Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Hòa Thượng Đảnh Lễ (1918 - 1968) Chùa Phước Duyên – Huế

Hòa thượng Đảnh Lễ (1918 - 1968)

Chùa Phước Duyên – Huế

Hòa thượng Đảnh Lễ, Pháp danh Tâm Ưng, thế danh Võ Đức Phú, sinh ngày 20 tháng 5 năm 1918 tại làng Thành Công, Quảng Điền, Thừa Thiên. Thân phụ là cụ ông Võ Đức Lãng, thân mẫu là cụ bà Nguyễn Thị Diên.

Năm 1935, Ngài xuất gia học Phật với Hòa thượng Huệ Minh tại chùa Từ Hiếu, sau đó Ngài lại theo học với Hòa thượng Chơn Như, chùa Đông Lâm và Báo Ân - Huế.

Năm 1936, Ngài được Hòa thượng Chơn Như trao truyền Sa-di giới.

Năm 1938, Ngài thọ giới Tỳ-kheo tại chùa Đại Bi, Thanh Hóa do Hòa thượng Huệ Minh làm Hòa thượng Đàn đầu. Ngài cũng đã từng theo học Trường Sơn môn Phật học tại chùa Linh Quang và các lớp Phật học tại Phật học đường Báo Quốc.

Năm 1946, Ngài làm Giám tự Quốc tự Linh Mụ.

Năm 1948, Ngài khai sơn chùa Phước Duyên - Huế.

Năm 1965, Ngài khai sơn chùa Phước Hải tại làng Văn Xá, Hương Trà, Thừa Thiên.

Ngài viên tịch vào lúc 16 giờ ngày 11 tháng Giêng năm mậu Thân (8.2.1968), hưởng thọ 50 tuổi đời và 30 hạ lạp.

Tháp của Ngài hiện đang tôn trí tại khuôn viên chùa Phước Duyên – Huế.

Hòa Thượng Thiện Hỷ (1919 - 1968) Chùa Tây Thiên – Huế

Hòa thượng Thiện Hỷ (1919 - 1968)

Chùa Tây Thiên – Huế

Hòa thượng họ Trần, sinh năm Kỷ Mùi (1919). Lúc nhỏ theo Tây học, bản tính thuần hậu chất phát. Cha mất sớm, thờ mẹ rất chí hiếu.

Năm 19 tuổi (1938) phát tâm xuất gia, đến đầu sư với Hòa thượng Giác Nguyên, toạ chủ chùa Tây Thiên.

Thời gian ngắn sau xuất gia, vì được Bổn sư thương mến nên cho thọ Sa-di giới Pháp danh Tâm Thọ tự Thiện Hỷ.

Đến năm 30 tuổi thì được Bổn sư cho thọ Cụ túc tại giới đàn Hộ Quốc chùa Báo Quốc năm 1949.

Ngài hầu hạ Bổn sư không hề mỏi mệt và thường niệm Phật Di Đà để trau dồi đạo hạnh, thường ưa trồng cây thảo dược, chăm sóc vườn tược và săn sóc người bệnh. Một thời gian sau, Ngài được Giáo hội cử làm Chánh Đại diện cho sơn môn. Sau đó, vâng lệnh Bổn sư trùng tu chùa Kim Đài ở Châu Chữ. Rồi cùng với thế

huynh là Hòa thượng Thích Mật Nguyện thường hay chú tượng, đúc chuông, làm chùa khắp các nơi và thường hay khuyên người niệm Phật.

Năm 48 tuổi thừa lệnh Giáo hội thành lập Tịnh nghiệp Đạo tràng tại chùa Tây Thiên, kết chúng tu tập không dưới 500 người.

Cũng trong năm này Ngài lại được cử làm Chánh Đại diện Quận hội Nam Hòa. Sau đó được Môn phái cử làm Trú trì chùa Tây Thiên, để thay thế công việc nặng nhọc cho Bổn sư vì lúc này Bổn sư đã trên 90 tuổi.

Sau đó Giáo hội lại cử ngài làm Trưởng ban Kiến Đàn cho giới đàn thọ Sa-di Thập thiện và Tại gia Bồ-tát giới.

Ngày 10 tháng 10 năm 1968, bệnh cũ tái phát và đến ngày 22 vào giờ Hợi Ngài An nhiên thị tịch, trụ thế 51 năm với 21 hạ lạp.

Môn đồ tứ chúng dựng tháp ở phía tả của chùa để thờ phụng Bổn sư. Trong bia tháp có bài minh:

Lương tai Thiện Hỷ

Sanh bẩm thiện hiền.

Đồng chơn nhập Đạo,

Tu học tinh chuyên.

Lực hành thiện sự,

Cứu khổ tân chuyên.

Kỷ hồi gian khổ,

Chí nguyện bất thiên.

Kính sư tưởng hữu,

Vô ngại vô thiên.

Bì lao thận nhẫn,

Tật bệnh nhập thiền.

Đạo tâm như hải,

Đại hạnh cô kiên.

Thiên hề nan triệt,

Địa hề nan phân.

Tụng dã xưng dã,

Pháp yếu thông chuyên.

Tạm dịch:

Lành thay Thiện Hỷ

Sanh vốn hiện tiền

Vào đạo thuở nhỏ

Tu học tinh chuyên

Gắng làm việc tốt

Cứu khổ cứu phiền

Mấy hồi gian khổ

Chẳng lệch chí nguyền

Kính thầy, nghĩ bạn

Mệt mỏi vẫn nhẫn

Đau ốm, nhập Thiền

Tâm đạo như biển

Hạnh lớn vững bền

Trời chừ khó triệt

Đất chừ khó phân

Tụng đấy, xưng đấy

Pháp yếu suốt xuyên.

Hòa Thượng Hồng Tuyên (1887 – 1968) Chùa Phổ Minh – Quảng Bình

Hòa thượng Hồng Tuyên (1887 – 1968)

Chùa Phổ Minh – Quảng Bình

Hòa thượng thế danh là Đặng Giới, Pháp danh Hồng Tuyên, tự Chánh Giáo, hiệu Từ Thông, là đệ tử của Hồ thượng Đắc Quang, trú trì chùa Quốc Ân – Huế, Hồ thượng sinh năm Đinh Hợi (1887), xuất thân trong một gia đình có nhiều đời tín mộ đạo Phật tại làng Đức Phổ, xã Đức Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. Bà con Phật tử xưa kia ở làng Đức Phổ thường xưng gọi ngài một cách gần gũi là thầy Đặng Giới, hoặc Hòa thượng Phổ Minh.

Hồ thượng mồ côi cha mẹ từ rất sớm, khi mới lên 10 tuổi, được người chú ruột đưa vào kinh đô Huế học đạo tại Tổ đình Quốc Ân (một ngôi Quốc tự do Tổ sư Nguyên Thiều sáng lập. Tại ngôi Quốc tự này hiện còn lưu giữ bức hồnh phi với bốn chữ “Thu Nguyệt Viên Tịnh” (Trăng Thu vằng vặc) do chùa Phổ Minh cung tặng).

Sau 12 năm chuyên trì học đạo, nghiên tầm kinh giáo tại kinh đô, Hồ thượng trở về quê nhà hoằng dương Phật pháp, và việc đầu tiên là khởi dựng chùa Phổ Minh (năm 1920).

Chùa Phổ Minh tọa lạc trên vùng đất “tiền hướng Mâu Sơn chưng tu khí” tai xóm Ai thuộc làng Đức Phổ, xã Đức Ninh, huyện Quảng Ninh trước đây (nay là thôn Đức Trường, phường Đức Ninh Đông, thành phố Đồng Hới).

Ngôi Tổ đình với gần 100 tuổi này một thời từng là trung tâm Phật học nổi tiếng của tỉnh Quảng Bình, là nơi xuất thân của nhiều bậc cao Tăng đạo hạnh có những đóng góp quan trọng cho sự hưng thịnh của Phật giáo nước nhà nói chung, Phật giáo Quảng Bình nói riêng trong những thập niên 50, 60 của thế kỷ XX. Đặc biệt, tại ngôi chùa này hiện còn lưu giữ được 14 pho tượng Phật cổ của Tổ đình Sắc Tứ Minh Đức xưa - một ngôi cổ tự do thập nhị tôn tộc (12 dòng họ) làng Đức Phổ đứng ra thành lập từ đầu thế kỷ XVII, nhưng nay đã không còn.

Chùa Phổ Minh được xây dựng cốt là để làm nơi tu học cho tín đồ Phật tử tại địa phương. Từ những năm 1928 – 1930, ngồi việc chăm lo thu nhận đệ tử, giáo hóa đồ chúng, với tâm nguyện chấn hưng Phật giáo Quảng Bình, Hòa thượng đã ra sức chấn chỉnh lại hàng ngũ Tăng-già cũng như tín đồ Phật tử tại địa phương. Và để thực hiện được ước nguyện đó, Hồ thượng đặc biệt lưu tâm đến việc đào tạo Tăng tài, gửi nhiều vị Tăng sĩ trẻ vào Huế học đạo tại Phật học đường Báo Quốc; quy y, thọ ký cho hàng nghìn Tăng, tín đồ khắp nơi trong tỉnh, nhất là tại huyện Lệ Thủy. Đây chính là thời kỳ mà Phật giáo ở Quảng Bình có những chuyển biến mạnh mẽ: Hội quán Tỉnh hội Phật giáo được thành lập, Sơn môn Tăng-già ra đời, chùa và tịnh thất được xây dựng tại nhiều địa phương trong tỉnh.

Năm 1951, cùng với Chi Hội Phật giáo và Hội Phật học tại địa phương, Hồ thượng đã xây dựng chùa Phổ Minh trở thành một trung tâm Phật học của tỉnh Quảng Bình, nhằm đào tạo trình độ Phật học từ sơ cấp đến trung cấp cho các Tăng sĩ trong tỉnh, bao

gồm cả huyện Lệ thủy, Quảng Ninh, Bố Trạch…, và thành phố Đồng Hới hiện nay. Từ năm 1952 trở về sau, hằng năm Hòa thượng còn vân tập Tăng chúng trong tỉnh về đây An cư Kiết hạ, trau dồi giới hạnh, giữ gìn thanh quy… Nhờ đó mà nếp sinh hoạt của hàng ngũ Tăng-già dần dần đi vào quy củ.

Không chỉ tận tụy với công tác Phật sự, hoằng dương chánh pháp, Hòa thượng còn tích cực tham gia các phong trào yêu nước tại địa phương, đảm trách nhiều chức vụ quan trọng trong Phật giáo cũng như ngồi xã hội. Hòa thượng nguyên là Ủy viên Trung ương Hội Phật giáo thống nhất Việt Nam, Chi Hội trưởng Chi hội Phật giáo thống nhất tỉnh Quảng Bình, Đại biểu Hội đồng Nhân dân tỉnh Quảng Bình. Và như nội dung ở Long vị thờ ngài tại chùa Phổ Minh cho biết, Ngài từng được suy tôn làm Đường đầu Hòa thượng tại một Giới Đàn lớn được tổ chức trên quê hương Quảng Bình.

Chùa được hưng tạo vào năm 1920. Lúc đầu chùa chỉ là một ngôi thảo am nhỏ thờ Phật, do nữ tín chủ Cửu Khanh và các Phật tử làng Đức Phổ phát tâm cúng dường một số tịnh tài thể theo bản nguyện của Hòa thượng Phổ Minh, để làm nơi tu tập cho bà con Phật tử trong làng. Qua ba năm sau, năm 1923, chùa được sửa sang lại, nhưng cũng chỉ la một ngôi thảo am bằng tranh tre nứa lá. Năm Mậu Thìn (1928), khi hội đủ duyên lành, chùa được tôn tạo lại khang trang, rộng rãi hơn, gồm một gian hai chái, được xây bằng gạch, lợp ngói, quanh vườn cây cổ thụ của chùa còn được xây thành quách bao che. Chùa Phổ Minh bấy giờ đã thực sự trở thành một ngôi Phạm vũ uy nghi, đáp ứng được mong mỏi của bà con Phật tử tại địa phương. Đến năm 1938, chùa được triều đình nhà Nguyễn sắc ban biển hiệu “Sắc Tứ Phổ Minh Tự”.

Từ năm 1948 đến năm 1952, phong trào chấn hưng Phật giáo tại Quảng Bình phát triển mạnh, chùa Phổ Minh được chọn làm nơi

đặt trụ sở của Chi Hội Phật giáo và Hội Phật học Quảng Bình. Chính trong thời gian này, chùa đã được Chi Hội Phật giáo, Hội Phật học kết hợp với Hòa thượng Phổ Minh trùng tu lại quy mô hơn. Chùa được xây dựng thành 3 gian cao rộng, hai bên tả hữu của chùa còn được xây dựng thêm nhà tăng, nhà thiền rất khang trang. Kể từ đó chùa Phổ Minh trở thành một trung tâm Phật giáo nổi tiếng của tỉnh Quảng Bình.

Năm 1968, thời kỳ chiến tranh khốc liệt xảy ra trên vùng đất này, chùa đã bị máy bay Mỹ ném bom phá hủy hồn tồn, chỉ còn trơ lại nền móng. Hai năm sau, vào năm 1970, bấy giờ Hòa thượng Phổ Minh đã không còn nữa, được sự cho phép của chính quyền địa phương, bà con Phật tử lại đứng ra cùng nhau đóng góp công sức tiền của để dựng tạm lại ngôi chùa. Trong hồn cảnh khó khăn lúc bấy giờ, cuộc sống bà con thiếu thốn nhiều mặt, nên chùa cũng chỉ được dựng tạm lại bằng những vật liệu thô sơ, chủ yếu là để có nơi thờ tự và sinh hoạt tín ngưỡng cho Tăng chúng và tín đồ Phật tử tại địa phương.

Trải qua hơn 30 năm kể từ lần dựng tạm ấy, đến đầu những năm 2000 thì chùa đã thực sự xuống cấp trầm trọng. Chạnh lòng trước cảnh hoang tàn của ngôi chùa Tổ một thời từng là trung tâm Phật giáo nổi tiếng của tỉnh Quảng Bình, vào những năm 2004, 2005 tín đồ Phật tử tại địa phương, ở các phường Hải Đình, Đồng Phú… thuộc thành phố Đồng Hới, cũng như bà con Phật tử sống xa quê đã cùng nhau đóng góp tiền của và lên kế hoạch đại trùng tu Tổ đình. Lễ đặt đá đại trùng tu Tổ đình Phổ Minh chính thức được khởi công vào ngày 21 tháng 5 năm Bính Tuất (2006). Qua hơn 6 tháng thi công, đến ngày 26 tháng 01 năm 2007 thì hồn tất và làm lễ khánh thành. Chùa được kiến trúc theo lối chùa Tổ truyền thống ở miền Trung, tiền Phật hậu Tổ, hai bên Tiền đường có lầu chuông,

lầu trống, trước có Tam quan, trong khuôn viên chùa có tháp Tổ. Bảo tháp thờ Hòa thượng Phổ Minh, cao 5 mét, gồm 3 tầng với kiến trúc đẹp, vừa được xây lại trong dịp đại trùng tu này.

Trước Tam quan và trong chánh điện của chùa hiện vẫn còn giữ lại được hai cặp câu đối xưa của những lần trùng tu trước đây (1). Đại hồng chung và chiếc trống lớn hiện đặt tại Tiền đường của chùa là do các vị cao Tăng và bà con Phật tử sống xa quê hiến cúng nhân dịp khánh thành chùa. Ngồi những pho tượng Phật mới vừa được tôn trí trong dịp đại trùng tu này, như tượng Phật Thích Ca, tượng Phật A Di Đà, Bồ tát Quán Thế Âm và tượng Hộ Pháp..., tại chùa Phổ Minh hiện còn lưu giữ được 14 pho tượng Phật cổ của chùa Minh Đức trước kia. Theo Gia phả của họ Trần, họ Đặng và Dư địa chí làng Đức Phổ cho biết, chùa Minh Đức là một ngôi cổ tự do thập nhị tôn tộc làng Đức Phổ sáng lập từ đầu thế kỷ XVII. Quần thể kiến trúc ngôi cổ tự này rất lớn, gồm 3 tòa nhà lớn được làm bằng gỗ lim, gõ. Ngôi chánh điện gồm 3 gian 2 chái thống đãng, có lầu chuông lầu trống, trước có Tam quan; trong chùa được tôn trí đến 30 tượng Phật. Trải qua các cuộc chiến tranh, chùa đã bị đổ nát hồn tồn, giờ chỉ còn trơ lại nền móng, nên những pho tượng cổ này được bà con Phật tử thỉnh về tôn trí tại chùa Phổ Minh.

Tại Tổ đường chùa Phổ Minh hiện có thờ 5 ngôi Long vị: Long vị của Hòa thượng Đắc Ân (2), Long vị của Hòa thượng Đắc Quang (3), Long vị của Tổ sư Từ Niệm trú trì Tổ đình Sắc Tứ Minh Đức của làng Đức Phổ xưa (4), Long vị thờ chung 5 vị Hòa thượng trú trì chùa Linh Quang, làng Đồng Hải, nay thuộc phường Hải Đình, thành phố Đồng Hới (5), và Long vị của Hòa thượng Phổ Minh (6). Hòa thượng Đắc Ân và Hòa thượng Đắc Quang là hai anh em ruột, họ Đặng, thuộc nhánh thứ 6 dòng họ Đặng Đại ở làng Đức Phổ xưa. Hòa thượng Đắc Ân là bậc Tôn chứng A-xà-lê, từng có thời gian

trú trì Quốc tự Thiên Mụ và trùng hưng Tổ đình Quốc Ân tại kinh đô Huế; còn Hòa thượng Đắc Quang cũng đã từng có thời gian trú trì và trùng hưng Tổ đình Quốc Ân.

Ngày khánh thành chùa đúng là một ngày hội lớn của tín đồ Phật tử Quảng Bình. Trong ngày hội đó, đông đảo Phật tử quê nhà cũng như bà con Phật tử sống xa quê đã trở về chốn Tổ xưa, cùng nhau ôn lại truyền thống lịch sử của ngôi Tổ đình thân thương, ôn lại tiểu sử cố Hòa thượng Phổ Minh và long trọng tổ chức lễ nhập bảo tháp của ngài. Vậy là chùa Phổ Minh đã được trùng tu, ngôi phạm vũ uy nghiêm trên chốn Tổ năm xưa hôm nay lại hiển hiện về giữa lòng thành phố Đồng Hới, như một đóa sen tỏa ngát hương, thỏa lòng mong mỏi bấy lâu của bà con Phật tử trên quê hương Quảng Bình.

Hòa thượng Phổ Minh viên tịch ngày 3 tháng 3 năm 1968, hưởng thọ 81 tuổi. Bảo tháp của ngài hiện được tôn trí tại khuôn viên chùa.

Chú thích:

(1) - Cặp câu đối thứ nhất: Nhất trần bất đáo Bồ đề địa;

Vạn thiện đồng quy Bát nhã môn.

Cặp câu đối thứ hai:

Niệm báo Phật ân PHỔ hóa chúng sanh thường an lạc;

Mông thừa Tổ đức MINH khai đạo chỉ vĩnh tường quang.

(2). Long vị Hòa thượng Đắc Ân ghi: Sắc tứ Thiên Mụ Tự trú trì, trùng hưng Quốc Ân tự, từ Lâm Tế tứ thập nhị thế, húy Như Thông, tự Kỳ Đỉnh, hiệu Đắc Ân Tôn chứng A-xà-lê giác linh.

(3). Long vị Hòa thượng Đắc Quang: Sắc tứ trùng hưng Quốc Ân tự trú trì, Lâm Tế tự tổ tứ thập nhị thế, thượng Như hạ Đồng, húy Thanh Quang, hiệu Đắc Quang Tổ sư giác linh mạo tọa.

(4). Long vị của Tổ sư Từ Niệm trú trì Tổ đình Sắc Tứ Minh Đức: Sắc tứ Minh Đức tự, từ tổ đệ tam thập thất đại, húy Liễu Đạo, hiệu Từ Niệm tổ sư giác linh chi vị.

(5). Long vị của 5 vị Hòa thượng trú trì chùa Linh Quang, làng Đồng Hải (Đồng Hới): không đọc rõ.

(6). Long vị của Hòa thượng Phổ Minh: Khai sơn Phổ Minh tự trú trì, Lâm Tế tự tổ tứ thập tam thế, thượng Hồng hạ Tuyên, húy Chánh Giáo, hiệu Từ Thông Đường đầu Hòa thượng chi giác linh.

Tài liệu tham khảo:

1. Tài liệu về chùa Phổ Minh (hiện được lưu giữ tại chùa)

2. Gia phả các tộc họ làng Đức Phổ

3. Địa chí làng Đức Phổ (do Đặng Thị Kim Liên sưu tầm, biên soạn)

4. Báo Quảng Bình; các Tạp chí văn hóa Quảng Bình.

(Nguyễn Ngoc Trai (biên soạn)

Hòa Thượng Quang Diệp (1915–1968) Chùa Từ Phong Lan Nhã – Huế

Hòa thượng Quang Diệp (1915–1968)

Chùa Từ Phong Lan Nhã – Huế

Hòa thượng họ Nguyễn, thế danh Hữu La. Hòa thượng sinh ra trong một gia đình thuần kính Tam bảo, có nhiều người xuất gia làm Đại sư thời bấy giờ. Từ nhỏ Hòa thượng đã được gia đình cho xuất gia tại chùa Nam Sơn, nay thuộc xã Thủy Dương, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế.

Sau một thời gian hành điệu tại đây, vị Trú trì chùa Nam Sơn thấy Hòa thượng là người thông minh, có chí cầu học, nên đã bàn với các Đại sư dòng tộc xin gởi Thầy qua nhập chúng tại Tổ đình Từ Hiếu và y chỉ với Hòa thượng Chơn Thiệt.

Năm lên 17 tuổi, Hòa thượng được Đại lão Hòa thượng Huệ Minh, Tọa chủ chùa Từ Hiếu, nhận làm đệ tử và cho thọ giới Sa di.

Năm lên 23 tuổi, được Hòa thượng Bổn sư cho phép thọ Cụ túc giới tại Giới đàn tại chùa Mít ở Thanh Hóa năm 1938 với pháp danh là Trừng Liên, tự Quang Diệp, hiệu Chơn Tánh.

Đương thời Hòa thượng là một vị Tăng thông minh, đức hạnh, có khiếu nghi lễ và thích thơ văn, được thầy yêu bạn mến.

Hòa thượng là một trong nhiều vị Thầy giỏi Khoa nghi và chất giọng trời phú nên được nhiều giới trong các dòng học quan lại và Sơn môn bổn đạo thường cung thỉnh chứng minh chủ sám các trai đàn giải oan bạt độ.

Trong các giới đàn do Sơn môn hay Giáo hội tổ chức, Hòa thượng thường được cung cử vào chức Dẫn thỉnh, Khai đạo giới tử cho các giới trường.

Vào thập niên 50, 60 Hòa thượng được Giáo hội cử vào làm Chánh đại diện Lâm thời ở các tỉnh cao nguyên như Đalat… để ổn định tình hình Phật sự ở địa phương đó.

Sau năm 1960, Hòa thượng được Sơn môn Tổ đình Từ Hiếu mời về phụ trông coi Tổ đình với chức Giám tự Tổ đình. Những năm sau đó, Hòa thượng tuổi đã ngồi lục tuần, Hòa thượng xin phép rời Tổ đình để lập cốc tịnh tu. Hòa thượng đã được quý Hòa thượng ở Tổ đình đồng ý và Hòa thượng qua vùng núi Thiên Thai, thôn Tứ Tây, xã Thủy An, quận Hương Thủy, thành lập chùa riêng. Cũng tại Am cốc tịnh xá ban đầu này, Hòa thượng đã hạ thủ công phu, tu hành và an nghỉ tuổi già và thay thế thân tộc Nguyễn Hữu lo hiếu sự cho tổ tiên ông bà.

Gia đình thân tộc của Hòa thượng có nhiều vị là Đại sư trong Sơn môn, đảm trách Trị sự, Trú trì các Tổ đình thời bấy giờ như ở Tổ đình Từ Hiếu, Viên Thông, Nam Sơn, Nam Phổ, Từ Phong…

Hòa thượng là lớp học Tăng học với Hòa thượng Quốc sư Phước Huệ ở Đại học đường Tây Thiên và thọ giới Cụ túc năm 1938 tại chùa Mít, Thanh Hóa cùng với lớp Hòa thượng Quang Phú, Huyền Không, Khánh Vân, Đức Thiện…

Khi về Cố đô Huế, Hòa thượng Trí Thủ, Giám viện Viện Phật học viện Báo Quốc vào thăm chùa với tư cách Sư bá trong Sơn môn, đã tặng cho Hòa thượng bốn chữ : Từ Phong Lan Nhã.

Để kỷ niệm mối tình đạo bạn thâm sâu này, Hòa thượng quyết định lấy bốn chữ mà Hòa thượng Trí Thủ tặng làm hiệu chùa từ đó đến nay.

Hòa thượng đã ra đi vào cõi vô tung vào năm Mậu Thân (2/8/1968, hưởng thọ 53 tuổi và 30 hạ lạp).

Tán thán

Trong Thủy Nguyệt Tùng Sao, Hòa thượng Chánh Thống có tặng bài thơ như sau :

Tặng Môn đệ Quang Diệp

Từng theo chiếu giảng trở thành thân

Chỗ thấy như anh đáng quý trân

Ngọc giấu núi kinh thành tự chiếu

Trăng thu đêm sáng bụi đâu gần

Đất dồn một sọt rốt khôn vá

Áo nhóm ngàn nhà há ngại bần

Lá bối kinh đem trong tĩnh giác

Đời dời chẳng thối bến mê băng

Hòa Thượng Thiên Hỷ (1922 - 1970) Chùa Thiên Hỷ – Huế

Hòa thượng Thiên Hỷ (1922 - 1970)

Chùa Thiên Hỷ – Huế

Hòa thượng thế danh Hồng Văn Hộ, sinh ngày mồng 7 tháng Giêng năm Nhâm Tuất (2.3.1922) tại làng Dương Xuân, xã Thủy Xuân, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên, là con của cụ Hồng Văn và bà Trần Thị …

Năm 1938 (16 tuổi) xuất gia tại chùa Châu Lâm, tôn Hòa thượng Viên Quang làm Bổn sư.

Năm 1939 (17 tuổi) được Bổn sư cho thế độ thọ Sa-di giới, có Pháp danh Nguyên Phước, Pháp tự Thiên Hỷ.

Năm 1944 (22 tuổi) được thọ Cụ túc giới tại Giới đàn Báo Quốc và có Pháp hiệu là Viên Tồn. Sau đó được theo học tại các Phật học đường Tây Thiên, Linh Quang và Báo Quốc.

Năm 1955 được Hòa thượng Trí Thủ, Giám viện Phật học đường Báo Quốc bổ nhiệm giữ chức Trú trì chùa Long Quang. Đến cuối năm 1956, do bệnh nên Hòa thượng xin về an dưỡng tại chùa Thọ Đức.

Năm 1964, Hòa thượng khai sơn chùa Thiên Hỷ tại đồi Dương Xuân (sau chùa Thọ Đức).

Hòa thượng tính người nhu hòa, chuyên cần tu tập theo pháp môn Thiền tịnh, được nhiều người kính trọng về đạo hạnh, được nhóm Hướng Thiện do Cư sĩ Phạm Đăng Siêu thành lập mời làm Cố vấn đạo hạnh cho nhóm này.

Vào ngày mồng 5 tháng 4 Canh Tuất (09.5.1970), do bệnh nặng Hòa thượng đã viên tịch khi tuổi đời mới vào tuổi 49 và được 22 hạ lạp.

Hòa Thượng Châu Đức (1932 – 1970) Chùa Thiên Minh – Huế

Hòa thượng Châu Đức (1932 – 1970)

Chùa Thiên Minh – Huế

Hòa thượng huý là Hồ Đăng Phục, Pháp danh Nguyên Tín, Pháp tự là Châu Đức. Con của cụ ông Hồ Đăng Phường và cụ bà Lê Thị Ngại, Pháp danh Nguyên Thanh. Hòa thượng chánh quán làng Thủ Lễ, xã Quảng Phước, huyện Quảng Điền (nay là thuộc thị trấn Sịa) thuộc tỉnh Thừa Thiên, Huế. Hòa thượng sinh ra trong một gia đình nho giáo, cả thân phụ, bá phụ, thúc phụ đều thông thạo y lý, nổi tiếng một vùng.

Hòa thượng được mẹ cho xuất gia từ nhỏ tại chùa Thiên Minh, thờ Hòa thượng Quảng Huệ làm Thầy. Hòa thượng được Bổn sư cho học ở Báo Quốc Phật học đường từ 1949 – 1953. sau khi tốt nghiệp được bổ vào Phan Thiết Phật sự một thời gian. Song song với Phật học, Hòa thượng cũng được Bổn sư cho học chương trình ở thế gian và đã đổ bằng Thành Chung thời bấy giờ.

Trong thời gian ở Phan Thiết, Hòa thượng đã tham gia Ban Đại diện Phật giáo và dạy học tại Trường Bồ đề Phan Thiết một thời

gian khá dài. Trong thời gian Phật sự tại đây, Hòa thượng được Chư Tôn đức mến mộ vì đức hạnh và tính khiêm cung của mình.

Trong thời gian này, Hòa thượng đã tham gia mọi Phật sự một cách nhiệt tình, nhất là vụ đấu tranh chống chính quyền kỳ thị Phật giáo của gia đình họ Ngô. Khi Ngô triều sụp đổ, Hòa thượng tham gia Ban Đại Diện Phật giáo ở địa phương, đảm trách giáo vụ các trường Bồ Đề, hướng dẫn Tăng tín đồ địa phương tu học và thu được nhiều kết quả rất tốt.

Một thời gian sau, Hòa thượng được sơn môn mời ra giữ chức Trú trì chùa Thiên Minh từ năm 1969, Sau khi ổn định việc chùa, Hòa thượng đã tham gia giảng dạy ở trường Bồ Đề thành nội – Huế.

Đồng là đệ tử của Hòa thượng Quảng Huệ gồm có: Hòa thượng Mãn Giác, Hòa thượng Châu Sơn, Diệu Âm…. Tuy nhiên, những hàng đệ tử này hiện đã quy tiên về với Phật.

Hòa thượng được Bổn sư cho thọ Cụ túc giới tại giới đàn Báo Quốc 1952.

Trong thời gian Phật sự tại Huế, và Trú trì Thiên Minh chưa tròn năm thì trên đường đi dạy ở trường Bồ Đề thành nội Huế trở về chùa, Hòa thượng đã bị lâm nạn giao thông năm 1970, thọ 38 tuổi và 18 hạ lạp.

Tháp của Hòa thượng hiện còn lưu giữ ở chùa Từ Quang – Huế.

Đại Đức Chơn Thể (1944 - 1971) Chùa Tường Vân – Huế

Đại đức Chơn Thể (1944 - 1971)

Chùa Tường Vân – Huế

Đại đức Chơn Thể, thế danh là Nguyễn Quang Vinh, sinh năm Giáp Thân (1944), trong một gia đình ở Hưng Nhơn, sau lên “xóm nhà Hét”, Khe Mương, thôn Tân Điền, xã Hải Sơn, huyện Hải Lăng (Quảng Trị).

Khi có cuộc vận động của Phật giáo chống chính quyền Ngô Đình Diệm (1963) và sau đó là các chính quyền theo Mỹ, Đại đức rời làng quê ra thị xã Quảng Trị rồi vào Huế tham gia tranh đấu.

Năm 1966, cuộc tranh đấu chống chính quyền Nguyễn Văn Thiệu và Nguyễn Cao Kỳ, bị dìm trong máu, Đại đức bị bắt lính và đưa ra chiến trường. Là người theo đạo Phật, bà con của Đại đức có nhiều người đi tập kết miền Bắc và tham gia Mặt trận Giải phóng, Đại đức bèn bỏ súng về nhà.

Đầu năm 1967, Đại đức lánh lên trú ẩn trong các chùa Phật ở Đà Lạt. Sáu tháng sau, Đại đức về Huế và xin xuất gia với Hòa

thượng Tăng thống Thích Tịnh Khiết, Trú trì chùa Tường Vân. Hòa thượng Tăng thống đặt cho Pháp danh Tâm Kiên và tên tự là Thích Chơn Thể.

Dù đã lớn tuổi và trình độ văn hóa có hạn, nhưng Đại đức vẫn phấn đấu để xứng đáng với hai chữ Tâm Kiên: Đại đức chăm chỉ học tập Phật pháp và làm việc thiện. Hằng ngày Đại đức đi bộ lên chùa Châu Lâm học nội điển với các Hòa thượng Châu Lâm, Thầy Đức Tâm.

Cũng trong thời gian đó, chiến tranh Việt Nam ngày càng trở nên ác liệt, dân chúng và lính tráng chết nhiều, các vùng quê bị bom đạn cày xới tan nát. Vốn là một người ở quê lại đã từng đã nếm đủ bom đạn cày xới, Đại đức biết rõ nỗi thống khổ đó. Có lần Đại đức ngỏ ý với các Thầy trong chùa Tường Vân là muốn tự thiêu để phản đối chiến tranh xâm lược của Mỹ, đấu tranh cho hòa bình độc lập dân tộc. Các Thầy có trách nhiệm trong chùa không đồng ý. Biết chưa thể thực hiện được ý nguyện, Đại đức ngồi giữa sân chùa tuyệt thực bất chấp trời nắng hay mưa để cầu nguyện cho đất nước hòa bình. Chùa Tường Vân phải cử người thay nhau theo dõi những hành động bất thường của Đại đức. Mỗi lần thấy Đại đức vắng mặt, nhà chùa phải cho người đi tìm đem về.

Cũng như mọi năm, vào ngày Phật đản 15 tháng 4 năm Tân Hợi (9.5.1971), có cuộc rước lễ Phật tử chùa Diệu Đế lên chùa Từ Đàm. Đại đức Thích Chơn Thể cùng với một số sinh viên học sinh tranh đấu nhập vào “cái đuôi” của đồn rước Phật. Khi đồn rước diễn qua vườn hoa trước trường Đồng Khánh (cũ) và Quốc Học (vườn hoa Quách Thị Trang), cái đuôi của đồn bị “cắt” lại rồi tràn vào vườn hoa. Đại đức Thích Chơn Thể vào nhà một người bán quán ở gần đó lấy hai can xăng mà Đại đức đã gởi từ trước, rồi

đem ra ngồi giữa vườn hoa (gần bia Chiến sĩ trận vong), tưới xăng lên mình và châm lửa tự thiêu.

Việc tuẫn tiết này diễn ra vào lúc 8 giờ 40 phút.

Trong thư của Đại đức Thích Chơn Thể để lại nhờ gởi cho Tổng Thống Mỹ và các nhà lãnh đạo Mỹ, có đoạn viết: “...Dân tộc chúng tôi đã chết chóc quá nhiều. Máu dân Việt đã chảy thành sông, xương dân Việt đã chất thành núi. Vậy trước giờ chết của tôi, tôi kêu gọi các Ngài:

1. Rút quân ra khỏi Việt Nam.

2. Trả lại quyền tự do dân Việt tự lo liệu để sớm hòa bình thống nhất đất nước.

Vậy hôm nay tôi đốt thân này để kêu gọi hòa bình thật sự do người Việt Nam lo liệu lấy, cùng yêu cầu nhân dân và đồng bào Mỹ hãy kêu gọi chồng, con trớ về xứ sở...”[1],

Để tránh chính quyền lúc đó cướp xác Đại đức, Giáo hội Phật giáo bí mật đưa xác của Đại đức đã cháy đen lên chùa Bảo Quang (bên đường lên Lăng Tự Đức) khâm liệm và táng tại đó.

Cùng với ngọn lửa Thích Chơn Thể, hai vạn đồng bào và sinh viên học sinh Huế xuống đường đấu tranh đòi hòa bình, lên án cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ ở miền Nam Việt Nam. Trong đồn người xuống đường đó có nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Từ đó, mỗi lần đi ngang qua trường Đồng Khánh (cũ), Trịnh Công Sơn lại nhớ đến ngọn lửa Thích Chơn Thể. Anh đã viết một bài nhạc về sự tuẫn tiết

———

[1] Thư đề ngày 9.5.1971 của Đại đức Thích Chơn Thể gởi Tổng thống Mỹ và các nhà Lãnh đạo Mỹ, trích lại trong Những sự kiện lịch sử trong phong trào đấu tranh đô thị của Sinh viên Học sinh Huế. 1954 - 1975, Đoàn Thanh niên CSHCM, Huế (tr.76).

ấy để góp phần thêm lửa cho phong trào tranh đấu đòi hòa bình độc lập. Bài Ngọn lửa Thích Chơn Thể chưa được in, nhưng có nhiều người từng tham gia phong trào đấu tranh lúc ấy nay vẫn còn thuộc và vẫn hát một cách say sưa.

NGỌN LỬA THÍCH CHƠN THỂ

Chiều nay qua công viên nơi anh ngồi

Cỏ hôm nào đã xanh tươi

Chiều nay ra công viên tôi dừng lại

Nhớ anh buổi sáng lửa ngời

Trên công viên chiều nay

Đèn thôi giăng và cờ thôi bay

Nhưng sao trong tim tôi vẫn tràn đầy

Bóng dáng người ngồi

Ô hay người về

Ô hay người đã về

Hiện về thân chim câu

Cỏ mừng bay lao xao

Về đậu trong tim đồng bào

Rồi đây trên quê hương đã vắng người

Lửa vẫn còn cháy quanh đây

Lửa thiêng nơi quê hương không biết mỏi

Đấu tranh dựng nước từng ngày.

Ngọn lửa Thích Chơn Thể nối tiếp ngọn lửa của Thích Thanh Tuệ và Thích Tiêu Diêu năm 1963 và ngọn lửa của Thích Nữ Thanh Quang năm 1966. Những ngọn lửa ấy sáng mãi trong lịch sử của Phật giáo Thuận Hóa - Phú Xuân đấu tranh cho hòa bình thống nhất đất nước, độc lập dân tộc.

(Nguyễn Đắc Xuân,Nxb Trẻ, năm 2003)

Hòa Thượng Chơn Thiệt (1906 – 1972) Chùa Tường Vân – Huế

Hòa thượng Chơn Thiệt (1906 – 1972)

Chùa Tường Vân – Huế

Hòa thượng tên thật là Võ Văn Cang, sinh ngày 21 tháng 9 năm Bính Ngọ (1906) tại tổng An Cựu, làng Công Lương, huyện Hương Thủy, tỉnh Bình Trị Thiên (nay là xã Thúy Vân, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên-Huế).

Hòa thượng sinh ra trong một gia đình có tính tâm với Tam Bảo. Thân phụ là cụ ông Võ Đề và thân mẫu là cụ bà Lê Thị Bồng. Gia đình có 7 anh em, 4 trai 3 gái mà Hòa thượng là con trai trưởng.

Bẩm sinh Hòa thượng có tư chất thông minh, lại là người con rất có hiếu với cha mẹ. Thưở nhỏ thường hay theo mẹ đến chùa Làng nghe tụng kinh. Có lẻ do duyên từ nhiều đời kiếp trước nên từ đó Hòa thượng đã xin phép song thân đến chùa xinh xuất gia. Năm Canh Thân (1920) lúc ấy Hòa thượng được 14 tuổi, được cha mẹ dẫn đến chùa Tường Vân xin xuất gia với Hòa thượng Tịnh Khiết, Bấy giờ là Trụ trì chùa Tường Vân và được Hòa thượng chấp nhận.

Ở chùa qua 4 năm hành Điệu theo luật nhà Phật, Hòa thượng đã thuộc lòng 4 cuốn Luật và 2 thời công phu. Nhận thấy đệ tử của mình đã vượt qua được thử thách ban đầu trong bước đầu tập sự nên Hòa thượng Bổn sư quyết định cho thọ giới Sa-di vào ngày 15 tháng 5 năm Giáp Tý (1924) và ban cho Pháp danh là Tâm Minh, Pháp tự Chơn Thiệt, đây là đệ tử đầu ( tức Trưởng Pháp tử) của Hòa thượng Tịnh Khiết.

Sau một thời gian theo chúng học hỏi, hành trì Giới luật và Kinh kệ hôm mai đầy đủ, có đủ tư cách đứng trong hàng ngủ đệ tử của Phật, nên năm 1926 được Hòa thượng Bổn sư quyết định cho thọ Đại giới. Giới Đàn được mở ra tại chùa Pháp Lâm – Quảng Nam, Hòa thượng đã gửi Sa-di Tâm Minh vào thọ Đại giới ở đây, lúc ấy là Tỷ-kheo Tâm Minh vừa tròn 20 tuổi đúng luật nhà Phật cho phép họ Đại giới.

Khi thọ Đại giới xong, một thời gian sau, về chùa phụ giúp Bổn sư các Phật sự trong chùa, Hòa thượng Bổn sư quyết định giao việc trong chùa cho đệ tử của mình là Tỷ-kheo Chơn Thiệt với chức vụ là Tri sự Tổ đình.

Tri sự Chơn Thiệt đảm nhận Tri sự lúc này là một gánh nặng vì kinh tế nhà chùa không có tài sản nhất định mà chỉ dựa vào sự cúng dường của Đàn-na tín thí. Do vậy, Tri sự Chơn Thiệt, phải xoay sở sao cho có đủ lương thực để nuôi Tăng chúng. Ngoài việc lo ẩm thực cho chư Tăng. Tri sự còn phải lo tiếp Tăng độ chúng giúp Bổn sư rảnh rổi để lo việc cho Hội Phật học; Tri sự Chơn Thiệt đã làm tốt vai trò của mình.

Tri sự Chơn Thiệt được mọi người thương mến, vì trong sự tu hành Hòa thượng Chơn thiệt siêng năng Kinh kệ, sách tấn Đại chúng tu tập không để trễ nãi. Vì vậy rất được Bổn sư tin cậy.

Tuy nhiên, như đèn gần tắt vì hết dầu, thời gian đã bào mòn cơ thể, nên Hòa thượng đã lâm trọng bệnh và đã xả báo thân vào ngày 24 tháng 2 năm Nhâm Tý (1972), Trụ thế 66 tuổi với 46 Hạ lạp. Tháp của Hòa thượng Chơn Thiệt được anh táng tại khuôn viên nghĩa trang Tổ đình Tườn Vân gần chùa Từ Hiếu, nay thuộc đường Lê Ngô Cát, phường Thủy Xuân, Thành Phố Huế.

Hòa Thượng Mật Nguyện (1911 - 1972) Chùa Linh Quang – Huế

Hòa thượng Mật Nguyện (1911 - 1972)

Chùa Linh Quang – Huế

Hòa thượng tục danh là Trần Quốc Lộc, Pháp danh Tâm Như, Pháp hiệu Thích Mật Nguyện, đời thứ bốn mươi ba dòng Lâm Tế.

Ngài sanh vào giờ Thìn, ngày 25 tháng 6 nhuận năm Tân Hợi (tức ngày 19.08.1911) tại làng Phú Xuân, quận Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên và là con trưởng trong một gia đình gồm năm anh em của cụ ông Trần Quốc Lễ và cụ bà Nguyễn Thị Hồng. Thiếu thời Ngài theo cả nho lẫn tân học, bản tính hiền hòa vui vẻ.

Năm 1926, trong tuổi đồng chơn Ngài đã phát tâm xuất gia, thọ giáo với Hòa thượng Giác Tiên khai sơn chùa Trúc Lâm Thừa Thiên.

Mặc dù trải qua nhiều gian lao, kham khổ trong suốt thời gian tu học, nhưng với ý chí dõng mãnh, Ngài đã không để tâm hồn bị lay chuyển trước những cám dỗ của lợi danh huyễn hoặc, quyết vượt qua mọi trở ngại, chiến thắng nội tâm, ngoại cảnh để đạt cho kỳ được chí nguyện xuất thế của mình từ buổi sơ tâm. Ngài luôn luôn trau dồi đức tánh hỷ xả, từ bi, tinh tấn trên đường đạo

nghiệp. Nhờ chuyên tâm và kiên trì tu niệm, Ngài đã được Hòa thượng Giác Tiên chính thức làm lễ thế độ thọ Sa di giới lúc 18 tuổi (1929).

Sau một thời gian tinh tiến học hỏi, Ngài đã tốt nghiệp cấp trung học Phật giáo. Tiếp đến Ngài được Bổn sư cho vào Bình Định theo học cấp đại học Phật giáo với Hòa thượng Phước Huệ tại chùa Thập Tháp.

Năm 1931, hội Việt Nam Phật học thành lập tại chùa Trúc Lâm, Ngài được công cử vào chức giảng sư của hội. Ngài là một trong những vị giảng sư danh tiếng của hội vào thời đó như các ngài Mật Khế, Mật Hiển, Quy Thiện, Đôn Hậu, Trí Thủ, Mật Thể v.v… tất cả các vị trên đều là huynh đệ đồng học một lớp với Ngài.

Ngài tiếp tục hành trình hoằng pháp, độ sanh từ Nghệ, Thanh qua Khánh Hòa, Phan Thiết, đã từng viết bài đăng trong các nguyệt san và tạp chí Phật giáo như : Viên Âm, Giác Ngộ, Liên Hoa, Từ Quang… để phổ biến chân lý, hướng dẫn cho bao nhiêu người quay về với chánh pháp để chung lo phục hồi và bồi đắp cho nền đạo giáo của dân tộc sớm được phát triển.

Năm Bính Tý (1935) do đạo nghiệp tăng trưởng, Ngài đã được Hòa thượng Bổn sư phú pháp với bài kệ như sau:

Nguyên văn : 心 如 法 界 如

無 生 行 等 慈

若 能 如 是 解

念 念 證 無 餘

Phiên âm: Tâm như pháp giới như,

Vô sanh hành đẳng từ.

Nhược năng như thị giải,

Niệm niệm chứng vô dư.

Tạm dịch: Tâm như khắp cõi Như

Vô sinh, trải lòng từ

Nếu hiểu được như vậy

Mọi niệm chứng Vô dư.

Năm Đinh Sửu (1937) Ngài thọ Tỷ kheo Bồ-tát giới với Hòa thượng Tâm Minh trong đại giới đàn tại chùa Tịnh Lâm thuộc tỉnh Bình Định, lúc đó Ngài đúng 26 tuổi.

Kinh luật tinh thông, oai nghi đĩnh đạt, Ngài được giữ chức Giảng sư Phật học đường trung học Tây Thiên.

Năm 1944 Ngài vào Hòa tân (Nha Trang), khai sơn chùa Bảo Tràng Huệ Giác, rồi cuộc thế biến thiên, đất nước lâm cảnh chiến tranh, ngôi chùa bị tàn phá hồn tồn.

Ngày 10-04-1946 Ngài được sơn môn Tăng-già Thừa Thiên cung thỉnh giữ chức trú trì chùa Linh Quang. Không phụ lòng ủy thác của Giáo hội, chẳng bao lâu quang cảnh sơ sài của núi rừng hoang vu được biến thành một trong những già lam tăm tiếng của Cố đô. Từ đó chùa Linh Quang không ngớt người ra kẻ vào, hoặc thăm viếng cảnh hay xin thọ giáo với Ngài, trong đó có rất đông những bậc trí thức của chốn ngàn năm văn vật.

Đầu mùa xuân năm 1951 Ngài đảm trách chức vụ Trị sự trưởng sơn môn Tăng-già Thừa Thiên. Kế đó sung chức Giáo thọ sư tại Phật học đường Báo Quốc rồi giữ chức Tổng thư ký sơn môn Tăng-già Trung Việt liên tiếp mấy nhiệm kỳ.

Năm 1954 Ngài được cung thỉnh vào chức vụ Trị sự trưởng Giáo hội Tăng già Trung Việt, tiếp tục cho đến năm 1964.

Năm 1957 với ý nguyện phát triển cơ sở và kiện tồn tổ chức để dìu dắt hàng Phật tử trở về với Đạo, Ngài ra công khai sáng chùa Từ Hàng Quan Âm tại quận Nam Hòa, một vùng cận sơn thuộc tỉnh

Thừa Thiên, để tín đồ ở đây có nơi chiêm bái và hành lễ. Ngôi chùa này hiện nay vẫn còn và do các đệ tử Ngài tiếp tục duy trì.

Ngày 10-09-1959, Đại hội Giáo hội Tăng già tồn quốc kỳ II tại chùa Ấn Quang (Chợ lớn) đã cung thỉnh Ngài tiếp nhận chức vụ Trị sự phó Giáo hội Tăng già tồn quốc kiêm Trưởng ban Nghi lễ của Giáo hội. Trong dịp này khi đề cập đến vai trò của Giáo hội Tăng già đối với Phật giáo Việt Nam, Ngài đã nói: “Giáo hội Tăng già là đồn người thực hiện và tượng trưng cho giáo chế của đấng Giáo chủ Phật giáo. Từ khi Phật giáo có mặt trên lãnh thổ Việt Nam đến nay, đã hơn 18 thế kỷ, trải qua các triều đại Đinh, Lê, Lý Trần v.v… khi thịnh cũng như lúc suy, Giáo hội vẫn luôn luôn được công nhận là một tổ chức lãnh đạo của một tôn giáo thuần túy. Do đó Giáo hội không bị ràng buộc bởi thể chế của một hiệp hội. Công nhận sự có mặt của Phật giáo là công nhận sự hiện hữu của Giáo hội Tăng già.

Trên trách nhiệm truyền thống của đạo pháp không một tổ chức nào khác có thể chịu mọi trách nhiệm về Phật giáo trước quần chúng, trước lịch sử nếu không phải là Giáo hội Tăng già.” (Kỷ yếu Đại hội kỳ II)

Qua năm 1960 Ngài nhận thấy Phật sự càng ngày càng nhiều mà Linh Quang tự lại quá chật hẹp, Ngài đã không ngần ngại lãnh trách nhiệm đại trùng tu từ tòa Chánh điện đến các phần phụ thuộc khác của ngôi chùa. Trong hồn cảnh khó khăn và thiếu mọi phương tiện, Ngài đã cố gắng hết mình để hồn tất công việc một cách khả quan.

Năm 1961, Ngài khai giới đàn Tỳ-kheo và Bồ-tát tại chùa Linh Quang. Rất đông Tăng Ni Thừa Thiên và các tỉnh miền Trung trở về đây phát nguyện thọ giới.

Năm 1963, cuộc tranh đấu đòi hỏi năm nguyện vọng của Phật giáo được phát khởi, Ngài là một trong những vị lãnh đạo có uy tín tại miền Trung. Ngài đã tích cực tranh đấu cho đạo pháp chẳng ngại gian lao, không từ nắng gió. Trong đêm 20.08.1963 chính quyền xua quân tấn công và đàn áp các chùa chiền trên tồn quốc, Ngài cùng một số đông chư Hòa thượng, Thượng tọa, Đại đức khác trong hàng lãnh đạo bị bắt giữ và áp chuyển vào Sài Gòn.

Năm 1964, Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất ra đời, Ngài được mời giữ chức vụ Phó Ban Đại diện miền Vạn Hạnh kiêm tỉnh Giáo hội Thừa Thiên.

Năm 1965, Ngài làm “Chánh chủ đàn” trong Đại giới đàn Vạn Hạnh, tổ chức tại Tổ đình Từ Hiếu. Giới đàn này qui tụ trên 100 vị xuất gia và 1.200 giới tử tại gia thuộc đủ thành phần phát nguyện thọ giới. Trong bài diễn văn khai mạc, Ngài đã ân cần nhắc nhở các giới tử: “Chúng tôi chỉ xin nhắc lại vài câu trong giới kinh, chắc ở đây có nhiều vị đã từng nghe: Giới là thuyền bè đưa người qua bể khổ, là ngọc Anh lạc trang nghiêm Pháp thân, và ở một xã hội nào, một địa phương nào mà giới luật được bảo tồn thì dân chúng được thuần lương, xứ sở được thịnh vượng. Chúng tôi hy vọng được quý giới tử đặc biệt tin tưởng và luôn luôn ghi nhớ những lời Phật dạy ấy, trọn đời kiên trì giới luật, để cải biến thân tâm và hồn cảnh, hầu báo đáp hồng ân Tam Bảo và phụng sự đạo pháp cùng dân tộc, nhất là giai đoạn đầy đau thương của xứ sở hiện tại.”

Cũng trong ý nguyện “tiếp dẫn hậu lai, thiệu long Phật chủng”, Ngài đã giữ chức Giáo thọ trong rất nhiều đại giới đàn khác.

Năm 1966, Giáo hội lại gặp mùa Pháp nạn, Tăng Ni Phật tử bị bắt bớ, giam cầm, Ngài đã đương đầu với bao nguy hiểm để bảo vệ đạo pháp và cứu nguy dân tộc.

Ngài rất chú tâm tới vấn đề đào tạo Tăng tài, nên năm 1967, Ngài đứng ra tổ chức lớp học chuyên khoa nội điển Liễu Quán tại chùa Linh Quang. Ngài làm Giám đốc kiêm giáo thọ cho lớp học này liên tiếp trong 4 năm. Hiện nay các vị Đại đức tốt nghiệp đều giữ các chức vụ Đại diện, giảng sư tại các tỉnh Giáo hội.

Mùa xuân năm 1968, Ngài được công cử đảm nhiệm chức vụ Chánh Đại diện Miền Vạn Hạnh kiêm Tỉnh Giáo hội Thừa Thiên và Thị xã Huế.

Năm 1970 Ngài khuyến khích khai giảng lớp chuyên khoa nội điển và dạy tại Phật học Ni viện Diệu Đức, Huế. Cũng vào năm này, Ngài làm cố vấn Ban tổ chức Đại giới đàn Vĩnh Gia tại Đà Nẵng (1970).

Từ ngày đứng ra đảm nhiệm trọng trách điều khiển công việc, Ngài đã không ngại bước đầu khó khăn tài chánh eo hẹp, lo tổ chức những lớp cán bộ, giảng viên, khai mở giới đàn, xây dựng giới Tăng Ni ngõ hầu trở thành nhà hướng đạo chân chánh, có thật tu, thật học, giới hạnh trang nghiêm. Ngài thường nhắc nhở Tăng Ni phải là người muôn phương muôn hướng, có trách nhiệm khai sáng và hướng dẫn tín đồ, phải luôn luôn đi đúng đường lối và hiến thân cho đạo pháp và dân tộc. Nhờ bản nguyện nhiếp hóa rộng rãi nên môn đệ xuất gia rất đông và Tăng Ni xa gần đến cầu Pháp và học Đạo với Ngài. Tuy tình trạng đất nước, dân tộc và đạo pháp suốt mấy năm liền bị bao vây trong vòng khói lửa của chiến tranh, dân tình thì lầm than điêu đứng, nhưng các sự kiện đó đã không làm cho Ngài lùi bước, trái lại Ngài đã nỗ lực lo kiến thiết những cơ sở từ thiện, xã hội như cô nhi viện, Dưỡng lão đường, Bệnh xá v.v… để có nơi an trú và thuốc men cho những đồng bào không may gặp hồn cảnh khổ đau, Ngài còn khuyến khích xây dựng những Niệm

Phật đường tại các bệnh viện, các trại tàn tật, để những nơi này Phật tử có phương tiện tụng niệm và lễ bái. Ngồi ra Ngài cũng cố gắng thiết lập những cơ sở văn hóa, trường học, xây dựng tín tâm, củng cố và thành lập thêm nhiều đơn vị Phật tử, mở rộng các Khuôn Giáo hội để hàng tín đồ có môi trường sinh hoạt Phật sự và có cơ duyên thuận tiện học tập giáo lý giải thốt của Phật đà.

Ngài đã tổ chức rất nhiều đại lễ, nhất là các lễ Phật Đản và Vu Lan mấy năm qua gây được tiếng vang trong lòng đại chúng, những cuộc tiếp đón các phái đồn Phật giáo trong và ngồi nước đến thăm cố đô Huế. Trong những năm gần đây khi phong trào cầu nguyện và vận động hòa bình cho xứ sở được phát khởi, Ngài đã tổ chức nhiều buổi lễ cầu nguyện hòa bình vĩ đại tại cố đô. Vào ngày 8 tháng chạp Phật lịch 2514, trong lễ cầu nguyện hòa bình được cử hành vô cùng trọng thể tại Tổ đình Từ Đàm, trước hàng vạn đồng bào Phật tử các giới, Ngài nói: “Hơn bao giờ hết, Phật tử chúng ta cần phải tỏ ý nguyện tha thiết hòa bình của mình bằng cách thực hiện một cuộc đồn kết to rộng, lấy sự sống làm căn bản, lấy trí thức làm phương châm và lấy giác ngộ làm cứu cánh. Cùng với những tâm hồn nhân loại khác, chúng ta cố tâm xây dựng, không phải những cường quốc hùng mạnh về binh bị mà là những quốc gia ham chuộng hòa bình, biết sống trong tinh thần tri túc và thương yêu, biết sống hướng thượng. Chúng ta tin rằng từ bi sẽ thắng cường bạo và hòa bình sẽ ở lại với lồi người, nếu chúng ta thật tình mong muốn.”

Ngài đặc biệt lo việc cứu trợ chiến nạn và thiên tai, ngồi ra còn khuyến khích các thiện nguyện chú tượng, đúc chuông, ấn tống kinh tượng, lưu động đến các vùng xa xôi mở các buổi diễn giảng. Ngài đã đề cử các học Tăng vào Nam công tác Phật sự giúp Viện Hóa Đạo, tổ chức các khóa hội thảo miền Vạn Hạnh, mở các khóa huấn luyện các bộ y tế v.v…

Ngài còn rất nhiều Phật sự quan trọng mà điều kiện khách quan, điều kiện vật chất chưa cho phép tiến hành, như mở trại huấn nghệ, xưởng tiểu công nghệ giúp các em cô nhi, các tín đồ, đồng bào nghèo khó có sự sinh sống bằng thiện nghiệp, xây đền thờ, tháp, bia kỷ niệm các Thánh tử đạo, qui góp mộ phần các Tăng Ni Phật tử đã hy sinh cho Đạo pháp và dân tộc, khuyến khích mở thêm các Ký nhi viện, Bảo anh viện, trường học, bệnh xá v.v…

Tất cả các công tác trên đây Ngài đang cố gắng tìm mọi phương pháp hợp tình, hợp lý hợp nhân tâm để tiến hành… Trong bài diễn văn khai mạc Đại hội đồng tỉnh Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên tại chùa Từ Đàm ngày 10.02.Tân Hợi (1971), sau khi trình bày những diễn tiến Phật sự và những hồn cảnh khó khăn nguy hiểm đang cản trở, khuấy phá Giáo hội, Ngài đã chân thành tâm sự với quý liệt vị Tăng Ni và đại biểu. Ngài nói: “Dù ngày mai đây hồn cảnh có thay đổi ra sao, biến chuyển cách nào đi nữa, tinh thần cố hữu của người tín đồ Thừa Thiên và cố đô Huế nơi xuất phát nhiều dũng sĩ từng hy sinh cho Đạo pháp, cho dân tộc, từng chịu đựng nhiều thử thách qua các biến cố chưa thể phai mờ trong tâm trí, không ai có thể phủ nhận rằng người tín đồ ở các tỉnh miền Trung này, nơi mà họ được un đúc trong lòng Bi Trí Dũng của đức Phật, lại có thể bỏ mất chánh niệm chánh tín và chánh tâm của mình, để chạy theo tiếng gọi của danh lợi ảo tưởng, những tuyên truyền phỉnh phờ, di hại cho Đạo giáo và dân tộc. “Thuấn nhã đa tánh khả tiêu vong, thước ca la tâm vô động chuyển”, một câu kệ của Phật như đã in sâu vào tâm khảm của người Phật tử trung kiên.”

Mặc dù Phật sự đa đoan, đối với đồ chúng Ngài hết lòng dìu dắt và chỉ dạy. Trong những thời khắc rảnh rỗi, Ngài thường giảng giải những bộ kinh, luật cho hàng đệ tử nghe. Ngài thường khuyên răn đệ tử phải tinh tấn, dõng mãnh tu trì và phục vụ đạo pháp để

báo đáp hồng ân Tam Bảo. Trong mấy tháng gần ngày viên tịch, Ngài thường gọi các đệ tử để sắp đặt việc chùa chiền, sách tấn tu học. Ngài thường dạy: “Thầy sống thì thầy lo cho các con, một mai thầy mất thì các con phải thương yêu và hòa hợp nhau để cùng nhau tu hành, phục vụ Giáo hội và duy trì công việc chùa chiền thay thế thầy.”

Với đức hy sinh cao cả Ngài đã vượt mọi khó khăn để gánh vác những Phật sự lớn lao. Nhờ ý chí hăng say, tâm hồn hỷ xả, vị tha, Ngài đã khéo nhẫn nhục, dung hòa mọi dị kiến để hòa đồng với mọi tầng lớp trong Tăng giới cũng như hàng cư sĩ để hồn thành sứ mạng “thượng cầu Phật đạo, hạ hóa chúng sanh” với sự cộng tác chân thành và cảm tình đặc biệt của mọi người.

Cho đến lúc Ngài đang điều trị và dưỡng bệnh tại Sài Gòn, Ngài đã luôn luôn nghĩ đến Giáo hội và Phật tử, xem nhẹ tấm thân, tạm gác việc chữa bệnh để trở về cố đô tiếp tục Phật sự, đồng thời tìm mọi phương cách an ủi và giúp đỡ Phật tử trong hồn cảnh đau khổ, tang tóc của quê hương.

Với chí nguyện dõng mãnh kiên trì, với tấm lòng nhiệt tình vì đạo, Ngài đã cố gắng và hy sinh không ngừng cho Giáo hội, chấp nhận xả thân cho hàng chúng sanh đau khổ, nên mang bệnh từ lâu, sau những tháng năm lao lực làm việc, cơn cố bệnh lại bắt đầu tái phát.

Tồn thể Tăng Ni và Phật tử tin tưởng Ngài còn lưu lại cõi đời ngũ trược để chèo lái con thuyền Giáo hội và dìu dắt hàng chúng sanh hướng theo đường Giác ngộ. Nào ngờ đâu cảnh tử biệt phân kỳ ! Sau hơn một tuần tịnh dưỡng, Ngài đã an nhiên thị tịch vào lúc 9 giờ 30 sáng ngày 10 tháng 7 năm Nhâm Tý Phật lịch 2516, tức là 18.08.1972 tại chùa Linh Quang, Huế.

Ngài thọ thế được 62 tuổi, trải qua hơn 40 năm xả thân phụng sự đạo pháp.

1.

ĐIẾU VĂN[1]

Cố đô Huế là nơi có truyền thống phát sinh và chịu đựng nhiều biến cố của lịch sử dân tộc.

Cũng thế, Phật giáo Huế, Tòng lâm Huế, nơi đây cũng đã anh dũng đương đầu và gánh chịu bao tang tóc đau thương của lịch sử Phật giáo. Quả vậy, biến cố 1963, 1966 và 1968 Phật giáo và Tòng lâm Huế và cả miền Vạn Hạnh đã bị thương tổn quá nhiều về mọi mặt tinh thần lẫn vật chất. Vết thương đó ngày nay vẫn còn đang đau nhức trong tâm khảm mọi người con Phật. Chưa hết, biến cố 4/72 gần đây và còn đang tiếp diễn ác liệt, cũng một lần nữa làm cho cố đô Huế xơ xác và chưa biết Cố đô văn vật thân yêu này, Thiền môn cổ kính thâm nghiêm này, trong những ngày tháng sắp tới sẽ ra sao, trước thế cuộc rối ren hiện tại của xứ sở. Đó là tất cả mối thao thức băn khoăn của Giáo hội, của mọi người dân cố đô nói chung và Phật tử nói riêng.

… Trước tình trạng hoang mang bất ổn của quê hương như thế, thì một biến cố đau lòng mới lại đột ngột xảy ra cho Giáo hội và Tòng lâm cố đô. Đó là việc ra đi của cố Hòa thượng Mật Nguyện, Chánh Đại diện tại miền Vạn Hạnh kiêm Chánh Đại diện Giáo hội Thừa Thiên và Thị xã Huế.

———

[1] Của Phái đoàn đại diện Hội đồng Viện Tăng Thống và Viện Hóa Đạo (đọc trước giờ cung thỉnh Kim quan Hòa thượng nhập Bảo tháp tại chùa Trúc Lâm – Huế.

… Đức Phật cao cả của muôn lồi chúng sanh, Ngài đã ra đời rồi cũng đã ra đi sau khi đã hồn thành bản nguyện và tất cả mọi người có mặt nơi đây, rồi cũng sẽ lần lượt ra đi như những người đã đi trước. Luật qui khứ tử sanh biến dịch của vũ trụ vốn không chừa một ai và không một ai trốn khỏi con đường cuối cùng ấy. Tuy nhiên, sự ra đi của cố Hòa thượng Linh Quang trong lúc này đã làm cho Giáo hội mất đi một bậc Giáo phẩm cao cấp khả kính, tòng lâm chư sơn và tín đồ mất đi một đại Tăng lãnh đạo đức hạnh, suốt đời chỉ biết phụng sự đạo pháp, phục vụ chúng sanh, bất từ gian lao không nài khó nhọc.

Nghĩ đến tiền đồ đạo pháp, nghĩ đến tương lai đất nước, trước cảnh ngửa nghiêng thống khổ như hiện nay, dù ai có bình tĩnh đến đâu cũng không thể không ngậm ngùi thương tiếc trước sự vắng mặt của cố Hòa thượng Linh Quang.

Than ôi ! Đông tây hai ngả, người ra đi không hẹn ngày về đã để lại cho người ở lại một nỗi niềm bàng hồng đau xót và hơn nữa cảnh tre già lại khóc cho măng trong chốn Tòng lâm, cảnh gia đình của một mẹ già cô quạnh, cảnh trò mất thầy của đông đảo của những người con Phật, đang cần sự hiện diện dìu dắt giáo hóa của Hòa thượng.

Than ôi ! Kể sao cho xiết, nói sao cho cùng, những ưu tư, những mất mát, những thiệt thòi to lớn của Giáo hội và tất cả, khi Hòa thượng Linh Quang không còn nữa ở thế gian này.

… Chúng ta, những người huynh đệ đồng sự khắp cả nước, đã trót vào đời trong một hồn cảnh đen tối của xứ sở, cũng như chúng ta cũng đã vào đạo trong tình trạng suy vi của Tòng lâm. Nhưng chúng ta đã có duyên gặp nhau trên đường nghĩa vụ với ý thức yêu nước phụng đạo và trong gần suốt cuộc đời của chúng ta, đã không

được một lúc nào an nghỉ trước sự đòi hỏi của tình thế trong ngồi. Chúng ta đã dấn thân và đã chấp nhận bao phủ phàng cay đắng qua việc làm của chúng ta, nhưng chúng ta cũng đã được an ủi bởi những khích lệ qua những thành công dù là khiêm nhường trên những công việc mà chúng ta đã làm cho đời cho đạo trong bao năm qua.

… Trên con đường mà chúng ta đang tiến bước chưa định ngày dừng nghỉ ấy thì một tang tóc đau lòng bất ngờ đã xảy ra. Đó là sự tự ý dừng chân, sự trao lại trách nhiệm giữa đường, sự từ giã bạn đồng hành của Hòa thượng. Hòa thượng đã bỏ dở sự nghiệp cao quí, bỏ anh em đồng đạo và cả những người thân yêu để ra đi một mình. Hòa thượng quả đã làm cho Giáo hội, cho chúng tôi vô cùng băn khoăn và thương tiếc trước cảnh kẻ ở người đi, trước ngả ba đường của thế lộ. Nhưng dù sao đi nữa, chúng tôi cũng sẽ cố gắng đi hết con đường đã vạch trong sự gia hộ ân cần của Hòa thượng, dầu phải dẫm lên chông gai nguy hiểm.

… Trước khi tiễn đưa Hòa thượng vào cõi vô tung bất diệt, an nghỉ cuối cùng chúng tôi thành kính nghiêng mình trước di ảnh cố Hòa thượng, đồng thanh xưng dương tán tụng công đức độ sanh cao dày của Hòa thượng và cầu nguyện Giác linh Hòa thượng được cao siêu Phật quốc. Ngưỡng mong Giác linh từ bi chứng giám. Chúng tôi cũng không quên thay mặt Giáo hội trung ương và tồn thể các cấp Giáo quyền trong ngồi nước thành tâm chia buồn cùng chư Tôn Trưởng lão, chư Hòa thượng, Thượng tọa, Đại đức Tăng, Ni, Môn đồ tang quyến và tồn thể Phật tử miền Vạn Hạnh và cố đô Huế trước sự viên tịch của cố Hòa thượng Mật Nguyện. Xin quí vị nhận nơi đây lòng chân thành của chúng tôi.

2.

BÀI TƯỞNG NIỆM

của Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên

và miền Vạn Hạnh đọc trước giờ Di quan.

Kính bạch Giác linh Hòa thượng,

Biển nghiệp thức bây giờ đã lặng sóng, trời trăng sao trên đỉnh Lăng già đã đậm nét vô thường giữa lòng bất diệt. Bên kia bờ tịch diệt, tâm nào đây mà tưởng tới cho cùng. Bên này bờ nhân ngã, lời nào đây mà nói lên cho tận. Tâm đã không cùng trong lẽ tức sắc tức không, lời đã không tận giữa cõi sinh thành hoại diệt nay một phút chí thành chiêm ngưỡng di hình tỉnh mặc. Tỉnh Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên và tồn thể Phật tử miền Vạn Hạnh cung kỉnh đầu thành đảnh lễ Giác linh Hòa thượng và dâng lên ngài những lời thống thiết, trước giờ phút bàng hồng của ngọn gió từ sẽ thổi đến, mang sắc thân tứ đại của Ngài vĩnh viễn đi vào nơi thường tịch.

Trước giờ phút mà khoảnh khắc sẽ là thiên thu này, Giáo hội xin mượn những lời đơn bạc không cùng, trải hết tấm lòng bi ai không tận để ghi lại công hạnh một đời tu trì và hóa đạo, để khắc cốt ghi tâm những gì đã thành và đã mất, mà mãi mãi vẫn còn vang bóng như hư không trong ức triệu tấm lòng của người Phật tử.

Ngài nguyên họ Trần tên Lộc, húy thượng Tâm hạ Như, hiệu Mật Nguyện đời thứ 43 dòng Lâm tế chánh tông.

Vốn sinh trưởng trong một gia đình thuộc hàng trung kiên của Phật giáo, Ngài đã sớm nhiễm mùi đạo, thấy rõ cuộc đời biến thiên vô định mà bờ giác mong lên còn xa thẳm, nên đã dõng mãnh phát tâm xuất gia để tiến xa trên đường đạo, cắt đứt thế học từ lúc Ngài vừa lên 16 tuổi.

Ngay từ đầu, Ngài đã đến đầu sư với cố Hòa thượng Giác Tiên chùa Trúc Lâm. Nhờ sẵn có tư chất mẫn tiệp, chí nguyện kiên trinh, lại được dìu dắt dưới sự hướng dẫn sáng suốt, khéo léo của cố Hòa thượng Bổn sư nên Ngài đã sớm trở thành một vị Tăng-già lỗi lạc trong những vị Tăng-già trẻ từng đóng góp công đầu vào cuộc phục hưng Phật giáo miền Trung, ngay khi hội Việt Nam Phật học mới thành lập năm 1931 tại Huế.

Là một vị giảng sư kiêm biên tập viên nguyệt san Viên Âm, cơ quan truyền bá giáo lý của Hội, suốt bao năm liền, lưu động diễn giảng khắp các tỉnh hội khuôn hội và viết bài đăng báo Viên Âm, Ngài đã dìu dắt cho bao nhiêu người thấy rõ ánh quang minh, quay về với đạo để chung lo phục hồi và bồi đắp cho nền đạo giáo cổ truyền chóng được phát triển.

Nhằm mục đích tùy duyên làm Phật sự giáo hố chúng sinh, Ngài đã liên tiếp đảm đương nhiều chức vụ, khi thì giảng sư, khi thì giáo thọ đào tạo Tăng tài, khi thì làm thư ký, khi Trị sự trưởng Giáo hội Tăng già Trung phần, bất luận công việc tổ chức Phật sự quan trọng nào Ngài đều tham dự, không nề hà từ chối.

Cho đến suốt trong mấy năm nay, Ngài vừa là Trú trì sùng kiến chùa Linh Quang, nguyên trụ sở của Giáo hội Tăng già, vừa là Phó Đại diện, rồi Chánh Đại diện Tỉnh Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên kiêm miền Vạn Hạnh. Mặc dù lắm lúc bị cơn bệnh dày vò, hoặc gặp khó khăn vất vả nhưng không lúc nào tỏ ý thối chuyển.

Nhờ ý chí hăng say, tâm hồn hoan hỷ bao dung, cho nên Ngài đã hồ đồng với mọi từng lớp trong Tăng-già cũng như ngồi cư sĩ cùng chung đẩy mạnh đà tiến triển của Giáo hội với sự cộng tác cảm mến của mọi người.

Nhưng than ôi !

Bây giờ thì Ngài đã như là bóng núi xa xăm, như một cánh nhạn giữa bầu trời đến và đi không còn vết tích. Ngài đã đi, giữa lúc đất nước còn ngửa nghiêng, đồng bào lắm đau khổ, đạo pháp đang cần nhiều người tài đức, tuổi tác và uy tín như Ngài để làm tấm gương sáng, nêu cao lý tưởng giác ngộ giữa cơn mộng mị điên cuồng của thế gian. Ngài đã vội vã ra đi mang theo đạo nghiệp của 40 hạ lạp, 62 tuổi đời, để lại một nỗi niềm trống trải, đang thấm lạnh giữa hàng Tăng giới và tín đồ, làm cho chúng tôi vô cùng bùi ngùi lo lắng khi thiếu mất một người lèo lái trong chiếc thuyền Đạo pháp đang gặp lúc sóng vỗ gió gào.

Kính bạch Giác linh Hòa thượng,

Vẫn biết đường chim bay không vết tích, mất và còn như gợn nắng trên cánh đồng hoang, nhưng khổ luỵ hữu tình làm sao nguôi được trong lòng Phật tử. Ngưỡng trông Giác linh Hòa thượng hãy chứng giám nỗi niềm bi ai thống thiết không nói hết bằng lời của tỉnh Giáo hội Phật giáo Thừa Thiên và tồn thể Phật tử miền Vạn Hạnh.

Nam-mô Phóng quang Tiếp dẫn A-di-đà Phật.

(Pháp lữ Hòa thượng Thích Thiện Siêu chấp bút).