Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Hoà Thượng Viên Giác (1834 - 1900) Chùa Ba-La-Mật – Huế

Hoà thượng Viên Giác (1834 - 1900)

Chùa Ba-la-mật – Huế

Hoà thượng thế danh là Nguyễn Khoa Luận, dòng dõi cố gia lệnh tộc Nguyễn Khoa ở Vĩ Dạ, Thừa Thiên. Ngài sinh ngày 06-02-năm Giáp Ngọ (1834) theo bài soạn của Hòa thượng Trí Thủ đọc ngày 26 tháng 6 năm Giáp Dần (13/8/1974) trong ngày kỵ tổ chùa Ba-la-mật ghi: Hòa thượng Viên Giác sinh ngày 02/07/Giáp ngọ (1834) vào năm Minh Mạng thứ 15. Ngài đã đậu Cử nhân Khoa Tân Dậu (1861), đã lập gia đình và xuất chính. Năm 1881, lúc đang làm Bố chính tại Quảng Ngãi, Ngài thường gặp Mộc Y Đại sư ở chùa Thiên Ấn và đã hiểu nhiều về đạo Phật. Sau ra làm Bố chính Thanh Hóa, 1884. Năm sau, 1885 Ngài treo ấn từ quan. Theo đường núi đi bộ một tháng tròn để tìm về Quảng Ngãi, lên chùa Thiên Ấn gặp Mộc Y Thiền sư xin xuất gia đầu Phật. Đại sư khuyên Ngài nên trở về Huế. Lúc đi bộ về Huế, Ngài chỉ ở lại các chùa Thuyền Tôn, Từ Hiếu, Báo Quốc, Thiên Hưng… mà không về nhà. Sau gặp Hoà thượng Cương Kỷ. Ngài kể lại và hỏi xin giải giấc mộng thấy có

người cho hai chữ “Vô sinh” là thế nào? Hoà thượng dạy: “Đạo Nho chủ trương Sinh sinh, đạo Lão đề cao Trường sinh. Chỉ có đạo Phật nói đến Vô sinh, chắc rằng chư Phật muốn độ thầy vượt qua vòng tục lụy, mới chỉ cho con đường Vô sinh, Vô diệt của Như Lai”. Ngài tỏ ngộ ngay và sụp xuống lạy xin xuất gia qui y với Hoà thượng Cương Kỷ, năm đó là 1886, và thờ Hoà thượng làm Thầy. Cũng năm đó Ngài về khai kiến chùa Ba-la-mật, và tu trì tại đây. Năm 1891, Thành Thái thứ 3, Ngài thọ Tỳ-kheo giới tại giới đàn Báo Quốc do Ngài Cương Kỷ làm Đàn đầu Hòa thượng truyền giới cho, và được Hoà thượng ban Pháp húy là Thanh Chân, Pháp hiệu là Viên Giác. Năm 1894, Thành Thái thứ 6, Hoà thượng thọ Bồ-tát giới. Năm sau 1895, Ngài thâu nạp sư Viên Thành làm đệ tử. Ngài viên tịch ngày 27-6-Canh Tý (1900). Tuổi đời thọ 67 tuổi. Theo Kệ truyền thừa, Ngài ở thế thứ 41 dòng Lâm Tế và là đời thứ 7 của dòng Thiền Liễu Quán Nam-Hà.

Đệ tử cao túc của Hoà thượng Viên Giác là Viên Thành thượng nhân đỗ thủ Sa-di năm 1901 tại Đại giới đàn Phú Yên, kế thế trú trì chùa Ba-la-mật từ 1901 đến năm 1923. Năm này Ngài lên khai sơn chùa Tra Am. Đệ tử cao túc của Viên Thành thượng nhân là Hoà thượng Trí Thủ đỗ thủ Sa-di năm 1928 tại Đại giới đàn Đà Nẵng, trú trì chùa Ba-la-mật từ 1939 đến năm 1956; sau đó Ngài giao phó sự quản trị chùa Ba-la-mật lại cho đệ tử của Ngài là Hoà thượng Đức Trì.

Hòa Thượng Minh Đức Bửu Tích (? – 1908) Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Minh Đức Bửu Tích (? – 1908)

Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Minh Đức Bửu Tích là đệ tử của ngài Tiên Bổn - Tịnh Căn, là bạn đồng tu với ngài Liễu Chơn Từ Hiếu. Ngài được Bổn sư ban Pháp danh theo dòng kệ của ngài Đạo Mân - Mộc Trần: Đạo Bổn Nguyên Thành Phật Tổ Tiên, Minh ... nên ngài có Pháp danh là Minh Đức, thuộc dòng Lâm tế đời thứ 38.

Ngài vừa giữ chức Tăng Cang chùa Thiên Mụ, nhưng đồng thời cũng làm Trú trì chùa Quốc Ân. Ngài viên tịch khoảng đầu đời Duy Tân, vì long vị được tạo năm Mậu Thân (1908) niên hiệu Duy Tân thứ 2. Long vị đề: 敕 賜 天 姥 僧 綱 臨 濟 正 宗 四 十 一 世 嗣 國 恩 住 持諱明德號寶積大師覺靈猊座 “Sắc tứ Thiên Mụ Tăng Cang Lâm tế chánh tông tứ thập nhất thế tự Quốc Ân Trú trì huý Minh Đức hiệu Bửu Tích đại sư Giác linh nghê toà”.

Tính theo thế thứ thuộc dòng thiền thì ngài Minh Đức ở vị thế tam thập bát tức đời thứ 38 chứ không phải tứ thập nhất (đời thứ

41); có lẽ đây là một sự đối chiếu sai qua dòng thiền của pháp kệ ngài Liễu Quán. Tháp của ngài Minh Đức được xây dựng tại chân đồi Hòn Thiên gần tháp của Hòa thượng Huệ Giám.

Hoà Thượng Tâm Truyền (1832 - 1911) Chùa Báo Quốc – Huế

Hoà thượng Tâm Truyền (1832 - 1911)

Chùa Báo Quốc – Huế

Ngài người họ Đỗ, thế danh là Huệ Vân, quê quán thôn Tiền Khê, tổng Bích Khê, tỉnh Quảng Trị, sinh ngày 13-01 Nhâm Thìn, Minh Mạng thứ 13 (1832). Lúc nhỏ theo Nho học, năm 15 tuổi, nhân đến chùa Diệu Đế ăn chay thấy ngon nên ưa xuất gia. Năm Nhâm Tý, Tự Đức thứ 5 (1852) lúc 20 tuổi, đến chùa Diệu Đế xin thế độ với Ngài Diệu Giác, được Pháp danh là Thanh Ninh, tự Huệ Vân, hiệu Tâm Truyền; làm Tăng chúng chùa Báo Quốc.

Năm Đinh Tỵ, Tự Đức thứ 10 (1857), khi Hòa thượng Tăng Cang Nhứt Chơn viên tịch, Bổn sư Ngài được sắc chỉ bổ nhiệm sang trú trì chùa Báo Quốc vào tháng Chạp, Ngài được cử quản chúng trong khoảng thời gian Bổn sư tìm người thay thế ở chùa Diệu Đế. Từ đây cho đến năm 1894 là giai đoạn bận rộn nhất của Hòa thượng Bổn sư Ngài; liên tiếp lo trùng tu chùa Báo Quốc, khai mở các giới đàn để chọn Tăng tài, vừa là giai đoạn triều đình Huế có nhiều biến động, thực dân Pháp đã can thiệp vào nội tình Việt Nam.

Năm 1894, Hoà thượng Diệu Giác khai Đại giới đàn, phái Ngài vào Bình Định thỉnh Hoà thượng Từ Mẫn chùa Tịnh Lâm ở Phù Cát làm Đệ nhất Tôn chứng, Hòa thượng Hải Thiệu làm yết ma, Hòa thượng Linh Cơ làm giáo thọ. Trong giới đàn, Ngài vừa là chủ sự công việc, vừa là người thọ giới. Ngài được Bổn sư phú Pháp với bài kệ:

明 來 廣 朗 會 龍 吟

法 號 慧 雲 付 汝 今

法 法 無 法 皆 是 法

太 焰 傳 燈 更 可 尋

Phiên âm: Minh lai quảng lãng hội long ngâm

Pháp hiệu Huệ Vân phú nhữ kim

Pháp pháp vô pháp giai thị pháp

Thái diệm truyền đăng cánh khả tầm.

Mênh mông sáng rạng hội rồng ngâm,

Pháp hiệu truyền thừa trao Huệ Vân.

Các pháp, vô pháp đều là pháp

Mỗi lửa châm đèn, cũng dễ tìm

(Nguyễn Lê Châu dịch)

Năm sau, Hoà thượng Diệu Giác tịch. Chư sơn suy cử Ngài làm Trú trì chùa Diệu Đế; đến năm Thành Thái thứ 8 (1896), bảo cử Ngài kiêm trú trì Báo Quốc. Năm 1898, Ngài đứng ra trùng tu chùa Diệu Đế; đến mùa đông, vào tháng Chạp năm này lại sửa chùa Viên Thông.

Năm Thành Thái thứ 11 (1899), Ngài cố xin nghỉ chức Tăng cang chùa Diệu Đế không được nên phải nhận. Tháng 7 cùng năm, Ngài cho trùng tu chùa Viên Giác (vị trí tọa lạc phía sau chùa Báo Quốc) do Tổ Liễu Quán khai sơn. Năm Canh Tý, Thành Thái thứ

12 (1900), Ngài lại cho đại trùng tu chùa Huệ Lâm ở thôn Bình An, tọa lạc phía hữu, gần chùa Vạn Phước (nay không còn).

Ngài là người cương trực, khiêm tốn, ưa bố thí. Thường ngày trì tụng nhị thời khóa tụng, thường tụng kinh Di-đà, Phổ Môn, mỗi lần ba biến hoặc sáu biến, không kể trời nóng hay lạnh, cứ như vậy trong sáu năm, cho đến năm 68 tuổi mà gân cốt vẫn tráng kiện.

Năm Tân Sửu, Thành Thái thứ 13 (1901), Ngài tổ chức xây dựng “Bích Khê Từ Đường” để thờ Hòa thượng Bổn sư Diệu Giác. Đó cũng là công việc cuối cùng mang ý nghĩa hết sức to lớn trong đời Ngài: báo đáp thâm ân. Sau đó tất cả đều dừng lại theo nhịp độ thu dần của tuổi già. Năm Tân Hợi, Duy Tân thứ 5 (1911), vào mùa hạ tháng 6 nhuận, Ngài thị tịch vào giờ Tý ngày 21, thọ 79 tuổi đời và 49 hạ lạp. Ngài thuộc đời 41 dòng Lâm Tế. Các đệ tử xây tháp Ngài tôn trí bên hữu chùa Diệu Đế.

Hòa Thượng Như Hán Nguyên Cát (? – 1914) Chùa Quốc Ân – Huế

Hòa thượng Như Hán Nguyên Cát (? – 1914)

Chùa Quốc Ân – Huế

Hòa thượng Như Hán Nguyên Cát là đệ tử năm giới của ngài Minh Đức Bửu Tích. Ngài được cho Pháp danh theo dòng kệ của ngài Đạo Mân Mộc Trần: Đạo Bổn Nguyên Thành ..., Pháp danh là Như Hán, thuộc dòng Lâm tế đời thứ 39. Nhưng, Hòa thượng Như Hán Nguyên Cát về sau làm đệ tử Y chỉ và đắc pháp với Hòa thượng Hải Thiệu Cương Kỷ ở chùa Từ Hiếu, thuộc pháp phái Liễu Quán: Thiệt Tế Đại Đạo ..., nên ngài có Pháp danh là Thanh Hy tự Nguyên Cát, thuộc dòng thiền Liễu Quán đời thứ 41. Hòa thượng được ngài Hải Thiệu Cương Kỷ trao kệ phú pháp như sau:

萬 靈 只 在 一 心 誠

解 脫 塵 根 法 性 生

早 覺 迷 雲 籠 皓 月

慧 風 吹 散 見 光 明

Phiên âm:

“Vạn linh chỉ tại nhất tâm thành,

Giải thoát trần căn pháp tánh sanh.

Tảo giác mê vân lung hạo nguyệt,

Tuệ phong xuy tán kiến quang minh.”

Tạm dịch:

Vạn linh vốn chỉ nhất tâm thành,

Giải thoát căn trần bởi pháp sanh.

Sớm rõ mây mờ khuất bóng nguyệt,

Gió lành trí tuệ quét sáng trưng.

Sau khi đắc pháp với ngài Hải Thiệu, Hòa thượng trở về Trú trì chùa Quốc Ân. Trong thời gian Trú trì Quốc Ân, Hòa thượng đã xây dựng lại cổng tam quan bị trận bão năm 1904 làm sập bốn trụ biểu nên ngài phải xây dựng lại. Ông Cadière là người đã may mắn được gặp ngài, được ngài chỉ dẫn nhiều về chùa Quốc Ân trong bài viết của ông; ông Cadière đã tả Hòa thượng là: “một người ân cần niềm nỡ và nhân hậu” . Ngài đã chạm một cái long đình lớn mà hiện nay đang được truyền lại ở chùa Quốc Ân để thờ tượng Tam thế. Trong thời này Hòa thượng còn giữ chức Trú trì chùa Linh Quang.

Hòa thượng Như Hán viên tịch vào ngày 12/04/1914, theo ông Cadière, người sống trong thời đó đã cho biết thì ngôi tháp của ngài được xây từ khi ngài còn sống, là một ngôi tháp đẹp nhất chùa Quốc Ân lúc bấy giờ, vị trí ngang với tháp chủa Hòa thượng Liễu Kiến Từ Hoà. Bia tháp đề : 敕 賜 國 恩 靈 光 寺 住 持 臨 濟 法 派 上 如 下漢諱元吉 大 師 之 塔 “Sắc tứ Quốc Ân Linh Quang tự Trú trì tự Lâm tế pháp phái thượng Như hạ Hán huý Nguyên Cát đại sư chi tháp”. Tháp theo hình bát giác, cao 4 tầng, trên có hoa sen nở. Long vị trong chùa Quốc Ân được ghi: 敕 賜 靈 光 寺 住 持 重 興 國 恩寺祖四十一世諱如漢謚元吉號清熙大師覺靈猊座 “Sắc tứ Linh Quang tự trú trỉ trùng hưng Quốc Ân tự tổ tứ thập nhất thế huý Như Hán thuỵ Nguyên Cát hiệu Thanh Hy đại sư Giác linh nghê toà”.

Hòa Thượng Thanh Vân Tâm Thành (1857 - 1915) Chùa Từ Quang – Huế

Hòa thượng Thanh Vân Tâm Thành (1857 - 1915)

Chùa Từ Quang – Huế

Hòa thượng Thanh Vân Tâm Thành thế danh là Nguyễn Tường Thuỵ sinh năm Đinh Tỵ (1857) tại thôn Đa Nghi, xã An Nhơn, tổng Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị.

Hòa thượng là đệ tử thứ 6 của ngài Hải Thuận Diệu Giác chùa Báo Quốc, Huế. Ngài là bậc đồng niên xuất gia tại chùa Báo Quốc đầu sư với ngài Hải Thuận và được Bổn sư ban Pháp danh Thanh Vân tự là Tường Thuỵ hiệu Tâm Thành. Sau khi ngài thọ giới Cụ túc đã được Bổn sư ban kệ đắc pháp đại sư với bài kệ:

清 旦 雲 開 道 脈 長

法 輪 祥 瑞 遍 無 疆

一 花 結 果 千 花 應

現 瑞 優 曇 振 象 王

Phiên âm: “Thanh đán vân khai đạo mạch trường,

Pháp luân tường thuỵ biến vô cương.

Nhất hoa kết quả thiên hoa ứng;

Hiện thoại ưu đàm chấn tượng vương.

Nguyên Hồng dịch :

Thanh Vân mở đạo mạch dài lâu,

Tường Thụy vô biên chuyển pháp mầu.

Một hoa kết trái ngàn hoa nở,

Thị hiện Ưu-đàm nghĩ lý sâu.

Năm 1899 Bộ Lễ nhận thấy ngài là bậc đồng niên xuất gia trải qua nhiều năm tu tập tính hạnh thuần cẩn nên đã cấp độ điệp bổ nhiệm làm Trú trì chùa Diệu Đế rồi sau đó đến ngày 26 tháng 8 năm Duy Tân thứ 5 (1911) ngài lại được thăng bổ Tăng Cang quốc tự Diệu Đế.

Khi về già ngài viên tịch tại chùa Từ Quang, được môn đồ pháp quyến nhập tháp tại khu mộ tháp chùa Tường Vân trên đồi Cử sĩ tại Dương Xuân Thượng xã Thuỷ Xuân gần bên tháp của Ngài Yết-ma chùa Tường Vân, Huế; bia tháp của ngài có đề : 敕 賜 妙 諦 寺 僧 綱 嗣 臨 濟 四 十 一 世 開 山 慈 光 諱 清 雲 謚 祥 瑞 號 心 誠 大 師 之 塔 - 維 新 九 年 歲 次 己卯 三 月 八 日“Sắc tứ Diệu Đế tự Tăng Cang Từ Lâm tế tứ thập nhất thế khai sơn Từ Quang huý Thanh Vân thuỵ Tường Thuỵ hiệu Tâm Thành đại sư chi tháp – Duy Tân cửu niên tuế thứ Kỷ Mão tam nguyệt bát nhật”. Như vậy ngài tịch khoảng những năm 1915. Long vị thờ ngài tại chùa Từ Quang đề : 敕 賜 妙 諦 寺 僧 綱嗣 開 山 慈 光 嗣 臨 濟 四 十 一 世 諱 清雲謚祥瑞號心誠大師覺靈猊座 “Sắc tứ Diệu Đế tự Tăng Cang khai sơn Từ Quang tự Lâm tế tứ thập nhất thế huý Thanh Vân thuỵ Tường Thuỵ hiệu Tâm Thành đại sư Giác linh nghê toà”.

Hòa Thượng Chơn Kiết (? – 1918) Chùa Phước Huệ - Huế

Hòa thượng Chơn Kiết (? – 1918)

Chùa Phước Huệ - Huế

Hòa thượng thế danh Thái Công Mẹo, sinh quán tại làng Phú Bình, xã Hòa Phụng, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam. Ngài xuất gia với Tổ Vĩnh Gia tại chùa Phước Lâm, Hội An. Năm Quý Tỵ (1893), Ngài thọ Cụ túc tại giới đàn chùa Chúc Thánh, do Hòa thượng Chí Thành làm Đàn đầu truyền giới và được Tổ ban Pháp danh Chơn Kiết, tự Đạo Tường, hiệu Phổ Hóa. Là một vị Tăng tinh nghiêm giới luật, học hạnh khiêm ưu nên Ngài thỉnh thoảng được Tổ Vĩnh Gia trạch cử thay thế ra kinh đô thuyết pháp trong những lúc Tổ bệnh duyên không đi được Năm Ất Dậu (1895), Đại đức Chơn Tâm Đạo Tánh viên tịch, Ngài được cung thỉnh làm Trú trì chùa Phước Huệ tại thôn Vỹ Dạ.

Năm Bính Thìn (1916), Ngài được Tổ gọi về giao trách nhiệm phó Trú trì Tổ đình Phước Lâm, tương lai kế vị Trú trì sau khi Tổ viên tịch. Tuy nhiên, Ngài thất lộc vào ngày 20 tháng Giêng năm Mậu Ngọ (1918), trước Tổ Vĩnh Gia viên tịch 2 tháng. Bảo tháp của Ngài được kiến lập bên phải Tổ đình Phước Lâm, Hội An.

Hòa Thượng Ấn Bổn Vĩnh Gia (1840 – 1918) Chùa Phước Lâm – Đà Nẵng

Hòa thượng Ấn Bổn Vĩnh Gia (1840 – 1918)

Chùa Phước Lâm – Đà Nẵng

Hòa thượng Vĩnh Gia thế danh Đoàn Văn Hiệu[1], sinh giờ Dần ngày Khánh đản đức Quan Thế Âm 19 tháng 2 năm Canh Tý (1840), nhằm niên hiệu Minh Mạng thứ 21 tại xã An Hiệp, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam (nay là An Hiệp, xã Bình Chánh, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam).

Thuở thiếu thời Ngài được thân sinh cho theo học chữ Nho mong lập công danh nơi cửa Khổng sân Trình để rạng rỡ với đời. Nhưng có lẽ túc duyên nhiều đời với chốn Không Môn nên Ngài đã khước từ lợi danh trần thế, mong phủi sạch não phiền trong giáo lý Phật Đà.

———

[1] Theo như tiểu sử in trong Giới điệp của giới đàn Vĩnh Gia năm 1970 do Phật học viện Phổ Đà tổ chức thì Ngài có tên là Nhược. Tuy nhiên, trong một số giấy tờ văn khế lúc Ngài còn Trụ trì chùa Linh Ứng thì Ngài ký tên là Đoàn Văn Hiệu. Vì thế, trong bản tiểu sử này chúng tôi ghi thế danh Ngài là Đoàn Văn Hiệu.

Năm Mậu Ngọ (1858), khi vừa tròn 18 tuổi thì thân sinh qua đời. Từ đó, Ngài đi khắp đó đây tìm bậc minh sư để thọ giáo tu học. Sau khi đàm đạo với cụ Bố chánh sứ Nguyễn Khoa Luận (về sau xuất gia với đạo hiệu Viên Giác Hòa thượng – khai sơn chùa Ba La Mật tại Huế) thì được biết Thiền sư Toàn Nhâm Quán Thông là bậc Cao tăng đương thời đang hoằng hóa tại đạo tràng Phước Lâm nên Ngài tìm đến học đạo. Ngài được Hòa thượng Quán Thông thuận cho nhập chúng tu học tại chốn tổ ròng rã sáu năm. Sau đó, Tổ Quán Thông cho Ngài ra Tam Thai – Ngũ Hành Sơn thọ giáo với Thiền sư Chương Tư Huệ Quang là đệ tử lớn của Tổ. Tại Tổ đình Tam Thai, Ngài được tổ Huệ Quang thế độ ban cho pháp danh Ấn Bổn, tự Tổ Nguyên.

Năm Quý Hợi (1863), Tổ Quán Thông khai giới đàn tại chùa Phước Lâm, Ngài được đăng đàn thọ giới Cụ túc, đắc pháp hiệu là Vĩnh Gia. Như vậy, Ngài chính thức nối pháp dòng Lâm Tế đời 39, thế hệ thứ 6 pháp phái Chúc Thánh khi vừa tròn 24 tuổi.

Sau khi đắc giới, Ngài nỗ lực tinh cần tu học, lễ bái sám nghiệp, nghiêm trì giới luật nên đạo phong dần dần tỏa rạng.

Năm Giáp Thân (1884), Kiến Phước nguyên niên, Hòa thượng được triều đình bổ nhiệm làm Trụ trì quốc tự Linh Ứng – Ngũ Hành Sơn.

Năm Đinh Hợi (1887), Ngài Chương Nhẫn Quảng Hóa, Trụ trì Tổ đình Phước Lâm viên tịch, Hòa thượng niệm ân tổ đức bèn khất hồi về lại Phước Lâm để phụng sự chốn tổ, nơi mà Ngài đã sơ cơ nhập đạo. Từ đây Ngài đã gióng vang rền trống pháp, tiếp nối ngọn đèn thiền của tông môn Chúc Thánh nên đồ chúng theo về tu học rất đông. Phước Lâm trở thành một đạo tràng hưng thịnh bậc nhất của tỉnh Quảng Nam thời bấy giờ.

Trong chốn rừng thiền, Ngài là bậc long tượng mà tăng nhân muôn nơi kính ngưỡng. Vì thế, Ngài thường được cung thỉnh làm vào Hội đồng Thập sư các Đàn giới như: Năm Quý Tỵ (1893) tại Tổ đình Chúc Thánh, Ngài được cung thỉnh làm Giáo thọ A-xà-lê; năm Giáp Ngọ (1894), Ngài được cung thỉnh làm Đệ nhị Tôn chứng giới đàn chùa Báo Quốc – Huế; năm Bính Ngọ (1906), Ngài được cung thỉnh làm Yết ma A-xà-lê tại giới đàn chùa Thập Tháp Di Đà – Bình Định. Đặc biệt năm Canh Tuất (1910), Ngài khai đại giới đàn tại Tổ đình Phước Lâm và được cung thỉnh làm Đàn đầu Hòa thượng.

Trong đạo tình pháp lữ với chư sơn các tỉnh thành thì Ngài có mối quan hệ khắng khít mật thiết. Điều này được thể hiện trong việc Ngài trùng tu Tổ đình Phước Lâm vào năm Kỷ Dậu (1909) được chư sơn khắp tỉnh thành phát tâm hộ trợ. Đặc biệt, trong văn bia nơi bảo tháp của Ngài do Hòa thượng Huệ Pháp, Trụ trì chùa Thiên Hưng – Huế đứng chánh bái. Như vậy, giữa Tổ đình Vĩnh Gia và Ngài Huệ Pháp có một mối giao tình rất mật thiết.

Đối với triều đình nhà Nguyễn, Ngài là bậc thầy hướng đạo. Vì thế, Ngài thường được mời ra đất thần kinh để giảng dạy Phật pháp cho hoàng gia. Giới đức uy nghi, làu thông kinh điển, nên các danh nho đương thời theo về học Phật và quy y với Ngài như: Tuy Lý Vương – Miên Trinh, Đô thống Lê Viết Nghiêm v.v… Đặc biệt bậc danh nho cùng quê với Ngài là cụ Hà Đinh Nguyễn Thuật – Thượng thư Bộ lại Hiệp biện Đại học sĩ hàm Thái tử Thiếu Bảo đã cung lục hai câu đối của thi sĩ Tô Đông Pha đời nhà Đường tại Trung Quốc để tặng Ngài. Câu đối như sau:

Tăng lữ thả bồi hương hỏa xã

Cao tình du ái thủy vân hương.

Ngài chú trọng đến việc đào tạo Tăng tài kế thừa truyền trì mạng mạch chánh pháp. Vì thế, Ngài thường căn dặn hàng môn đồ rằng: “Giới luật là thọ mạng của Phật pháp, nếu phá giới phải hoàn lại y bát, ra khỏi Già lam, để cho trong đục rõ ràng, tà chánh phân chia. Có vậy nước Thiền định mới khai thông, đèn Tri giác thêm sáng tỏ…” Và trong hàng môn hạ của Ngài, có những vị đã tiếp nối Tôn sư hoằng truyền Phật pháp như các Ngài: Ấn Nghiêm Tổ Thân Phổ Thoại (đệ tử y chỉ – khai sơn chùa Long Tuyền – Hội An); Ấn Bính Tổ Thuận Phổ Bảo (đệ tử y chỉ – Trụ trì đời thứ 8 Tổ đình Chúc Thánh); Chơn Chứng Đạo Tâm Thiện Quả (đệ tử y chỉ – Trụ trì đời thứ 9 Tổ đình Chúc Thánh); Chơn Thế Đạo Viên Phổ Minh (Trụ trì đời thứ 7 Tổ đình Phước Lâm); Chơn Huệ Đạo Nhật Phổ Trí (Trụ trì đời thứ 8 Tổ đình Phước Lâm); Chơn Sâm Đạo An Phổ Truyền (khai sơn chùa Văn Thánh – Gia Định); Chơn Phước Đạo Bích Hoằng Thọ (khai sơn chùa Thanh Quang – Campuchia); Chơn Kiết Đạo Tường Phổ Hóa, Chơn Tánh Đạo Không Hoằng Định (hoằng hóa tại chùa Phước Huệ – Huế); Chơn Nhã Đạo Huyền Hoằng Nghĩa, Chơn Quang Đạo Hiển Hoằng Nhơn (Trụ trì Tổ đình Vạn Đức – Hội An) v.v… hàng đệ tử xuất gia và tại gia ân triêm pháp nhũ số đông vô lượng.

Thế rồi, năm tháng dần trôi, thân tứ đại của Hòa thượng theo thời gian bì quyện. Thuận lẽ vô thường, Hòa thượng đã xả báo thân vào giờ Tuất (7-9 giờ tối) ngày 20 tháng 3 năm Mậu Ngọ (1918), thọ thế 79 năm, với 55 hạ lạp.

Hòa Thượng Như Thừa (1880 – 1926) Chùa Viên Thông - Huế

Hòa thượng Như Thừa (1880 – 1926)

Chùa Viên Thông - Huế

Hòa thượng họ Nguyễn, sinh ngày 15 tháng Giêng năm Canh Thìn (1880) tại làng Bao La, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên. Ngài xuất gia đắc pháp với Tổ Chơn Kim nên có Pháp danh Như Thừa, tự Giải Trí, hiệu Hoằng Nguyện.

Năm Mậu Tuất (1898), Tổ Pháp Lâm viên tịch tại chùa Châu Lâm, Phú Yên nên Ngài kế thừa Bổn sư Trú trì chùa Viên Thông. Cuộc đời Ngài vận động theo chủ trương “nhất nhật bất tác, nhất nhật bất thực” của Tổ Bách Trượng nên đã khai khẩn đất chùa thêm 3 mẫu.

Năm Giáp Tý (1924), Ngài được cung thỉnh làm Đệ lục tôn chứng tại giới đàn chùa Từ Hiếu do Hòa thượng Thanh Ninh- Tâm Tịnh làm Đàn đầu.

Vào giờ Ngọ ngày 11 tháng 5 năm Bính Dần (1926), Hòa thượng viên tịch, hưởng dương 47 tuổi, bảo tháp lập tại chùa Viên Thông. Đệ tử kế thừa có Ngài Thị Bình Diệu Khai, Trú trì chùa Viên Thông, Huế.

Hòa Thượng Phước Chỉ (1858 - 1926) Chùa Tường Vân – Huế

Hòa thượng Phước Chỉ (1858 - 1926)

Chùa Tường Vân – Huế

Ngài họ Nguyễn, thuở ấu thời tên là Thuận, Quê quán ở Đa Nghĩa, tỉnh Quảng Trị. Thân phụ là Thanh Đức, về già xuất gia làm Tăng tại chùa Xuân Tây.

Hòa thượng sinh giờ Ngọ, ngày mùng 5 tháng 5, năm Mậu ngọ, Tự Đức thứ 11 (1858).

Hòa thượng có cả thảy 4 anh em đều xuất gia làm Tăng. Anh trưởng là Thanh Tín, Trưởng chùa Xuân Tây. Anh thứ hai là Thanh Phong, Trưởng chùa Lang Xá, đến Hòa thượng là thứ ba. Em út là Thanh Vân, sung chức Trú trì chùa Diệu Đế.

Năm Canh Thân, Tự Đức thứ 13 (1860), lúc này giặc Pháp đã thật sự nổ súng và xâm chiếm đất nước từ Bắc chí Nam, các phong trào nghĩa quân nổi lên chống ngoại xâm khắp đó đây. Gia đình Ngài vì có nhiều thanh niên nên bị dòm ngó từ nhiều phía. Phụ thân Ngài phải vào chùa Xuân Tây sống đời ẩn tu và khuyên các anh

em Ngài hãy phân tán mỗi người một nẻo. Thân mẫu Ngài từ đó lo âu, buồn khổ đã qua đời khi Ngài vừa mới hai tuổi.

Tuổi thơ Ngài không có niềm vui, bởi đã sớm chịu màu tang tóc chung của đất nước. Khắp nơi, những lời than oán của tầng lớp sĩ phu, những người quan tâm đến thời thế, trước những bước chân rầm rập và ngày càng gia tăng của đội quân xâm lược Pháp. Sự việc đó luôn ghi đậm trong tâm khảm Ngài khi đã biết suy tư.

Năm Nhâm Thân, Tự Đức thứ 25 (1872), một sáng đầu hè, Ngài đến chùa Diệu Đế với những nỗi băn khoăn ấy, bộc bạch cùng Hòa thượng Tăng cang Diệu Giác (1806-1895). Hòa thượng lắng nghe và nhận ra sự thông minh hiếm thấy nơi Ngài. Bằng những lý giải nhân quả luân hồi, lẽ thịnh suy thế sự, Hòa thượng Diệu Giác đã cảm hóa tâm hồn Ngài ngay ngày đầu gặp gỡ. Sau đó, Ngài cầu xin được xuất gia học đạo. Hòa thượng Diệu Giác nhận lời, nhưng do tình hình đương thời bất ổn nhiều mặt nên Hòa thượng dạy phải ẩn nhẫn hành điệu cho thuần thục Luật thanh quy chốn già-lam, chờ lúc thời cơ thuận lợi sẽ cho thọ giới, Ngài vui mừng khôn xiết. Năm đó, Ngài vừa đúng 14 tuổi.

Năm Kỷ Mão, Tự Đức thứ 32 (1879), Hòa thượng Diệu Giác gởi Ngài sang Hòa thượng Linh Cơ ở am Tường Vân để tiếp tục tham học và phụ công việc trùng tu. Đây là thời điểm Hòa thượng Linh Cơ đang sáp nhập am Tường Vân với chùa Từ Quang. Quang cảnh chung quanh hãy còn u tịch nên Ngài có điều kiện chuyên hành công phu nghiêm mật và chiêm nghiệm những lời dạy của chư Hòa thượng đã khai mở, nhờ vậy tri kiến của Ngài đã được bước tiến đáng kể.

Năm Nhâm Ngọ, Tự Đức 35 (1882), Ngài được Hòa thượng Linh Cơ thế độ, ban Pháp danh là Thanh Thái, tự Phước Chỉ, và

liền được cử giữ chức Tri sự chùa Tường Vân vừa được tân tạo. Tháng bảy cùng năm, nhân Đại giới đàn chùa Thiên Ấn (Quảng Ngãi) do Hòa thượng Giác Tánh khai mở và làm Đường Đầu, Ngài được phép Hòa thượng Bổn sư cho vào thọ Cụ túc giới.

Sau khi được thực thụ trở thành vị Tỳ-kheo với niềm hỷ lạc, Ngài nhân cơ hội đã đến thăm chùa Phước Lâm ở ngoại ô thị xã Hội An, tỉnh Quảng Nam. Nơi đây được Hòa thượng Toàn Nhâm – Vi Ý ân cần khai mở cho Ngài thêm nhiều kiến giải sâu sắc. Sau đó Hòa thượng Vĩnh Gia (kế thế Trụ trì) cũng giúp Ngài bằng cách khơi thông các mạch nguồn Phật pháp.

Rời chùa Phước Lâm, Ngài đến chùa Tam Thai ở núi Non Nước (Ngũ Hành Sơn – Quảng Nam) được Hòa thượng Bửu Tài ân cần giảng dạy. Nơi đây Ngài còn được nghe nhiều về Ông Ích Khiêm, người bản xứ được tiến cử làm quan từ thời vua Thiệu Trị, rất được nhiều người mến phục về bản tính bộc trực khẳng khái của ông. Từ một người được xem là cao đẹp và cũng nhanh chóng trở thành kẻ nhiều tội lỗi qua sự kiện “Tam Ban Triều điển” ngày 29.11.1883, Ngài càng thấm thía hơn những lời dạy của Bậc Trưởng thượng nơi các chốn già-lam.

Năm Giáp Thân (1884) Ngài mang tâm trạng ấy trở về Huế, đúng vào ngày vua Hàm Nghi làm lễ đăng quang (01-08-1884) sau 55 ngày ký “hòa ước” (06-06-1884). Từ nay Nam triều đã thật sự bước vào đêm dài nô lệ, lễ Đăng quang ấy không được Khâm sứ Pháp Rheinart thừa nhận, vì chưa được Nhà nước bảo hộ thông qua. Ngài càng thấy rõ cảnh đời huyễn mộng đổi thay tủi nhục, tự nhủ phải xa lánh để tìm về sự tĩnh lặng của chơn thức bằng con đường thủ hạnh. Một buổi sáng, Ngài viết vội mấy câu thơ lên tường chùa Tường Vân rằng:

浮 生 幻 境 若 為 安

末 法 修 持 轉 甚 難

非 是 是 非 何 日 了

捨 身 求 道 上 林 端

Phiên âm:

Phù sanh huyễn cảnh nhược vi an

Mạt pháp tu trì chuyển thậm nan

Phi thị, thị phi hà nhật liễu

Xảû thân cầu Đạo thượng lâm đoan

Tạm dịch: Huyễn ảo cuộc đời há được an

Nay thời mạt pháp, khó tu thân

Thị phi lẫn lộn, ngày nào rõ

Cầu đạo quên mình tới đỉnh non.

Hay:

Nổi trôi thân cảnh biết đâu an

Mạt pháp tu hành thật khó khăn

Chẳng thị chẳng phi đời nào liễu

Buông thân kiếm đạo hướng rừng xanh.

Rồi thì Ngài đi thẳng vào rừng sâu đầy gai góc. Về chiều, rừng núi rậm rạp um tùm, chim kêu vượn rú rùng rợn. Ngài tìm chổ trú ở đỉnh núi cao nhất. Ngài đọc lớn danh hiệu Phật ba tiếng, chim dữ và cọp beo đều im tiếng tức khắc. Ngài ngồi thiền như vậy trải qua năm, sáu ngày. Bổn sư cho người đi tìm. Không thể từ chối, Ngài phải vâng lời mà về.

Bổn sư thấy ngài rất vui mừng.

Ngài lễ lạy sám hối, Bổn sư nói: Con gần tới đạo rồi. Nhưng mà hãy đợi thầy chết đã, rồi muốn làm gì thì làm, sao vội vàng bỏ thầy vậy!

Nhân đó, Ngài mới trình chứng lên Hòa thượng Bổn sư Diệu Giác. Trong thời gian này, Ngài luôn tinh tấn tu trì không ngơi nghỉ.

Hằng ngày, Ngài lạy sám hối bộ Vạn Phật, mỗi chữ một lạy, trải qua tám năm như vậy.

Ngày mùng một tháng giêng năm Thành Thái thứ 6 (1894), Hòa thượng Bổn sư phó pháp cho Sư. Bài kệ phó pháp như sau:

福 祉 定 心 靜 安 然

處 世 隨 機 了 目 前

道 念 精 修 情 念 斷

如 今 付 法 永 流 傳。

Phiên âm: Phước chỉ định tâm tĩnh an nhiên

Xử thế tùy cơ liễu mục tiền;

Đạo niệm tinh tu tình niệm đoạn,

Như kim phú pháp vĩnh lưu truyền.

Tạm dịch: Định tâm Phước Chỉ thật an nhiên,

Ở thế tùy cơ liễu ngộ liền.

Đạo niệm chuyên tu tình niệm dứt,

Như nay phó pháp mãi lưu truyền.

Tháng tư cùng năm, chùa Báo Quốc mở Đại giới đàn. Hòa thượng Bổn sư làm Giáo thọ. Ngài được mời làm đệ tứ Tôn chứng. Giới đàn thành công. Thầy và trò đều được thỉnh cùng chung giới đàn, mọi người đều tán thán là chuyện ít thấy.

Đương thời, các Pháp hữu của Ngài đều có nhận xét :

Tánh tình Ngài ôn hòa và bao dung đối với tất cả mọi người.

Về văn chương, Ngài đã để lại nhiều thơ văn, Ngài đã góp sức với Như Như Đạo Nhân tục biên bộ Hàm Long Sơn Chí.

Năm Kỷ Sửu, Thành Thái nguyên niên (1889), Hòa thượng Linh Cơ lui về nhập thất tu niệm, gọi Ngài về để hiệp trợ các công việc Phật sự, nhất là công việc trùng tu chùa Tường Vân. Trong đợt

trùng tu này, Ngài cho xây thêm “Lạc Nghi đường” nối liền chánh điện và hậu điện. Bảng “Sắc tứ Tường Vân” cũng được lập trong đợt này.

Cùng năm đó, Ngài được cử làm Tri sự chùa Từ Hiếu.

Năm Tân Hợi, Duy Tân thứ 5 (1911), Ngài được vua ban sắc Trụ trì chùa Thánh Duyên (núi Túy Vân).

Do tuổi cao, Phật sự ngày càng nhiều, sức khoẻ giảm sút nhanh chóng, nên vào giờ Ngọ ngày 5 tết Tân Dậu, Khải Định năm thứ 6 (1921). Hòa thượng đã xả báo thân huyễn mộng ở cõi Ta-bà. Thọ 63 tuổi, 39 hạ lạp.

Ngài thuộc dòng Lâm Tế, thế hệ thứ 7 dòng thiền Liễu Quán.

Đệ tử tại gia quy y với Ngài rất đông, trong đó có cả quan và dân. Giới xuất gia nổi tiếng có Hòa thượng Tịnh Hạnh – Chứng minh Đại Đao sư cho hội An Nam Phật học tại Huế, Hòa thượng Tịnh khiết – Tăng thống Giáo hội PGVNTN.

Hoà Thượng Tuệ Pháp (1871 - 1927) Chùa Thiên Hưng – Huế

Hoà thượng Tuệ Pháp (1871 - 1927)

Chùa Thiên Hưng – Huế

Ngài người họ Đinh, thế danh là Lực, chữ lót giữa họ tên là Văn. Sinh năm 1871 tại làng Trung Kiên, phủ Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Đồng chơn nhập đạo. Ngài xuất gia tại chùa Từ Hiếu, thờ Đại lão Hoà thượng Cương Kỷ làm thầy. Năm 21 tuổi, thọ Sa-di giới, được Bổn sư ban Pháp danh Thanh Tú, Pháp tự là Phong Nhiêu. Năm Thành Thái thứ 6, Giáp Ngọ (1894), được thọ Cụ túc giới với Đại sư Hải Thuận tại giới đàn Báo Quốc. Năm Thành Thái thứ 7, Ất Mùi (1895), Ngài đắc Pháp với Hoà thượng Hải Thiệu Cương Kỷ, được Pháp hiệu là Huệ Pháp Đại Sư. Năm sau nữa, Bính Thân (1896), toàn bộ Phật giáo đồ trong "Linh Sơn Phổ" ở chùa Thiên Hưng đến chùa Từ Hiếu, lễ Đại lão Hòa thượng Cương Kỹ, xin thỉnh Đại sư về làm tọa chủ chùa Thiên Hưng vừa mới đại trùng kiến xong. Từ khi Ngài Huệ Pháp (cũng đọc là Tuệ Pháp) trở về chùa, môn đồ tứ chúng quy y đông đảo. Đại sư lại tụ họp học Tăng tịnh chúng trong Sơn môn để giảng các Luật Tứ Phần, Phạm

Võng; giảng kinh Pháp Hoa, Lăng Nghiêm... làm cho chùa Thiên Hưng trở thành một Đạo tràng có uy tín. Ngài Giác Tiên đem đồ đệ ra dự nghe lớp giảng này. Năm Duy Tân thứ 4, Canh Tuất (1910), chùa Phước Lâm tại tỉnh Quảng Nam thỉnh Ngài làm Đệ tam Tôn chứng ở Đại giới đàn tại chùa này.

Năm Tân Hợi (1911), Ngài cùng tứ chúng trong "Linh Sơn Phổ" đại trùng tu chùa Thiên Hưng. Năm Khải Định thứ 4, Kỷ Mùi (1919), Đại sư được triều đình ban giới đạo độ điệp và sắc chuẩn làm Trú trì chùa Diệu Đế. Năm Khải Định thứ 9, Giáp Tý (1924), chùa Từ Hiếu mở giới đàn, Ngài làm Đại sư Yết-ma Giáo thọ. Hai năm sau (1926), Ngài được cử sung chức Tăng Cang chùa Diệu Đế.

Nét chuyên biệt của Đạo tràng Thiên Hưng là Huệ Pháp Hoà thượng dạy chư Tăng Ni sinh về luận Chỉ Quán của phái Thiên Thai; nhưng đối với tín đồ, Ngài lại khuyên nhủ nên tu hành theo lối Tịnh Độ niệm Phật A-di-đà.

Ngài viên tịch vào sáng mồng 1 Tết Nguyên Đán năm Đinh Mão (1927) đang ở dưới triều Bảo Đại năm thứ 2. Tuổi đời thọ được 56, xuất gia được 34 năm, có 33 hạ lạp. Câu nói Ngài dặn lại đệ tử là Ngài Quảng Tu: "Phật pháp tại thế gian, bất ly thế gian giác"; có thể cũng là câu nói áp dụng được cho toàn thể tín đồ Phật giáo Huế vậy.

Trong bia “Thiên Hưng Tự, Giáo thọ Đại sư bi minh”, Viên Thành Thượng nhân còn ghi câu của Huệ Pháp Đại sư dặn lại tín đồ: “Nhữ đẳng tại thế thủ chí phụng đạo. Thượng hành hạ hóa, sử tuệ mạng bất tuyệt.” Nghĩa là: “Các ngươi ở lại với đời hãy giữ cái chí bảo vệ chánh pháp, bằng cách nhìn lên thì phải lo tu tâm, nhìn xuống phải hóa độ mọi loài chúng sanh, làm sao cho tuệ mạng của Phật pháp trường tồn mãi mãi.”

Hoà Thượng Tâm Tịnh (1868 - 1928) Chùa Tây Thiên – Huế

Hoà thượng Tâm Tịnh (1868 - 1928)

Chùa Tây Thiên – Huế

Ngài người họ Hồ, thế danh là Hữu Vĩnh. Sinh giờ Tỵ, ngày 18 tháng 5 năm Mậu Thìn, Tự Đức thứ 21 (1868). Quán Trung Kiên, tổng Bích La, huyện Triệu Phong - Quảng Trị. Xuất gia tại chùa Báo Quốc, năm 13 tuổi, thờ Hoà thượng Diệu Giác làm Thầy. Năm Đinh Hợi, triều Đồng Khánh (1887), thọ Sa-di. Năm Thành Thái thứ 6, Giáp Ngọ (1894), thọ Cụ túc giới tại Giới đàn Báo Quốc. Năm ấy Ngài được Bổn sư trao Kệ phú Pháp, húy là Thanh Ninh, hiệu là Tâm Tịnh. Kệ:

河 清 寧 密 四 方 安

有 永 心 心 道 即 閒。

心 似 菩 提 開 慧 日

包 含 世 界 如 是 觀。

Phiên âm: Hà thanh ninh mật tứ phương an,

Hữu vĩnh tâm tâm đạo tức nhàn.

Tâm tợ Bồ-đề khai tuệ nhật,

Bao hàm thế giới như thị quan.

Nguyễn Lê Châu dịch:

Sông trong yên lặng bốn phương an,

Vĩnh viễn tâm tâm đạo ấy nhàn,

Tâm tựa bồ-đề soi mặt nhật,

Một bầu thế giới chứa muôn vàn.

Sau đó Ngài được Bổn sư cho lên Từ Hiếu để tham học với Hoà thượng Cương Kỷ. Khi Hoà thượng viên tịch, Ngài được bảo cử làm Trú trì chùa này. Năm Nhâm Dần (1902), Ngài xin thôi trú trì ở Từ Hiếu, về ấp Thuận Hòa thuộc Dương Xuân lập am để tĩnh tu, gọi là Thiếu Lâm Trượng Thất. Năm Duy Tân thứ 5 (1911), Ngài đổi thành Tây Thiên Phật Cung. Về sau được "Sắc tứ Tây Thiên Di-Đà Tự" - năm Quý Dậu (1933) triều Bảo Đại.

Trong thời gian khai sơn chùa Tây Thiên này, Ngài tiếp tục truyền thụ tâm ấn cho các đệ tử, kế tục truyền thống của Bổn sư có chín vị đệ tử “Cửu Tâm”, còn Ngài thì đào luyện 9 vị đệ tử mang chữ Giác thành “Cửu Giác”. Đó là Hòa thượng Giác Tiên (khai sơn chùa Trúc Lâm), Hòa thượng Giác Nguyên (kế thừa tổ đình Tây Thiên), Hòa thượng Giác Nhiên (Tọa chủ tổ đình Thuyền Tôn – Đệ nhị Tăng thống Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất), Hòa thượng Giác Viên (khai sơn chùa Hồng Khê), Hòa thượng Giác Hải (khai sơn chùa Giác Lâm), Hòa thượng Giác Bổn (trụ trì chùa Từ Quang), Hòa thượng Giác Ngạn (trụ trì chùa Kim Đài), Hòa thượng Giác Hạnh (khai sơn chùa Vạn Phước), Hòa thượng Giác Thanh tức Hòa thượng Đôn Hậu (trụ trì chùa Linh Mụ) để trở thành những vị lương đống cho Giáo hội về sau.

Với tài đức song toàn, giới hạnh túc nghiêm, uy tín Ngài mỗi

lúc một vang xa.Lúc bấy giờ nơi triều đình Huế, vua Khải Định biết đến lấy làm tôn trọng và mến mộ. Nhà vua đã cử Ngài giữ trọng trách Tăng Cang chùa Diệu Đế để xiển dương đạo pháp. Tuy vậy, Ngài vẫn ở chùa Tây Thiên chuyên cần lo việc mở lớp giáo huấn các đệ tử xuất gia và tại gia.

Vào đại lễ Phật đản năm Giáp Tý (1924), Ngài đứng ra tổ chức trọng thể Đại giới đàn tại chùa Từ Hiếu trong bốn ngày: mồng 8, 9, 10 và 11 tháng Tư âm lịch. Trong Đại giới đàn này, Ngài làm Đàn đầu Hòa thượng, số giới tử thọ giới lên đến 450 vị, trong đó có 300 Tăng Ni thọ Đại giới.

Ngày 06 tháng 3 năm Mậu Thìn, Bảo Đại thứ 3 (1928), Ngài thị tịch. Ngài thuộc đời 41 dòng Lâm Tế, là Tổ khai sơn chùa Tây Thiên Di-đà; thọ 59 tuổi đời, có 39 hạ lạp.

Hoà Thượng Viên Thành (1879 - 1928) Chùa Tra Am – Huế

Hoà thượng Viên Thành (1879 - 1928)

Chùa Tra Am – Huế

Ngài là chắt nội của vua Gia Long; người thuộc Phòng Định Viễn Quận Vương. Thế danh của Ngài là Công Tôn Hoài Trấp, sinh vào giờ Sửu, ngày Bính Tuất, năm Tự Đức thứ 32 (1879); tức là ngày 17 tháng 11 năm Kỷ Mão. Thân sinh của Ngài là Công tử Tĩnh Quỵ, vốn công tử thứ 38 con của Hoàng tử Nguyễn Phúc Bính (1797-1863); thân mẫu là bà Vũ Thị Dần, con gái của ông Vũ Văn Lợi. Như vậy, quê nội của Ngài là huyện Duy Xuyên, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam; còn quê ngoại người xã Xuân Mỵ, huyện Hải Lăng - Quảng Trị.

Là con trai thứ ba trong một gia đình danh gia vọng tộc và là cháu con của một vị vua đã khai sáng nên cơ nghiệp triều Nguyễn, nhưng tuổi thơ của Ngài không phải theo định kiến tất nhiên như người đời thường nghĩ. Ngược lại, thực tế của cuộc đời đã làm tan tác bao hoài bão tốt đẹp, cuốn phăng sự bình an sinh sống của một gia đình dẫu là thứ dân cũng có được. Ngay từ lúc Ngài chào đời,

những sự kiện cuối trào Tự Đức đủ đun nóng tình thế nội triều và đất nước ở thế lửa bỏng dầu sôi, đến nỗi chưa đầy một năm sau đó (ngày 25 tháng Chạp 1880) triều đình đã chính thức sang cầu viện nhà Thanh. Cái nghèo khó là chuyện riêng mang cam chịu, nhưng tình thế đất nước như vậy dù là hàng dòng dõi vua chúa, song thân Ngài cũng không thể dửng dưng, ít nhất là chọn riêng một thái độ rẽ hướng nào đó cho phải đạo.

Năm Quý Mùi (1883) – năm Tự Đức cuối cùng, thân mẫu Ngài qua đời trong cảnh thiếu hụt, để lại nguyên trạng nỗi lo toan vào cội nguồn duy nhất còn lại là phụ thân. Năm ấy Ngài chỉ mới hơn bốn tuổi đầu, hãy còn nhiều ngơ ngác, vô tư. Có lẽ như thế sẽ tốt hơn để Ngài sớm nhận ra vì sao cuối năm ấy vua Dục Đức (1883-1883) chỉ lên ngôi được ba ngày đã phải chết tức tưởi.

Năm lên 10 tuổi, Kỷ Sửu (1889), chỉ sáu năm thôi mà bao biến thiên dồn dập với những đời vua nối tiếp nhau: Hiệp Hòa – Kiến Phúc – Hàm Nghi – Đồng Khánh đi vào ngõ tối tăm, tủi nhục, chưa đầy một năm mà ba vua bị giết; cha Ngài cũng qua đời trong năm này và Ngài phải sống cuộc đời “cô ai tử” rất đau buồn.

Năm Canh Dần (1890) lúc 11 tuổi, lần đầu tiên Ngài được đi học, điều đó với Ngài là một bước ngoặt không kém một niềm vui ấu thơ nào. Với người hiểu chuyện thì đó lại là một sự miễn cưỡng còn sót lại nơi người dì ruột dành cho Ngài chứ không là của một dì ghẻ, dù có muộn màng nhưng vẫn là một tình cảm đáng trân trọng.

Đời Ngài lại thêm những nghiệp quả đầy nghịch duyên trái ý, bởi sự phân biệt con em hoàng tộc với đẳng cấp bần hàn luôn được thầy dạy học quan tâm. Bị liệt vào đẳng cấp thứ hai qua lớp áo, cùng tuổi học muộn đã khiến Ngài cảm thấy bị xúc phạm. Để rồi không lâu sau đó, Ngài phải buộc lòng rời bỏ nơi mà những

ngỡ rằng cuộc đời sẽ đổi khác, mà tìm đến với những cuộc vui của những đứa trẻ cùng đinh, để vùi lấp bớt nỗi cô đơn, lây lất của mình.

Đến năm 15 tuổi, tức năm Bính Thân (1896), trong dòng chảy cô đơn lây lất ấy đã dẫn bước chân Ngài đến chùa Ba-la-mật, nơi có người anh rể con chú bác là Thanh Chân Viên Giác trú trì, được Viên Giác Hoà thượng cho ở điệu. Đây mới chính là nơi an ổn, cắt đứt được nghiệp trần nghiệt ngã và là nơi thực sự thấm đượm tình yêu thương, mở bước sang trang sau này.

Năm 17 tuổi, tức năm Ất Vị, niên hiệu Thành Thái năm thứ 7 (1895), Ngài được Hoà thượng Viên Giác cho thế độ xuất gia. Đến năm Tân Sửu, Thành Thái thứ 13 (1901), Ngài được vào Phú Yên thọ Cụ túc giới, đậu Thủ Sa-di, được Tam sư Thất chứng trong Giới đàn thưởng một bộ kinh Lăng Già Tâm Ấn, một bộ y quý và một bình bát thượng hạng do Trung Quốc chế tạo.

Trước khi viên tịch, Hoà thượng Viên Giác đã ban kệ phú Pháp và để chúc lụy cho Hoà thượng Viên Thành kế thế trú trì chùa Ba-la-mật. Kệ:

曹 溪 一 派 水 東 流

瓶 钵 真 傳 不 既 收

教 外 本 來 無 別 事

圓 成 心 法 印 前 修 .

Phiên âm: Tào khê nhất phái thủy đông lưu,

Bình bát chân truyền bất ký thu.

Giáo ngoại bản lai vô biệt sự

Viên thành tâm pháp ấn tiền tu.

Tạm dịch: Tào khê một mạch chảy về đông

Bình bát đã trao đâu phải không

Ngoài giáo, xưa nay không hề khác

Ấn tâm pháp ấy quyết tu tròn.

Ngài được Pháp húy là Trừng Thông, thuộc thế thứ 42 dòng Lâm Tế chánh tông; nhưng là thế hệ thứ 8 của dòng Thiền Liễu Quán - Nam Hà. Ngài trú trì chùa Ba-la-mật khoảng 23 năm. Đến năm Khải Định thứ 8, Quý Hợi (1923), Hoà thượng lên ấp Tứ Tây, thôn An Cựu, huyện Hương Thủy, khai sơn ra chùa Tra Am.

Năm Giáp Tý (1924) Khải Định thứ 9, Ngài được cung thỉnh vào hàng Đệ nhị Tôn chứng ở Giới đàn chùa Từ Hiếu.

Chùa Tra Am ngày một tấn phát, được nhiều người tìm đến tu học và thỉnh giảng. Ngoài ra chùa còn là nơi danh lam được các hàng thức giả, nhà văn thơ trong hai triều Khải Định và Bảo Đại tìm đến ứng vịnh thi pháp, trao đổi đạo tình. Đặc biệt từng đón các Cao Tăng như ngài Tâm Tịnh ở chùa Tây Thiên; ngài Giác Tiên ở chùa Trúc Lâm; ngài Huệ Pháp ở chùa Thiên Hưng; ngài Phổ Huệ ở chùa Tịnh Lâm; ngài Từ Nhẫn ở miền Nam… tìm đến thăm nom và thư đạo. Đáng lưu ý hơn hết về giá trị của chùa Tra Am qua bài “Tra Am Ký” do Mai Tu-Nguyễn Cao Tiêu viết, càng làm tăng thêm danh tiếng lẫn phong cảnh đạo vị nơi này.

Năm Mậu Thìn (1928) năm Bảo Đại thứ 3, Ngài đã an nhiên thị tịch tại chùa Tra Am, thọ 49 tuổi đời, 32 năm xuất gia tu tập với 27 Hạ lạp. Tháp bảy tầng của nhục thân Ngài được các đệ tử xây dựng bên phải chùa Tra Am, mặt hướng về phía Tây, nhìn ra dòng Tẩy Bát Lưu.

Tưởng niệm

Bổn sư tôi, thầy Thích Chánh Giáo, vốn là đệ tử ngài Đắc Ân và học với ngài Tra Am. Mỗi khi nói đến hai ngài, thầy nói với

giọng khác thường, cực kỳ thân và kính. Tôi chưa nghe giọng ấy, vô tình hay hữu ý, đã có với ai. Tôi biết người gọi ngài là Tra Am, là do đó.

Khi vào Huế học Phật, tiếng Tra Am nghe càng hấp dẫn. Hương thừa của cao tăng vẫn còn thơm động. Tuy vậy, không hiểu tại sao tôi đã chưa đến đó, dầu bạn học liên hệ Tra Am đã có, bạn học khác rủ đi cũng nhiều. Trong thời gian này, thỉnh thoảng chỉ nghe anh ruột tôi, nhưng là bạn nhỏ và rất thân với Vân Đàm, vẫn hay ngâm nga cái câu mà ông này bái phục và nói cho. Đó là câu “thế phi dũng liệt trượng phu, đại giải thoát, hán hà dĩ kham thử” nằm trong bài tựa ngài Tra Am viết cho kinh Pháp Bảo Đàn. Điều lạ là thầy tôi nói với tôi về ngài Tra Am nhiều lắm. Thầy cũng là người khá rành và thích thi văn. Nhưng đã không nói đến câu này. Thì ra cái khoái nhân cách với cái khoái khẩu khí có trường hợp vẫn khác nhau.

Năm 24 tuổi tôi mới đến Tra Am. May cho tôi là cảnh tuy có vẻ suy tàn, nhưng ý vị vẫn còn. Còn đến nỗi Tra Am mới đáng nói là “tình cảnh” nỗi bâng khuâng xúc cảm của tôi đã vượt ngoài cái nghe cũ. Người ta chỉ cho tôi tháp ngài. Tôi đã nhìn với cái nhìn chiêm ngưỡng.

Tôi nói may cho tôi, vì nếu tôi đến chậm thì hết đến nỗi sau đó, đến lại mấy lần, tôi đã bực thầm, bụng bảo dạ, “thực hết rồi” Tra Am sau này chỉ là của người sau, tương phản đến nỗi, so với vài chỗ xuống suối Tra Am (may mà còn vài chổ ấy), thấy mà ngao ngán.

Cũng vì tâm trạng này mà có lần tôi định viết một cuốn sách về ngài Tra Am. Tôi đem ý định này nói cho Hòa thượng Trí Thủ, đệ tử của Ngài, thì được Hòa thượng cho đọc Lược ước tập, tập sách biên chép bằng tay những thi văn của ngài Tra Am. Lại được

viết lúc ngài còn tại thế : quý ở chỗ đó. Đọc xong, tôi bỏ ý định của tôi. Lý do thật đơn giản. Ngài Tra Am quả có một cái gì cảm mà nói không được. Nói ra, chỉ làm mờ đến lạc mất hình bóng mình cảm thấy mà thôi.

Điều đáng nói là thời ngài Tra Am, kinh sách Phật học chưa thể sưu tầm lại cho đủ. Nếu phải học qua sách, thì sách lúc đó không thể nào tạo cho ngài Tra Am có được kiến thức Phật pháp như Lược ước tập. Ấy vậy mà ngài đã có, rồi độc giả sẽ thấy.

Ngài Tra Am là hạt lúa đã xay đã giã ra gạo rồi. Ai chưa biết gạo là gì, mà phải tìm hiểu lúa của gạo, thì cái văn học ấy không phải của ngài Tra Am, dẫu rằng đừng nghĩ ngài hoàn toàn thiếu cái học này.

Tuy nhiên, tôi nói là cái tôi thấy, tôi nghĩ. Cái đó chưa phải của Ngài. Vậy độc giả hãy đọc thẳng Lược ước tập.

Lược ước tập được dịch như thế nào, sữa chửa ra sao, việc ấy có Hòa thượng Trí Thủ lo. Hòa thượng lo thì xứng đáng vì Hòa thượng là đệ tử và đã học với ngài Tra Am. Thêm nữa, Hòa thượng vốn cũng rành và thích văn thơ, nhất là văn thơ Hán. Tôi thì chỉ nói về Lược ước tập do sự đọc nguyên văn mà thôi.

Cái nhan đề Lược ước tập do chính ngài Tra Am đã định nghĩa, qua câu nói mà Hòa thượng Trí Thủ nói cho tôi nghe “chỉ đưa người, không đưa xe ngựa” nguyên ngài Tra Am dùng một đoạn gỗ, bổ đôi một thân cây, bắt cầu để qua con suối vào am, đặt tên Lược ước kiều. Rồi tên ấy, được ngài đặt luôn cho tập thi văn của ngài do đệ tử chép lại.

Vậy là Tra Am ngày nay không còn nơi cảnh, nhưng còn trong sách này. Sách nhỏ như cái cầu nhỏ. Nhưng chỉ nhỏ với những kẻ muốn đi xe ngựa. Muốn đi xe ngựa thì chỉ có thể đi về hoàng thành

Huế đề rồi đi lên bãi xương ba đồn, không thể qua cầu Lược ước mà vào Tra Am. Dẫu rằng cái cầu ấy chỉ chân không là qua được liền. Vào Tra Am dễ mà khó đến thế đó, huống chi vào Tra Am trong sách.

Xưa, nguyên chữ sơn môn là để tả Thiền vốn như núi : núi cao sừng sững trước mắt mà cửa núi không dễ gì bước lên, đi bằng chính cái chân của mình, thì Thiền cũng lên thấu huống chi vào Tra Am.

Tháng 6, 2516

Trí Quang

Hòa Thượng Chơn Pháp (1867 – 1932) Chùa Linh Ứng – Quảng Nam

Hòa thượng Chơn Pháp (1867 – 1932)

Chùa Linh Ứng – Quảng Nam

Hòa thượng thế danh Nguyễn Văn Diệu, sinh ngày 19 tháng 10 năm Đinh Mão (1867), tại xã Mỹ Khê, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam.

Thân phụ là cụ ông Nguyễn Văn Quang, Pháp danh Ấn Ngôn và thân mẫu là cụ bà Đỗ Thị Huệ, Pháp danh Ấn Lan. Ngài xuất gia với Hòa thượng Ấn Thanh Chí Thành tại chùa Linh Ứng, được Tổ ban cho Pháp danh Chơn Pháp, tự Đạo Diệu, hiệu Phước Trí.

Năm Mậu Tuất (1898), Ngài ra Huế khai sơn chùa An Hội[1] tại xã Phú Thượng, huyện Phú Vang, nay là phường Phù Cát, Thành phố Huế. Về sau, Ngài vào lại Quảng Nam và giao chùa An Hội cho đệ tử Như Giác hiệu Giác Ngộ làm Trú trì.

———

[1] Chùa An Hội về sau bị suy tàn. Đến năm 2008, chùa bị giải tỏa, Pháp khí, Phật tượng, Long vị Tổ Phước Trí được thân nhân tộc Võ hiến cúng và bảo lưu tại chùa Viên Giác Hội An.

Năm Giáp Thìn (1904), Ngài được triều đình ban Khâm đao, Độ điệp và cử làm Trú trì chùa Linh Ứng.

Năm Mậu Thân (1908), sau 4 năm Trú trì tại Linh Ứng thì Ngài được nghỉ theo biên giảm của triều đình. Vì thế, có một thời gian Ngài về Trú trì chùa Mỹ Khê tại quê nhà.

Năm Canh Tuất (1910), Hòa thượng Vĩnh Gia khai đàn truyền giới tại chùa Phước Lâm, Hội An, Ngài được thỉnh làm Đệ nhất dẫn thỉnh sư.

Năm Quý Sửu (1913), Ngài Chứng minh cho dân làng trùng tu đình làng Mỹ Khê.

Năm Mậu Thìn (1928), Ngài được cung thỉnh làm Đàn đầu Hòa thượng tại giới đàn chùa Sắc tứ Từ Vân, Đà Nẵng. Trong hàng giới tử đắc pháp với Ngài có Hòa thượng Trí Thủ, một trong những nhà lãnh đạo cao cấp của Phật giáo Việt Nam thời hiện đại.

Năm Tân Mùi (1931), Ngài ra Huế trùng tu lại chùa An Hội. Với uy tín đức độ của Ngài nên chùa An Hội được ban biển ngạch Sắc tứ vào ngày mồng 7 tháng 7 cùng năm.

Năm Nhâm Thân (1932), vào ngày mồng 2 tháng Chạp Ngài thị tịch, hưởng thọ 66 tuổi.

Hoà Thượng Tịnh Hạnh (1889 – 1933) Chùa Tường Vân – Huế

Hoà thượng Tịnh Hạnh (1889 – 1933)

Chùa Tường Vân – Huế

Hòa thượng thế danh là Nguyễn văn Cung, sinh tháng 6 năm Kỷ Sửu (1889) vào triều Thành Thái nguyên niên, ở làng Dưỡng Mong thượng, Tổng Ngọc Anh, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên. Thân phụ là cụ ông Nguyễn văn Toán, Pháp danh Trừng Qui, tự Thiện Toán, hiệu Tịnh Căn, cụ bà là Tôn nữ Phước Lý, Pháp danh Trừng Tế, hiệu Diên Long. Ngài sinh ra trong một gia đình mang cốt cách Nho giáo ở phía Nam kinh thành Huế, nơi đây phong cảnh làng quê hữu tình. Sau sông, chung quang là ruộng lúa. Cả làng dân tình hiền hòa. Song thân đều một lòng tin kính Tam bảo. Nhà có em ruột là Hòa thượng Thích Tịnh Khiết – Tăng thống Giáo hội (thế danh là Nguyễn văn Kính). Ngài và em được cha mẹ chiều theo ý nguyện của con, cho xuất gia ở tuổi thiếu niên tại chùa Tường Vân, thờ Hòa thượng Thanh Thái làm thầy. Năm đó Ngài vừa tròn 16 tuổi. Tám năm sau, Thiền sư Vĩnh Gia mở Đại giới đàn ở chùa Phước Lâm, Quảng Nam, Ngài được thọ Cụ túc giới

(1910) là lúc Ngài được 21 tuổi và được Hòa thượng Bổn sư ban cho Pháp danh Trừng Hương, tự Thiền Duyệt, hiệu Tịnh Hạnh. Bốn năm sau khi thọ Cụ túc giới (tức là 1914), lúc này Ngài được 25 tuổi đời được Bổn sư phú Pháp với bài kệ sau:

法傳清教道心堅

明訓相承一念專

一點眞如明法性

水澄珠現在人前

Phiên âm:

Pháp truyền thanh giáo đạo tâm kiên

Minh huấn tương thừa nhất niệm chuyên

Nhất điểm chơn như minh pháp tíùnh

Thủy trừng châu hiện tại nhân tiền.

Nguyên Hồng dịch:

Nối truyền giáo pháp đạo tâm kiên,

Ghi khắc lời này dạ phải chuyên.

Một điểm chân như ngời pháp tính,

Nước trong châu ngọc hiện y nguyên.

Sau đó, Ngài ra chùa Thiên Hưng theo học lớp Phật pháp do Thiền sư Huệ Pháp mở tại đây. Vào năm Khải Định thứ 5, Thiền sư Phước Chỉ viên tịch, Ngài được tông môn công cử làm tọa chủ Tổ đình Tường Vân. Ngài cũng thường tới chùa Tây Thiên và Trúc Lâm để nghe Thiền sư Phước Huệ ở chùa Thập Tháp ra giảng.

Năm 1932, Ngài được Hội An Nam Phật học cung thỉnh vào Ban Chứng minh đại Đạo sư cho Hội An Nam Phật học tại Huế cùng với các Đại lão Hòa thượng Phước Huệ, Hòa thượng Giác Tiên, Hòa thượng Giác Nhiên và Hòa thượng Tịnh Khiết…

Do cuộc sống kham khổ, công việc Phật sự đa đoan, sức khỏe của Ngài giảm sút nhanh chóng và Ngài đã thu thần thị tịch vào lúc 4 giờ sáng ngày 24 tháng 8 năm Kỷ Sửu (13.10.1933), hưởng dương 45 tuổi, 25 hạ lạp.

Truy điệu

1

Được tin Hòa thượng viên tịch, ông Chánh Hội trưởng hội Phật học liền thông báo cho Ban Trị sự và các hội viên ở Huế, ở các tỉnh đều hay.

Năm giờ rưỡi chiều ngày ấy, Ban Trị sự đều đủ mặt tại chùa Tường Vân để dự lễ “Nhập quan”.

Tối mồng một tháng chín (19.10.1933), Hội làm lễ kỳ siêu cho Đại sư tại Hội quán (chùa Từ Quang). Hội viên ở Huế và các Ngài Chứng minh Đạo sư tới dự lễ đông đủ.

Đúng chín giờ, ngài Tăng Cang chùa Báo Quốc niêm hương, có các Ngài hộ niệm như ngài Trụ trì chùa Quốc Ân, Trúc Lâm, Túy ba, Linh Quang, Vạn Phúc, Từ Quang, Phước Huệ v.v..

Khi các ngài Đạo sư niệm Phật thời các Hội viên cũng ngồi hai hàng niệm Phật theo. Lễ nghi tuy đơn giản mà rất thành kính, hôïi chúng đều cảm phục cái thịnh tình của Hội đối với một vị Chứng minh Đạo sư.

Còn Hội viên ở các tỉnh, được Hội tin trước, chín giờ tối hôm ấy cũng đều một lần thành tâm niệm Phật.

Lễ cầu siêu xong, ông Chánh Hội trưởng giảng lược qua tiểu sử của Đại sư cho công chúng nghe. Hội chúng đều cảm động.

Hai giờ chiều ngày mồng bốn tháng chín (22.10.1933), Hội tới

chùa Tường Vân đi lễ điếu (một bức trướng thêu bốn chữ “A-di-đà Phật” và đèn hương).

Đến ngày rằm tháng chín (2.11.1933) là ngày chùa làm lễ tống chung Đại sư:

Bảy giờ sớm, chư Sơn và Bổn đạo làm lễ “điện” rất oai nghiêm.

Tám giờ triệt linh sàng rồi, thời đánh chuông trống Bát-nhã, âm công vào nghinh quan tài ra đặt trên bàn linh dư.

Chín giờ rưỡi thì khởi hành. Trước hết có người gánh hương án, trên treo bức nghi “A-di-đà Phật” của Hội; kế đến nhiều người cầm trướng, liễn điếu của Sơn môn và Bổn đạo.

2

Các câu đối điếu nhiều lắm, không thể đăng hết, xin lược một ít câu đáng nhớ:

1. Câu đối của thầy Trú trì Trúc Lâm, Tây Thiên, Từ Quang, Vạn Phước.

涅槃眞究竟方能撒手人寰十餘年大轉法輪從今去向光明國

色相本來空只合栖心凈土三千界布微塵網讓我遊於自在天

Niết-bàn chơn cứu kỉnh, phương năng tán thủ nhơn-hoàn, thập dư niên đại chuyển Pháp-luân, tùng kim khứ hướng quang minh quốc.

Sắc tướng bản lai không, chỉ hiệp thê tâm tịnh-độ, tam thiên giới bổ vi-trần võng, nhượng ngã du ư tự tại thiên.

Dịch Nghĩa:

Niết bàn đã chứng, giải thoát giữa nhơn hoàn, mười mấy năm xe Pháp xoay tròn, nay mới thẳng đường về cực lạc.

Sắc tướng vẫn không, nhựt dụng trong Tịnh-độ, ba ngàn cõi lưới trần bủa khắp, riêng ai vui thú cảnh chơn như.

2. Câu đối của hội viên hội Phật học:

一切功德發意圓成遂令示病化緣法會轟然驚柱折

諸佛慈悲深心信樂况是往生有願蓮池際此喜花開

Nhứt thiết công đức phát ý viên thành, toại linh thị bệnh hoá duyên, pháp hội oanh nhiên kinh trụ chiết.

Chư Phật từ bi thâm tâm tín nhạo, huống thị vãng sanh hữu nguyện, liên trì tế thử hỷ hoa khai.

Dịch nghĩa:

Quyết vuông tròn công đức mọi người, rồi ta thị bệnh hoá duyên, cột ngã gãy vang nhà Pháp hội.

Đã tín ngưỡi từ bi chư Phật, huống nữa vãng sanh sẵn nguyện, hoa vàng nở chói cảnh liên trì.

3. Câu đối Tăng chúng và bổn đạo chùa Tây Thiên:

六塵迷網東土纏綿方便應機示滅誰知仍不滅

諸佛茲光西方接引因緣如是往生法爾即無生

Lục trần mê võng, Đông độ triền miên, phương tiện ứng cơ, thị diệt thuỳ tri nhưng bất diệt.

Chư Phật từ quang, Tây phương tiếp dẫn, nhơn duyên như thị, vãng sanh pháp nhĩ tức vô sanh.

Dịch nghĩa:

Ai còn lưới nghiệp vấn vương, lấy giả làm chơn, thị diệt ngờ đâu là chẳng diệt.

Thầy được thuyền từ tiếp độ, đã nhơn thì quả, vãng sanh xét lại vẫn không sanh.

4. Câu đối Quốc văn của Thầy Thích Chánh Huy.

Sắc tướng vẫn không, nào chùa nào điện, nào Bình bát Ca-sa, bốn mươi lăm năm dày dặc chốn Diêm phù, quả thấu nhơn tròn, nhờ Phật thảnh thơi miền Lạc quốc;

Nhơn duyên phải có, ấy cảnh ấy tình, ấy nhân sanh vũ trụ, mấy muôn ức triệu bôn ba đường vật dục, sống say chết ngủ, đâu ai dan díu lưới trần lung.

3

Sau đó, ông Chánh Hội trưởng thay mặt Hội đọc bài Vãn văn :

Tôi xin thay mặt cho Phật học Hội kính tỏ cùng thầy Tịnh Hạnh Đại sư, Chứng minh Đạo sư Hội chúng tôi đây, vài lời vĩnh quyết, và tạ công đức thầy mấy lâu nay đã gánh vác cùng Hội chúng tôi cái trách nhiệm hoằng dương Phật pháp.

Thưa Thầy! Mấy tháng trước thầy tới lui cùng Hội chúng tôi, Pháp ngữ còn văng vẳng bên tai, tôi dè đâu mà ngày hôm nay phải chịu uỷ thác một chức trách đau đớn như vậy. Nhưng Phật học Hội đã uỷ thác cho tôi chắc không muốn tôi dệt lời bi thiết mà khóc Thầy.

Ôi! Bi thiết mà làm chi! Các ngài ở đây thương thầy, tiếc thầy, khóc thầy đã nhiều rồi còn bi thiết làm chi nữa cho thêm đau lòng xót dạ. Hay là nên tán tụng thầy chăng? Ôi! Tán tụng làm chi! Công hạnh thầy ai lại chẳng biết, khen chi nhiều lời, làm cho lòng khiêm nhượng thầy thêm ái ngại.

Phật học hội chúng tôi mục đích là hoằng dương Phật pháp, chí nguyện thầy chúng tôi đây cũng là hoằng dương Phật pháp, trước

cho khỏi phụ bản nguyện của thầy, sau cho khỏi trái với mục đích của Hội, và tôi xin phép lược qua sự tích của thầy không nói đến.

Tôi nói như vậy, chẳng phải là vì sự tích thầy không đủ làm gương tốt cho đời sau đây.

Nói về thề hệ thì song thân thầy rất sùng thượng đạo Phật, trong nhà thờ đức Quán Âm, hết sức thành kính. Trước khi sanh thầy, thì song thân thầy đã có sáu người con trai, mà trong một vài năm, phải bỏ hết năm người. Bà thân thầy đau đớn vô cùng, tự biết nghiệp mình nặng nề, nên thường vái lạy đức Quán Âm, cầu ngài cứu độ. Một buổi trưa, bà thân thầy thấy một ông già ghé xin nước, khí vũ khác thường lắm, nên bà mời vào nhà đãi nước một cách cung kính. Ông già hỏi chuyện nhà một lát, rồi nói với bà rằng: “thôi bà đừng buồn bã làm chi, ít năm nữa bà cũng hạ sanh được hai người con phước báu, về sau hai ông bà cũng được vui lòng. Bà chỉ được hai người con ấy thôi, chớ người con còn lại bây giờ e cũng không thọ”. Ông già nói như vậy rồi bỏ đi, bà thân thầy lấy làm lạ chạy theo nom thời đã không thấy dạng nữa. Quả thiệt, về sau người con còn lại cũng mất. Cách đó hai năm, bà sanh được hai người con trai, chính là thầy Chứng minh đây và em là Thầy Phúc Huệ.[1]

Thầy Chứng minh Đạo sư hội chúng tôi đây, sanh năm Kỷ Sửu, năm nay được 45 tuổi. Khi 16 tuổi đã xuất gia chịu thế độ với ngài Kiết-ma chùa Tường Vân trước. Ngài Kiết-ma tu Tịnh độ rất tinh tấn, đến khi lâm chung biết trước hơn mấy ngày, niệm Phật mà toạ hoá.

Thầy Chứng minh năm 24 tuổi, thọ Cụ túc giới ở trường Kỳ Phúc Lâm tỉnh Quảng Nam, Ngài Hòa thượng Phúc Lâm đó chính là một vị Đại tăng đã nổi tiếng trong Sơn môn. Năm 28 tuổi, Ngài

———

[1] Tức Hòa thượng Tịnh Khiết, Pháp đệ, Trú trì chùa Phúc Huệ.

giáo thọ chùa Thiên Hưng, một vị Cao tăng ở Huế, mở trường giảng kinh, Thầy theo học hơn mấy năm, đã tinh thông giáo lý đạo Phật. Trong khi ấy song thân thầy tạ thế. Nguyên song thân thầy đã sẵn tín tâm, lại nhờ thầy chỉ vẻ thêm phép tu Tịnh độ, nên lúc về già tu tập ngày thêm tinh tấn. Khi thầy đang học ở Thiên Hưng, bà mẹ thầy đau sơ ít ngày, rồi tạ thế một cách hết sức tỉnh táo. Bà thân thầy vừa mất, ông thần thầy biểu hai anh em sửa soạn thi hài tề chỉnh rồi lại đỡ ông dậy; khi đỡ dậy, ông biểu niệm Phật rồi ông cũng mất luôn một lượt (…)