Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Tổ Sư Thiệt Diệu Liễu Quán (1667 – 1742) Chùa Thuyền Tôn - Huế

Tổ sư Thiệt Diệu Liễu Quán (1667 – 1742)

Chùa Thuyền Tôn - Huế

Theo bia tiểu sử Tổ sư còn ghi lại, chúng tôi xin trích nguyên văn như sau:

敕賜臨濟正宗三拾五世了觀和尚

諱覺圓悟和尚碑銘

夫吾教中為一大事何也生不出死關來死不入死關去是以古人巖居巢處廢寢忘

餐不惜天命皆為生死事大耳.當今之世教衰法末能為大事者故有如了觀和尚者實希矣.師原寂在富安府同春縣泊馬社黎氏子法名實耀字了觀童真入道天資高邁氣宇超群.六歲母喪即欲出塵.父即送詣會宗寺禮際圓和尚為師.經七載和尚西歸特趨順都禮覺峰老祖.至辛未年薙染甫歲歸鄉鬻薪供父荏苒四載父即謝世.乙亥再詣順都禮長壽石老和尚授沙彌戒.丁丑年禮慈林老和尚圓具足戒.己卯遍參叢社甘受淡泊心常思惟何法最為第一我決捨身命依法修行.聞諸方禪和云子融和尚善教人念佛參禪第一.任午往龍山參子融和尚向求參禪.和尚令參萬法歸一一

和尚令參萬法歸一一歸何處.日夜參究至八九年一無所得心甚慚惶.一日因看傳燈至指物傳心人不會處.忽然會入因海隔山遙呈悟弗能.至戊子春方往龍山求和尚證明將所做功夫遂一呈證.至指物傳心人不會處.和尚云,懸崖撒手自肯承當絕後再甦欺君不得作麼生道看? 師撫掌呵呵大笑.尚云,未在.師云,秤錘原是鐵.尚云,未在.次日尚云,昨者公案未完.再道看.師云,早知燈是火飯熟已多時.尚大稱讚.壬辰夏.和尚來廣進全院.師呈浴佛偈,舉云.祖祖相傳佛佛授受,未審傳受個甚麼.師云,石筍抽倏長一丈,龜毛拂子重三斤.尚復舉云,高高山上行船,深深海底走馬.又作麼.師云,折角泥牛徹夜吼,沒弦琴子盡日彈.一一拈出入室求證.和尚看完大悅,深許印可.師臨機智辨函蓋相合水乳相投,機緣甚多不錄.壬寅年,師來順都住祖庭.癸丑甲申乙卯應諸護法宰官居士及緇素等請歷開四大戒壇.庚申進龍華放戒.復回祖庭.當今聖君重德為法心殷.嚮師道味詔敕入宮緣師高尚志在林泉,謝詔不赴.壬戌春重開戒壇於圓通寺.秋來示染微疾狀似無病.至拾月間謂門人曰.吾將歸矣.世緣已盡侍徒諸人悉皆涕泣.師曰.汝等悲泣阿誰.諸佛出世猶示涅盤.吾今來去分明.歸必有所汝等不合悲泣.至十一月.於示寂數日之前.端坐索筆書偈辭世.偈云:

七十餘年世界中 空空色色亦融通

今朝願滿還家裏 何必奔忙問祖宗

雖然如是.老僧最後句作麼生道.巍巍堂堂煒煒煌煌,昔日這個來今朝這個去要問來去事若何.湛湛碧天秋月皓.大千沙界露全身,吾去後.汝等當思無常迅速,勤學般若毌忽吾言各宜勉之。及二十二日黎明茶話行禮畢問曰.今何時乎? 門人對曰,未時也.宴然而逝.奏聞.敕賜碑記獎大師道行謚正覺圓悟和尚.

師生丁未年十一月十八日辰時.春秋七十有六.四十三傳衣說法利生.三十四載嗣法四十九人緇素得道利者不計千萬.癸亥年二月十九日入塔.塔建在香茶縣安舊山天台之南也.繼值南詢聞師道風高峻.行化是邦度人無數契佛祖心斷衲子命行解真實.遐邇共欽惜乎不及見耳。玆諸門人及薙徒等念塔既造記應隨立.知繼是個中人必諳個中事，所以特來徵銘立石。繼愧筆墨荒蔬安敢承任.但添在法門中.誼固難辭.兼欽風有素若不為其闡揚法化。則後世無述焉。

噫！以世諦目之，則有生滅去來之相若以道眼視之.則不然。師雖寂滅已證於涅盤之城。處不生不滅之所焉。用讚為因。師生前有許多鴻功偉績.自不可埋沒其世間將入道因緣恐未得其詳.即以撰次.譬如肓人摸象.只知一端而已.銘曰﹕

潺沱衍派 源遠流長

慧燈續焰 祖道重光

兒孫無數 如象如龍

寶山突出 異目超宗

無礙智辯 痛快機鋒

化權既斂 孰紹高風

天台之麓 翠堵無縫

法身獨露 萬象之中

景興九年四月日

中華福建省溫陵桑蓮寺法姪善繼和南撰

VĂN BIA THÁP MỘ TỔ LIỄU QUÁN

Dịch nghĩa :

Bia Minh Tháp của Hòa thượng Liễu Quán thuộc dòng Lâm Tế Chánh Tôn đời thứ 35 được sắc phong là Chánh Giác Viên Ngộ

Ôi, trong giáo pháp Phật đà của ta, việc trọng đại nhất là gì ? Con người sinh ra không từ cửa tử mà đến, chết không vào cửa tử mà đi. Thế nên người nằm non ở tổ, bỏ ngủ quên ăn, chẳng tiếc thân mạng, đều vì việc lớn sinh tử.

Ở thời giáo suy pháp mạt này mà có người vì việc lớn sinh tử như Hòa thượng Liễu Quán, thật là hy hữu.

Sư sinh giờ Thìn, ngày 18 tháng 11, năm Đinh Mùi (1667) tại làng Bạc Mã, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên (nay là làng An Thạch, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên). Sư họ Lê, húy Thật Diệu, hiệu Liễu Quán; đi tu từ nhỏ. Sư có thiên tư cao lớn, khí vũ siêu quần. Sáu tuổi mồ côi mẹ, chí muốn xuất trần, được thân sinh đưa đến chùa Hội Tôn xin tu học với Hòa thượng Tế Viên; được 7 năm thì Hòa thượng viên tịch. Sư tìm ra Huế đô lễ Giác Phong Lão tổ ở chùa Hàm Long - Báo Quốc. Năm Tân Mùi (1691) vừa xuống tóc xuất gia tròn một năm sư lại trở về quê Phú Yên hằng ngày bán củi nuôi cha. Thắm thoắt bốn năm thì cha qua đời. Năm Aát Hợi (1695), Sư trở lại Thuận đô thọ giới Sa-di với Hòa thượng Thạch Liêm. Hai năm sau, nhằm năm Đinh Sửu (1697), thọ giới Cụ túc với Từ Lâm Lão Hòa thượng. Năm Kỷ Mão (1699), Sư tham lễ khắp chốn tòng lâm, cam sống đời đạm bạc, tâm thường suy nghĩ: "Có pháp gì cao siêu nhất ta quyết bỏ thân mạng để theo pháp đó tu hành". Nghe nhiều bậc thiền hòa các nơi nói: "Hòa thượng Tử Dung là vị khéo dạy người niệm Phật, tham thiền nhất".

Năm Nhâm Ngọ (1701), Sư tìm đến Long Sơn, tham yết Hòa thượng Tử Dung, cầu pháp tham thiền. Hòa thượng dạy tham cứu câu "Vạn pháp quy nhất, nhất quy hà xứ" - "Muôn pháp về một, một về chỗ nào". Ngày đêm tham cứu, trải qua tám chín năm mà không ngộ được gì, tâm rất hỗ thẹn. Ngày nọ nhân đọc Truyền Đăng Lục đến câu "Chỉ vật truyền tâm, nhân bất hội xứ" - "Chỉ

vật truyền tâm, chỗ người không hiểu" bỗng nhiên ngộ nhập. Song vì biển núi xa cách, không thể trình bày chỗ ngộ với Thầy. Mãi đến xuân Mậu Tý (1708) mới trở lại Long Sơn cầu Hòa thượng Tử Dung chứng minh, đem công phu tham cứu trình xin ấn chứng, đến câu "Chỉ vật truyền tâm, nhân bất hội xứ", Hòa thượng dạy: "Huyền nhai tán thủ, tự khẳn thừa đương; tuyệt hậu tái tô, khi quân bất đắc" "Vực thẳm buông tay, tự mình đương lấy; chết đi sống lại, dối ông sao được". Thế nào, thế nào, nói xem. Sư vỗ tay cười lớn: Ha ha ! Hòa thượng dạy: "Chưa nhằm". Sư thưa: "Bình chùy nguyên thị thiết" - "Cái cân nguyên là sắt". Hòa thượng dạy: "Chưa nhằm".

Hôm sau, Hòa thượng dạy: "Công án ngày qua chưa rồi, nói lại xem". Sư thưa: "Tảo tri đăng thị hỏa, phạn thục dĩ đa thời - Sớm biết đèn là lửa, cơm chín đã lâu rồi". Hòa thượng rất khen.

Mùa hạ năm Nhâm Thìn (1712), Hòa thượng đến sách tấn rộng rãi toàn viện, Sư trình bài kệ "Dục Phật" (Tắm Phật), Hòa thượng hỏi: "Tổ Tổ tương truyền, Phật Phật thọ thọ, vị thẩm truyền thọ cá thậm ma? - Tổ Tổ truyền cho nhau, Phật Phật trao nhận với nhau, chưa rõ trao nhận cái gì?". Sư đáp: "Thạch duẩn trừu điều trường nhất trượng; quy mao phất tử trọng tam cân - Măng đá nảy cành dài một trượng; phủ phất lông rùa nặng ba cân". Hòa thượng lại dạy: "Cao cao sơn thượng hành thuyền, thâm thâm hải để tẩu mã - thuyền đi trên đỉnh núi cao; ngựa chạy dưới đáy biển sâu là thế nào?” Sư thưa: "Chiết giác nê ngưu triệt dạ hống, một huyền cầm tử tận nhật đàn - Đàn cầm đứt dây rung suốt buổi; trâu đất gãy sừng rống thâu đêm". Mỗi mỗi nêu ra và vào thất cầu chứng, Hòa thượng xem xong, rất vui, rất bằng lòng ấn khả. Sư gặp cơ hội, lấy trí biện đáp rất thích hợp, như nắp đậy hộp, sữa hòa nước. Cơ duyên rất nhiều, không thể chép hết.

Năm Nhâm Dần (1722), Sư trở lại Huế đô, trú ở Tổ đình luôn trong ba năm Quý Sửu, Giáp Dần và Aát Mão thể theo lời thỉnh cầu của Cư sĩ Tể Quan hộ pháp và các hàng xuất gia tại gia, mở bốn giới đàn lớn. Năm Canh Thân (1740) lại tấn đàn Long Hoa truyền giới rồi trở về Tổ đình.

Bấy giờ chúa Nguyễn quý trọng đạo đức Sư, có tâm ân cần vì pháp đối với đạo vị của Sư nên xuống chiếu sắc mời Sư vào cung, nhưng Sư vốn cao thượng, chí nguyện ở suối rừng mà tạ từ chiếu chỉ, không đến.

Mùa xuân năm Nhâm Tuất (1742) lại mở giới đàn ở chùa Viên Thông; đến mùa thu năm ấy nhuốm bệnh nhẹ, giống như không bệnh; đến giữa tháng 10, Sư gọi môn đồ đến dạy rằng: "Duyên ở đời đã hết, ta sắp đi đây". Môn đồ khóc lóc, Sư bảo: "Các ngươi khóc cái gì? Chư Phật ra đời còn nhập Niết-bàn, ta nay đến đi rõ ràng, về tất có chỗ, các ông không nên buồn khóc".

Đến tháng 11 năm ấy, trước khi thị tịch mấy ngày, Sư ngồi ngay thẳng, lấy viết chép kệ từ biệt đời. Kệ rằng:

"Hơn bảy mươi năm trong thế giới,

Không không sắc sắc thảy dung thông,

Ngày nay nguyện mãn về nhà cũ,

Nào phải bôn ba hỏi Tổ tông".

Tuy nhiên như vậy, câu cuối cùng của Lão tăng hiểu thế nào, hãy nói: "Nguy nguy đường đường, vĩ vĩ hoàng hoàng. Tích nhật giá cá lai, kim triêu giá cá khứ, yếu vấn lai khứ sự nhược hà. Trạm trạm bích thiên thu nguyệt hạo, đại thiên sa giới lộ toàn thân - Nguy nguy đường đường, sáng láng rực rỡ. Ngày xưa cái ấy đến, ngày nay cái ấy đi, cần hỏi việc đến đi thế nào. Trời xanh lặng lặng trăng thu sáng, thế giới đại thiên lộ toàn thân". Sau khi ta đi, các ông hãy

nên nghĩ đến vô thường mau chóng, siêng học Bát-nhã, chớ bỏ qua lời ta. Mỗi người hãy nên cố gắng. Vào ngày 22, sáng sớm uống trà, nói chuyện và hành lễ xong, Sư hỏi: "Bây giờ là giờ gì?" Môn đồ đáp: "Giờ Mùi". Sư an nhiên thị tịch.

Chúa sắc làm bia ký ca ngợi đạo hạnh của Sư, ban thụy hiệu là: Chánh Giác Viên Ngộ Hòa Thượng.

Sư sinh giờ Thìn ngày mười tám tháng 11 năm Đinh Mùi, thọ 72 tuổi; 43 năm được truyền y, 34 năm thuyết pháp lợi sinh. Đệ tử nối pháp có 49 người. Hàng tại gia, xuất gia được lợi ích nhờ sự hóa đạo của sư có cả ngàn vạn.

Ngày 19 tháng 2 năm Quý Hợi (1743), nhập tháp tại phía nam núi Thiên Thai thuộc xã An Cựu, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên.

Kế tôi gặp lúc đi đến phương nam hỏi han, nghe nói Sư đạo phong cao lớn, hành hóa ở xứ này, độ người vô số, khế hợp tâm Phật tổ, nối đời xuất gia, công hạnh và kiến giả chơn thật, xa gần đều khâm phục. Rất tiếc tôi không kịp được gặp. Nay các môn nhân và đồ chúng nghĩ rằng: Tháp đã làm xong, cần phải dựng bia ký, biết Kế tôi là người trong cuộc, chắc biết việc trong cuộc nên đặc biệt yêu cầu tôi viết bài minh để dựng bia. Kế tôi thẹn mình bút mực sơ sài, đâu dám nhận lãnh. Song kẻ hèn này đã ở trong cửa pháp, tình pháp hữu hẳn khó chối từ; vả lại, khâm phục đạo phong cao khiết, nếu không nêu cao sự nghiệp hoằng pháp độ sinh của Sư thời đời sau không có ai chép lại.

Ôi, nếu lấy mắt thường xem thời thấy có tướng sinh diệt đi lại; nếu lấy mắt đạo xem thời không phải vậy. Sư tuy tịch diệt mà thật đã chứng cảnh Niết-bàn không sinh không diệt, đâu cần tán dương. Nhưng vì Sư trong lúc ở đời có nhiều công đức, sự nghiệp lớn lao, không thể để cho mai một. Song sự tướng ở đời và nhân duyên vào

đạo của Sư sợ chưa được rõ hết, nên tôi soạn lời bia ký này; thí như người mù sờ voi, chỉ ghi lại được đôi phần mà thôi.

Bài minh ghi rằng:

Lờ đờ nước chảy, Nguồn xa dòng dài

Đèn tuệ nối lửa Đạo tổ sáng hoài

Cháu con vô số Như voi như rồng

Núi báu bỗng hiện Tôn phong siêu lạ

Trí biện dung thông Cơ thiền nhạy bén

Hóa duyên đã mãn Ai nấy tôn phong

Bên núi Thiên Thai Dựng tháp Vô Phùng

Pháp thân hiển lộ Ở giữa muôn trùng.

Năm Cảnh Hưng thứ 9 (1748), tháng Tư, ngày Tốt, Trung Hoa, Phúc Kiến, Huyện Ôn Lăng, chùa Tang Liên, cháu trong đạo là Hòa thượng Thiện Kế soạn.

(HT.Thích Thiện Siêu dịch)

Căn cứ vào bia khắc ở trên, hiện chúng ta biết về tiểu sử của Ngài như sau:

Tổ Liễu Quán theo tấm bia đá gắn vào bên trong thành phía đông của tháp Ngài ở núi Thiên Thai do một nhà sư xưng là cháu trong đạo (Pháp điệt) tên là Thiện Kế ở chùa Tang Liên Ôn Lăng, tỉnh Phúc Kiến soạn và khắc vào tháng 8 năm Cảnh Hưng thứ 9 (1748) đôi nét về Ngài.

Ngài là họ Lê, ở làng Bạc Mã, huyện Đồng Xuân, phủ Phú Yên. Ngài sinh vào giờ Thìn ngày 18 tháng 11 năm Đinh mùi, Tây lịch là năm 1667, nhằm niên hiệu Cảnh Trị thứ 5 đời vua Lê Huyền Tôn. Ở Thuận Hóa lúc này là vào đời chúa Nguyễn Phúc Tần (1648-1687).

Năm Ngài lên sáu tuổi (1672) thì mẹ mất, năm 1673, thân phụ Ngài chấp nhận lời xin của Ngài và đã đưa Ngài đến chùa Hội Tôn xin học với Thiền sư Tế Viên, đang hoằng hóa tại chùa này[1](*). Với tư chất thông minh, tâm đạo vững, Ngài thờ Thiền sư Tế Viên làm thầy, và như thế Ngài đã ở hàng "đồng chơn xuất gia".

Trải qua 7 năm thì Bổn sư Ngài viên tịch (1680). Lúc này Ngài được 14 tuổi và Ngài đã xin phép phụ thân ra Thuận đô “tìm thầy học đạo”.

Nên biết rằng Tổ Liễu Quán, tuy lúc đó chỉ mới là chú điệu 14 tuổi, chưa thọ Sa di; nhưng đã quyết tâm cầu đạo; vượt dặm ngàn để ra Xuân Kinh, một mình theo thuyền buôn đổ bộ vào Tư Dung, rồi lại đi mãi về tận Hàm Long, vào lễ Tổ Giác Phong ở thảo am Hàm Long Thiên Thọ, cầu Tổ nhận cho tu học; không hề chấp trước việc ăn ở kham khổ, đạm bạc, chỉ một niềm xả thân cầu đạo.

Ngài được Tổ Giác Phong nhận vào tu học trong một thời gian trên dưới mười năm(2).

Năm Tân Mùi (1691), đã xuống tóc mới được hai năm, Ngài phải trở lại quê hương để nuôi dưỡng cha già bị bệnh.

———

[1](*) Theo khảo sát thực địa, chùa này hiện nay là nhà thờ Mằng Lăng ở Sông Cầu, Phú Yên, dấu tích chùa chỉ còn lại một ngôi tháp của một vị Sư.

(2) Pháp sư Mật Thể ở sách VNPGSL, tính chỉ có "một" năm. Chúng tôi nghĩ rằng như thế e không đúng lắm. Vì 6 tuổi thì Ngài xuất gia ở chùa Hội Tôn, sau 7 năm bổn sư Ngài viên tịch, Ngài ra Thuận Hóa xin học với Giác Phong Lão Tổ. Năm Tân Mùi (1691) ngàì về phụng dưỡng cha già. Nếu lấy 6+7= 13 tuổi thì Ngài đã không có bổn sư rồi. Nếu đến 1690 mới ra Thuận Hóa lễ Tổ Giác Phong để cầu học; thì gần mười năm không có bổn sư ấy, Ngài làm gì? Trở lại hoàn tục sao? Nếu trở về sống với thân phụ thì lúc này Ngài đã 23 tuổi, một thanh niên có cha già bệnh, liệu Ngài có cơ duyên ra đi lúc này chăng? Chúng tôi e không thể như thế được.

Gần bốn năm sau, có lẽ vào đầu năm Ất Hợi (1695) phụ thân Ngài tạ thế.

Sau khi lo ma chay cho thân phụ xong thì Ngài trở lại Phú Xuân, để tu học tiếp. Ngài đi trong khoảng tháng 3 năm Ất Hợi này. Vì ngày mồng một tháng tư năm đó, chúa Nguyễn Phúc Chu thỉnh Thiền sư Thạch Liêm làm Đường đầu Hòa thượng tại giới đàn Thiền Lâm, thì lúc đó Tổ Liễu Quán đã có mặt để thọ Sa-di giới.

Tính theo năm sinh ghi ở văn bia, lúc thọ Sa di này Ngài đã được 28 tuổi. Sau khi giới đàn viên mãn, Ngài đi tìm một nơi gần các thảo am của chư Tổ thời đó, để ở và tự tu học. Có thể lúc này, Ngài đã vào chân núi Hòn Mô - tức núi Ngự Bình hiện nay, và gặp cái am tranh tại đó. Không phải Ngài dựng am tranh, mà cái am này vốn đã có từ xưa ở chân núi Ngự Bình. Dấu tích am tranh ấy hiện nay là “Linh Tiêu Điện” ở cạnh chùa Viên Thông nguyên. Theo truyền thuyết dân gian vùng Ngự Bình thì am ấy thờ thần núi. Ngài đến và bảo: “Am thờ ai không biết, cho bần đạo mượn để ở tu hành đã”, nói xong, Ngài để bát nhang qua một bên và tôn trí tượng Phật để biến thành "thảo am" của một nhà tu. Đêm đó, toàn dân vùng chân núi Hòn Mô được thần báo mộng là thần phải đi nơi khác, vì có vị Bồ-tát nhục thân quá lớn đã đến mượn nơi thần ở để tu Thiền.

Hai năm sau, tức là năm Đinh Sửu (1697) Ngài trở ra Từ Lâm an trú thiền thất của Tổ Từ Lâm, cầu thọ Cụ túc giới với Tổ.

Năm Kỷ Mão (1699), Tổ Liễu Quán đã rời thảo am Từ Lâm để đi cầu tìm thầy học đạo.

Vẫn theo văn bia này thì Ngài đã đi khắp đó đây trong vùng Ngũ Bình sơn, Lâm Lộc, quyết xả thân cầu Pháp.

Năm Nhâm Ngọ (1702) Ngài "gặp" được Tổ Tử Dung trao công án. Tổ Liễu Quán phải mất đến 5 năm đi tìm tòi, nghe ngóng

khắp rừng Thiền Thuận Hóa để "gặp" được vị Thiền Tổ truyền dạy "Pháp tối vi đệ nhất" mới khó khăn đến thế !

Sau khi nhận công án, có lẽ Ngài lập ra một thảo am khác gần chùa Ấn Tôn (Từ Đàm) để về sau trở thành chùa Cát Tường hoặc còn gọi là chùa Viên Giác phía sau Báo Quốc ở vùng Lịch Đợi hiện nay. Nhưng sau đó, tham công án chưa được, Ngài lại trở về Phú Yên.

Nếu Ngài không trở về Phú Yên, thì sao có cảnh “hải cách sơn diêu” tức là “bị biển cách núi ngăn” được? Cho nên, mãi đến mùa xuân năm Mậu Tý (1708), Ngài mới trở ra lại Long Sơn để cầu Hòa thượng ấn chứng. Nhưng lần này, Ngài chưa được ấn khả; nên Ngài lại đi vào một dãy núi xa hơn và cao hơn để lập một thảo am mới; đó là thảo am ở núi Thiên Thai, một hòn núi nổi tiếng nhiều cọp vào các thế kỷ thứ XVII, XVIII tl. ở Thuận Hóa, để tham thiền nhập định. Thảo am đó về sau trở thành chùa Thiên Thai Thuyền Tôn Tự.

Ở thảo am này, Ngài đã xuống vớt rong dưới con suối gần đó để ăn hàng ngày. Cho đến mùa hạ năm Nhâm Thìn (1712), trong kỳ an cư kiết hạ của chư Tăng hai xứ Thuận Quảng tại Thiền Lâm Viện do Tổ Minh Hoằng Tử Dung làm Thiền chủ, thì Ngài mới được ấn khả mà theo thuyết truyền là khi trình Kệ "Dục Phật" lên Tổ sư. Tổ sư hỏi :

- Tổ tổ tương truyền, Phật Phật thọ thọ, vị thẩm truyền thọ cá thậm ma? (祖祖將傳佛佛授受未審傳受個甚魔). (Chư tổ truyền cho nhau, chư Phật trao và nhận, chẳng biết truyền, nhận cái gì?)

Sư đáp:

- Thạch duẩn trừu điều trường nhất trượng, quy mao phất tử trọng tam cân (石筍抽倏長一丈，龜毛拂子重三斤)。(Cành chồi măng đá dài một trượng, Cây chổi lông rùa nặng ba cân).

Thiền Tổ đọc: - Cao cao sơn thượng hành thuyền, thâm thâm hải để tẩu mã, hựu tác ma sinh? (高高山上行船深深海底走馬，又作魔生？)(Đi thuyền trên núi cao, cưỡi ngựa đáy biển sâu, thì thế nào?)

Sư đáp : - Chiếc giác nê ngưu triệt dạ hống, một huyền cầm tử tận nhật đàn (折角泥牛撤夜吼沒絃琴子盡日彈). (Trâu bùn sừng gãy thâu đêm rống, Đàn cầm không dây suốt ngày vang).

Chính giờ phút này mà Tổ Liễu Quán đắc ngộ và được truyền tâm ấn; chứ không phải là được truyền tâm ấn vì bài kệ "Dục Phật" vậy.

Tổ Liễu Quán được Tổ Minh Hoằng Tử Dung “truyền tâm ấn” và cho Pháp húy là Thiệt Diệu để thành Tổ thứ 35 của Lâm Tế chánh tông, và gọi là Tổ Thiệt Diệu Liễu Quán.

Từ đây một phái Thiền mới thuộc dòng Thiền Lâm Tế đã được khai sáng ở Thuận Hóa gọi là Thiền Tử Dung - Liễu Quán. Phái Thiền này đã được Tổ Thiệt Diệu Liễu Quán biệt xuất một dòng kệ 48 chữ:

實 際 大 道

性 海 清 澄

心 原 廣 閏

德 本 慈 風

戒 定 福 慧

體 用 圓 通

永 超 智 果

密 契 成 功

傳 持 妙 理

演 暢 正 宗

行 解 將 應

達 悟 真 空

Phiên âm: Thiệt Tế Đại Đạo,

Tánh Hải Thanh Trừng,

Tâm Nguyên Quảng Nhuận,

Đức Bổn Từ Phong.

Giới Định Phước Huệ,

Thể Dụng Viên Thông,

Vĩnh Siêu Trí Quả,

Mật Khế Thành Công

Truyền Trì Diệu Lý

Diễn Sướng Chánh Tông,

Hạnh Giải Tương Ưng,

Đạt Ngộ Chân Không.

Tạm dịch: Đường lớn chơn thật

Biển tánh lắng trong

Nguồn tâm rộng thoáng

Gốc đức gió lành

Giới định phước tuệ

Thể dụng dung thông

Trí quả vượt qua

Khế hợp thành công

Truyền trao chơn lý

Phát triển chính tông

Hạnh giải tương ưng

Ngộ thấu nguồn chân.

Sau đó Ngài đã đi hoằng truyền rộng rãi khắp miền Trung hiện nay và vào cả nhiều tỉnh trong Nam.

Văn bia cũng cho biết Ngài đã thuyết pháp 34 năm : 四十三傳衣說法利生三十四載嗣法四十九人“Tứ thập tam truyền y, thuyết Pháp lợi sanh; tam thập tứ tải, tự Pháp tứ thập cửu nhân.”

(bốn mươi ba năm truyền y, thuyết pháp lợi sanh, ba mươi bốn năm truyền pháp được bốn mươi chín người.)

Như vậy, là Tổ đã thuyết Pháp lợi sanh và nhận đồ đệ trong ba mươi bốn (34) năm kể từ năm 1708 đến năm Nhâm Thìn (1712), Tổ được Tổ Minh Hoằng Tử Dung trao tâm ấn, thì chùa Thuyền Tôn trở thành một đạo tràng lớn, có hàng vạn đồ đệ tới lui cầu Pháp. Trong đó có hạng tể quan ở phủ chúa Nguyễn, có hạng môn nhân xuất thân từ các đẳng cấp trong xã hội, có hạng nhà Nho cư sĩ, tuy ở nhà, nhưng vẫn thường lui tới đạo tràng Thuyền Tôn để nghe Tổ thuyết Pháp. Thời hừng đông của Pháp phái Thiền Tử Dung - Liễu Quán khởi sự nảy mầm và phát triển rực rỡ rất mau tại cõi Thuận Hóa Quảng Nam và lan rộng về phía sau nữa.

Đã thế, sau khi đắc đạo, Tổ lại trở về Phú Yên để hoằng đạo; đi lại về. Thuận Đô, Phú Yên là con đường hóa đạo, Tổ cứ đi về trong mười năm như thế, cho nên Thiền Lâm Tế Minh Hoằng Tử Dung - Liễu Quán được phát triển rộng rãi vào cả đàng trong. Văn bia viết tiếp: “Nhâm Dần niên (1722) sư lai Thuận Đô trú Tổ đình”. Cho đến lúc này, chùa Thuyền Tôn đã trở thành một Tổ đình lớn thật sự, vì đó là nguồn của cả một phái Thiền Lâm Tế của Thuận Hóa nói riêng và Nam Hà nói chung.

Sau khi được “truyền tâm ấn”, Tổ Liễu Quán cứ đi đi về về giữa Phú Yên và Thuận Hóa, mở địa vực hóa duyên rất rộng.

Năm Nhâm Tuất (1742), sáng ngày 12 tháng 11 Ngài thị tịch sau khi di chúc bài kệ thị tịch:

“Hơn bảy mươi năm trong thế giới,

Không không sắc sắc thảy dung thông,

Ngày nay nguyện mãn về nhà cũ,

Nào phải bôn ba hổi tổ tông”.

Tuổi đời thọ được 76. Chúa Võ vương Nguyễn Phúc Khoát (1738-1765) ban thụy hiệu là Chánh Giác Viên Ngộ Hòa thượng.

Tháp Tổ xây tại núi An cựu ở phía Nam núi Thiên Thai, thuộc huyện Hương Trà, phủ Triệu Phong thời chúa Nguyễn. Nay, thuộc huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên.

Đại Sư Tế Nhơn Hữu Bùi (? - 1753) Chùa Báo Quốc - Huế

Đại sư Tế Nhơn Hữu Bùi (? - 1753)

Chùa Báo Quốc - Huế

Hàm Long thảo am do Tổ Giác Phong húy Pháp Hàm, đời thứ 31 thuộc Thiền phái Tào Động khai sơn. Tổ Liễu Quán đã hành điệu, học với Tổ Giác Phong trong 10 năm tại đây. Tổ Giác Phong viên tịch vào năm 1714. Mãi đến 33 năm sau, mới được chúa Nguyễn Phúc Khoát (1738-1765) cho trùng tu lần thứ nhất và ban biển hiệu “Sắc tứ Báo Quốc Tự”, chúa ký là “Từ Tế Đạo Nhân ngự đề” vào năm Cảnh Hưng thứ 8 (1747). Chùa lạc thành, chúa Nguyễn Phúc Khóat đã cung thỉnh Tổ Tế Nhơn Hữu Bùi từ Tổ đình Thuyền Tôn ra làm Trú trì. Tổ họ Bùi; không rõ nguyên quán và các niên đại sinh, xuất gia; thuộc dòng Lâm Tế đời thứ 36, nhưng lại là đệ nhị Tổ của Pháp phái Tử Dung - Liễu Quán khởi sự phát triển là vào năm Cảnh Hưng thứ 13 (1752) khi Tổ Tế Nhơn Hữu Bùi đã phú Pháp cho đệ tử là Đại sư Đại Triệt với bài kệ:

法 付 本 繼 宗

諸 相 總 是 空

法 法 亦 非 法

萬 法 在 其 中

Phiên âm: Pháp phú bổn kế tông,

Chư tướng tổng thị không,

Pháp Pháp diệc phi Pháp,

Vạn Pháp tại kỳ trung.

Tạm dịch: Trao pháp vốn nối tông

Các tướng thảy đều không

Các pháp và phi pháp

Muôn pháp ở bên trong.

Ngoài ra Tổ còn nhiều vị đệ tử khác như Đại sư Đại Trí hiệu Quảng Thông; Đại sư Đại Quang hiệu Huệ Chiếu, Đại sư Đại Nguyệt hiệu Linh Chiếu.

Tổ Tế Nhơn viên tịch năm Quý Dậu, Cảnh Hưng thứ 14 (1753) vào ngày 11 tháng chạp; thụy là Viên Giác.

Vào năm 1917, J.A. Laborde đến nghiên cứu để viết về chùa Báo Quốc, còn thấy tại sân chùa hiện nay có 19 ngôi tháp, mà ngôi tháp Tổ Tế Nhơn lại rất uy nghiêm. Tháp có 6 tầng, cao đến 4m 70. J.A. Laborde không chép lại câu văn bia tháp bằng chữ Hán(1), mà chỉ nói là tháp của Hòa thượng Bùi Công húy Viên Giác, Ngài đã lo việc trùng hưng chùa Báo Quốc. Nhưng L. Cadière đã có chép câu văn ở bia tháp Ngài như sau: “Cảnh Hưng thập tứ, tuế thứ Quý Dậu lục nguyệt cát đán lập. - Sắc tứ trùng hưng Báo Quốc Tự Phỉ công, thụy Viên Giác Lão Hòa thượng chi tháp. - Tự Pháp môn nhân cập trĩ đồ đồng tự”. J.A. Laborde cho biết Tự phổ chùa Báo

———

(1) L. Cadière, Tombeaux annamites dans environs de Huế, có sao lại dòng bia tháp này trong B.A.V.H, năm thứ 15; số 1 janv -mars 1928.

Quốc viết tên ngài là Hữu Phỉ. L. Cadière ngờ rằng người ta ghi và đọc sai từ đầu; ông cho rằng Ngài chính là Hữu Bùi và Bùi Công mới hợp lý. Bởi trong chữ Hán, hai chữ Phi và Bùi viết gần tương tự, cho nên người ta có thể đọc và ghi lầm ! Giới thuyết của L. Cadière có thể chấp nhận được. Vì chính ngài Hữu Bùi được xem là vị Tổ đã trùng hưng chùa Báo Quốc mà chúa Nguyễn Phúc Khoát là người ngoại hộ; bởi đó mà tháp Ngài mới được xây cao lớn và uy nghiêm nhất trong số 19 tháp ở vườn chùa Báo Quốc xưa. J.A. Laborde chỉ nói tháp được xây dựng bởi chư Tăng và môn đệ của Tổ, vào năm Cảnh Hưng thứ 14 (1753)(1).

Đại sư Đại Trí Quảng Thông cũng có tháp ở Báo Quốc. Tháp ngài Đại Trí cao khoảng 2m, trên nền tháp hình bát giác, cạnh đo được 0m.45. Văn bia tháp khắc: “Lâm Tế chánh tông, tam thập thất đại, thượng Quảng hạ Thông húy Đại Trí lão công Hòa thượng chi tháp”. Nhưng ông Laborde đọc sai “Đại Trí” ra "Thái Chí" hiệu Quảng Thông, Lâm Tế đời thứ 37.

Pháp phái của Tổ Tế Nhơn Hữu Bùi về sau truyền vào Phú Yên, có lẽ từ đời thứ 37 do Đại sư Đại Nguyệt Linh Chiếu hoằng giáo, và phát triển rực rỡ. Đến đời thứ 39, Ngài Tánh Thông Giác Ngộ - thuộc đời vua Minh Mạng - là một Đại sư nổi danh, chỉ ăn cây lá, mặc áo vỏ cây; Ngài được vua Minh Mạng, và vua Thiệu Trị triệu về Huế để giảng Pháp; đến đời thứ 40 lại có Ngài Hải Lâm Bảo Kế trở lại trú trì chùa Từ Lâm, nơi Tổ Liễu Quán đã thọ Tỳ-kheo giới ngày xưa; long vị của Ngài còn tại chùa Từ Lâm hiện nay. Các Pháp lữ của Ngài Hải Lâm Bảo Kế mở địa vực hoằng hóa

———

(1) J.A.Laborde, La pagode Báo Quốc, trong BAVH, 1917 tr.228; sơ đồ ở tr. 229, tháp số (7)- Số đo 4m70 là của j.A. Laborde. Trong bài này J.A. Laborde để húy Ngài Viên Giác là sai. Vì Viên Giác là thụy.

Thiền Lâm Tế Tử Dung-Liễu Quán ra rất rộng trong các tỉnh miền Nam, kể từ Phú Yên vô tới Phan Rang, Phan Rí, Đồng Nai, Bà Rịa, Biên Hòa. Vừa khai sơn, vừa trùng tu, các Đại sư trong Pháp phái đã xây dựng hàng chục ngôi chùa ở các tỉnh trên, làm cho Thiền Lâm Tế Tử Dung - Liễu Quán long thịnh ở miền Nam.

Đại Sư Giác Thù (1664 – 1754) Chùa Khánh Vân - Huế

Đại sư Giác Thù (1664 – 1754)

Chùa Khánh Vân - Huế

Ngài thế danh là Nguyễn Văn Vấn, sinh ngày 08. 4 năm Giáp thìn (1664) vào niên hiệu Cảnh Trị (1663 – 1671) đời vua Lê Huyền Tông. Đến niên hiệu Chánh Hòa (1680 – 1704) đời vua Lê Hy Tông, ứng thí nhưng không đậu, có con trai đầu tên Nguyễn Văn Huệ, đến niên hiệu Vĩnh Thịïnh nguyên niên (1705) đời Lê Dụ Tông, sang Trung Quốc cưới vợ khác người Thanh, lại gặp khoa thi cải tên là Dương Năng Vấn đi thi, nhưng lại không đậu, sau đó xuất gia ở chùa Vạn Thọ, đầu sư với Đại sư Hưng Triệt, đệ tử của Thiền sư Thạch Liêm, được bổn sư cho Pháp tự Giác Thù húy Pháp Vấn. Đến năm Lê Bảo Thái thứ tư (1723) trở về nước, cho đến năm Bảo Thái thứ 6 (1725) gặp thời Hiếu Ninh Hoàng đế Nguyễn Phúc Thụ (1725-1738) thì được sắc nhập vào Viện Thị Triều Hậu và được phong tặng Quốc Sư. Một tờ tấu sự của các sử thần trong Quốc Sử Quán, thuộc Bộ Lễ tâu lên vua Tự Đức vào ngày 25 tháng chạp năm Tự Đức thứ 24, đã cho ta biết là vào năm Vĩnh Khánh thứ tư,

niên hiệu của Lê Duy Phường mà chữ Hán trong nguyên bản gọi là “Lê Hôn Đức Công niên hiệu”; Đại sư Giác Thù đã mua “đoạn mãi” bà Phạm Thị Lược hai mẫu đất vườn, tọa lạc tại địa phận hai xã ấp An Vân Lựu Bảo, để lập Khánh Vân Am ở đó, sau tạo thêm ba tượng Phật và các thứ Pháp khí để làm chùa, và Ngài trú trì tại chùa Khánh Vân này(1). Đến năm Cảnh Hưng 12 (1751) thọ gần 90 xin được hồi hưu trở về bổn tự an dưỡng, sang năm Cảnh Hưng 14 (1753) lại đi Thanh quốc và đến năm Càn Long 19 (1754) ngày 15 tháng 10 thì viên tịch, tháp táng tại phía trái chùa Vạn Thọ, có đủ bia chí.

———

(1) Lý Kim Hoa, Châu bản triều Nguyễn, tư liệu Phật giáo, từ trang 407 đến trang 419. Nxb. Văn Hóa Thông Tin, Hà nội, 2003.

Hòa Thượng Tế Mẫn Tổ Huấn (? – 1778) Chùa Thuyền Tôn - Huế

Hòa thượng Tế Mẫn Tổ Huấn (? – 1778)

Chùa Thuyền Tôn - Huế

Theo văn bia Thuyền Tôn tự bi lục có đoạn :

十年(丁卯)斷才侯鑄大洪鐘十二年置祀田.二十四六等年.具有申奏.蒙聖批執憑.孝定皇帝九年又蒙准稅.十一年.祖寂傳際愍祖訓祖師.越十三年.重茸十四年.祖寂.傳大慧炤然和尚.

Thập niên (Đinh mão) Đoán Tài Hầu chú đại hồng chung. Thập nhị niên, trí tự điền. Nhị thập tứ lục đẳng niên, cụ hữu thân tấu, mông thánh phê chấp bằng. Hiếu Định Hoàng đế cửu niên, hựu mông chuẩn thuế. Thập nhất niên, tổ tịch, truyền Tế Mẫn Tổ Huấn tổ sư.

Theo bia trên, chúng ta biết được sơ lược tiểu sử Ngài như sau :

Ngài Tế Mẫn Tổ Huấn là đệ tử đắc Pháp của Tổ Liễu Quán tại chùa Thuyền Tôn, năm Cảnh Hưng thứ 26 (1765) Ngài đã phú Kệ đắc Pháp cho đệ tử húy Đại Cận tự Phước Dương với bài kệ:

祖 德 宗 風 濟 世 傳

法 無 法 說 話 頭 圓

于 今 念 汝 成 標 榜

弘 道 重 光 遍 大 千

Phiên âm: Tổ đức tôn phong tế thế truyền,

Pháp vô Pháp thuyết thoại đầu viên.

Vu kim niệm nhữ thành tiêu bảng,

Hoằng đạo trùng quang biến đại thiên.

Tạm dịch: Đức Tổ nếp nhà khắp cõi truyền

Pháp không pháp giảng, thoại đầu tuyên

Mong ông nêu giữ tròn tiêu bảng

Hoằng đạo, sáng ngời khắp Đại thiên.

Ngài đã lên kế thế Tổ Tế Hiệp trú trì Tổ đình từ năm 1775. Hai năm sau, Tổ Tế Mẫn mở cuộc trùng tu chùa, lợp lại mái ngói.

Năm 1778 Tổ viên tịch, chỉ trú trì được có 3 năm. Xét theo bản đồ I của Hoà thượng Mật Thể vẽ ở Việt Nam Phật giáo sử lược thì chính Tổ Tế Mẫn là người hoằng Pháp chân truyền, làm cho Pháp phái Thiền Lâm Tế Tử Dung - Liễu Quán phát triển và long thịnh rực rỡ về sau.

Đại Sư Tế Hiệp Hải Điện (? – 1775) Chùa Thuyền Tôn - Huế

Đại sư Tế Hiệp Hải Điện (? – 1775)

Chùa Thuyền Tôn - Huế

Theo bia chép việc chùa Thuyền Tôn núi Thiên Thai, chúng ta có một số chi tiết và Đại sư Tế Hiệp như sau:

寺 起 於 本 朝 孝 明 皇 帝 三 年 (癸酉) 了 觀 祖 師 所 建 也. 寺 坐 落 承 天 府 香 水 縣 安 舊 總 安 舊 社 五 西 邑 地 分. 宦 官 掌 太 監 斷 才 侯 法 名 際 懿 為 之 會 主. 孝 武 皇 帝 五 年 (壬戌) 即 黎 景 興 三 年. 祖 寂. 傳 際 合 海 奠 祖 師.

天台山禪宗寺事錄碑

Tạm dịch:

Chùa do Tổ sư Liễu Quán kiến lập năm thứ 3 bản triều Hiếu Minh Hoàng đế (năm Quí Dậu, 1693 - Nguyễn Phúc Chu), tọa lạc tại địa phận ấp Ngũ Tây xã An Cựu tổng An Cựu huyện Hương Thủy tỉnh Thừa Thiên.

Hoạn quan chưởng thái giám Đoán Tài Hầu pháp danh Tế Ý làm Hội chủ, năm thứ 5 (Nhâm tuất - 1742) Hiếu Võ Hoàng đế

(Nguyễn Phúc Khoát), tức năm thứ 3 Lê Cảnh Hưng, tổ tịch, truyền lại tổ sư Tế Hiệp Hải Điện.

Theo như bia ghi ở trên thì vào năm Nhâm Tuất, vào mùa thu (1742) Tổ Thiệt Diệu Liễu Quán viên tịch. Đệ nhị Tổ Pháp phái Tử Dung - Liễu Quán là Tế Hiệp Hải Điện được lên kế thế trú trì chùa Thuyền Tôn. Tổ đình lớn nhất ở Thuận Hóa. Tại Tổ đình có long vị của Ngài đề là : 嗣臨濟正宗三十六世諱際合上海下奠謚圓明和尚 “Tự Lâm Tế chánh tông tam thập lục thế húy Tế Hiệp thượng Hải hạ Điện thụy Viên Minh Hòa thượng” Tổ Tế Hiệp Hải Điện trú trì tại Tổ đình trong thời gian khá dài: 33 năm. Trong thời Tổ trú trì, có Chưởng Thái Giám Đoán Tài Hầu, tức là Cư sĩ Tế Ý làm hội chủ, và đông đảo chúng Ưu-bà- tắc, Ưu-bà-di hộ trì chú Đại hồng chung; năm Đinh Mão (1747) tức nhằm Cảnh Hưng năm thứ 8; hồng chung hiện còn. Năm thứ 12 (1749) tạo ruộng thờ vào năm Cảnh Hưng thứ 9 (1748) Tổ Tế Hiệp đã cùng môn đồ yêu cầu nhà sư Thiện Kế ở chùa Tang Liên thuộc Ôn Lăng tỉnh Phúc Kiến - nhân nhà sư Nam du, ghé lại tham bái Tổ đình - viết văn bia tháp Tổ Liễu Quán. Bia hiện còn đến nay, là sử liệu tốt nhất cho ta biết rõ về Tổ Liễu Quán.

Cũng trong thời gian Tổ Tế Hiệp trú trì, chùa được ân tứ tự điền vào năm Cảnh Hưng thứ 12 (1751). Đến năm Cảnh Hưng 24 hoặc 26 (1761 hoặc 1763) Tổ xin cấp bằng khoán tự điền. Đến bảy năm sau (1772) chúa Huệ Vương Nguyễn Phúc Thuần mới cấp bằng khoán. Cuối đời chúa Huệ Vương (1775) Tổ Tế Hiệp viên tịch tại Tổ đình.

Đại Sư Tế Hiển Trạm Quang (? - ?) Chùa Thuyền Tôn - Huế

Đại sư Tế Hiển Trạm Quang (? - ?)

Chùa Thuyền Tôn - Huế

Pháp lữ của hai Tổ trên; nhưng các niên đại sinh, xuất gia, viên tịch và nguyên quán đều không rõ. Chỉ biết Tổ ở lại Tổ đình cho đến lúc viên tịch. Không làm trú trì, cũng không có đệ tử, Ngài chỉ chăm tu học và hành trì theo đúng quy cũ của chư Tổ để lại.

Đại Sư Tế Ân Lưu Quang (? - ?) Chùa Báo Quốc - Huế

Đại sư Tế Ân Lưu Quang (? - ?)

Chùa Báo Quốc - Huế

Niên đại sinh, xuất gia, kế thế và viên tịch cũng như nguyên quán đều không rõ. Chỉ biết Ngài đã kế tục trú trì chùa Báo Quốc sau Ngài Tế Nhơn Hữu Bùi. Nguyên tháp Ngài cũng ở vườn chùa gần sân ngoài hiện nay của chùa Báo Quốc. Bia tháp đề: 臨 濟 正 宗 三 十 六 世 上 際 下 恩 號 流 光 謚 圓 覺 之 塔 "Lâm Tế chánh tông tam thập lục thế thượng Tế hạ Ân hiệu Lưu Quang thụy Viên Giác chi tháp".

Theo Hàm Long sơn chí, Tổ Tế Ân có hai đệ tử là Đại Huệ tự Chiếu Nhiên và Đại Nghĩa tự Chí Hạo.

Nếu theo đúng Hàm Long sơn chí đã nói thì, chính Tổ Tế Ân Lưu Quang là vị Tổ hoằng Pháp chân truyền làm cho Pháp phái Lâm Tế Tử Dung - Liễu Quán phát huy và long thịnh khắp xứ Huế hiện nay. Rất tiếc, tiểu sử Tổ đã không được sách sử bi ký để lại rõ hơn, đó là một thiệt thòi quá lớn vậy. Về sau đệ tam Tổ Đại Huệ Chiếu Nhiên vừa trú trì chùa Báo Quốc vừa trú trì Tổ đình Thuyền

Tôn. Ngài có hai đệ tử đắc Pháp là Ngài Đạo Tâm - Trung Hậu và Ngài Đạo Minh Phổ Tịnh. Ngài Phổ Tịnh có đến 28 đệ tử được phú Pháp và các Ngài đều là danh Tăng, trong đó có Ngài Tánh Thiên Nhất Định, Ngài Tánh Thiên có đến 41 vị đệ tử đắc Pháp. Xuống một đời nữa 41 vị Đại sư này có đến cả trăm Đại sư đắc Pháp và trở thành danh Tăng, đi khai sơn, trùng hưng hàng trăm ngôi chùa ở Huế và hoằng truyền Thiền phái Tử Dung - Liễu Quán theo Kệ Tổ Liễu Quán khắp cả xứ Thuận Hóa, Quảng Nam, Phú Yên...

Đại Sư Tế Vĩ Trường Chiếu (? - ?) Chùa Đông Thiền - Huế

Đại sư Tế Vĩ Trường Chiếu (? - ?)

Chùa Đông Thiền - Huế

Niên đại sinh, xuất gia và viên tịch không rõ. Chỉ biết Ngài là người khai sơn chùa Đông Thuyền. Sách Đại Nam nhất thống chí, quyển II, Phủ Thừa Thiên, mục Tự quán đã ghi: “Chùa Đông Thuyền ở xã Dương Xuân Thượng, huyện Hương Thủy, năm Thiệu Trị thứ 2 Định Hòa Công Chúa Ngọc Ky sửa chữa lại. Phía Tây có chùa Tây Thuyền tương truyền dựng từ đời Thế Tông đầu bản triều, nay bỏ...”. Hiện chùa Đông Thuyền có biển hiệu đề là "Linh Sơn Đông Thuyền Tự"; có long vị thờ ở bàn Tổ đề: 傳 臨 濟 正 宗 第 三 十 六 世 開 山 本 寺 上 長 下 照 諱 際 偉 謚 圓 號 老 大 師 法 座 “Truyền Lâm Tế chánh tông đệ tam thập lục thế khai sơn bổn tự thượng Trường hạ Chiếu húy Tế Vĩ thụy Viên Hiệu lão Đại sư Pháp tòa”. Tháp Ngài ở vườn chùa, bia tháp đề : 臨 濟 正 宗 三 十 六 世 開 山 東 禪 上 長 下 照 謚 圓 號 大 老 和 尚 塔 “Lâm Tế chánh tông tam thập lục thế khai sơn Đông Thuyền Tự thượng Trường hạ Chiếu thụy Viên Hiệu Đại Lão Hòa thượng tháp”. Tháp mới tái tạo.

Tại chùa Đông Thuyền còn có một khánh đồng. Mặt trước khắc: 弘 願 阮 氏 珠，親 子 張 文 ?。信 供 三 寶 東 禪 寺 開 山 沙 門 際 偉 伏 願，佛 日 增 輝 法 輪 常 轉: 咒 密 丁 亥 年 辛 亥 月 乙 亥 日 “Hoằng nguyện Nguyễn Thị Châu, thân tử Trương Văn (?) tín cúng Tam Bảo Đông Thuyền Tự khai sơn Sa môn Tế Vĩ phục nguyện. Phật nhật tăng huy, Pháp luân thường chuyển.” Mặt sau khắc: “Chú mật Đinh Hợi niên, Tân Hợi nguyệt, Ất Hợi nhật”. Năm Đinh Hợi có thể là 1776 hoặc 1827. Nếu khánh được cúng vào năm Đinh Hợi 1776 thì chùa Đông Thuyền chính do Ngài Tế Vĩ khai sơn. Tại bàn thờ Tổ còn có một long vị, có thể là đệ tử Ngài Tế Vĩ Trường Chiếu; long vị đề là: 嗣 臨 濟 正 宗 三 十 七 代 諱 大 光 上 慧 下 照 正 聞 和 尚 “Tự Lâm Tế chánh tông tam thập thất đại húy Đại Quang thượng Tuệ hạ Chiếu thụy Chánh Văn Hòa thượng.”.

Đại Sư Tế Phổ Viên Trì (? - ?) Chùa Viên Thông - Huế

Đại sư Tế Phổ Viên Trì (? - ?)

Chùa Viên Thông - Huế

Vào mùa xuân năm Canh Tuất, Tổ Liễu Quán mở Đại giới đàn tại chùa Viên Thông, nơi Tổ đã dùng am tranh sẵn có để ngồi tham thiền. Mùa đông năm này, Tổ thị tịch. Có thể Tổ Tế Phổ, một trong 49 đệ tử đắc Pháp của Tổ đã kế thế trú trì tại chùa Viên Thông. Tổ Tế Phổ là đệ nhị Tổ của phái Tử Dung - Liễu Quán. Thế nhưng các niên đại sinh, xuất gia, viên tịch cũng không có sách ghi lại. Chỉ còn long vị của Ngài Tế Phổ ở chùa Viên Thông đề: 傳 臨 濟 宗 三 十 六 代 上 智 下 聰 諱 際 普 圓 持 和 尚 猊 座 “Truyền Lâm Tế tông tam thập lục đại, thượng Trí hạ Thông húy Tế Phổ Viên Trì Hòa thượng nghê tòa”.

Tế Phổ Viên Trì Đại sư tiếp tục hoằng giáo của Thiền Tổ Liễu Quán; nhưng có lẽ không mở rộng, mà chỉ có một số đệ tử ở chùa Viên Thông. Các Pháp tử, Pháp điệt kế thế tại chùa Viên Thông đều có thụy bắt đầu bằng chữ "Viên": "Truyền Lâm Tế

tông tam thập thất đại thượng Vĩnh hạ Thành húy Đại Nguyện thụy Viên Đoan Hòa thượng nghê tọa".

Tháp Ngài Vĩnh Thành nguyên có bia khắc bằng đồng, nhưng nay đã mất. Ngài Đại Nguyện Vĩnh Thành truyền cho đệ tử là Ngài Đạo Thiện - Quang Tuấn thụy Viên Trừng, đời thứ 38.

Hoà Thượng Tăng Thiện ( ? - ? ) Chùa Từ Hiếu - Huế

Hoà thượng Tăng Thiện ( ? - ? )

Chùa Từ Hiếu - Huế

Tăng Thiện tức vị Tăng có tên huý là Thiện; không biết ngài là vị Tăng của chùa nào, có nguồn gốc ở đâu. Vào năm Thành Thái thứ 10 năm1898 ngài đến xin ở chùa Từ Hiếu. Ban đầu nhìn ngài thật hoang mang không biết thế nào. Ngài không biết mình tên là gì, tuổi tác bao nhiêu, ngay cả họ ngài cũng quên, thậm chí quê hương cũng không nhớ; Chỉ vì thấy ngài có tấm cà-sa dệt bằng gai nên cho ngài là một vị Tăng mà thôi.

Ngài nói chí nguyện cầu Phật khất thực nuôi thân mà thôi. Nghe được tiếng nói mới biết Ngài có gốc từ Đông Kinh tới. Khi ăn thì rất nhiều nhưng cữ muối. Gánh nước bửa củi không việc nào từ nan có khi suốt cả tháng, thích ăn rau quả, không nhận cây gai bột mì. Những khi gánh nước bữa củi thì việc ăn uống thật khó lường, hoặc vài tháng không ăn nhưng khi ăn thì gấp hơn 3 người ăn, ưa thích đồ ngọt; tánh tình cần cù, siêng tưới nước mỗi khi quét sân. Đối với các thời kinh và thỉnh chuông sớm tối dù thời tiết nóng lạnh

cũng vẫn chưa từng xao lãng. Nếu gặp chư vị quan sơn tự đến dự trai và ở lại đêm ngài thường cung kính mời họ cùng tham gia các thời khoá tụng. Suốt ba năm, ngày nào cũng luôn thiền hành, kiên trì và nhẫn nại như vậy. Ngoài ra ngài không biết các kinh sám khác. Gần đây, chúng lo việc học văn hoá Tây phương, riêng ngài vẫn giữ truyền thống niệm Phật kệ chuông rồi dần cũng thông thuộc. Phàm mỗi một động tác ngài đều lấy sáu chữ chú tỳ-ni làm đầu, các chú này nguyên do vợ chồng tuần phủ họ Mặc thành tâm cúng dường nhưng ngài có lúc xem lúc không. Ngài tuy không học chữ Phạn, không xem kinh, nhưng giờ nào có các thầy thuyết pháp thì đều chú tâm lắng nghe ra chiều rất tâm đắc. Người ta thật không hiểu được ngài có trí tuệ hay không; có lẽ trong hành động của ngài có một cái gì đó hơi khác thường bất cập; phước tuệ song tu là điều không thể thay đổi.

Ngài tịch vào năm nào cũng chưa được rõ.

(Theo Hàm Long Sơn Chí – Như Như Đạo nhân).

Hoà Thượng Đại Tuệ Chiếu Nhiên ( ? - 1802) Chùa Thuyền Tôn - Huế

Hoà thượng Đại Tuệ Chiếu Nhiên ( ? - 1802)

Chùa Thuyền Tôn - Huế

Hoà thượng Chiếu Nhiên huý Đại Tuệ thuộc đời thử 37 dòng thiền Lâm Tế tức đời thứ 3 thuộc pháp phái Liễu Quán. về tiểu sứ của Hoà thượng hiện thời tôi chưa nắm rõ, nhưng trong khi ngài làm Trú trì chùa Thuyền Tôn gặp thời Tây Sơn, tự điền bị chiếm dụng. chùa chiền của cải hư hao, Tăng chúng tán thất, Hoà thượng thì âm thầm tự tu dấu kỹ các pháp khí của chùa, chỉ còn giữ lại được giấy tờ ruộng đất như trong văn bia Thiền Tôn ghi. Đến năm l789, sau khi lệnh cấm được bãi bỏ. Hoà thượng trở về nhóm họp Tăng chúng, giáo pháp tạm thời hưng khởi. Năm 1793, có thí chủ bà Đốc Hữu phát nguyện dựng nhà tranh, thiện tín vân rập ngày càng hưng thịnh. Năm 1799 Hoàng đệ Thái Tể (thuộc triều Tây Sơn), tuổi vừa hai mươi sáu, phát nguyện rộng lớn. hết lòng sùng kính Tam bảo, phát tâm chẩn thí, ủy cho Đại Tư mã trùng tu tự viện trang nghiêm quang rạng. Năm 1801, vua Gia Long thống nhất đất nước, tôn sùng tượng giáo, Tăng già được trọng nễ.

Hoà thượng viên tịch năm 1802 truyền ngôi trú trì Thuyền Tôn cho Hoà thượng Đạo Tâm Trung Hậu.

Hòa Thượng Thiệt Tánh Trí Hải (? – 1805) Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Thiệt Tánh Trí Hải (? – 1805)

Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Thiệt Tánh Trí Hải là đệ tử của ngài Minh Hằng Định Nhiên. thuộc đời thứ 35 theo dòng kệ của ngài Vạn Phong Thời Uỷ: Hạnh Siêu Minh ... Ngài được Bổn sư cho Pháp danh là Thiệt Tánh hiệu là Trí Hải. Ngài cũng là vị đã trùng tu ngôi Tổ đình Quốc Ân sau 15 năm điêu tàn vì thời gian, nhưng đang trong lúc trùng tu thì ngài viên tịch nên việc trùng tu đành để lại cho đệ tử là ngài Tế Lịch đảm trách.

Hòa thượng Trí Hải viên tịch vào năm 1805. Tháp ngài được xây dựng ở phía Đông vườn chùa, tháp chỉ có 1 tầng và không có bia. Vào năm 1914 tháp bị đổ nghiêng về một bên. Hiện nay thì ngôi tháp đã được trùng tu xây lại 3 tầng. Bia tháp được ghi: 嗣 臨 濟 正 宗 重 興 國恩三十五世諱實性號智海和尚之塔 “Từ Lâm tế chánh tông trùng hưng Quốc Ân tam thập ngũ thế huý Thiệt Tánh hiệu Trí Hải Hòa thượng chi tháp”.

Long vị thờ tại Quốc Ân được ghi: 嗣 臨 濟 正 宗 三 十 五 世 重 興 國 恩 諱 實性號智海謚勤信覺靈之位 “Từ Lâm tế chánh tông tam thập ngũ thế trùng hưng Quốc Ân huý Thiệt Tánh hiệu Trí Hải thuỵ Cần Tín Giác linh chi vị”.

Hòa Thượng Đạo Minh Phổ Tịnh ( ? – 1816) Chùa Báo Quốc - Huế

Hòa thượng Đạo Minh Phổ Tịnh ( ? – 1816)

Chùa Báo Quốc - Huế

Hòa thượng ở thế thứ 38 dòng Lâm Tế, nhưng là đời thứ 4 của phái Thiền Liễu Quán - Nam Hà, húy là Đạo Minh, hiệu là Phổ Tịnh, thụy là Viên Nhất. Hòa thượng vốn dòng họ Nguyễn thế danh Nguyễn Văn Hiến ở thôn Tây An, xã Long Phước, huyện Duy Xuyên, phủ Thăng Bình, Quảng Nam. Nguyên từ đời ông nội vì tòng quân nên ra đóng trú ở Trung Kiên, tổng Bích La, huyện Đăng Xương, Quảng Trị. Vì đó mà sinh quán của Ngài là ở làng Trung Kiên này. Đồng niên xuất gia tại chùa Thuyền Tôn với Đại sư Đại Huệ Chiếu Nhiên. Ngài Phổ Tịnh là vị Tăng giới luật tinh nghiêm, nổi bật nhất trong chốn Thiền lâm Thuận Hóa khoảng đời Gia Long. Vào khoảng năm Gia Long nguyên niên (1802) Ngài trở về Trung Kiên, lập chùa Trung Kiên, chú hồng chung, tạo tượng Phật và thỉnh các Pháp khí về tôn trí thờ tự rất trang nghiêm. Do đạo tâm và đạo phong của Ngài nổi trội, nên năm Gia Long thứ 7, Mậu Thìn (1808) , Ngài được Hiếu Khương Hoàng Thái Hậu, mẫu hậu của

vua Gia Long, triệu về Kinh đô và sắc phong Ngài làm Trú trì chùa Hàm Long Thiên Thọ, tức là tên mới của chùa Báo Quốc, do vua Gia Long đặt. Ngày 14 tháng 9 năm Gia Long thứ 14 (1815) Đại sư mở Đại giới đàn tại chùa Thiên Thọ. Số giới tử tại Đại giới đàn này rất đông. Đệ tử nổi danh, được Hòa thượng phú Pháp có đến 28 vị. Vị được chân truyền y bát là Ngài Tánh Thiên Nhất Định. Năm Bính Tý (1816), sau khi mở Đại giới đàn một năm, Hòa thượng Đạo Minh Phổ Tịnh viên tịch, tháp xây phía trước chùa Huệ Lâm. Chùa này ở trên gò ấp Bình An, có khe nước gọi là khe Tiên bao quanh rất đẹp. Khoảng đời vua Minh Mạng, có An Mỹ Thái trưởng Công chúa là Ngọc Ngôn - con gái vua Gia Long với bà Tả cung tần Lê Thị Bình, em gái Ngọc Hân Công chúa - cúng dường tiền của tu sửa lại ngôi chùa (bên trái chùa Vạn Phước). Nhưng nay, chùa đã không còn dấu tích, chỉ còn một quả chuông đem về để ở chùa Báo Quốc. Vùng đất cũ hiện nay nằm trong vườn chùa Vạn Phước. Tháp Hòa thượng Đạo Minh đã được trùng tu ở phía trước chùa Vạn Phước - Huế.

Hoà Thượng Đạo Trung Chánh Định (? - ?) Chùa Kỳ Viên - Huế

Hoà thượng Đạo Trung Chánh Định (? - ?)

Chùa Kỳ Viên - Huế

Chùa được trùng hưng và chú tạo hồng chung. Vào năm Gia Long thứ 3 (1804), Hòa thượng Đạo Trung Chánh Định đệ tử của Tổ Liễu Quán về trùng hưng và trú trì chùa Kỳ Viên. Chùa Kỳ Viên trước đây là nơi lễ bái của các ông Hoàng bà Chúa. Chùa được dựng lên vào khoảng nữa cuối thế kỷ 18 (1740). Chùa do thiên tai bảo lụt và tác nhân của con người phá hủy gần hết. Năm 1801 – 1804, có một quan đại thần là ông Lê Văn Cẩn và phu nhân là bà Lê Thị Cách, làm Hội chủ để quy tập một số đông đảo thiện nam tín nữ ngoại hộ. Hòa thượng Chánh Định, trú trì đã chứng minh cho họ chú tạo một quả đại hồng chung. Lạc khoản trên chuông ghi năm Gia Long thứ 3, Giáp Tý (1804). Sau cuộc trùng hưng, chùa được cải danh thành Xuân An Tự, tức là chùa Trường Xuân hiện nay ở vùng chợ Dinh.

Hoà Thượng Đạo Chánh Thanh Chứng (? - ?) Chùa Từ Lâm - Huế

Hoà thượng Đạo Chánh Thanh Chứng (? - ?)

Chùa Từ Lâm - Huế

Năm Gia Long thứ 4 (1805), đến lượt chùa Quốc Ân được ngoại hộ và các Tăng sĩ trùng hưng. Nhưng kể từ cuộc trùng hưng này về sau, tháp Phổ Đồng bị bỏ luôn, không dựng lại nữa.

Các vị Tăng cùng nhau xây dựng lại Phật giáo xứ Huế. Thời gian tuy có cách nhau vài ba năm, lâu hơn thì độ 5, 6 năm, nhưng tất cả đều nằm trong khoảng triều vua Gia Long trị vì (1802-1819). Bởi đó, ta thấy Đại sư Đạo Chánh Thanh Chứng đã đến khai kiến và trùng hưng chùa Từ Lâm ở trên ngọn đồi có phong cảnh rất đẹp, thời đó còn gọi là Hoàng Long Sơn; nay là chùa Từ Lâm trên đồi Quảng Tế.

Hoà Thượng Đạo Trung Trọng Nghĩa (? - ?) Chùa Ấn Tôn – Từ Đàm - Huế

Hoà thượng Đạo Trung Trọng Nghĩa (? - ?)

Chùa Ấn Tôn – Từ Đàm - Huế

Hòa thượng Đạo Trung Trọng Nghĩa, ra trùng hưng chùa Ấn Tôn, cũng ở trên một mõm đồi của dãy Hoàng Long Sơn, nay là chùa Từ Đàm. Trong kỳ trùng hưng, ngài Đạo Trung Trọng Nghĩa có chú đại hồng chung, lạc khoản năm Gia Long thứ 12, Quý Dậu (1813); nay chuông vẫn còn tại chùa Từ Đàm - Huế.

Long vị của Ngài ở chùa Từ Đàm đề: Sắc tứ Thiên mụ Trú trì trùng hưng Từ Đàm đường thượng tam thập bát đại thượng Trọng hạ Nghĩa, húy Đạo Trung, Viên Minh lão Hòa thượng nghê tòa.

Hoà Thượng Đạo Thiện Quang Tuấn (? - ?) Chùa Viên Thông - Huế

Hoà thượng Đạo Thiện Quang Tuấn (? - ?)

Chùa Viên Thông - Huế

Hòa thượng Đạo Thiện Quang Tuấn là đệ tử của Tổ sư Liễu Quán ở chùa Thiền Tôn đã ra sửa lại chùa Viên Thông ở chân núi Ngự Bình; sắp đặt các tượng Phật "đội nón mang tơi" dưới thời Tây Sơn lại để thờ tự trang nghiêm. Trong thời Tây Sơn, pháp khí và tự viện đã bị chiếm dụng để phục vụ cho chiến tranh. Do đó, có chùa đã sử dụng làm kho, làm nơi dừng quân, pháp khí bằng đồng đều sung công để đúc súng đạn. Sau thời Gia Long, chùa chiền mới được khôi phục trở lại. Ngài là một trong số người đứng ra để vận động trùng hưng chùa Viên Thông vào thời đó vậy.

Hoà Thượng Đạo Nhẫn Tịch Lạc (? - ?) Chùa Giác Viên - Huế

Hoà thượng Đạo Nhẫn Tịch Lạc (? - ?)

Chùa Giác Viên - Huế

Hoà thượng Đạo Nhẫn Tịch Lạc là đệ tử của Tổ sư Nguyên Thiều từ Tổ đình Thuyền Tôn đã đứng ra trùng hưng chùa Viên Giác trong vùng Lịch Đợi hiện nay. Có lẽ Ngài là người đương thời với các Hòa thượng Đạo Trung Trọng Nghĩa, Hòa thượng Đạo Thuận Quang Tuấn, Hòa thượng Đạo Chánh Thanh Chứng. Tiểu sử về Ngài hiện chúng ta chưa có được nhiều.

Hòa Thượng Tế Lịch Chánh Văn (? – 1817) Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Tế Lịch Chánh Văn (? – 1817)

Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Tế Lịch Chánh Văn là đệ tử của ngài Thiệt Thành Trí Hải, trùng tu ngôi chùa Tổ Quốc Ân; sau một thời gian đổ nát điêu tàn hơn 15 năm. Ngay trong lúc đang trùng tu chùa thì Hòa thượng viên tịch, và chùa đã được truyền lại cho ngài Chánh Văn.

Khi chùa được tái thiết thì Hòa thượng Chánh Văn cũng lấy lại được một số ruộng đất là 9 mẫu 1 sào 2 thước ở làng Thần Phù. Tháp Phổ Đồng là ngôi bảo tháp được xây dựng từ thời Tổ Khai sơn cũng bị phá huỷ không còn dấu tích. Hòa thượng Tế Lịch Chánh Văn viên tịch vào năm 1817.