Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Hòa Thượng Tiên Giác Hải Tịnh (1788 - 1875) Chùa Từ Ân - Gia Định

Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh (1788 - 1875)

Chùa Từ Ân - Gia Định

Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh tên thật là Nguyễn Tâm Đoan, sanh ngày 30 tháng 5 năm Mậu Thân (1788), con của ông Nguyễn Hầu Cẩm, quê ở Gia Định.

Năm Nhâm Tuất (1802), ông Nguyễn Hầu Cẩm dẫn con trai là Nguyễn Tâm Đoan (15 tuổi), vào chùa Từ Ân ở Gia Định, làm lễ xin Hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc cho xuất gia.

Hòa thượng Linh Nhạc giao Tâm Đoan cho Hòa thượng Viên Quang, Trụ trì chùa Giác Lâm dạy dỗ. Hòa thượng Viên Quang đặt Pháp danh Tiên Giác, hiệu Hải Tịnh. Như vậy, Sa-di Hải Tịnh được theo học với hai vị Hòa thượng tài đức và nổi danh thời đó ở Gia Định là Tổ Phật Ý Linh Nhạc và Hòa thượng Viên Quang.

Sa-di Tiên Giác chí tâm tu học ở chùa Giác Lâm và chùa Từ Ân, chăm lo nghiên cứu, tham học kinh điển và hành trì thiền định miên mật; nên sau một thời gian tu học, Ngài Tiên Giác sớm trở thành một Danh Tăng uyên bác.

Năm Tân Tỵ (1821), Tổ Phật Ý Linh Nhạc viên tịch ở chùa Từ Ân, có lẽ Hòa thượng Viên Quang cử Hải Tịnh ra trông coi chùa Từ Ân, trong khi Hòa thượng Liên Hoa đang bận hoằng hóa ở kinh đô Huế.

Tháng 3 năm Ất Dậu (1825), vua Minh Mạng cho mời Hòa thượng Hải Tịnh ra Trụ trì chùa Thiên Mụ ở kinh đô Huế. Sách Đại Nam Thực Lục chánh biên, đệ nhị kỷ ghi: “Năm Ất Dậu, Minh Mạng thứ sáu, tháng 3... cho mời Sư chùa Từ Ân ở Phiên An là Nguyễn Tâm Đoan, khiến sung làm Trụ trì chùa Thiên Mụ.”

Hòa thượng Tiên Giác giữ chức Tăng Cang chùa Thiên Mụ ở kinh đô Huế một thời gian, chưa rõ bao lâu; Tăng Cang Hải Tịnh bị tội, chưa biết rõ tội gì, nên bị cách chức Tăng Cang, bị đày làm việc nặng ở chùa này, chưa rõ bị bắt làm việc nặng trong thời gian bao lâu, mãi đến khi vua Thiệu Trị lên ngôi (năm 1841), Hòa thượng Hải Tịnh mới được vua tha tội và cho phục hồi chức Tăng Cang, tuy nhiên lúc đó ở chùa Thiên Mụ đã có Tăng Cang Nguyễn Văn Thường (Tế Bổn Viên Thường?), nên Tăng Cang Hải Tịnh vẫn phải ở chùa Thiên Mụ, chờ khi nào có chùa quan (chùa do vua lập) nào thiếu Tăng Cang thì sẽ cử thay thế.

Tăng Cang Hải Tịnh là người Gia Định, hoằng hóa ở Gia Định, có lẽ là có liên hệ với Tổng trấn Gia Định thành Lê Văn Duyệt và có thể Tổng trấn Lê Văn Duyệt đề nghị với vua Minh Mạng cho Hòa thượng Hải Tịnh được làm Tăng Cang chùa Thiên Mụ. Vì vậy, khi Lê Văn Khôi nổi loạn, vua Minh Mạng kết tội Tăng Cang Hải Tịnh, cách chức Tăng Cang và bắt làm việc nặng ở chùa Thiên Mụ. Đến khi vua Minh Mạng chết, vua Thiệu Trị lên ngôi (năm 1841) mới xét lại vụ án Lê Văn Khôi, Tăng Cang Hải Tịnh mới được ân xá và cho phục chức Tăng Cang. Như vậy thời gian Tăng Cang Hải Tịnh bị kết tội “oan” là từ năm 1833 đến năm 1841.

Sau đó, Tăng Cang Tiên Giác Hải Tịnh được bổ Trụ trì chùa Long Quang (1841-1842).

Ngày 16 tháng 9 năm Thiệu Trị thứ hai (1842), Tăng Cang Hải Tịnh được triều đình cử đến Trụ trì chùa Giác Hoàng ở trong kinh thành Huế, thay thế cho Tăng Cang Nguyễn Nhất Định (tức Hòa thượng Tánh Thiên Nhất Định).

Bộ cung kính suy nghĩ kỹ lời Chỉ ban rằng: khuyết Tăng Cang chùa Giác Hoàng thì do Nguyễn Văn Thường và Nguyễn Tâm Đoan lựa cử. Nay Nguyễn Văn Thường cùng Chư Tăng các chùa lại thấy Nguyễn Tâm Đoan sung tuyển, như thế cũng khá ngại, nên đã ra lệnh cho Nguyễn Văn Thường cử lại.

Cứ theo Nguyễn Văn Thường nói thì chùa Giác Hoàng là nơi quan trọng, không như các chùa khác, Tăng sĩ tuy nhiều nhưng khó chọn được, chỉ có Nguyễn Tâm Đoan là người giỏi thiền giáo, có thể quản suất Tăng chúng được v.v...

Bọn thần thiết tưởng, các chùa đã họp nhau làm tờ Bảo cử, như vậy cũng có ý kiến thận trọng đối với chùa quan. Vậy cũng nên lấy Nguyễn Tâm Đoan điền bổ làm Tăng Cang chùa Giác Hoàng. Như được chuẩn cho, Bộ sẽ chiếu lệ, cải cấp văn bằng để thừa hành công việc. Còn khuyết Trụ trì chùa Long Quang thì sẽ do Bộ sắc bảo Nguyễn Văn Thường tuyển cử người khác điền vào.

Vậy kính dâng phiếu tấu đầy đủ, chờ Thánh chỉ. Kính tâu.

Ngày 16 tháng 9 năm Thiệu Trị thứ hai.

Thần Lê Văn Đức ký, thần Lý Văn Phức ký.

Thần Nguyễn Văn Thi ký

Đầu tháng 5 năm Thiệu Trị thứ sáu (1846), vua cho lập trai đàn Tứ tuần Thánh thọ ở chùa Diệu Đế một thất bảy ngày. Tiếp

đó, các Hoàng nam, Hoàng nữ xin mở tiếp trai đàn tụng kinh chúc thọ một thất.

Ngày 22 tháng đó, các Tăng Cang chùa Thiên Mụ (Tế Bổn Viên Thường), Tăng Cang chùa Giác Hoàng và Tăng Cang chùa Diệu Đế (Hòa thượng Nguyễn Văn Chân) xin tiếp tục tụng kinh chúc thọ cho vua ở chùa Diệu Đế một thất nữa (từ 23 đến 29 tháng 5).

Năm 1847, vua Thiệu Trị băng, vua Tự Đức lên kế vị, có lẽ lúc đó, Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh xin từ chức Tăng Cang ở chùa Giác Hoàng để về Gia Định Trụ trì chùa Giác Lâm như xưa.

Năm Kỷ Dậu (1849), Hòa thượng Hải Tịnh thiết lập “Giới Đàn” cho Tăng sĩ và Cư sĩ. Chư Tăng nhân giới đàn đó, cùng suy tôn Hòa thượng Hải Tịnh làm Hòa thượng đường đầu truyền giới, lúc đó Hòa thượng Hải Tịnh được 62 tuổi.

Vào giữa thế kỷ 19, ở Nam Kỳ, vấn đề nghi lễ trong Phật giáo xuất hiện phong trào “Ứng Phú”.

Ứng Phú là dùng âm nhạc cổ truyền của đạo Phật và dân tộc vào các buổi lễ tại chùa hay các lễ cầu an, tang lễ, cầu siêu... ở nhà các tín đồ.

Nguyên nghĩa của Ứng Phú: Ứng là lời mời, Phú là đi đến. Ứng Phú có nghĩa là lời mời Chư Tăng đến nhà để làm lễ về Phật giáo; danh từ bình dân gọi là “đi đám”.

Qua kinh nghiệm trong thời gian hoằng dương đạo pháp từ Gia Định ra đến kinh đô Huế; qua kinh nghiệm trong việc hành lễ về tôn giáo từ nơi thôn quê, đến thành thị và ngay tại nơi chốn triều đình, Hoàng cung; qua kinh nghiệm giảng dạy Chư Tăng ở các chùa và các thời thuyết pháp, Hòa thượng Hải Tịnh nhận thấy rằng: Chư Tăng Ni và tín đồ thời đó ưa “Ứng Phú” hơn là đến pháp hội nghe thuyết giảng kinh pháp.

Vì vậy, vào khoảng năm 1850, Hòa thượng Hải Tịnh triệu tập một cuộc đại hội của Chư Tăng và các thầy theo khoa Ứng Phú tại chùa Giác Lâm để phổ biến chủ trương “bảo vệ và phát huy tinh hoa của khoa Ứng Phú theo đúng với đạo Phật cổ truyền”, đồng thời Hòa thượng Hải Tịnh cũng đề nghị thành lập cơ sở học tập cho khoa Ứng Phú để thực hiện chủ trương đó. Chư Tăng và các thầy theo khoa Ứng Phú tham dự cuộc hội đều tán đồng ý kiến đó của Hòa thượng Hải Tịnh.

Năm 1862, triều đình Huế phải ký hiệp ước nhượng cho Pháp ba tỉnh miền đông Nam Kỳ. Năm 1867, quân Pháp đánh chiếm hết cả sáu tỉnh Nam Kỳ, Nam Kỳ trở thành thuộc địa của Pháp.

Năm Kỷ Tỵ (1869) Hòa thượng Hải Tịnh đã 82 tuổi, biết rằng mình không còn trụ thế bao lâu nữa nên sắp đặt việc thừa kế ở hai chùa Giác Lâm và Giác Viên như sau : - Đệ tử lớn là Hòa thượng Minh Vi Mật Hạnh Trụ trì chùa Giác Lâm, Hòa thượng Minh Lý Quảng An làm Tri khách và phụ giúp cho Sư huynh Mật Hạnh, - Đệ tử nhỏ hơn là Hòa thượng Minh Khiêm Hoằng Ân Trụ trì chùa Giác Viên.

Năm Tân Mùi (1871), Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh hợp cùng chư Hòa thượng ở các tỉnh Nam Kỳ tổ chức Đại giới đàn tại chùa Tây An, ở núi Sam, Châu Đốc (An Giang).

Năm Ất Hợi (1875), Hòa thượng Hải Tịnh lại tổ chức Giới đàn ở chùa Thiên Ân (Gia Định), đệ tử của Hòa thượng Hải Tịnh là Minh Khiêm Hoằng Ân được phong làm giáo thọ.

Ngày mùng 8 tháng 11 năm Ất Hợi, năm Tự Đức thứ 29 (1875), Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh cho gọi các đệ tử về chùa Giác Lâm để phó chúc. Hòa thượng dạy các đệ tử phải chăm lo tham học nghiên cứu kinh điển, trau dồi đạo đức phẩm hạnh,

không nên ham thích theo khoa Ứng Phú dễ bị sa ngã, mà cần phải tu tập thiền định để giải thoát cảnh luân hồi sanh tử. Đúng giờ Ngọ ngày hôm đó, Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh an nhiên viên tịch, thọ 88 tuổi.

Hòa Thượng Liễu Triệt Từ Minh (? - 1882) Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Liễu Triệt Từ Minh (? - 1882)

Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Liễu Triệt Từ Minh thế danh là Đoàn Thiên Thu, là đệ tử của Hòa thượng Tế Chánh Bổn Giác, Pháp huý của ngài theo dòng kệ của ngài Vạn Phong Thời Uỷ (Liễu Đạt Ngộ Chơn Không ...) ngài được Bổn sư cho Pháp danh là Liễu Triệt, thuộc đời thứ 37 trong dòng thiền của Tổ Nguyên Thiều.

Trong thời gian ngài Liễu Triệt Trú trì, Quốc Ân không có xây dựng gì thêm, nhưng ngài được vua bổ nhiệm làm Tăng Cang chùa Giác Hoàng, là một ngôi Quốc tự trong Hoàng thành. Về sau Ngài còn khai sơn chùa Viên Quang, tức là chùa Linh Quang sau này.

Ngài thị tịch ngày 26/06/ năm Nhâm Ngọ (09/08/1882) tháp mộ của ngài được xây dựng ở phía phải chùa Quốc Ân có bia tháp đề : 覺 皇 僧 綱 建 圓 光 寺 住 持 諱 了 徹 慈 明 大 師 覺 靈 之 塔 “Giác Hoàng Tăng Cang kiến Viên Quang tự Trú trì huý Liễu Triệt Từ Minh đại sư Giác linh chi tháp”. Long vị của ngài

được ghi: 覺 皇 僧 綱 開 建 圓 光 寺 諱 了 徹 號 慈 明 和 尚 之 覺 靈 “Giác Hoàng Tăng Cang khai kiến Viên Quang tự huý Liễu Triệt hiệu Từ Minh Hòa thượng chi Giác linh”.

Hòa thượng Hải Nhu Tín Nhậm (1812 – 1883) Chùa Quảng Tế - Huế

Hòa thượng Hải Nhu Tín Nhậm (1812 – 1883)

Chùa Quảng Tế - Huế

Hòa thượng Hải Nhu Tín Nhậm, thuộc đời thứ 40 dòng thiền Lâm tế. Hòa thượng là người họ Bùi, sinh năm Nhâm Thân (1812) tại làng Trung Kiên, huyện Thuận Xương, phủ Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị.

Ngài là vị đồng niên xuất gia, lúc đầu xuất gia tại Tổ đình Sắc tứ Tịnh Quang tỉnh Quảng Trị, sau đó với chí nguyện cầu pháp, ngài đã vào kinh đô đến chùa Thiên Thọ núi Hoàng Long xin bái yết quy y với Tổ Nhất Định; được Tổ chấp thuận và ban cho Pháp danh Hải Nhu hiệu Tín Nhậm rồi sau đó cùng tu học với các ngài Hải Thuận, Hải Thiệu, Hải Toàn ... Sau thời gian dài học đạo ngài đã xin phép Bổn sư được nhập thất ba năm để lạy kinh Pháp Hoa, sau một thời gian ngài xin Bổn sư ra Bắc để tham cứu Luật tạng. Qua hai năm tham cứu, ngài trở về nương tựa Bổn sư và rồi được Bổn sư ấn chứng đắc pháp đại sư với bài kệ:

信 任 無 疑 法 自 成

塵 根 寂 淨 善 根 生

花 心 開 發 丰 姿 媚

笑 領 在 風 解 慍 情

Phiên âm: “ Tín nhậm vô nghi pháp tự thành,

Trần căn tịch tịnh thiện căn sanh.

Hoa tâm khai phát phong tư mị;

Tiếu lãnh tại phong giải uẩn tình.

Nguyên Hồng dịch:

Tín Nhậm không nghi pháp tự thành,

Trần căn vắng lặng thiện căn sanh.

Hoa lòng khai mở tươi màu đẹp,

Gió thoảng đưa hương giải uẩn tình.

Đến năm Thiệu Trị thứ tư (1844), sau khi được Ni sư huý Thanh Giảng cúng thảo am Quảng Tế một thời gian dài, ngài mua một phủ thờ ba gian hai chái tại làng Văn Xá về phối hợp trùng tu đổi hiệu thành chùa Quảng Tế. Đồng thời ngài lại được Thái hậu Từ Dũ cúng 3 ngôi tượng Tam thế và Liên Hoa pháp toà (Sơn thếp), ngài lại thỉnh thêm một số tượng Bồ-tát, Hộ pháp, Thập điện cùng các pháp khí trong chùa, làm cho ngôi chùa Quảng Tế trở nên trang nghiêm hoành tráng.

Đến thời Tự Đức lên ngôi, vì phạm huý vua (Tự Đức) nên Pháp tự ngài đổi lại là Tín Tại. Hòa thượng cũng là bậc am tường khoa phạm nên được sắc chiếu bổ nhiệm Trú trì chùa Giác Hoàng năm Tự Đức thứ 3 (1850) lúc ấy ngài mới 39 tuổi. Đến năm Tự Đức 23 (1870) thăng bổ Tăng Cang chùa Thiên Mụ.

Trong những năm hoạt động Phật sự tại các ngôi Quốc tự, với uy tín của mình, ngài đã được thỉnh mời làm Yết-ma, Giáo thọ, Tôn

chứng, Tuyên luật sư cho các giới đàn khắp các tỉnh miền Trung như Bình Định, Quảng Ngãi, Quảng Nam và chốn Kinh sư.

Trong thời vua Tự Đức, đệ tử của ngài là bà Hội chủ thống sự nữ quan Nguyễn Thị Lành và một số thiện tín phát tâm xây dựng vài công trình phụ và cúng một bức hoành hiệu chùa: Quảng Tế Tự mà hiện nay vẫn còn.

Năm Nhâm Ngọ Tự Đức thứ 35 (1882) Hòa thượng cảm thấy tuổi già sức yếu, nên muốn trở về bổn tự (chùa Quảng Tế) để tịnh dưỡng.

Năm Quý Mùi Tự Đức thứ 36 (1883), trước khi viên tịch ngài cảm nhẹ vài hôm, cho gọi Tự Trưởng và Tăng chúng lại dặn dò: “Giới Định Tuệ, là nền tảng của người xuất gia nên các con phải ý thức, tôn trọng tu học, hành trì, đừng để đời mình luống qua; các con phải chăm lo Phật sự làm cho ngôi thường trú ngày mỗi sáng lạng, làm nơi nương tựa cho thập phương thiện tín để đạo pháp được trường tồn, chúng sanh an lạc; được vậy mới gọi là phần nào báo ân Phật Tổ...”. Dạy xong ngài thiêm thiếp trong thế cát tường nhẹ nhàng xả báo thân lúc 4giờ30 sáng ngày 08 tháng 08 năm Tự Đức 36 (1883) tức năm Quý Mùi, thọ 72 tuổi. Tháp ngài được môn đồ xây dựng trong khuôn viên chùa Quảng Tế. Bia tháp đề: 靈 姥 寺 僧 綱 崇興廣濟嗣臨濟諱海儒 信公和尚寶塔 “Linh Mụ tự Tăng Cang sùng hưng Quảng Tế Từ Lâm tế huý Hải Nhu Tín công Hòa thượng bảo tháp”. Long vị thờ tại Tổ đường ghi: 敕賜靈姥寺 僧 綱 嗣 臨 濟 譜 四十世崇興廣濟寺諱海儒上信下任和尚之靈座 “Sắc tứ Linh Mụ tự Tăng Cang từ Lâm tế tứ thập thế sùng hưng Quảng Tế tự huý Hải Nhu thượng Tín hạ Nhậm Hòa thượng chi linh toà”.

Hòa Thượng Liễu Chơn Từ Hiếu (1813 – 1890) Chùa Quốc Ân, Chùa Thiên Mụ – Huế

Hòa thượng Liễu Chơn Từ Hiếu (1813 – 1890)

Chùa Quốc Ân, Chùa Thiên Mụ – Huế

Ngài Liễu Chơn Từ Hiếu là người kế tục Trú trì chùa Quốc Ân sau khi ngài Liễu Triệt viên tịch. Đầu tiên khi ngài được thỉnh làm Trú trì chùa Thiên Mụ năm 1877, tiếp đến là Trú trì chùa Long Quang. Đến năm 1882 thì ngài lại đảm nhậm Trú trì chùa Quốc Ân và đồng thời là Tăng Cang chùa Giác Hoàng. Đến năm 1883 ngài lại phụng mệnh nhà vua làm Tăng Cang chùa Thiên Mụ. Trong khi Trú trì chùa Quốc Ân, ngài đã được hai Hoàng Thái hậu là bà Từ Dũ và Trang Ý ban cho 3 nén bạc và Lại Đức công chúa và Quí Đức công chúa cúng dường 400 quan tiền; ngài đã chú tạo hai pho tượng Phật và mua 5 mẫu ruộng tại làng Thần Phù để thêm vào số tự điền của chùa. Ngoài ra ngài có làm một việc hết sức đặc biệt là lúc ấy ngài thấy tấm bia Đại Việt quốc chúa ở tháp ngài Nguyên Thiều đã bị mòn, sợ thời gian phá huỷ nên ngài đã sao khắc lại tấm bia trên một tấm bia khác mà ngày nay đang được dựng ở trước chùa. Chính ông L. Cadière, một

Giáo sĩ dòng thừa sai Paris đã ca tụng và bái phục việc làm này của ngài. Tấm bia ấy vào thời ông Cadière đến chùa (1914) thì được dựng dưới hàng hiên bên sau chùa. Hòa thượng Liễu Chơn tịch ngày 09/05/ Canh Dần (25/06/1890) thọ 77 tuổi. “Tháp ngài được xây dựng ở phía đông vườn chùa, bia tháp đề: 敕 賜 靈 姥 寺 僧 綱 嗣 三 十 七 世 諱 了 真 慈孝之塔 “Sắc tứ Linh Mụ tự Tăng Cang tự tam thập thất thế huý Liễu Chơn Từ Hiếu chi tháp”. Nhưng long vị thờ tại bàn Tổ đề: 敕 賜 靈 姥 寺 僧 綱 重 興 國 恩 寺 祖 四 十 一 世 諱 了 真 慈 孝覺靈猊座 “Sắc tứ Linh Mụ tự Tăng Cang trùng hưng Quốc Ân tự tổ tứ thập nhất thế huý Liễu Chơn Từ Hiếu Giác linh nghê toà”.

Hoà Thượng Hải Thuận - Lương Duyên (1806 -1895) Chùa Báo Quốc – Huế

Hoà thượng Hải Thuận - Lương Duyên (1806 -1895)

Chùa Báo Quốc – Huế

Người ta cũng đọc là Diệu Giác Thiền sư. Đại sư người họ Đỗ, sinh quán xã Bích Khê, tổng Bích La, huyện Thuận Xương, phủ Triệu Phong - Quảng Trị. Ngài sinh năm Bính Dần (1806) đời Gia Long. Lúc nhỏ Ngài tên là Hổ. Năm 13 tuổi xuất gia tại chùa Báo Quốc. Năm Minh Mạng thứ 11 (1830), tại giới đàn Báo Quốc, Ngài Tế Chánh Bổn Giác làm Đàn đầu Hòa thượng; Đại sư được thọ giới, năm đó Ngài vừa 24 tuổi. Năm Minh Mạng thứ 16 (1835), Đại sư được cấp giới và độ điệp. Năm 1837 được Ngài Nhất Định phú Pháp:

良 緣 會 悟 芥 針 頭

道 合 心 傳 稱 所 求

慧 福 雙 修 無 間 斷

光 揚 祖 印 永 長 流。

Phiên âm: Lương duyên hội ngộ giới châm đầu,

Đạo hợp tâm truyền xứng sở cầu.

Huệ phước song tu vô gián đoạn,

Quang dương tổ ấn vĩnh trường lưu.

(Nguyễn Lê Châu dịch) :

Lương Duyên hội ngộ cải đầu kim,

Hợp đạo truyền tâm ứng chỗ tìm.

Phước tuệ song tu không gián đoạn,

Rõ nêu Tổ ấn mãi lưu truyền.

Đại sư Diệu Giác được kế truyền thế thứ 40 dòng Lâm Tế, tức là thế thứ đệ lục thuộc Pháp phái Liễu Quán - Nam Hà; Pháp húy là Hải Thuận, tự Lương Duyên, hiệu Diệu Giác.

Năm Tự Đức thứ 2 (1849), Đại sư được cử về trú trì quốc tự Diệu Đế, sau đó được cử làm Tăng cang trải qua mười năm. Đến năm (1859), Sơn môn bảo cử Đại sư về làm Báo Quốc Tự Trú trì. Trong thời này, Đại sư đã mở cuộc đại trùng tu Báo Quốc Tự thành chốn tự vũ nghiêm trang, sáng sủa. Đồng thời Ngài còn tham dự trùng tu chùa Kim Tiên, chùa Huệ Lâm...

Theo bia dựng trước tháp Diệu Quang tại chùa Từ Hiếu, thì lúc này, Phật giáo Huế đang rơi vào thời đồi phế, suy tàn. Nguyên văn là "phù đương Phật pháp thiểu suy...". Nhưng, Đại sư Diệu Giác đã xuất hiện như vì sao sáng trong rừng Thiền, làm tỏa rạng dòng Thiền Liễu Quán và làm cho Thiền Lâm Tế lại có cơ phục hưng. Năm 1886, Đại sư được nhà vua ân tứ một y cà-sa vàng ngũ thể bá nạp.

Cũng theo bia nói trên, kể từ thời Gia Long khôi phục thành Phú Xuân, đến lúc Đại sư Diệu Giác đã 89 tuổi, thì chỉ có sáu vị Đại sư khai Đại giới đàn. Tính ra thời gian đã kéo dài gần 80 năm. Bởi vậy, năm Thành Thái thứ 6 (1894), mặc dầu đã 89 tuổi đời Đại sư Diệu Giác cũng đã mở đại giới ở chùa Báo Quốc; và ban kiến

đàn cũng đã cung thỉnh Ngài làm Đàn đầu Hòa thượng để khai đàn vào ngày 19 tháng 4 năm Giáp Ngọ (1891). Ngài đã thế độ 40 vị và phú Pháp cho 9 cao đệ tử, có Pháp húy ở hàng chữ ''Thanh'' và Pháp tự đều được đặt chữ ''Tâm'', mà trong Sơn môn Huế thường gọi là ''Cửu Tâm ''.

Ngày 13 tháng Giêng năm Ất Mùi (1895), Đại sư vân tập môn đồ và đệ tử để dặn dò, xong tuần trà đãi chư Tăng đến bên Ngài với câu nói: ''Thỉnh quý thiện tri thức đến mà thật không có người thù tiếp...'', thì Ngài an nhiên thị tịch. Tuổi đời thọ được 90, có đến 66 hạ lạp. Tháp Ngài ở bên bửu tháp Bổn sư và gọi là ''Diệu Quang Tháp''.

Hoà Thượng Hải Toàn Linh Cơ (1823 - 1896) Chùa Tường Vân – Huế

Hoà thượng Hải Toàn Linh Cơ (1823 - 1896)

Chùa Tường Vân – Huế

Thiền sư vốn người họ Nguyễn, nguyên quán Phú Trạch, Phú Xuân Trung Duy Xuyên, Thăng Hoa, Quảng Nam. Ngài sinh năm Quý Mùi, Minh Mạng năm thứ 4 (1823); xuất gia lúc 14 tuổi tại chùa Long Quang, đến 19 tuổi Ngài được Thiền sư Nhất Định thế độ và cho Pháp danh Hải Toàn tự Linh Cơ, sau đó Ngài ở chùa Giác Hoàng, rồi thọ Cụ túc tại Đại giới đàn chùa Châu Long tỉnh Bình Định, và sau được giữ chức Giám viện chùa Giác Hoàng.

Năm Giáp Thìn (1844) ngày 13 tháng 10 Tổ Nhất Định đã phú pháp đại sư cho ngài với bài kệ:

靈 機 這 箇 自 天 然

感 發 隨 他 覺 有 緣

九 品 蓮 花 生 一 朵

輝 煌 世 界 諒 無 邊

Phiên âm : Linh Cơ giá cá tự thiên nhiên,

Cảm phát tuỳ tha giác hữu duyên;

Cửu phẩm liên hoa sinh nhất đoá,

Huy hoàng thế giới lượng vô biên.

Tạm dịch:

Căn cơ thông mẫn bởi thiên nhiên,

Phát hiện tuỳ duyên bởi mọi người;

Chín phẩm hoa sen sinh một đoá,

Sáng loà thế giới rộng vô biên.

Sau khi Thiền sư Nhất Định thị tịch, năm Tự Đức thứ 8 (1855) Ngài đã cầu Pháp với Thiền sư Huệ Cảnh (1798 - 1866) chùa Tường Vân và cũng được Thiền sư Huệ Cảnh trao Kệ phú Pháp ngày 15.4.Aát Mảo (Tự Đức 8 – 1855) với bài kệ:

靈 機 妙 覺 在 心 王

水 海 全 清 見 月 彰

一 切 眾 生 皆 佛 性

因 由 不 悟 落 邊 方

Phiên âm : Linh Cơ diệu giác tại tâm vương,

Thủy hải toàn thanh kiến nguyệt chương.

Nhất thiết chúng sinh giai Phật tánh,?

Nhân do bất ngộ lạc biên phương

Nguyễn Lê Châu dịch:

Thiêng liêng then chốt tại vua tâm,

Biển lớn mà trong rõ nguyệt rằm.

Hết thảy chúng sinh đều Phật tánh,

Chỉ vì chẳng ngộ một bên lầm.

Năm Tự Đức 18 (1865) Ngài được cử chức Trú trì chùa Diệu Đế. Năm Tự Đức thứ 19 (1866), Thiền sư Huệ Cảnh thị tịch, Ngài được di chúc giữ chức am chủ chùa Tường Vân. Sau đó Thiền sư

Nhất Chơn cũng thị tịch và di chúc cho môn đồ cúng chùa Từ Quang cho Ngài Linh Cơ, do đó Ngài đã hợp nhất hai chùa làm một và đến năm Tự Đức 34 (1881) chùa được chỉnh trang lợp ngói và được gọi là chùa Tường Vân.

Năm Kiến Phước nguyên niên (1883), Ngài được phong làm Tăng Cang chùa Giác Hoàng.

Năm Hàm Nghi nguyên niên (1885), Ngài được mông ân dưỡng già; đến năm Thành Thái thứ 3 (1891) chùa được trùng tu, Ngài đã cho xây thêm hậu điện.

Tháng tư năm Thành Thái thứ 6 (1894) chùa Báo Quốc mở Đại giới đàn, đã cung thỉnh Ngài làm Giáo thọ.

Ngày mồng một tháng tư năm Thành Thái thứ 8 (1896) Ngài bị bệnh, bèn ban các bài Kệ phú Pháp cho các đệ tử như Thanh Kim Quang Diễm, Thanh Tín Ứng Nghiệm... và di chúc chỉ định đệ tử lớn là Đại sư Phước Chỉ giữ chức trú trì chùa Tường Vân.

Ngài thị tịch vào giờ Thìn ngày 25 tháng 4 năm Thành Thái thứ 8 (1896). Đến ngày mùng ba tháng Bảy môn đồ và tứ chúng phụng kim quan nhập tháp ở phía bên hữu chùa Tường Vân.

Hòa thượng Chơn Tâm Đạo Tánh (1869 – 1896) Chùa Phước Huệ - Huế

Hòa thượng Chơn Tâm Đạo Tánh (1869 – 1896)

Chùa Phước Huệ - Huế

Hòa thượng Chơn Tâm thế danh Nguyễn Phúc Ưng Đỗ sinh ngày 26 tháng 10 năm Kỷ Tỵ (1869) tại làng Vỹ Dạ, kinh thành Huế. Thân phụ là cụ ông Nguyễn Phúc Hường Dược và thân mẫu là cụ bà Võ Thị Quỳ. Ngài là cháu nội của Tuy Lý Vương Miên Trinh. Trong những năm 1883 -1884, kinh đô Huế xảy ra nhiều biến động bởi các cuộc phế quân cũng như binh biến bùng nổ khởi điểm cho phong trào Cần Vương. Vì không đồng quan điểm với các quyền thần Tôn Thất Thuyết, Nguyễn Văn Tường nên Tuy Lý Vương bị an trí tại Quảng Ngãi và thân nhân phân tán khắp nơi, trong đó có hoàng thân Nguyễn Phúc Ưng Đỗ. Ngài vào trú ở huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên. Tại đây, Ngài thường lên chùa Từ Quang tham cứu giáo lý với Hòa thượng Ấn Thiên Tổ Hòa - Huệ Nhãn. Nhân duyên hội đủ, năm 13 tuổi Ngài xuất gia với Tổ Huệ Nhãn, được ban Pháp danh Chơn Tâm, tự Đạo Tánh. Sau khi thọ Cụ túc giới. Ngài được Hòa thượng Ấn Chánh Tổ Tông – Huệ Minh Trú trì chùa Bảo Sơn phú Pháp hiệu Pháp Thân với bài kệ truyền pháp như sau:

正法中妙樂

勿逐邪見迷

古今多賢聖

解了即菩提

Phiên âm: Chánh pháp trung diệu lạc

Vật trục tà kiến mê

Cổ kim đa hiền thánh

Giải liễu tức Bồ đề.

Lê Mạnh Thát dịch:

Vui mầu trong Chánh pháp

Thấy bậy chớ theo mê

Xưa nay nhiều hiền thánh

Hiểu được tức Bồ – đề.

Đến thời vua Đồng Khánh lên ngôi. Tuy Lý Vương về lại kinh thành Huế. Vì muốn ông cháu được gần gũi sớm hôm để luận bàn thơ văn Phật lý nên Tuy Lý Vương cất chùa Phước Huệ vào năm Đinh Hợi (1887) gần phủ đệ của mình tại thôn Vỹ Dạ để Đại đức Chơn Tâm về Trú trì. Từ đó, hàng năm Ngài đều thỉnh Tổ Huệ Nhãn và các đồng môn huynh đệ như Pháp Hỷ, Pháp Tạng, Pháp Lâm v.v... ra kinh đô thăm viếng và hoằng pháp.

Vốn sinh trưởng trong Hoàng tộc, thừa hưởng dòng máu thông minh mẫn duệ của ông nội nên Ngài là một người đa văn quảng bác, Ngài có trước tác cuốn Tam Bảo Biện hoặc Luận Chú rất có giá trị. Mục đích của cuốn sách này là chú thích, giảng giải những chỗ khó hiểu của cuốn Tam Bảo Biện Hoặc Luận do Tổ Pháp Chuyên-Diệu Nghiêm trước tác. Tuy nhiên, cuốn này đến nay đã bị thất lạc. Tài hoa bạc mệnh, Ngài viên tịch vào ngày 27 tháng 11 năm Ất Mùi (1895), hưởng dương 27 tuổi. Nhục thân được tôn trí trong khuôn viên chùa Thiên Hòa, Phường Đúc, Thành phố Huế.

Hòa Thượng Pháp Lâm (1861-1898) Chùa Viên Thông - Huế

Hòa thượng Pháp Lâm (1861-1898)

Chùa Viên Thông - Huế

Hòa thượng người họ Lê huý thượng Chơn hạ Kim hiệu Pháp Lâm đại sư. Người làng Quảng Đức, xã Ngân Sơn, tổng Phụng Sơn, huyện Đồng Xuân, phủ Tuy An, tỉnh Phú Yên, sinh giờ Hợi, ngày 9 tháng 9, năm Tân Dậu (1861) thuộc thời vua Tự Đức; thiếu thời ngài đã phát tâm xuất gia, đắc pháp với Hòa thượng Huệ Minh húy Ấn Chánh, tự Tổ Tông, chùa Bảo Sơn, Phú Yên. Ngài vốn học thức uyên bác, tánh tình ngay thẳng, khi nói cười giữ vẻ hòa nhã khiêm cung, song chí khí rất cao xa, lại còn nghiêm tinh giới luật. Năm Đinh Hợi (1887) ngài xây dựng chùa Châu Lâm ngay trên quê hương rồi trở về kinh thành hoằng hoá. Đến Ngự Bình vào chùa Viên Thông, ngài được chư thiện nam tín nữ thỉnh làm Trú trì. Tại đây, ngài sửa sang khiến ngôi Phạm vũ trở nên quang rạng. Khi tạo tượng, lúc khắc kinh, tín chúng mỗi ngày mỗi thịnh. Tán dương công đức của ngài, Hoàng thái hậu đã ban cho châu báu và khánh vàng xem như vật kỷ niệm.

Năm Giáp Ngọ (1894), tại giới đàn Báo Quốc, ngài được thỉnh làm Tôn chứng sư. Năm Bính Thân (1896), ngài đem Phật sự chùa Viên Thông uỷ phó cho vị Tăng Tri sự. Ngài kết thảo am trên nền đình cũ để nhập thất tu tập (ở phía tả của chùa, phía Tây núi Ngự Bình). Ngài nguyện nhập thất 3 năm, nhưng Hòa thượng chỉ thuận cho năm rưỡi. Vào khoảng thời gian đó, Như Như cũng đã nhờ tiếp xúc với sư như người đi tham học, và nhờ đó về sau mới hiểu được đạo và tiếp tục cuộc sống tu tập sau này.

Năm Đinh Dậu (1897) thầy lại nhập thất để hoàn thành hoài bão sở nguyện của mình, ngài cũng thường nhóm đá ở trên núi Ngũ Phong thành một chỗ cao để quan sát những nơi xa; hai thầy trò ngài Pháp Lâm và Như Như thường dùng các loài thảo mộc làm thức ăn và đồ mặc và cũng đã hẹn nhau Nam du, nhưng Như Như bận việc chỉ một mình sư về quê mình nhưng chưa lâu thì bỗng nghe sư quy Tây vào ngày 14 tháng hai năm Mậu Tuất (1898), hưởng dương 38 tuổi. Bảo tháp lưu giữ nhục thân ngài được lưu giữ tại chùa Châu Lâm, Phú Yên. (Theo lời thuật của Như Như đạo nhân trong Hàm Long Sơn Chí).

Hoà Thượng Hải Thiệu Cương Kỷ (1810 – 1899) Chùa Từ Hiếu – Huế

Hoà thượng Hải Thiệu Cương Kỷ (1810 – 1899)

Chùa Từ Hiếu – Huế

Hoà thượng Cương Kỷ theo bia ''Từ Hiếu Tự Yết Ma Đại sư tháp ký'' ở chùa Từ Hiếu thì Ngài con nhà họ Lê, sinh ngày 04-3-Canh Ngọ (1810) nguyên quán Xuân An, tổng An Đôn, huyện Đăng Xương, phủ Triệu Phong, Quảng Trị. Lúc thiếu thời theo Nho học. Năm hai mươi bốn (24) xuất gia, thờ Hoà thượng Tánh Thiên Nhất Định làm thầy. Hai mươi lăm tuổi, nhằm ngày Phật đản 8-4-Giáp Ngọ (1834) được Bổn sư thế độ, truyền cho Sa-di thập giới; được Pháp húy Hải Thiệu. Năm Đại sư 31 tuổi được thọ Cụ túc giới, sau đó theo Bổn sư lên đồi Dương Xuân lập thảo am. Năm 35 tuổi, ngày 12-11-Giáp Thìn (1844), Đại sư được Bổn sư trao Kệ phú Pháp:

綱 紀 經 權 不 執 方

隨 機 應 用 善 思 量

朝 朝 將 識 難 尋 跡

日 日 穿 衣 喫 飯 常

Phiên âm:

Cang kỷ kinh quyền bất chấp phương,

Tùy cơ ứng dụng thiện tư lương.

Triêu triêu tương thức nan tầm tích,

Nhật nhật xuyên y khiết phạn thường.

Nguyên Hồng dịch:

Cương kỷ kinh quyền chẳng chấp phương

Tùy cơ ứng dụng khéo tư lương

Sớm tối dẫu quen tìm ít gặp

Cơm ăn, áo mặc: đó chuyện thường.

Như vậy, Hoà thượng Cương Kỷ là đời thứ 40 dòng Thiền Lâm Tế, nhưng là đời thứ sáu Pháp phái Liễu Quán; Pháp đệ của Hoà thượng Hải Thuận - Lương Duyên.

Sau khi Hoà thượng Nhất Định viên tịch, Hoà thượng Cương Kỷ với sự ngoại hộ của toàn thể Thái giám ở Cung Giám Viện, đại trùng kiến ngôi thảo am thành tự vũ. Chú tạo Pháp tượng, Pháp khí trang nghiêm để thờ tự, và triều đình tâu lên vua Tự Đức ban ''Sắc tứ Từ Hiếu Tự'', lạc khoản biển hiệu chùa đề Tự Đức nguyên niên (1848). Từ năm này trở lui, Hoà thượng làm Trú trì chùa Từ Hiếu, xiển dương giáo pháp. Đồ chúng ở Huế lên chùa xin quy y nghe pháp đông có tới sáu bảy trăm người, được lưu Kệ phú Pháp có đến 13 vị.

Năm Giáp Ngọ dưới triều Thành Thái (1894), Hoà thượng lại trùng tu Từ Hiếu một lần nữa. Cũng trong năm này Hoà thượng cùng với Pháp huynh là Hoà thượng Diệu Giác ở Báo Quốc mở Đại giới đàn. Ban kiến đàn đã cung thỉnh Hoà thượng làm Yết ma A-xà-lê tuyên luật sư.

Hoà thượng Cương Kỷ có một dị tướng là hàng lông mi dài che lấp cả mắt, khi muốn nhìn ai hoặc muốn đọc Kinh sách, Hoà

thượng phải lấy tay xách hàng lông mi lên nhìn; xong thì thả xuống. Khi thả lông mi xuống, Ngài không thấy gì cả.

Truyền thuyết kể rằng, vua Thành Thái thường lên chùa để thăm và đàm đạo Phật lý với Hoà thượng. Có lần vua lên, nhẹ nhàng đến bên Hoà thượng, để nhẹ tay lên Ngài. Hoà thượng hỏi. Vua đáp: “Thưa Hoà thượng, Thành Thái đây.” Hoà thượng lấy tay xách mi mắt lên nhìn và hỏi: “Vua đó à?” Sẵn dĩa sắn thị giả bưng lên, Hoà thượng đưa tay mời vua ăn một cách tự nhiên, vô ngại. Đình thần hộ giá và các sư trong chùa sợ xanh mặt. Vua cũng ăn sắn với Hoà thượng rất bình thường.

Việc Hoà thượng mời vua ăn sắn là một bài Pháp tuyệt vời về bổn phận đấng quân vương phải nghĩ đến dân, sống ngay cái sống đạm bạc đến cực khổ của dân: ăn sắn khoai trừ bữa. Có lẽ nhờ đó và hiểu được đạo, nên vua Thành Thái đã là một vị vua có tinh thần yêu nước, thương dân.

Hoà thượng Cương Kỷ có làm một bài “Tự Thống” để cho mình, và 15 lời nguyện hiện còn khắc ở bia đá trên tháp Ngài.

- Bài “Tự Thống”:

“雖 年 百 歲 猶 若 剎 那, 如 東 逝 之 長 波, 似 西 垂 之 殘 炤, 擊 石 之 星 火, 驟 隙 之 迅 駒, 風 裡 之 微 燈, 草 頭 之 朝 露, 臨 崖 之 朽 壽 爍 目 之 電 光, 若 不 遇 於 正 法,必 永 墜 於 幽 途 矣”

Phiên âm: “Tuy niên bách tuế do như sát na; như đông thệ chi trường ba, tợ tây thùy chi tàn chiếu, kích thạch chi tinh hỏa, sậu khích chi tấn câu, phong lý chi vi đăng, thảo đầu chi triêu lộ, lâm nhai chi hũ thọ, thước mục chi điện quang. Nhược bất ngộ chánh pháp, tất vĩnh trụy ư u đồ hỷ”.

Tạm dịch: “Trăm năm nháy mắt, như nước chảy về Đông, trời Tây tàn nắng. Đá lửa, sao xẹt, cửa sổ ngựa qua. Trước gió ngọn đèn, sương mai ngọn cỏ. Bên bờ cây mục, điện chớp một giây. Nếu không gặp chánh pháp ắt rằng đọa u đồ vậy.” (Nguyên Hồng)

Đây là 15 lời đại nguyện của Đại sư:

余 年 更 午 二 十 四 出 家 二 十 五 剃 落 三 十 一 受 具 三 十 五 得 法 住 持 本 寺 四 十 三 星 霜 任 染 然 花 些 陀 歲 月 不 覺 而 山 募 散 影 邪 輝 而 於 八 十 一 字 我 一 心 發 十 五 願 仰 祈 大 覺 府 作 證 明 垂 加 哀 授 所 妄 月 慈 如 左 : 一 願 身 形 異 俗 不 似 白 衣

二 願 口 常 清 淨 莫 說 是 非 ,三願 意 行 平 正 有 別 尊 卑 ,四 願 心 能 忍 辱 捨 貪 瞋 癡 ,五 願 午 中 一 食 不 過 後 辰 ,六 願 維 持 細 行 不 失 威儀 ,七 願 梵 宇 牢 固 佛 殿 光 輝 ,八 願 居 得 安 穩 日 月 無 虧 ,九 願 弟 子 眾 等災 難 永 離 ,十 願 壇 那 施 主 福 壽 康 熙 ,十 一 願 冤 親 平 等 同 赴 蓮 池 ,十 二 願 寂 滅 晨 至 獲 預 先 知 ,十 三 願 端 然 坐 化 隻 履 西 歸 ,十 四 願 不 生 不 滅 了 證 無 為 ,十 五 願 早 成 佛 道 廣 度 群生 .

Tạm dịch:

Tôi năm Canh Ngọ ( 1810), 24 tuổi xuất gia, 25 tuổi thế độ, 31 tuổi thụ Cụ túc giới, 35 tuổi đắc pháp, 43 năm trụ trì chùa này. Thắm thoát tuổi trẻ trôi đi, lần lữa tháng năm hết, chợt thấy núi tây sắp tối, tuổi bóng xế chiều, mà nay đã 81 rồi! Tự mình một lòng phát nguyện 15 lời, ngưỡng mong chư Phật dũ lòng chứng giám, thương xót thu nhận cho tấm lòng này. Lời nguyện như vậy:

1. Thân hình khác tục chẳng giống bạch y.

2. Miệng thường thanh tịnh chẳng nói thị phi.

3. Ý hành bình chánh không nệ hèn sang.

4. Tâm thường nhẫn nhục bỏ tham sân si.

5. Một bữa đúng ngọ, chẳng trể bao giờ

6. Giữ gìn tế hạnh chẳng mất oai nghi.

7. Phạm vũ vững chắc, điện Phật sáng ngời.

8. Sống luôn an ổn, nhật dụng đủ đềui.

9. Các chúng đệ tử tai nạn lìa xa.

10. Đàn-na thí phúc thọ an vui.

11. Oán thân bình đẳng đồng đến Liên trì.

12. Đến giờ tịch diệt được biết trước liền.

13. Ngồi ngay mà hóa như Tổ về Tây.

14. Không sinh không diệt ngộ chứng vô vi.

15. Sớm thành Phật đạo, khắp độ người mê.

(Nguyên Hồng)

Ngày mồng 01 tháng 3 năm Mậu Tuất (1899) tức là năm Thành Thái thứ 11, Ngài viên tịch, tuổi đời thọ 89. Tháp Ngài ở phía tay trái của chùa, cao 7 tầng, xung quanh có thành, trước có bốn trụ biểu và nhà bia. Đó là bia “Từ Hiếu tự Yết-ma Đại sư tháp ký”. Mặt sau khắc 15 lời nguyện trên.

Bia tháp ghi: “Sắc tứ Từ Hiếu Tự Trú trì Lâm Tế húy Hải Thiệu Yết-ma A-xà-lê đại lão chi tháp.”

Hoà Thượng Hải Nhuận Phước Thiêm (1820 - ?) Chùa Thuyền Tôn – Huế

Hoà thượng Hải Nhuận Phước Thiêm (1820 - ?)

Chùa Thuyền Tôn – Huế

Hòa thượng Hải Nhuận, thế danh Nguyễn Hữu Thiêm, niên canh Canh thìn (1820), nguyên quán xã Vạn Lâm, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa.

Năm 1842 (Thiệu trị thứ 2) nhập Tăng chúng chùa Thiền Tôn, là vị đồng niên xuất gia am tường Khoa phạm.

Theo bia chép việc chùa Thuyền Tôn núi Thiên Thai ghi :

師寂.傳海潤福添大師.同慶元年.改修寺宇.成太七年.充妙諦寺僧綱.十年師以病乞休.付弟子廣計等.祀田祀器揮霍殆盡.

Tạm dịch:

Năm thứ 15 (1862), sư tịch, truyền lại cho Đại sư Hải Nhuận Phước Thiêm. Đồng Khánh nguyên niên (1886) cải sửa tự vũ. Thành Thái năm thứ 7 (1895), sung làm Tăng Cang chùa Diệu Đế. Năm thứ 10 (1898) sư bệnh xin nghỉ, giao phó cho các đệ tử Quảng

Kế… phung phá tự điền tự khí sạch hết. Như vậy tiểu sử của Ngài tuy chưa có nhiều, chi tiết lắm nhưng chúng ta có thể biết :

Hòa thượng Hải Nhuận – Phước Thiêm tiếp nhận Trú trì chùa Thuyền Tôn năm 1862 sau khi Hoà thượng Tánh Thiên An Cư tịch. Ngài thuộc thế hệ Trú trì thứ 7 và đời thứ 40 dòng thiền Lâm tế.

Năm Đồng Khánh nguyên niên (1886) cải sửa tự vũ.

Thành Thái năm thứ 7 (1895), sung làm Tăng Cang chùa Diệu Đế.

Năm thứ 10 (1898) Hoà thượng bị bệnh xin nghỉ, giao phó cho các đệ tử Quảng Kế nhưng vị này đã phung phá tự điền tự khí sạch hết.

Như vậy, Hoà thượng chỉ Trú trì chỉ được 6 năm. Chắc hẳn là Ngài có uy tín trong Tổ đình và Sơn môn nên Bộ lễ mới phong cho Ngài làm Tăng Cang chùa Diệu Đế. Vì chùa Diệu Đế là chùa Vua lập, nên ai đến làm Tăng Cang phải là người có đạo cao đức trọng mới được mời về đây đảm nhận chức vụ này.

Tuy Ngài làm Trú trì 6 năm, nhưng uy tín và đức hạnh của Ngài đã vang đến Triều đình nên Bộ lễ đã soạn văn thư trình vua phê chuẩn mời Ngài làm Tăng Cang. Đúng Ngài là Thạch Trụ Tòng Lâm trong chốn Tổ vậy.

Tổ viên tịch vào cuối thế kỷ 19, tháp ngài được môn đồ xây dựng ở phía đông vườn chùa Thiền Tôn cách chừng 300m, tháp 5 tầng. Lòng bia tháp ghi : 敕賜 妙諦寺僧綱重修禪宗祖堂臨濟笫四十代諱海潤號福添禪師覺靈ㄓ塔 (Sắc tứ Diệu Đế tự Tăng Cang trùng tu Thuyền Tôn tổ đường Lâm Tế đệ tứ thập đại huý Hải Nhuận hiệu Phước Thiêm thiền sư Giác linh chi tháp)成泰八年 四 月 吉 日 造 (Thành Thái bát niên tứ nguyệt cát nhật tạo).

Hiện chúng ta còn có long vị hiện thờ ở Tổ Đình Thuyền Tôn ghi : 臨 濟 譜 笫 四 十 代 諱 海 潤 號 福 添 禪 師 真 靈 ㄓ位 (Lâm Tế phổ đệ tứ thập đại huý Hải Nhuận hiệu Phước Thiêm thiền sư chơn linh chi vị).

Hòa Thượng Hải Trân Thụy Uyển (1829 - ? ) Chùa Thánh Duyên – Huế

Hòa thượng Hải Trân Thụy Uyển (1829 - ? )

Chùa Thánh Duyên – Huế

Hòa thượng Hải Trân sinh năm Kỷ Sửu (1829) tại xã Tả Hữu tổng Bích La huyện Đăng Xương Tổng Triệu Phong tỉnh Quảng Trị. Thế danh là Phan Thuỵ Uyển. Lúc đầu ngài xuất gia đầu Phật với ngài Nhất Định tại chùa Từ Hiếu, sau khi Hòa thượng Bổn sư viên tịch, ngài đã xin Y chỉ Hòa thượng Linh Cơ chuà Tường Vân Huế, một thời gian ngài được Hòa thượng Y chỉ sư cho thọ giới Cụ túc và được trao kệ đắc pháp với bài kệ:

瑞 琬 道 法 通

心 法 本 虛 空

了 悟 明 心 法

繼 傳 紹 祖 尊

“Thuỵ uyển đạo pháp thông,

Tâm pháp bổn hư không.

Liễu ngộ minh tâm pháp,

Kế truyền thiệu tổ tông.”

Nguyên Hồng dịch:

Thụy Uyển đạo pháp thông,

Tâm pháp vốn hư không.

Liễu ngộ sáng tâm pháp.

Kế thừa nối tổ tông.

Hòa thượng được sắc nhập Tăng chúng chùa Giác Hoàng. Trong thời gian này, ngài là một vị Tăng đồng chơn xuất gia, am tường khoa phạm và kiên trì giới luật nên đã được sơn môn và Triều đình bổ nhiệm Trú trì Quốc tự Thánh Duyên ngày 21 tháng 8 năm Tự Đức thứ 20 (1867) sau khi Hòa thượng Ngô Văn Hạnh viên tịch.

Hòa thượng Hải Trân Thuỵ Uyển là vị Trú trì Thánh Duyên lâu nhất hiện được biết, vì mãi cho đến năm Tự Đức thứ 32 (1879) vẫn còn được ghi nhận. Ngài Hải Trân viên tịch vào thời gian nào hiện nay vẫn chưa tìm ra, hiện tháp ngài xây dựng tại đâu vẫn chưa có tông tích.

Hoà Thượng Tâm Quảng (? - ? ) Chùa Báo Quốc – Huế

Hoà thượng Tâm Quảng (? - ? )

Chùa Báo Quốc – Huế

Hòa thượng Tâm Quảng có thế danh là Hoàng Văn Thể pháp danh Thanh Nhàn tự Tâm Quảng là đệ tử đầu của Hoà thượng Hải Thuận Diệu Giác. Ngài đã được Bổn sư cho kệ đắc pháp đại sư với bài kệ:

清 閑 法 祉 著 先 鞭

海 闊 波 閬 道 廣 傳

特 達 心 懷 求 上 志

于 今 付 汝 繼 淵 源

Phiên âm:

Thanh Nhàn pháp chỉ trước tiên tiên,

Hải hoạt ba lang đạo quảng truyền;

Đặc đạt tâm hoài cầu thượng chí,

Vu kim phó nhữ kế uyên nguyên.

Nguyên Hồng dịch :

Thanh Nhàn đất pháp sớm ra hoa,

Biển rộng sóng yên đạo rộng xa,

Đạt được sơ tâm cầu chí lớn,

Ngày nay phó thác pháp Phật-đà.

Hòa Thượng Thanh Nguyên Tiên Giảng (1852 - ? ) Chùa Từ Ân - Huế

Hòa thượng Thanh Nguyên Tiên Giảng (1852 - ? )

Chùa Từ Ân - Huế

Hòa thượng Thanh Nguyên Tiên Giảng thế danh là Phạm Tiên Giảng, sinh năm Nhâm Tý (1852) nguyên quán xã Trung Kiên, tổng Bích La, huyện Thận Xương Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị, là vị đồng niên xuất gia, nguyên là đệ tử của Hòa thượng Pháp Lữ ở chùa Báo Quốc, nhưng sau Hòa thượng Pháp Lữ viên tịch, ngài Tiên Giảng đã Y chỉ Hòa thượng Giáo thọ chùa Tường Vân là Hòa thượng Hải Toàn Linh Cơ và được Hòa thượng Y chỉ trao kệ phú pháp:

先 講 會 遇 芥 針 投

道 合 心 傳 稱 所 求

福 慧 雙 修 無 間 斷

光 揚 祖 印 永 長 流

“Tiên giảng hội ngộ giới châm đầu,

Đạo hợp tâm truyền xứng sở cầu.

Phưởc tuệ song tu vô gián đoạn,

Quang dương tổ ấm vĩnh trường lưu.”

Nguyên Hồng dịch :

Hạt cải đầu kim Tiên Giảng đây,

Đèn thiền đạo hợp với tâm thầy.

Song tu phúc tuệ không ngơi nghỉ,

Tổ ấn trùng quang rạng rỡ thay.

Hòa thượng là Tri sự chùa Từ Ân, đến ngày 29.05 năm Thành Thái thứ 11 (1899) được sắc phong lên Trú trì chùa Từ Ân Huế, lúc ấy ngài đã lên 48 tuổi.

Ngài thị tịch vào năm nào, không có tư liệu để lại.

Hoà Thượng Thanh Liêm Tâm Thiền (1867 - ?) Chùa Thuyền Tôn – Huế

Hoà thượng Thanh Liêm Tâm Thiền (1867 - ?)

Chùa Thuyền Tôn – Huế

Bia ghi chép về chùa Thuyền Tôn núi Thiên Thai có ghi:

十一年三月諸官山寺大德商同保置妙覺和尚第七法嗣心禪大師為禪宗寺住持.適潮山社單控乞三寶田充公.師呈諸尊宿如何覆稟.妙諦僧綱心傳大師委報國信女胡氏妙善助費.洪氏秀陳氏寧助力.且文契日久蠹獘.訟奈良難呈單乞換繕.始終其事芙蓅約四百元.雖三氏之力與財.非僧綱之智不足濟也.六月師單乞勘度神符三寶田.八月移建寺宇.復其故址.構造後殿.仰賴報國祥雲慈孝慶芳諸大德奏達三宮恩級錢銀.及十方善信供.倣一萬工竣.十二年月.慶讚萬法圓完撫信美之江山.羨無窮之成住德有淺深.此名籃所以三聚而三散.道無隆剎.斯古剎每於一替又一興.然豈可以尋常論哉.要亦在人與教法如何耳.蓋根深者末遂.源遠者流光.故栽培傾覆有迅速之殊.故不可以壞空同日語也.師之於如法叔也.一定和尚之法孫.而了觀祖師之六世法派也.其根深末遂源遠流光者可知矣.師之品行高超.如不

如不必妄餐求望但願師之法嗣.早得其人法嗣之法嗣.廣儲法器.則江山信美成住無窮矣.

Dịch nghĩa :

Qua bia ghi trên, chúng ta biết :

Ngài Thanh Liêm – Tâm Thiền là đệ tử nối pháp thứ 7 của Ngài Diệu Giác – Hải Thuận trú trì Tổ đình Báo Quốc; Hoà thượng được bổn sư phú pháp với bài kệ:

淨 潔 清 濂 道 味 閑

心 心 希 有 意 何 難

池 中 湧 出 蓮 花 朵

法 雨 恩 霑 法 界 寬

Phiêm âm :

Tịnh khiết thanh liêm đạo vị nhàn,

Tâm tâm hy hữu ý hà nan.

Trì trung dũng xuất liên hoa đoá,

Pháp vũ ân triêm pháp giới khoan.

Dịch nghĩa :

Tịnh khiết Thanh Liêm đạo rạng ngời,

Tâm tâm Hi Hữu, dạ nào nguôi.

Trong ao một đóa hoa sen nở,

Mưa pháp hương thơm tỏa ngát đời.

Hoà thượng huý Thanh Liêm hiệu Tâm Thiền thế danh Đặng Hy Hữu. Niên canh Đinh mão (1867), Cánh quán thông Trung Kiên, tổng Bích La, huyện Thuận Xương, tỉnh Quảng Trị.

Năm thứ 11(1899) tháng 3, các đại đức chùa quan chùa núi, đồng thương lượng đặc cử Hoà thượng Tâm Thiền tự Hy Hữu, Pháp danh Thanh Liêm là pháp tự thứ 7 của Hòa thượng Diệu Giác làm trú trì Thuyền Tôn, vừa khi xã Triều Sơn đệ đơn mách bảo lấy ruộng Tam bảo sung công. Hoà thượng Tâm Truyền Tăng Cang

Diệu Đế ủy tín nữ chùa Báo Quốc là Hồ Thị Diệu Thiện trợ phí, Hồng Thị Tú, Trần Thị Ninh trợ lực, song vì văn khế lâu ngày mối mọt ăn rách nát, kiện nài rất khó, phải làm đơn xin sửa sang văn khế, việc này trước sau tốn ước 400 đồng. Tuy nhờ sức và của của ba tín nữ, nhưng nếu không có trí của Tăng Cang thì không thể thành tựu.

Tháng 6, Hoà thượng làm đơn xin đo đạt ruộng Tam bảo ở làng Thần Phù.

Tháng 8, đổi dời kiến thiết tự vũ trở lại trên nền cũ, cấu tạo hậu điện. Nhờ các đại đức chùa Báo Quốc, Tường Vân, Từ Hiếu, Khánh Phương tấu lên Tam cung, ân cấp tiền bạc và mười phương tín cúng, chừng một vạn công hoàn thành.

Năm thứ 12 (1900) tháng 5, làm lễ Khánh tán, vạn pháp viên mãn, phủ dụ núi sông tin điều tốt đẹp, ham thích sự thành trụ mãi vô cùng. Đức có cạn sâu, danh lam này sở dĩ ba lần tụ ba lần tán; đạo không có thịnh suy, cỗ sát này cứ một lần bỏ lại một lần hưng, song đâu dễ lấy lẽ tầm thường suy luận, chính cũng tại ở người và với giáo pháp thế nào vậy. Bởi gốc sâu thì nhành tốt, nguồn xa thì dòng sáng, nên việc tài bồi hay ngả nghiêng có mau chậm khác nhau, hẳn không thể nói chuyện hoại không trong một ngày được. Hoà thượng đối với Như Như tôi là pháp thúc (chú trong đạo pháp) đối với Hòa thượng Nhất Định là pháp tôn (cháu trong đạo pháp), đời thứ 6 pháp phái Tổ sư Liễu Quán. Gốc kia sâu nên cành tốt, nguồn kia xa nên dòng sáng như vậy có thể thấy rõ.

Ngày 8 – 7 năm Khải Định thứ 3 (1918) ngài Tâm Tịnh (Hồ Hữu Vĩnh) được thăng làm Tăng Canh chùa Diệu Đế và Hòa thượng Thanh Liêm được bổ nhiệm Trú trì chùa Diệu Đế thay ngài Tâm Tịnh, đến đời Bảo Đại ngài viên tịch.

Phẩm hạnh Hoà thượng cao siêu, Như tôi ắt không vọng cầu thái quá, chỉ nguyện pháp tự của Hoà thượng sớm gặp được người tài, pháp tự tiếp pháp tự, tích trữ pháp khí, thì gian sơn tin tưởng sẽ tốt đẹp, được thành trụ vô cùng vậy…

Tháp của ngài hiện được xây ở núi Thiên Thai, cách xa vườn chùa ở phía trái vườn chùa. Lòng bia được ghi: 臨 濟 正 宗元 妙 諦 住 持 重 興 禪 宗 諱 上 清 下濂 字 希 有 號 心 禪 尊 証 阿 闍 黎 ㄓ 塔 (Lâm Tế chánh tông nguyên Diệu Đế trú trì trùng hưng Thuyền Tôn huý thượng Thanh hạ Liêm tự Hy Hữu hiệu Tâm Thiền Thuyền Tôn chứng A-xà-lê chi tháp)

保 大 十 一 年 孟 秋 門 徒 仝 拜 立 . Tháp được Môn đồ xây vào đầu mùa Thu năm Bảo Đại 11 (1936) có tên là 安 樂 塔 (An Lạc Tháp)

Hoà Thượng Tâm Thể ( ? - ? ) Chùa Bảo Lâm – Huế

Hoà thượng Tâm Thể ( ? - ? )

Chùa Bảo Lâm – Huế

Hoà thượng Tâm Thể thế danh là Nguyễn Văn Quy pháp danh Thanh Tịnh tự Tâm Thể, trú trì chùa Bảo Lâm ở làng Dương Xuân Thượng thành phố Huế, là đệ tử đắc pháp với Hoà thượng Hải Thuận Lương Duyên với bài kệ đắc pháp:

清淨心兮性一然

安閑佛法樂千年

道源恢拓霑恩寵

續燄燈光付永傳

Phiên âm:

Thanh Tịnh tâm hề tánh nhất điểm,

An nhàn Phật pháp lạc thiên niên;

Đạo nguyên khôi phát triêm ân lũng,

Tục diệm đăng quang phó vĩnh truyền.

Nguyên Hồng dịch:

Tâm Thanh Tịnh là tính chân nguyên,

An nhàn Phật pháp lạc vô biên,

Nguồn đạo đã nhiều ơn sủng ái,

Đèn thiền khêu tỏ hãy lưu truyền.

Hòa Thượng Như Thuật Tâm Minh (1847 - ? ) Chùa Ngọc Sơn – Huế

Hòa thượng Như Thuật Tâm Minh (1847 - ? )

Chùa Ngọc Sơn – Huế

Hòa thượng Như Thuật hiệu Tâm Minh là đệ tử thứ 9 của ngài Hải Thuận – Diệu Giác chùa Báo Quốc Huế.

Hòa thượng sinh năm Đinh Mùi (1847) nguyên quán phường Phú Hậu, huyện Cam Lộ, tổng An Lạc, tỉnh Quảng Trị, là bậc đồng chơn xuất gia am tường khoa phạm, nguyên là Thư ký thuộc Tăng chúng chùa Thiên Mụ, sau đó trở về Y chỉ với ngài Diệu Giác và được Hòa thượng Y chỉ sư ban kệ đắc pháp đại sư với bài kệ:

二 三 四 七 豈 虛 傳

如 述 相 承 已 有 年

德 選 覺 來 從 法 悟

心 明 性 見 在 無 邊

“Nhị tam tứ thất khởi hư truyền,

Như thuật tương thừa dĩ hữu niên.

Đức tuyển giác lai tùng pháp ngộ;

Tâm minh tánh kiến tại vô biên

Tạm dịch: Hai ba bốn tuần chẳng hư truyền,

Như thuật kế thừa đã mấy niên.

Đức tuyển hiểu rồi từ pháp ngộ,

Tâm minh thấy tánh rộng vô biên.

Ngày 29 tháng 5 năm Thành Thái thứ 11 (1899) Lễ bộ có bẩm báo, Trường Ninh Cung có sùng tu chùa Ngọc Sơn, nhưng nhận thấy đây cũng là một di tích của tiền triều mà chỉ có Tự trưởng nên đã đề nghị bộ Lễ cử Trú trì, sau khi bộ Lễ tìm hiểu sát thực đã đề cử ngài Như Thuật Tâm Minh nguyên là tự trưởng thăng chức Trú trì chùa Ngọc Sơn năm 1899.

Sau đó vì già yếu ngài đã viên tịch. Tháp được xây dựng trong khuôn viên chùa Ngọc Sơn nay là chùa Kim Sơn, Huế.

Hòa Thượng Như Như Đạo Nhân (1851 - ?) Chùa Báo Quốc - Huế

Hòa thượng Như Như Đạo Nhân (1851 - ?)

Chùa Báo Quốc - Huế

Theo Như Như Đạo nhân bản truyện trong Hàm Long Sơn Chí quyển 7 thì Hòa thượng có thế danh là Nguyễn Phúc Hồng Vịnh, Quê quán của Hòa thượng là Gia Miêu ngoại trang huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hoá. Vì Hòa thượng là người Hoàng phái, dòng dõi nhà vua, bởi vì Hòa thượng có họ là Nguyễn Phúc, lại kèm thêm chữ Hồng trước tên, trong hệ thống bài thơ thuộc Đế hệ của vua Minh Mạng đặt ra. Hòa thượng là con của Hoàng tử thứ 51 của vua Minh Mạng tên là Nguyễn Phúc Miên Thanh (1830-1877) và quý nhơn họ Lê.

Hòa thượng là đệ tử của Hòa thượng Tâm Truyền ở chùa Báo Quốc, có Pháp danh là Trừng Khế, tự là Như Như. Hòa thượng sanh vào giờ Dần ngày 15 tháng 01 năm Tân Hợi, Tự Đức thứ 5 (1851). Tuổi nhỏ đã thông minh; tính người nhã đạm, ưa thích ngâm vịnh, thiểu dục. Chỗ ở của Hòa thượng lúc còn tại thế tục gọi là Đào Hoa

Trang, dưới chân núi Ngự Bình. Lúc ấy Hòa thượng thường mặc áo vỏ cây, cưỡi con ngựa trắng rong chơi miền núi non vùng nam sông Hương. Người thấy như một Hòa thượng hâm mộ Lão trang đạo cốt; mọi thơ phú bí điển đều tìm đọc, lại hiểu sâu về y lý.

Năm Thành Thái Ất Mùi (1895) phụng chỉ Thái hậu phổ thí Tăng Ni bị bệnh để cúng dường. Năm Thành Thái thứ 8, Bính Thân (1896) quy y ở chùa Viên Thông; năm sau, Đinh Dậu (1897) được Ngài Tâm Truyền thọ ký. Năm Thành Thái thứ 10, Mậu Tuất (1898), được Hòa thượng giao cho giữ chức Tri tạng chùa Báo Quốc. Khi các vị Trưởng lão Đại đức ở các chùa núi lập ra Liên Trì Xã, vì Hòa thượng tính vốn thích du ngoạn sơn thủy, nên đã cùng các vị đi du ngoạn và xướng vịnh rất nhiều thi ca. Hòa thượng có trước thuật Lưỡng Xuân sơn chí khoảng 100 cuốn, chép thơ văn của bạn bè và chư sơn tự Tăng làm ở Thi xã Liên Trì. Trong đó có thơ văn của Tuy Lý Vương, của Viên Thành Thượng nhân...

Vào mùa xuân năm Kỷ Hợi (1899), Hòa thượng Tâm Truyền bảo Hòa thượng tục biên bộ Hàm Long Sơn Chí. Chỉ trong vòng 3 tháng, Như Như Hòa thượng hoàn thành bộ sách tục biên. Các bậc thức giả đều ca ngợi và cho rằng đấy là một công trình vĩ đại trong chốn Tòng lâm. Ngoài sự tục biên bộ Hàm Long Sơn Chí, Hòa thượng Như Như còn trước tác tập Đào Trang Tập, ghi lại những trước tác khi còn ở Đào Hoa Trang khi còn thế tục.

Đến khi về già, Hòa thượng tịch khi nào và tháp dựng ở đâu, chúng tôi chưa có tư liệu nên chưa biết được.

Phụ chú :

- Sách Hàm Long sơn chí: Về hình thức, đây là một bộ sách ở dạng cảo bản, chưa thấy khắc in san hành. Sách gồm có bao nhiêu

tập, gồm bao nhiêu quyển hiện chưa kiểm được vì sau thời gian loạn lạc; sách đã lưu hành phân tán nhiều nơi, thật là một điều đáng tiếc.

Khổ sách 17,7cm x 29cm; trong lòng mỗi tờ có khắc khuôn viền 13,5 cm x 24,8 cm. Viết trên giấy bản xưa. Tờ sách được kẻ dòng rất rõ nhưng không đều. Có nơi 6 dòng, có nơi 7 dòng và có nơi đến 8 dòng. Mỗi dòng chữ lớn, chân phương rõ ràng thì có 20 chữ. Chữ viết trong sách có nhiều loại, gần như là có nhiều người thư ký. Có trang thì lại có đến ba thứ chữ: Chữ lớn nét đậm và rõ; chữ nhỏ cũng trong dòng đó nhưng viết đến hai hoặc ba hàng để ghi chú.

Ở gáy sách, phía trên có in chữ Hàm Long sơn chí; đến gạch kiểu sách chữ Hán xưa; đến chữ Quyển... ; ở dưới có mấy chữ "Báo Quốc Tự tàng bản", còn lại ba mặt viền màu đỏ để khỏi bẩn.

Bản mà chúng tôi hiện có là do Thư viện chùa Từ Đàm photocopy một bản, mà chúng tôi nghĩ đã do Như Như Hòa thượng viết lại, chứ không phải thủ bút của Điềm Tịnh Cư sĩ. Bởi vì dòng bút thứ nhất đề: "Báo Quốc Tự sự lục" tiếp là hai hàng chữ nhỏ trong cùng dòng đó: "Y cương mục Thành Thái bát niên dĩ tiền, Điềm Tịnh Cư sĩ soạn chí. Cửu niên dĩ hậu, Như Như tục biên". Sách có chấm câu rất rõ. Thành Thái năm thứ 8, ứng với năm Bính Thân (1896); năm thứ 9 ứng với năm Đinh Dậu (1897).

Sau phần "Từ Hiếu Tự sự lục" có ghi một dòng hai câu chữ nhỏ ý nói sách Hàm Long sơn chí nguyên thành được 6 quyển do Điềm Tịnh Cư sĩ soạn, đến Ngài Tâm Tịnh và Ngài Huệ Minh; phần Như Như Hòa thượng tục biên được 6 quyển nữa, cọng bộ này là 12 quyển. Nói là 12 quyển, nhưng thấy ở gáy sách lại có đề "Quyển nhất chi nhất, quyển nhất chi nhị, quyển nhất chi tam v.v..." và tất cả các quyển đều vậy cả. Như thế tổng cọng số quyển sẽ rất nhiều chứ không phải 12 quyển như ta thường nghĩ.

Nội dung sách biên chép rất nhiều loại. Loại thứ nhất là sơ lược lịch sử các chùa gọi là "Sự lục", loại thứ hai là truyện của các Đại sư, các Hòa thượng, các Tổ; có chép Kệ phú Pháp cho đệ tử; loại thứ ba là chép các bi ký, tháp. Về "Sự lục", tức là lịch sử các chùa, có chép đủ từ duyên khởi khai sơn, địa phận, các vị Trú trì kế tiếp, cách thờ tự, điền thổ của Phật tử ngoại hộ, các vị Sơn tăng nổi bật ở trong chùa. Cũng có ghi các năm mở Đại giới đàn v.v...

Về tiểu truyện các Đại sư, các Hòa thượng, các vị Tổ đều có chép giờ, ngày, tháng, năm sinh, quê quán. Ít thấy ghi thế danh. Năm xuất gia tại chùa nào, về sau đắc Pháp với Ngài nào và có được Kệ phú Pháp. Ngày giờ tịch và tháp xây ở đâu. Về bi ký khi chùa được trùng tu, bia ở tháp mộ; do tác giả nào soạn văn bia, ngày lập bia đều có chép rõ.

Nói chung, nội dung sách Hàm Long sơn chí rất sung thiệm về tài liệu nói đến các chùa ở Thuận Hóa, chư sơn tự Tăng và bi ký thuộc về các chùa ở Thuận Hóa vào cuối thế kỷ XIX và một vài thập niên đầu của thế kỷ XX.

Hai soạn giả: Điềm Tịnh Cư sĩ và Như Như Hòa thượng là những Phật tử thâm tín Phật pháp. Có thể các vị đã theo triết lý “tam giáo đồng quy”, nhưng nghiêng về giáo pháp đức Phật hơn. Khi soạn bộ Hàm Long sơn chí, các viï đều tỏ ra tinh thần của người Phật tử thuần thành, tôn trọng sự thật của lịch sử chính xác. Tuy các vị rất giỏi về thơ văn, nhưng không để phần văn chương len vào làm mất tính chân xác của lối văn chép sử.

Vì vậy, về mặt trước tác, ta phải nói, nếu sưu tầm lại cho đầy đủ và chuyển ngữ ra tiếng Việt được toàn bộ thì Hàm Long sơn chí quả là bộ sử rất quý cho Phật giáo xứ Huế vậy.