Xuyên Hồng Cao Khải... đều có đi điếu viếng và làm thơ văn - Thai Xuyên lấy chuyện của ông ra đề cho sĩ tử làm phú.

Ngoài các sách nói trên, Điềm Tịnh Cư sĩ còn soạn sách Thiền Môn Tùng Thuyết 2 tập, Cổ Tiên Am Nghĩa Chú 1 quyển.

Khi qua đời ông hưởng thọ 64 tuổi, mộ phần của ông được tán như một bửu châu của một vị cư sĩ ở gần am Cổ Tiên tỉnh Quảng Trị.

Nguyễn Phúc Ưng Bàng (1881 – 1951) Pháp Danh: Thanh Cát

Nguyễn Phúc Ưng Bàng (1881 – 1951)

Pháp danh: Thanh Cát

Cư sĩ Nguyễn Phước Ưng Bàng, Pháp danh Thanh Cát, tự Mông Phong. Hiệp Tá Đại học sĩ Tổng đốc tri sĩ, cựu tôn Nhơn lệnh; là cháu nuôi của Hoàng tử Hoằng Hóa quận vương Miên Triện. Nhưng là cháu ruột của hoàng tử Thọ Xuân Vương Miên Định. Con của cụ Hương Hậu con nuôi của Hoàng tử Hoằng Hóa quận Vương Miên Triện.

Cụ sinh năm 1881 tại Hoằng Hóa Quân Vương thuộc ấp Xuân Lộc nay là Phường Phú Cát thành phố Huế.

Năm 1902 làm thư ký tòa sứ, được phong tước Hoằng Hóa huyện hầu năm 1909 và giữ chức Chánh sứ ở Phụng Hổ năm 1911. Năm 1971 làm quan Tham Tá Lý bộ Lễ. Năm 1919 thăng giữ chức Thị Lang ở Bộ nầy. Đến năm 1922 giữ chức Tham Tri Bộ Binh kiêm nhiệm chức Binh Mã sứ ở Hộ Thành.

Năm 1926, đã từng kiêm nhiệm chức Tả Tôn chánh ở Tôn

Nhơn Phủ rồi được thăng chức Tuấn Vũ tỉnh Bình Thuận năm 1929. Năm 1930, giữ chức Tổng Đốc tỉnh Bình Định.

Năm 1932, cư sĩ đã tham gia hoạt động trong An Nam Phật học Hội, và đã cùng với các cư sĩ khác như cụ Ưng Dinh, Ưng Binh và Ni Trưởng Diệu Không lập một Ban vận động để mua lại sở đất của cụ Nguyễn Đình Hiến tọa lạc tại thôn Bình An, xã Dương Xuân Hạ, huyện Hương Thủy để lập ngôi Ni tự Diệu Đức và thỉnh Ni trưởng Thích Nữ Diệu Hương về làm tọa chủ khai sơn chùa này, rồi sau đó khi Hội lấy chùa Từ Đàm làm trụ sở thì Ni viện được chuyển vào đây và chùa này trở thành Ni viện để đào tạo Ni chúng.

Năm 1936 cụ về trí sĩ và từ đó đến năm 1940 làm Hội trưởng Hội đồng Tôn Tương tế.

Năm 1941, làm Trị sự trưởng Tổng Trị sư của Hội An Nam Phật học.

Về già, cụ an tường qua vãng ngày 09 tháng 11 năm Tân Mão ( 1951) thọ 71 tuổi. Mộ phần được thân quyến an táng tạo khuôn viên tổ đình Bá Quốc thuộc phường Phường Đúc thành phố Huế.

Cư Sĩ Võ Đình Thụy (1896 – 1952) Pháp Danh : Tâm Huệ

Cư sĩ Võ Đình Thụy (1896 – 1952)

Pháp danh : Tâm Huệ

Cư sĩ Võ Đình Thụy, Pháp danh Tâm Huệ, sinh năm 1896, quê ở Vạn An, Nghĩa Thương, Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi.

Cư sĩ là một Phật tử thuần thành, nhiệt tình trong công tác Phật sự. Năm 1941, Cư sĩ đã mua thêm đất để trùng tu lần thứ nhất chùa Long Sơn và sau đó gia đình và con cháu của Cư sĩ đã dâng cúng cho Hội An Nam Phật học.

Việc làm của gia đình Cư sĩ trong giai đoạn này đã giúp cho Phật giáo có thêm cơ sở để hoằng dương chánh pháp. Đó là Phật sự đáng quý.

Giáo hội Phật giáo Khánh Hòa đã tán thán công đức của gia đình Cư sĩ và bản thân Cư sĩ đã ủng hộ cơ sở vật chất cho Giáo hội Phật giáo tỉnh Khánh Hòa để làm trụ sở hoằng pháp cho Hội. Chúng tôi rất ít tư liệu về Cư sĩ nên chỉ ghi lại một ít công lao của Cư sĩ mà thôi. Hy vọng sau này có thêm tư liệu, chúng tôi sẽ cung cấp tư liệu về cuộc đời cống hiến của Cư sĩ nhiều hơn.

Cư Sĩ Đinh Văn Chấp (1882 – 1953) Pháp Danh : Trừng Tuệ

1. Cư sĩ Đinh Văn Chấp (1882 – 1953)

2. Pháp danh : Trừng Tuệ

3. Cư sĩ Đinh Văn Chấp sinh ngày 14 tháng 3 năm Nhâm ngọ (1882), người làng Kim Khê, huyện Chân Lộc, tỉnh Nghệ An, là con trai thứ 2 của Tiến sĩ Trực Hiên khoa Ất hợi Đinh Văn Chất. Cụ là đời khoa bảng thứ 7 liên tiếp trong dòng họ Đinh Văn ở Kim Khê.

4. Tháng 10 năm Đinh Hợi (1887), lúc cụ mới 6 tuổi, gia đình gặp đại nạn : Bố ông là nghệ sĩ Cần vương đang tổ chức lảnh đạo nghĩa quân chiến đấu với quân Pháp tại vùng rừng núi huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An thì bị Pháp bắt, giao cho triều đình Nam triều trị tội. Vua Đồng Khánh đã khép ông vào tội “khi quân” và hạ chiếu “tru di tam tộc” trong khi cả nội tộc cùng bà con làng xóm náo loạn do sự lục sốt thi hành án của triều đình, có một bà cụ trong làng quàng vào người cụ một tấm váy mang đi dấu. Cụ được đưa đến nhà bà ngoại Thuận Ký ở Vinh; rồi ngay đêm đó được bà ngoại đưa sang xã Khu Vị huyện Đồng

An, Phủ Toàn châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Ở đây, cụ được bà con bên ngoại nuôi ăn học. Mười một n8am sau (tức 1898), khi vụ án “tru di tam tộc” đã qua lâu, cụ được đưa về nước để tiếp tục đi học. Khi ấy cụ phải đổi tên, khia số tuổi để tránh không trùng với thời gian xảy ra vụ án của cha mới được đi thi. Cụ nổi tiếng thông minh, giỏi tiếng Trung quốc.

Khi học ở Nam Đàn, Ông được thầy Phan Hải Thụ (tức cụ Phan Bội Châu) khen:

“Cốt cách con lân cánh chim Uyên,

Ai dám xem thường gã thiếu niên!

Trọng Mão xưa quen nhà đạo học;

Trường Canh nay thấy vẽ thần tiên

Nhà dầy phước tổ sinh người quý

Tớ hổ vai anh xét phận hèn...”

Cụ Đinh Văn Chấp dịch

Bấy giờ, hồn cảnh gia đình cụ rấ khó khăn, bố và anh trai đã bị thụ án, bà con họ hàng tan tác mỗi người mỗi ngã, năm 1909 may có ông Lê Huy Thản là người bà con bốn đời bên ngoại làm quan trong triều, bảo lãnh đưa cụ vào Huế học trường Quốc Tử Giám. Cụ vừa học vừa dạy ở làng Phong Lai để kiếm thêm tiền nuôi gia đình và bản thân.

Năm Nhâm tý (1912), cụ đạu Cử nhân. Năm sau, đậu đệ nhị giáp tiếm sĩ xuất thân (hồng giáp). Khoa thi này không có đệ nhất giáp tiến sĩ, chỉ “Ban đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân một người : Đinh Văn Chấp” cụ được tổ chức Đốc học ở Quảng Nam. Trong công việc, cụ là người mẫn cán rất được nễ vì, nhưng trên bước đường làm quan cụ chịu nhiều gian nan, cay đắng. Là một vị khoa bản vẻ, có nhân cách, không chịu được thói xu nịnh lăng

loàn của số kẻ vô liêm sỉ có chức trọng quyền cao, đã nhiều lần ông tỏ thái độ bất hợp tác và bị dèm pha, kèn cựa.

Năm 1919, nhà nước bỏ chế độ thi cử, chức đốc học coi như không còn, nên năm 1920, Đinh Văn Chấp được bổ làm Tri phủ Vĩnh Linh (Quảng Trị). Sau đó được chuyển vào làm Tri phủ Hòa Đa (Bình Thuận).

Năm 1922 nhậm chức Tri phủ Bồng Sơn (Hồi Nhơn) rồi Tri phủ Tư Nghĩa (Quảng Ngãi) sau thay chức Án sát Khanh Hòa.

Năm 1934 cụ giữ chức Án sát Hà Tĩnh, Thăng Bố Chánh Hà Tĩnh, rồi Tuần Vũ Quảng Ngãi. Hai năm sau, ông được bổ về giữ chức Tham Tri Bộ kinh tế (xã dân kinh tế : trông coi về kinh tế nông thôn). Thời gian này, có quan đồng liêu là Nguyễn Khoa Kỳ luôn kèn cựa với cụ, nhiều lần ton hót với cấp trên và người Pháp tìm mọi cách giáng cấp của cụ.

Nguyễn Khoa Kỳ sau đó báo cáo với triều đình và tồn quyền Đông Dương về thân thế của Nguyễn Văn Chấp. Nhưng do tình thế xã hội lúc bấy giờ, chính quyền Nam triều không muốn gây to chuyện nên đã bỏ qua và cho Đinh Văn Chấp về giữ chức Toản tu Quốc sử giám.

Một thời gian sau, Thượng thư Bộ lại và Thái Văn Tồn gởi công văn đề nghị Đinh Văn Chấp khai thêm mười tuổi vào hồ sơ. Cuối năm ấy, cụ nhận quyết định nghỉ hưu nhưng thật chất là bị đuổi quan.

Về sự đóng góp của cụ cho Phật giáo. Khi còn làm việc ở Huế, cụ là người tham gia dạy học (chữ hán) cho quý Ôn, quý Thầy ở Huế, khi rảnh tìm đến các chùa đàm đạo cùng các vị cao tăng và Cư sĩ uyên thâm Phật pháp. Chính nơi đây cụ đã có dịp đọc tam tạng kinh và kiến thức Phật học càng được nâng cao và uyên thâm.

Cư sĩ Đinh Văn Chấp xuất thân là một nhà nho với tri thức uyên thâm, nhưng tầm hồn lại hướng về thiền học, thơ văn của cụ luôn chứa đựng tinh thần Phật học đặc sắc. Sau này khi nghỉ quan cụ lại càng để tâm nghiên cứu thiền học và dịch thơ thiền và viết văn một cách xuất sắc.

Về khuynh hướng thiền học, suốt một đời, ngồi một số thơ văn để làm bài đi thi Cử nhân, Tiến sĩ, cụ đặc biệt chú ý thơ văn của thời kỳ Lý – Trần. Có lẽ thơ văn của hai triều đại này mang nặng tư tưởng thiền học hợp với sự hiểu mộ bẩm sinh của cụ. Khoảng năm 1927, trong thời gian đang làm quan, cụ đảm trách phần văn học, mục Dịch thơ đời Lý – Trần nên tạp chí Nam Phong và lần lượt cho đăng 123 bào thơ gồm đủ các thể loại cổ và cận thể.

Năm 1945, nạn đói hồnh hành, cụ mở kho thóc nhà mình cứu giúp dân làng. Sau nạn đói, người đi ăn xin vẫn còn nhiều, trước cổng nhà cụ lúc nào cũng có người chầu chực xin ăn; cả nhà vẫn lặng lẽ cưu mang, giúp đỡ.

Cư sĩ đã lập gia đình với Nữ Cư sĩ Lê Thị Đạt và đã sinh 11 người con 7 trai 4 gái. Tất cả những con cái của Cư sĩ là những người thành đạt và có địa vị trong xã hội. Đặc biệt, nối tiếp dòng dõi Tiến sĩ của dòng họ Đinh nên có Cư sĩ Đinh Văn Nam ( tức Hòa thượng Thích Minh Châu, hiện trú tại Tp. Hồ Chí Minh) và người em kế là Giáo sư Minh Chi, hiện là Huyền Chân (đã mất).

Cách mạng tháng 8 thành công, cụ có 7 người con đi bộ đội, bản thân cụ hoạt động trong mặt trận Liên Việt huyện Nghi Lộc từ ngày đầu khởi nghĩa.

Hồng Giáp Đinh Văn Chấp mất ngày 17 tháng 10 năm 1953, hưởng thọ 71 tuổi. Phần mộ của cụ được con cháu nội tộc chăm sóc, thờ phụng tại nghĩa trang gia tộc quê nhà.