Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Ni Sư Diệu Trí (1939 – 1966) Ni viện Diệu Quang – Khánh Hòa

Ni sư Diệu Tri (1939 – 1966)

Ni viện Diệu Quang – Khánh Hòa

Ni Diệu Tri, tục danh là Lê Thị Hiếu, Pháp danh Tâm Lương, sinh ngày 1.1.1939 tại làng Phước Mỹ, Triệu Phong, Quảng Trị. Thân phụ là Cụ ông Lê Văn Phò và thân mẫu là Cụ bà Ngô Thị Thí.

Ni sư sinh trưởng trong một gia đình Phật-giáo thuần thành, nên từ nhỏ đã tỏ ra rất hiền hòa, hiếu thuận. Thân phụ mất sớm khi Ni sư lên 9 tuổi.

Hấp thụ sâu đậm tinh thần Phật giáo, Ni sư đã có ý nguyện xuất gia từ thuở ấu thơ, nhưng không được sự chấp thuận của gia đình.

Năm 1945, tức năm lên 6 tuổi, Ni sư đã gia nhập Gia đình Phật tử. Với tinh thần sinh hoạt hăng say và là một Phật tử có nhiều khả năng đặc biệt, nên năm 1961, Ban Hướng dẫn Gia đình Phật Tử Quảng Trị đã đề cử Ni sư đảm nhiệm chức vụ Uỷ viên Oanh Vũ nữ.

Năm 1963, tức năm 24 tuổi, Ni sư đã thí phát và quy y vào ngày 12.4.1963 tại chùa Diệu Ấn, Phan Rang và sau đó được đưa vào tu học tại Ni viện Diệu Quang, Nha Trang. Bổn sư của Ni sư là Ni trưởng Đàm Hương. Ni sư thọ Sa Di giới ngày 6.4.1965.

Ngồi việc tu học, hằng ngày Ni sư còn đảm trách việc giáo dục con em tại trường mẫu giáo Kiều Đàm, một cơ sở Văn hóa Giáo dục của Giáo hội Phật giáo tỉnh Khánh Hòa, đặt tại khuôn viên Ni viện Diệu Quang.

Năm 1966, vì thấy tình trạng chiến tranh của đất nước và Đạo pháp luôn bị chính quyền khủng bố, Ni sư đã phát nguyện tự thiêu vào lúc 2 giờ sáng ngày 4.6.1966, tức là ngày 16.4 năm Bính Ngọ, trước đài Quán Thế Âm, tại Ni viện Diệu Quang, nơi Ni sư tu học để cầu nguyện cho đất nước sớm hòa bình, nhân dân an lạc và cũng để phản đối chính sách kỳ thị đối với Phật giáo của chính quyền thời bấy giờ.

Ni Sư Diệu Định (1940 -1966) Chùa Hải Lạc – Đà Nẵng

Ni sư Diệu Định (1940 -1966)

Chùa Hải Lạc – Đà Nẵng

Ni sư sinh ngày 20 tháng 5 năm 1940, tại Phường Sơn Phong, quận Hiếu Nhơn, Hội An. Ni sư là con của cụ ông Đỗ Thêm và cụ bà Nguyễn Thị Lý. Gia đình của Ni sư có 5 anh em, Ni sư là người con trửng trong gia đình. Với chí mộ đạo và lòng tu hành dâng trào nên năm 1956 (16 tuổi), Ni sư xin phép song thân đến xuất gia với Ni trưởng Bảo Quang. Ba năm đầu, Ni sư đã theo học tại chùa Sư nữ Hồng Ân – Huế. Năm 20 tuổi được Bổn sư cho phép thọ Sa-di-ni. Sau những năm tu học ở Huế, Ni sư sau đó đã rời chùa Hồng Ân và vào tu tại chùa Sư nữ Hội An. Khi Ni trưởng Bổn sư Bảo Quang vào Nhận chức Trụ trì Chùa Sư nữ Đà Nẵng, Ni sư đã xin Bổn sư cho nhập Ni chúng, để tòng tu tại Ni viện Bảo Quang – Đà - Nẵng.

Năm 1965, Ni sư Thích Nữ Diệu Định đã tu học tại Bảo Quang. Ngày mồng 3 tháng 6 năm 1966, trước sự nguy vong của Đạo Pháp và Dân tộc, và nhất là tình trạng đau thương của Miền Trung mà Đà Nẵng phải gánh chịu trong mấy tuần qua do Mỹ

Ngụy đổ quân đàn áp và giết chóc đồng bào, nhất là đồng bào Phật giáo trực tiếp chống đối liền bị tiêu diệt. Tăng Ni và Phật tử miền Trung đang bị tàn sát, khủng bố.

Những sự việc đó đã làm động lòng của Ni sư. Ni sư diệu Định nguyện đem sự hy sinh thân xác để cảnh cáo quân thù, nên ngày 3 tháng 6 năm 1966, là ngày Phật đản, Phật lịch 2510, Ni sư đã tự hiến mình làm ngọn đuốc cảnh tỉnh quân thù, ngỏ hàu để bảo vệ Đạo Pháp và Bảo vệ Dân tộc.

Huyết lệ thư,

Phật lịch 2510, Đà Nẵng, ngày 3 tháng 6 năm 1966

Kính thưa Tổng Thống hoa Kỳ : Johnon tại Hoa Thịnh Đốn

Kính thưa Tổng Thống,

Phật giáo Việt Nam đang bị tiêu diệt bởi chính sách của chính Phủ Hoa Kỳ tại Việt Nam. Tổng Thống là người chụi trách nhiệm trực tiếp về chính sách đó.

Chúng tôi những đồng bào Việt Nam và Phật giáo đồ rất công phẫn về chính sách tàn sát nhân dân, tiêu diệt Phật giáo Việt Nam của Tổng Thống.

Nhìn lại lịch sử của Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ, Dân tộc chúng tôi không khỏi thương tiếc cho quốc gia Hoa Kỳ hôm nay lại có một vị Nguyên thủ phản lại truyền thống hào hùng, nhân ái của những tiền nhân mà tên tuổi đang còn sáng chói trong sử sách nhân loại.

Vì sự tồn vong của Phật giáo và Quốc gia Việt Nam, mặc dầu là một nhi nữ, hơn nữa là một nữ tu sĩ, tôi vẫn thấy có bổn phận phải nó lên sự sai lầm lớn của Tổng Thống bằng sự hy sinh chính nhân mạng chính tôi.

Mong ràng sự hy sinh này sẽ cmr hóa, gây tạo được tình thương và lòng nhân ái của chính Tổng Thống và Dân tộc Quý Quốc đẻ Tổng Thống và nhân dân Hoa Kỳ còn giữ được vai trò đàn anh trong Thế giới tự do với đầy đủ hòa khí và tình hữu nghị của các quốc gia nhược tiểu nhấtlaf Quốc gia Việt Nam chúng tôi.

Kính,

Ni Sư Thích Nữ Diệu Định

Y sao nguyên bản Ni Học Viện Bảo Quang - Đà Nẵng

Ni Trưởng Đàm Soạn (? - 1968) Chùa Đức Viên – Hà Nội

Ni trưởng Đàm Soạn (? - 1968)

Chùa Đức Viên – Hà Nội

Ni trưởng Đàm Soạn sinh ở làng Cự Đà, tỉnh Hà Đông, xuất gia từ thuở nhỏ và được theo học với Hòa thượng Đông Đồ tại Sơn môn Trung Hậu, tỉnh Phúc Yên. Ni trưởng Đàm Soạn là một vị Ni rất được nhiều người mến chuộng. Đã từng làm Tọa chủ các chùa Thanh Nhàn, Từ Hàng và Đức Viên, nên Ni trưởng được tôn xưng là Trưởng lão Ni. Ni trưởng là người đầu tiên được mời vào Hồng cung Huế để dạy đạo cho các Hồng hậu, Hồng phi và Cung nữ.

Năm 1928, Ni trưởng có tham dự vào việc xem đất để xây cất chùa Diệu Viên tại Thừa Thiên. Chùa Diệu Viên có thể được xem như là Ni tự đầu tiên ở Huế. Ni trưởng Hương Đạo sau này làm Viện chủ chùa Diệu Viên, là đệ tứ lớn của Ni trưởng. Ni trưởng thường hay vào Huế mỗi năm ba tháng để cùng các Ni sư ở đây làm Phật sự. Năm 1950 Ni trưởng được mời làm Giám học và Quản chúng Ni viện Vân Hồ. Sau đó Ni trưởng mời Ni sư Đàm Đậu

chấp chưởng trách vụ này để Ni trưởng có thêm thì giờ lo việc giảng dạy Phật pháp.

Năm 1952, Ni trưởng được hội Dược Sư mời vào viếng chùa Dược Sư ở Gia Định. Ni trưởng đã khuyến khích quý Ni trưởng ở đây nỗ lực phát triển xây dựng chùa Dược Sư thành một Ni trường lớn. Sau khi Ni trường Dược Sư được thành lập, Ni trưởng ở lại An cư tại đây ba tháng. Sau đó Ni trưởng trở về Hà Nội an cư tại chùa Đức Viên. Ni trưởng viên tịch năm Mậu Thân (1968) tại Bắc Ninh. Ni trưởng là một trong những vị cộng sự đắc lực nhất với Ni trưởng Đàm Đậu.

Ni trưởng Đàm Đậu xuất thân từ chùa Đàn Thu – Hà Nội, tài đức vẹn tồn nhất của Ni viện Vân Hồ).

Ni Trưởng Giác Huệ (1889 – 1968) Chùa Hoa Nghiêm – Huế

Ni trưởng Giác Huệ (1889 – 1968)

Chùa Hoa Nghiêm – Huế

Sư bà Giác Huệ, thế danh Trương Như Thị Tịnh, sinh ngày 07.04.1889 nguyên quán làng Hiền Lương, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế. Quy y với Hòa thượng Hải Thiệu chùa Từ Hiếu và được Hòa thượng cho Pháp danh là Thanh Y. Trương Như Thị Tịnh là con gái của Hiền lương hầu Trương Như Cương.

Lúc bà được 15 tuổi (1904), làm lễ thành hôn với Hồng tử Bửu Đảo, con của vua Đồng Khánh. Sau một thời gian Bà xin Phụng hóa Công Bửu Đảo cho bà xuất gia đầu Phật và được chấp thuận.

Năm 1913, Bà lên chùa Tây Thiên trình bày nguyện vọng muốn xuất gia và được tổ Tây Thiên cho Pháp tự là Giác Huệ.

Năm 1916, Bà về xã Thuỷ Dương mua đất ở chân núi Độn Sầm, lập thảo am gọi là Hoa Nghiêm Các. Từ đó Ni trưởng đã hành trì tu tập tại Hoa Nghiêm Các và y chỉ vào sư cụ chùa sư nữ Diệu Viên.

Năm 1962, vì đã lớn tuổi, nên Ni trưởng xin lên tu tập với Ni chúng chùa Diệu Viên (lúc đó Ni trưởng đã 70 tuổi) và được sư cụ chùa Diệu Viên chấp thuận, đồng thời đã cho 2 vị ni là Ni trưởng Thích Nữ Chơn Viên và Ni trưởng Thích Nữ Chơn Tịnh về kế thế chăm sóc Hoa Nghiêm Các để khỏi bị mai một.

Ngày 25.05.năm Mậu Thân (20.06.1968) Ni trưởng đã an nhiên thị tịch và được đưa về nhập tháp tại khuôn viên Hoa Nghiêm Các mà hiện nay gọi là chùa Hoa Nghiêm. Ni trưởng thọ 79 tuổi và 55 năm ở trong đạo.

Ni Sư Liên Tập (1946 – 1970) Tịnh Xá Ngọc Ninh – Tây Ninh

Ni sư Liên Tập (1946 – 1970)

Tịnh xá Ngọc Ninh – Tây Ninh

Ni sư Liên Tập thế danh là Lê Thị Gái, sanh ngày 1.4.1946 tại tỉnh Thừa Thiên. Ni sư sanh trưởng trong một gia đình trung lưu, cha là Lê Văn Dụ, mẹ là Trần Thị Thiu. Ni sư có 5 anh em, một người anh và 3 em trai, duy có một mình Ni sư là gái.

Sanh trưởng trong một gia đình Đạo Phật, Ni sư thường đi lễ chùa và quy y đầu Phật từ khi còn thơ ấu. Trong những lần tới lui lễ bái ở chùa, Ni sư đã được nghe quý Thầy, Ni sư giảng dạy giáo lý. Vốn có căn tu, Ni sư đã sớm ý thức cuộc đời là vô thường, con người cứ mãi trôi lăn trong vòng sanh tử luân hồi. Vì thế, đã nhiều lần Ni sư muốn trốn khỏi cõi đời phồn hoa giả tạo để dấn thân vào cửa Phật, quyết chí xuất gia cầu Đạo giải thốt. Nhưng gia đình có một mình Ni sư là gái, nên bổn phận của Ni sư còn nhiều, đối với cha mẹ và đàn em nhỏ dại.

Nhưng vì chí xuất gia quá mạnh, Ni sư quyết bỏ cuộc đời ô trược, gởi thân vào chốn am thiền, sớm mõ chiều chuông, cầu thầy

học đạo. Lòng mong ước đã thành, ngày 20.5.1965, Ni sư đã từ bỏ lớp áo phấn son hương sắc, thế phát xuất gia cầu đạo. Thực hành hạnh đầu đà của đức Phật, Ni sư đã quấn y thọ bát khất thực, sớm hôm tinh tiến tu hành học đạo.

Đến năm 1968, cuộc chiến tranh do Mỹ gây ra quá nhiều tang tóc đau thương, cửa nhà tan nát, con mất cha, vợ mất chồng, bao nhiêu trẻ thơ vô tội đã lầm than đói khát, thiếu cơm, thiếu áo. Không thể nào làm ngơ trước cảnh bơ vơ lạc lõng của những trẻ thơ khờ dại, Ni sư đã tiếp tay với quý Thầy, quý Ni sư tập trung những Ni sư nhi chiến nạn về tịnh xá Ngọc Ninh nuôi dưỡng.

Thời gian hơn 2 năm qua, không quảng gian lao, không từ khó nhọc, Ni sư đã tận tình chăm sóc nuôi dưỡng, cố gắng mang tình thương để an ủi số phận hẩm hiu của những đứa trẻ ngây thơ vô tội bị chiến tranh cướp mất mẹ cha. Nhờ đức tánh điềm đạm, vui vẻ tận tình, mà Ni sư đã được các em tôn xưng là hiền mẫu.

Thời gian thấm thốt trôi qua, bao nhiêu cảnh đau thương tang tóc cứ tiếp tục xảy ra, cứ tiếp tục đè nặng trên mái đầu vô tội của lớp tuổi thơ ngây. Chiến tranh do Mỹ gây ra mỗi ngày mỗi khốc liệt, mỗi ngày mỗi lan rộng từ thành thị đến thôn quê, từ nước này đến nước nọ, đã làm cho Ni sư đau lòng xót dạ không thôi. Đã nhiều lần Ni sư tâm tình với những người thân thích, nếu tiêu hủy thân xác này, mà có thể chận đứng được sự lan rộng chiến tranh thì Ni sư sẽ vui vẻ chấp nhận sự hy sinh.

Với niềm thao thức suy tư sẵn có, khi được tin Việt Nam Quốc Tự bị một bọn người tay sai của ngoại nhân tấn công bắn giết, đánh đập, bắt bớ một số chư Đại đức Tăng Ni và Phật tử một cách tàn bạo trong đêm 4 rạng ngày 5.5.1970; Ni sư tỏ ra đau xót và biểu lộ suy tư nhiều hơn nữa về sự đau khổ pháp nạn triền miên của Giáo hội.

Tiếp đến khi nghe tin Giáo hội công khai đứng ra vận động Hòa Bình, chấm dứt chiến tranh cho Việt Nam, và đòi hỏi những vấn đề cơm áo, và những nguyện vọng chính đáng của mọi giới đồng bào cũng như của Giáo hội. Ni sư thấy không còn lúc nào đáng phải hy sinh, để đóng góp công lao cho Dân tộc và Đạo pháp bằng lúc này.

Niềm thao thức đã thúc đẩy Ni sư hành động. Thế rồi, 4 giờ sáng ngày 4.6.1970, Ni sư đã tình nguyện đem thân làm đuốc để cầu nguyện cho nền Hòa Bình Việt Nam và sự bình an cho Giáo hội, an lạc cho nhân dân. Với sự hy sinh này, Ni sư mong rằng sẽ làm thức tỉnh lương tâm những ai đã cố tình xô đẩy Dân tộc đến bến bờ diệt chủng và cảnh cáo những ai đã cố tình phá hoại Đạo pháp.

Ni Trưởng Diệu Hương (1884 - 1971) Chùa Diệu Đức – Huế

Ni trưởng Diệu Hương (1884 - 1971)

Chùa Diệu Đức – Huế

Ni trưởng huý Nguyễn Thị Kiều, sinh năm Giáp Thân (1884). Nguyên quán Giạ Lê Hạ, huyện Hương Thủy, Thừa Thiên. Thân sinh của Ni trưởng là cụ ông Nguyễn Công Chí và cụ bà Nguyễn Thị Cảnh.

Năm Kỷ Hợi, triều Thành Thái thứ 11 (1899), Ni trưởng được 16 tuổi, nhập cung và được phong làm Mỵ Tân.

Khi vua Thành Thái bị đày và sau đó con gái bị chết, Ni trưởng cảm thấy đời vô thường, khổ đau; nên năm Ất Mão (Duy Tân thứ 9, 1915) xin phép xuất gia và xin thọ giáo với Hòa thượng Thanh Thái Phước Chỉ ở chùa Tường Vân và được Hòa thượng cho thọ giới và ban Pháp danh là Trừng Ninh, Pháp hiệu là Diệu Hương.

Năm 1924, tại giới đàn Từ Hiếu, Ni trưởng được Bổn sư cho đăng đàn thọ Đại giới, năm ấy Ni trưởng được 40 tuổi. Sau đó Ni

trưởng lên ở tại chùa Trúc Lâm, cùng với các Pháp lữ Chơn Hương, Giác Huệ, y chỉ với Ni trưởng Diên Trường.

Cùng năm đó, Ni trưởng Diệu Không, bà Ưng Đinh... cùng nhau sáng lập ngôi chùa Diệu Viên ở Hương Thủy, thỉnh Ni trưởng về làm Tọa chủ và Ni trưởng Hướng Đạo làm Tự trưởng.

Năm Canh Ngọ (1930), chùa Diệu Viên làm lại nên Ni trưởng xin lên ở chùa Tường Vân, hai Ni Hướng Đạo và Thể Yến lên ở chùa Khải Ấn.

Năm Nhâm Thân (1932), Hòa thượng Giác Tiên và Hòa thượng Tịnh Khiết ủy cho Ni trưởng mượn chùa Từ Đàm để lập một cơ sở cho Ni chúng về học.

Sau khi Ni trưởng Diệu Không mua được sở đất của cụ Nguyễn Đình Hiến, tọa lạc tại thôn Bình An để lập ngôi chùa Diệu Đức, thì Ni trưởng được thỉnh về làm Tọa chủ dưới sự chứng minh của Hòa thượng Phước Huệ, đã được Hòa thượng cho tên là "Diệu Đức Ni Trường".

Trải qua gần 40 năm nhiếp chúng ở Diệu Đức, nhờ đức độ cao dày của Ni trưởng nên có lúc Ni trường đông đến 100 vị Ni về tu học. Các vị tài ba trong Ni bộ Thuận Hóa và các tỉnh khác, kể cả trong Nam, phần nhiều được đào tạo ở Diệu Đức Ni Trường này.

Đến ngày 26 tháng 01 năm Tân Hợi (1971), Ni trưởng an nhiên thị tịch trước sự hộ niệm của Hòa thượng Mật Nguyện và đại chúng. Ni trưởng Thọ 88 tuổi đời, 47 hạ lạp. Tháp của Ni trưởng được xây dựng trong khuôn viên chùa Diệu Đức - Huế.

Ni Trưởng Hướng Đạo (1905 - 1974) Chùa Diệu Viên – Huế

Ni trưởng Hướng Đạo (1905 - 1974)

Chùa Diệu Viên – Huế

Ni trưởng thế danh là Phan Thị Huệ, sinh năm Ất Tỵ (1905) tại làng Phú Lương, xã An Thành, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên. Được Bổn sư cho thọ 5 giới là Ngài Huệ Minh (chùa Từ Hiếu) và cho Pháp danh Trừng Thành.

Ni trưởng xuất thân trong một gia đình mộ Phật, nhân đọc sự tích Bồ-tát Quán Thế Âm cảm đức từ bi nên xin song thân được xuất gia đầu Phật, trước tiên, Sư tìm đến xin thọ giáo xuất gia (1923) với Ngài Huệ Pháp chùa Thiên Hưng; được Bổn sư cho Pháp tự là Hướng Đạo, hiệu Kim Sa; vì lúc ấy chưa có chùa Ni nên Sư phải tạm trú tại chùa Từ Hiếu.

Năm 1924, bà Ưng Dinh cùng với các vị hảo tâm như bà Hồ Thị Thể Anh, ôngï Tôn Nhơn Ưng Bàng, ông Hồ Đắc Trung, ông Thượng Trừng và ông Thượng Từ cùng phát tâm xây cất ngôi chùa tranh tại làng Thanh Thủy thượng, xã Thủy Dương huyện Hương

Thủy hiện nay, đặt tên là Diệu Viên và mời Ni trưởng Diệu Hương làm tọa chủ, Ni trưởng Hướng Đạo làm Tự trưởng.

Năm 1926 chùa được vua Bảo Đại sắc phong: “Sắc Tứ Diệu Viên Ni Tự” và trở thành ngôi chùa Ni đầu tiên tại Thừa Thiên được “Sắc tứ” vua ban. Lúc ấy ông Ưng Dinh làm hội chủ, bà Nguyễn Thị Khương làm phó, Ni trưởng làm tọa chủ, Sư bà Thanh Nhàn làm giáo thọ và Sư bà Diệu Hương giảng dạy Kinh Luật cho Ni chúng.

Ni trưởng là người thích hoạt động xã hội, nên trong chùa đã dần xây cất nhiều cơ sở từ thiện như Cô nhi viện, Nhà dưỡng lão, Trường sơ học miễn phí, Phòng y tế…

Đến năm 1974, Ni trưởng thọ bệnh và sau đó thị tịch, thọ 70 tuổi.

Chương IV. Tiết 1 : Sự Đóng Góp Của Giới Cư Sĩ Phật Tử Cho Phật Giáo Việt Nam Qua Các Thời Kỳ

Chương IV

Tiết 1 :

Sự đóng góp của giới Cư Sĩ Phật tử

Cho phật giáo Việt Nam qua các thời kỳ

Trong Phật giáo tín đồ tại gia sau khi làm lễ Quy y Tam Bảo, phát nguyện thọ trì 5 giới được goi là Cư sĩ.

Kinh "Như thị ngữ 107" ghi : "Chúng xuất gia nhờ chúng tại gia cung cấp những đồ dùng cần thiết như cơm ăn, áo mặt, nhà ở. Còn chúng tại gia thì nương vào xuất gia mà tiếp nhạn giáp pháp và phạm hạnh, cả hai giúp đỡ lẫn nhau, cùng tu hành chánh pháp". Như vậy, Giáo hội như thân chim phải có hai cánh (tại gia- xuất gia) mạnh khỏe, cân bằng mới bay cao, bay xa được, theo kinh tạng Pàli.

Theo truyền thống Đai thừa, trong các kinh : Duy ma cật, kinh Thắng man đều lấy Cư sĩ làm chủ mà tuyên thuyết Phật pháp. Vai trò hộ trì Tam Bảo, cứu hộ chúng sanh, xây dưng quốc độ. Từ nền tảng này mà trải qua các thời đại, Cư sĩ đã đóng góp công đức rất lớn trong sự nghiệp phiên dịch kinh tạng, kiến tạo chùa tháp, phát triển văn học, mỹ thuật Phật giáo khắp nơi trên thế giới.

Riêng nước ta, tiếp thu Phật giáo đến nay đã hơn 2000 năm. Giáo lý của đức Phật đã thấm nhuần lâu đời tạp thành nền tưởng luân lý, đạo đức truyền thống của dân tộc.

Từ thế kỷ thứ I đến thế kỷ thứ X, Phật giáo là điểm tựa tinh thần của nhân dân Việt trước hiểm họa đồng hóa của giai cấp phong kiến phương Bắc tràn sang. Chùa chiền là nơi nuôi dưỡng tin thần yêu nước, góp phần vào việc giữ gìn bản sắc văn hóa của

Dân tộc suốt 1000 năm Bắc thuộc. Dựa vào tiềm lực của quần chúng Phật tử mà các lãnh tụ yêu nước như Hai Bà Trưng (- 43), Bà Triệu (225 – 246), Lý Bôn ( - 548), Triệu Quang Phục (- 571), Ngô Quyền (899 – 944)… nối tiếp nhau trường kỳ kháng chiến chống ngoại xâm.

Năm 938, Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán, từ đó, nước Việt thoát nạn Bắc thuộc trải qua các triều đại Ngô (939 – 965), Đinh (968 – 980), Tiền Lê ( 980 – 1009), Lý ( 1010 – 1225), Trần (1225 – 1400) Phật giáo là hệ tư tương chính làm nền tảng cho việc trị quốc an dân.

Suốt hơn 1000 năm sau này, trên từ Hoàng gia, Triều đình, dưới đến các tầng lớp xã hội, đại đa số đều tín ngưỡng Phật giáo, hộ trì Tam Bảo. Chùa chiền xây dựng khắp nơi, Tam Tạng kinh điển được in ấn truyền bá rộng rãi, Tăng-già được tôn trọng, làm mô phạm cho vua chúa, nhân dân sống và thực hành tu tập theo bổn phận người Cư sĩ. Tiến xa hơn thì hướng đến lý tưởng Bồ-tát tại gia phục vụ xã hội, cứu hộ chúng sanh. Thời đại hưng thịnh này không chỉ xuất hiện nhiều bậc cao Tăng như Thiền sư Khuông Việt (933 – 1011), Vạn Hạnh (- 1018), Không Lộ (1016 – 1094), Mãn Giác (1052 – 1096)… mà còn xuất hiện nhiều bậc Cư sĩ kiệt xuất đã để lại sự nghiệp to lớn đối với Dân tộc, Đạo pháp như Lý Thái Tổ ( Lý Công Uẩn), Lý Thường Kiệt, Trâng Thái Tông ( Tràn Cảnh ) (1218 – 1277), Tuệ Trung Thượng Sĩ (1230 – 1291), Trần Quốc Tuấn (1226 – 1300)…

Sau thời Trần, nước ta lại bị giặc Minh xâm chiếm đô hộ gần 20 năm. Những thành tựu rực rỡ về văn hóa, học thuật của dân tộc lại bị quân phương Bắc phá hủy, tiêu diệt để thực hiện chính sách đồng hóa vô cùng thâm độc. Sau khi giành lại chủ quyền

đất nước, dưới triều Lê ( 1428 – 1788), Nho giáo được xem là hệ tư tưởng chính thống, có lợi cho việc xây dựng chế độ dân chủ chuyên chính. Phật giáo bị Triều đình quản lý chắc chẽ nhằm hướng vào việc phục vụ nghi lễ cúng bái, Cư sĩ Phật giáo thời đại này chỉ duy trì tín tâm bằng các hoạt động tu tạo, bảo tồn chùa chiền trong thôn xóm để sinh hoạt dung hợp với tín ngưỡng dân gian.

Tuy nhiên, kể từ lúc chúa Nguyễn Hoàng được triều đình vua Lê- chúa Trịnh cho vào trấn thủ Thuận Quảng thì đạo Phật ở xứ Đàng trong bước vào giai đoạn phát triển nhanh chóng. Hơn 200 năm (1558 -1774), 8 đời chúa Nguyễn nối nhau tận lục hộ trì khiến cho Phật phát hưng thịnh, thấm nhuần khắp vùng đất mới từ Thuận Quãng cho đến Hà Tiên, Châu Đốc. Nổi bật nhất là công đức của các Cư sĩ Hưng Long Nguyễn Phước (Phúc) Chu (1675 – 1725), Cư sĩ Đào Duy Từ (1572 – 1634), Minh Thiện Nguyễn Phước Thuần (1653 – 1675), Tịnh Tín Trần Đình Ân (1624 – 1706)…

Bước sang Triều Nguyễn (1802 – 1945), nền quân chủ Nho giáo càng lỗi thời, khoong đáp ứng được nhu cầu canh tân, phát triển đất nước. Đến giữa TK XIX thì Việt Nam bước vào khúc quanh đen tối, phải đương đầu với làn sóng xâm lược từ phương Tây tràn qua. Kết quả đất nước bị thực dân Pháp xâm chiếm. Kể từ đó, văn hóa, tín ngưỡng truyền thống dân tộc bị chèn ép, kỳ thị. Chính quyền bảo hộ truyền bá văn hóa, tôn giáo của họ nhằm thay thế văn hóa, tôn giáo của bản địa.

Đứng trước cảnh nước mất nhà tan, truyền thống dân tộc có nguy cơ bị tiêu diệt, một số Cư sĩ có danh vọng, uy tín trong xã hội đã kịp thời hưởng ứng phong trào vận động chấn hưng Phật giáo khắp 3 miền : Nam, Trung, Bắc. Chỉ trong vòng ba thập niên (1925 – 1955), cuộc vân động có ảnh hưởng mạnh và rộng trong xã hội,

quần chúng Phật tử nhiệt tâm ủng hộ, tham gia. Bên cạnh hình ảnh đạo cao đức trọng của các bật cao Tăng, thạc đức luôn luôn có sự đoàn kết của các vị Cư sĩ tài đức lỗi lạc như Bác sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám (1897 – 1969), Cư sĩ Chơn An Lê Văn Đình (1893 – 1980), Chánh Trí Mai Thọ Truyền (1905 – 1973), Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha (1902 – 1954)…

Chính sự trung thành với lý tưởng Phật giáo, hàng Cư sũ tại gia đã tận lực hộ trì Tam Bảo, ủng hộ Giáo hội vượt qua các giai đoạn khó khăn nhất trong lịch sử cho đến ngày đất nước được hòa bình thống nhất, từ 30 tháng 4 năm 1975 đến nay.

Hy vọng, trong giai đoạn gặp nhiều thuận duyên như hiện nay, Giáo hội kịp thời củng cố hàng ngũ Cư sĩ Phật giáo, tạo điều kiện thuận lợi cho những vị có đạo tâm, tài đức tham gia Phật sự để Phật giáo có thể đóng góp hiệu quả hơn nữa trong việc bảo vệ truyện thống văn hóa, đạo đức tốt đẹp của dân tộc ta. Với tiềm lực rộng lớn của Phật tử trong và ngoài nước đang phục vụ công tác giáo dục, y tế,… góp phần xât dựng, phát triển xã hội tốt đẹp, thịnh vượng để xứng đáng một quốc gia mà trong đó nhân dân đã có tín ngưỡng Phật giáo lâu đời và chiếm số đông.

Tiết 2 : Chư Vị Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa. Cư Sĩ Đào Duy Từ (1572 – 1634) Hiệu : Lộc Khê

Tiết 2 :

Chư vị Cư sĩ hữu công Phật giáo Thuận hóa

Cư sĩ Đào Duy Từ (1572 – 1634)

Hiệu : Lộc Khê

Cư sĩ Đào Duy Từ, sinh năm Nhâm Thân (1572), hiệu là Lộc Khê, quê quán ở xã Hoa Trai, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia tỉnh Thanh Hóa. Cha ông tên là Đào Tá Hán, một xướng hát chuyên nghiệp. Mẹ ông là người họ Nguyễn. Cư sĩ thiếu thời là người thông minh, học rộng biết nhiều. Đặc biệt là các môn tượng vĩ thuật số. Vào thời Lê cư sĩ đi thi Hương bị quan Hiếu ty cho Đào Duy Từ là con nhà phường chèo, nên gạch bỏ tên không cho thi. Ông buồn bực quay về.

Bất mãn với sự đối xử bất bình đẳng; lại nghe được Thái tổ chúa Nguyễn ở Đàng Trong yêu dân, chiêu hiền trọng sĩ, hào kiệt quay về quy phục nên cư sĩ quyết định vào Đàng trong.

Cư sĩ được biết ở Quy Nhơn có Tham lý Trần Đức Hồ được Chúa tin dùng, ban đầu cư sĩ vào xin nương nhờ một nhà Phú ông ở xã Tòng Châu thuộc tỉnh Bình Định; do đặc tính thông minh và uyên bác nên mặc dầu là người chăn trâu, nhưng cư sĩ rất tiếng tăm, làm ngạc nhiên các danh sĩ trong vùng; quan Tham lý nghe tiếng đem lòng yêu quý, mời về nhà dạy học và gả con gái cho Đào Duy Từ.

Năm Đinh Mão (1627) quân chúa Nguyễn Phúc Nguyên đánh thắng quân chúa Trịnh ở sông Nhật Lệ. Đức Hồi nghe tin thắng trận, vào mừng, và đem bài thơ “Ngoạ long cương” của Đào Duy Từ dâng lên chúa Nguyễn và nói: Đây là thầy đồ nhà tôi làm ra. Chúa xem, cho là lạ, rồi ra lệnh mời Đào Duy Từ vào yết kiến. Mấy hôm sau, Đào Duy Từ và Trần Đức Hòa cùng vào ra mắt Nguyễn Phúc Nguyên. Duy Từ cao đàm hùng luận, tỏ ra rất am hiểu việc đời. Phúc Nguyên mừng lắm, liền sau đó chúa họp bàn đình thần phong cho Duy Từ làm Nha úy Nội Tán, tước Lộc Khuê Hầu, trông coi việc quân cơ ở trong và ở ngồi, tham lý quốc chính.

Đào Duy Từ ngồi các thiên tài về học thức, chính trị, quân sự, cư sĩ còn là một Phật tử thuần thành nên trong thời gian vào Nam hà phục vụ chúa Nguyễn, cư sĩ đi rất nhiều nơi nên có trước tác nhiều tác phẩm mang tư tưởng Phật giáo sâu đậm. Trong tác phẩm “Tư Dung Vãn” Đào Duy Từ đã nói đến các sinh hoạt Phật giáo ở vùng cửa biển Tư Dung như, nói về các ngôi chùa. Về chùa Bà Viên cư sĩ mô tả:

“ ....

Là nơi tự vũ nghiêm trang,

Trung trinh hai chữ lửa hương muôn đời.

Đông Tây đều cách vãng lai,

Rước ai nọ quán, đưa ai nọ đò.

Am tu kiệt lập non Vu,

Đêm khuya chuông dóng gọi chùa Bà Viên.”

Ngồi chùa Bà Viên cư sĩ còn nói đến chùa Thái La, đồng thời nói đến sinh hoạt của Chư Tăng:

Há đạo đâu xa mà nhọc kiếm,

Bồ-đề kết quả ở lòng ta.

Thơ thôi vẫy gọi Thiền Tăng,

Cảnh này thú ấy vui chăng hỡi thầy ?

Nghêu ngao tắm suối nằm mây,

Thị phi mặc thế, tháng ngày thung dung.

Làu làu gương sáng giá trong,

Vui niềm son đỏ, lánh dòng bạc đen.

Người đà nên đấng cao thiền,

Phật dầu chưa hẳn, ắt Tiên đã gần.

Hay:

“Nghiêm thay tướng Pháp Như Lai,

Cao giơ tuệ kiếm, sáng ngời thủy tinh.

Thời lành cả mở Hội lành,

Reo đưa gió Phật, quét thanh bụi tà.

Vầy đồn yến múa oanh ca,

Vượn xanh dâng trái, hạc già nghe kinh.

Phật đình nào khác vương đình,

Ngũ vân tán lớn, cảnh tinh thoại tường.”

Và:

“Dạo chơi thế giới Ta-bà,

Sớm vào cửa Thánh, tối ra hang Thần.

Ở trần mà chẳng nhiễm trần.”

Ngồi ra với truyền thống từ người cha cư sĩ Đào Duy Từ đã truyền lại các điệu múa như múa “Đấu chiến thắng Phật”, các điệu múa này có hai vị thần là Tề Thiên Đại Thánh và Hộ Pháp nên còn gọi là múa “Song Quan” và cư sĩ còn để lại các điệu múa khác mà để rồi về sau trở thành điệu căn bản cho múa lục cúng của Phật giáo Huế.

Tháng 3 năm Canh Ngọ (1630), Đào Duy Từ cùng với Nguyễn Hữu Dật đắp lũy Trường dục từ núi Trường Dục đến phá Hạc Hải chặn quân Trịnh ngược dòng sông Nhật lệ, năm Tân Mùi (1631), lại cho đắp một lũy nữa kiên cố hơn, dài 18 km bắt đầu từ núi Đâu mâu qua cửa biển Nhật lệ tiến lên phía đông bắc đến làng Đông hải. Nhờ có hai cái lũy trên, chúa Nguyễn đã ngăn chặn được các cuộc tiến công của quân Trịnh trong một thời kỳ dài.

Tháng mười năm Giáp Tuất (1634), Đào Duy Từ lâm bệnh nặng rồi mất, thọ 63 tuổi. Chúa Nguyễn Phúc Nguyên đích thân đến thăm viếng. Chúa Nguyễn vô cùng thương tiếc, cho táng tại Tùng Châu và phong làm "Hiệp đồng mưu đức công thần, đặc tiến Kim tử Vinh lộc đại phu". (Đại Nam liệt truyện - Bản dịch của Viện Sử học-Nxb Thuận Hố)

(Trần Đình Sơn, Nxb Trẻ 2001)

Cư Sĩ Hiệp Đức Hầu (1653 – 1675) Pháp danh : Minh Thiện

Cư sĩ Hiệp Đức Hầu (1653 – 1675)

Pháp danh : Minh Thiện

Cư sĩ là con trai thứ tư của Hiền vương Nguyễn Phước Tần (1648 – l687) Và chánh phi Châu Thị Viên. Tên là Hiệp hay Thuần , sinh năm Quý tỵ (1653); trưởng thành được phong chức Chưởng dinh, tước Hiệp Đức Hầu. Năm Nhâm tý (1672), Tây Định Vương Trịnh Tạc rước vua Lê Gia Tông ngự giá thân chinh, đem hơn mười vạn quân Bắc hà quyết chiếm Phú Xuân tiêu diệt họ Nguyễn. Theo sự suy cử của triều thần, Hiền Vương phong công tử Hiệp làm nguyên sối, thống lĩnh tướng sĩ ra phòng tuyến Trấn Ninh - Quảng Bình để ngăn chống- Chính nhờ uy phong, tài đức của Cư sĩ mà mưu đồ của chúa Trịnh bị đập tan. Từ đó ngọn lửa chiến tranh tắt hẳn, hai miền Nam Bắc nghỉ binh, hưởng cảnh hòa bình hơn trăm năm Sau chiến công lẫy lừng này, vốn là một Phật tử thuần thành, Cư sĩ bị xúc động mãnh liệt trước cảnh núi xương, sông máu, huynh đệ tương tàn, bèn tha hết tù binh, cấp phát tiền gạo cho trở về Bắc, không giết một người nào; lại lập đàn tràng bên trong lẫn bên

ngoài lũy Trấn Ninh để siêu độ, chẩn tế cho tướng sĩ trận vong cả hai phe Trịnh - Nguyễn. Mùa xuân năm Quý sửu (1673), Cư sĩ đem quân khải hồn, được Vương phụ ban thưởng trọng hậu, danh vọng vang khắp Nam hà. Nhưng Cư sĩ tạ từ phú quý vinh hoa, xa lánh tửu sắc, lập am thờ Phật, chuyên cần tu niệm. Ngày 15 tháng 6 năm ất mão (1675) Cư sĩ lìa đời vì bệnh đậu mùa lúc mới 23 tuổi. Cả nước đều thương tiếc, Hiền Vương phong tặng Cư sĩ: Minh Nghĩa Tuyên Lực Công Thần, Khai Phủ Phụ Quốc Thượng Tướng Quân, Cẩm Y Vệ Tả Quân Đô Đốc Chưởng Phủ Sự, Thiếu úy Hiệp Quận Công; ban tên thụy: Tồn Tiết, lập từ đường và an táng tại làng Vân Thê. Về sau mộ Cư sĩ cải táng lên vùng núi làng Hiền Sĩ ở Quảng Điền (Thừa Thiên). Cư sĩ sinh hạ được bốn con trai : Nhuận - Lệ - Thiều - Phan.

Triều Gia Long, năm thứ tư (1806), Cư sĩ được liệt vào hạng Thượng đẳng khai quốc công thần, cho thờ theo ở Thái Miếu.

Triều Minh Mạng năm thứ 12 (1831), truy tặng Khai Quốc Công Thần, Tôn Nhơn Phủ Tả Tôn Chánh, Tráng Võ Đại Tướng Quân, Trung Quân Đô Thống Phủ Chưởng Phủ Sự; đổi tên thụy là Hiến Nghị , cải phong Quốc Oai Công.

Ngày nay, phủ thờ vẫn còn tại Vân Thê (Hương Thủy,Thừa Thiên), bên trong tôn trí di tượng của Cư sĩ theo phong cách người tu hành.

Ông là tổ của phòng 4 (Quốc Oai Công), hệ 5 (Thái Tôn Hiếu Triết Hồng Đế). Chánh sử và phổ hệ thì ghi như trên, tuy nhiên căn cứ vào sách Nam Triều Công Nghiệp Diễn Chí (tức Việt Nam khai quốc chí truyện) của Bảng Trung hầu Nguyễn Khoa Chiêm (1659 - 1736), một văn thần tín cẩn thời Minh Vương và Ninh Vương, biên soạn vào năm 1719, ta thấy có sự khác biệt về vị thứ

và năm sinh: Hiệp Đức Hầu là công tử thứ hai, sinh năm Quý mùi (l643). Cư sĩ là em cùng mẹ với Thế tử Phước Mỹ Hầu Diễn (hoặc Hán - mẹ là chánh phi họ Châu). Vì hai người đều mất trước Hiền Vương, nên công tử thứ ba là Hồng Ân Hầu Thái (hay Ngạn) được nối ngôi chúa vào năm Đinh mão (1687) (tức Nghĩa Vương, thường bị ghi lầm tên Trăn) công tử thứ tư là Cương Lĩnh Hầu Trăn. Hai người sau là con bà thứ phi Tống Thị Đôi (con gái của Thiếu phó Quận công Tống phước Khương, người Thanh Hóa). Nếu đúng thế thì công tử Hiệp (Hiệp Đức Hầu hay Quốc Oai Công) là anh của Nghĩa Vương và phải sinh vào năm Quý mùi – l643 mới hợp lý. (Điều này có thể dựa theo sách Hải Ngoại Kỷ Sự của Thích Đại Sán viết vào năm 1696, chứng minh thêm). Cư sĩ được phong nguyên sối , chỉ huy hai trận đại chiến vào năm 1662 Và 1672, kết thúc chiến tranh Trịnh – Nguyễn. Trả xong nợ quân thân, Cư sĩ về lập am thờ Phật tại xã Khách Quán, tiêu dao tu hành. Đạo phong siêu việt của Cư sĩ được ví với Mộc Y Hòa thượng (Mộc Công) một danh tăng đương thời. Cư sĩ mất vào ngày 15 tháng 6 năm Ất mão, lúc mới 33 tuổi. Điều rất đáng ngạc nhiên là trong sách Lịch sử Phật Giáo Đàng Trong (LSPGĐT), nhà nghiên cứu Nguyễn Hiền Đức công bố sự việc cuối đời Hiệp Đức Hầu, hồn tồn khác hẳn vời sử sách xưa nay: “Ông tên là Chiểu hay Thuần (thế thứ và năm sinh, mất đều đúng theo quốc sử). Thuở nhỏ cùng gia đình qui y với Thiền sư Minh Châu Hương Hải tại Thiền Tịnh Viện, núi Quy Cảnh, Thuận Hóa. . . Có lẽ đã thọ giáo với Tổ sư Viên Khoan Đại Thâm và được ban Pháp danh Minh Thiện ? Sau chiến thắng 1672, Cư sĩ ngộ được lý đạo Phật, nên từ bỏ quan tước xuất gia tu hành. Cư sĩ đi vào Nam để tham kiến Tổ sư Giác Phong tại Bình Định. Sau đó lấy đạo hiệu là Giác Sanh Thiền Hòa Tử. Đến trấn Bình Khang (Khánh Hòa), Cư sĩ lập chùa Minh Thiện, trên núi Bút Sơn (1674) để tu

niệm và giáo hóa rộng rãi. Ngày rằm tháng 6 Ất mão, Cư sĩ an nhiên viên tịch. Đồ chúng, quan dân ở địa phương làm lễ hỏa táng, thu một nửa xá lợi nhập vào tháp tại chùa. Một nửa thì đưa về an táng tại vùng núi làng Hiền Sĩ. Chúa Hiền ban thụy hiệu là Tịnh Đức Phổ Chiếu Hòa thượng”[1].

Phát hiện mới lạ trên, không biết tác giả căn cử theo truyền thuyết dân gian, (Bản thảo: Lược sử chùa Sắc tứ Minh Thiện của giáo thọ Huệ Đăng, biên soạn năm Mậu thìn - 1988) hay có cứ liệu xác thực chứng minh ? Nên nhớ: Hiệp Đức Hầu đối với hồng tộc Nguyễn là một vị thân vương danh tiếng. Võ công của Cư sĩ được xếp vào thượng đẳng thời các chúa. Khi Cư sĩ mất, Hiền Vương (cha) đã làm quốc tang theo tước Công. Dòng dõi của Cư sĩ hiển đạt cho đến cận đại. Nếu sự kiện cuối đời của Cư sĩ “xuất gia – viên tịch” như trong LSPGĐT viết, có lẽ nào quốc sử lẫn tộc phổ chẳng hề ghi lại một dòng để cho đời sau hay biết ?

(Trần Đình Sơn, Nxb Trẻ 2001)

Tham khảo các bộ sách:

- Đại Nam Thực Lục Tiền Biên (Quốc sử quán, Thiệu Trị thứ 4 - 1844)

- Đại Nam Liệt Truyện Tiền Biên (Quốc sử quán - Tự Đức thứ 5 - 1852)

- Tiên Nguyên Tốt Yếu Phổ (Phò quang Quận công Tôn Thất Hân - Khải Định thứ 2 - 1917).

———

[1] Nguyễn Hiề n Đức, Lịch sử Phật giáo Đàng Trong, tập I, II (TP. HCM : NXB Thành phố, I995)

Cư Sĩ Thiều Dương Hầu (? - ?) Pháp Danh : Minh Hảo

Cư sĩ Thiều Dương Hầu (? - ?)

Pháp danh : Minh Hảo

- Việt Nam Phật giáo Sử luận (Nguyễn Lang – Nhà xuất bản Văn học - Hà Nội, 1992) Tập II, chương XXIII, mục Thạch Liêm và Tào Động ở Đàng Trong tr.242 - 243) và Lịch sử Phật Giáo Đàng Trong. Chương IV, Hòa thượng Thạch Liêm và phái Thiền Tào Động ở Đàng Trong (tr.209 - 210)

Hai tập sách này đã căn cử theo Hải Ngoại Kỷ Sự để viết về Thiều Dương Hầu: "Cư sĩ là anh thứ ba của Minh Vương (Nguyễn Phúc Chu), chưa biết tên thực.

Quy y thọ giới Bồ tát với Hòa thượng Thạch Liêm. . . " Xét theo phổ hệ Nguyễn Phước Tộc, đối chiếu với thư tịch cổ, chúng ta biết: Thiều Dương Hầu là con trai thứ 3 của Hiệp Đức Hầu, tên là Thiều. Thông lệ thời đó, thường lấy tên thực ghép với tước phong. Ví như thân phụ Cư sĩ là công tử Hiệp được phong Hiệp Đức Hầu, anh thứ hai của Cư sĩ là Lệ, được phong Lệ Truyền Hầu. . .

So sánh thế thứ, căn cử theo chính sử và tộc phổ thì Thiều Dương Hầu là em con chú của Minh Vương Nguyễn Phước Chu. Nhưng Thích Đại Sán trong Hải Ngoại Kỷ Sự, lại gọi Cư sĩ là Vương huynh thứ 3 (Thiều Dương Hầu) và anh của Cư sĩ là Vương huynh thứ 2 (Lệ Truyền Hầu).

Như vậy phải chăng sự ghi chép của Nguyễn Khoa Chiêm là đúng hơn các tác phẩm được soạn về sau ? Từ vương huynh ở đây không phải chỉ anh ruột, mà là anh con bác, bởi Minh Vương là con trai độc nhất của Nghĩa Vương, các em đều mất sớm không con nối dõi.

Các con của Hiệp Đức Hầu đều hiển đạt, nhưng chỉ có Thiều Dương Hầu là nối được gương cha. Tuổi trẻ sinh trưởng trong cảnh quyền quý tột đỉnh, nhưng Cư sĩ sớm hâm mộ đạo Thiền. Cư sĩ cùng với quyến thuộc, Qui y thọ giới Bồ-tát với Hòa thượng Thạch Liêm (Thích Đại Sán) vào chiều mồng 8 tháng 4 năm Ất hợi (1695) tại chùa Thiền Lâm - Huế. Trong số vương công, đại thần thời đó, Cư sĩ là người được Hòa thượng Thạch Liêm gọi là bậc Đại sĩ (Bồ tát) Hết lời tán dương phong cách cao nhã, hào sảng, trung thực của Cư sĩ. Vì Cư sĩ vốn là "tướng nòi" nên Hòa thượng dạy Cư sĩ trong việc tu tập cũng phải quyết tâm hạ thủ công phu, như tích xưa Hàn Tín đánh Triệu, dàn trận quay lưng ra bờ sông, chỉ “một sống một chết”.

Truyền thống tại gia Bồ-tát, vừa là danh tướng vừa là Thiền sư của dòng Hiệp Đức Hầu, Thiều Dương Hầu. . . được kế thừa liên tục đến đời cháu thứ sáu là Đại tướng Tôn Thất Thuyết, người quyết chiến đấu với giặc Pháp tới cùng. Kết quả cả nhà Cư sĩ, cha con, vợ chồng, anh em đều hy sinh vì nước ! Bài minh do Cư sĩ viết để khắc vào chuông tiến cúng nhà thờ Tổ tại Vân Thê, có đoạn rất cảm động, nói về gia phong của mình:

Mghe truyền rằng : Ngài Tổ trước là Quốc Oai Công, do dòng dõi tôn quý mà sớm làm tướng, công lao đánh dẹp thuộc hàng đầu trong số bề tôi mở nước. Sau khi thôi chức, Ngài về dựng am nhỏ lấy việc thờ Phật bàn Kinh làm vui. Phật ở trong nhà mà chẳng xuất gia là vậy !

Cháu đời thứ sáu là Thuyết này, nhờ Tổ mà được ơn vinh. Làm việc ngồi cõi đến nay đã hơn mười năm, cũng chưa xứng đáng với nếp nhà, lấy làm hổ thẹn. Duy vẫn nhớ kế thừa y bát dù trong cơn mộng mị vẫn không quên. Vì việc quân nhiều phen được ban thưởng trọng hậu, nên có thể để dành vàng mà đúc chuông. . .[1]

Sau biến cố Giáp ngọ (1774) Đô thành Phú Xuân bị quân Trịnh chiếm đóng, tiếp theo là cuộc cách mạng Tây Sơn (1788 - 1802) tư liệu, thư tịch thời các chúa Nguyễn bị tiêu hủy, thất lạc gần hết. Thêm vào đó, có thể các Nho thần triều Nguyễn sau này soạn sử cũng lược bỏ bớt phần liên quan đến tín ngưỡng đạo giáo, khiến ngày nay rất khó tìm hiểu về tư tưởng, hành trạng của hai nhân vật trên.

Nhưng sử sách luôn đòi hỏi phải chính xác và trung thực. Ước mong hậu duệ của hệ 5, phòng Quốc Oai Công cho sưu tầm tác phẩm thơ văn, tiểu sử của các ngài, công bố đầy đủ hơn. Chính điều đó là cách báo đáp ơn đức Tổ tông cao đẹp nhất, rất bổ ích cho lịch sử Phật giáo và dân tộc vậy.

(Trần Đình Sơn, Nxb Trẻ 2001)

———

[1] Tôn Thất Thuyết - Lê Nguyễn Lưu dg (Tạp chí Sông Hương số3 - 1995) tr.91

Nữ Cư Sĩ Tống Thị Lĩnh (1653 – 1696) Pháp Danh : Hưng Tín

Nữ cư sĩ Tống Thị Lĩnh (1653 – 1696)

Pháp danh : Hưng Tín

Nữ cư sĩ Tống Thị Lĩnh quê quán ở huyện Tống Sơn tỉnh Thanh Hố, con gái của quan Thiếu phó Quận công Tống Phúc Vinh mẹ họ Lê. Nữ cư sĩ sinh năm Quý Tỵ (1653), được vào hầu chúa Nguyễn Phúc Thái lúc đang ở tiềm để tức là lúc chúa đang còn là Thế tử, sau được phong lên Cung tần. Lúc bà có thai lần đầu, có nhiều điềm lành cho biết sẽ sinh ra bậc kỳ tài. Khi sinh, ánh sáng rực rỡ khắp nhà, về sau người con sinh ra được kế vị là chúa Hiển Tông Hiếu Minh hồng đế.

Năm 1695 chúa Nguyễn Phúc Chu thỉnh được Hòa thượng Thạch Liêm từ Quảng Đông sang Đại Việt, trong dịp này Hòa thượng và Chúa đã tổ chức một Đại giới đàn ở chùa Thiền Lâm trong 12 ngày vào mùa Phật đản, trao truyền giới pháp cho hơn 1500 Tăng Ni và Phật tử.

Trong giới đàn này, Chúa đã tổ chức riêng tại nội viện để Hòa thượng truyền giới Bồ-tát tại gia cho chúa Nguyễn Phúc Chu, Quốc

Mẫu (tức nữ cư sĩ Tống Thị Lĩnh) và cung tần thân thuộc, Hòa thượng đã ban Pháp danh cho Chúa là Hưng Long và Pháp danh cho Quốc Mẫu là Hưng Tín.

Từ đó về sau nữ cư sĩ đã phát tâm tín ngưỡng rất sâu dày và kiên cố. Nữ cư sĩ thường thỉnh Hòa thượng đãi cỗ chay. Có một lần Hòa thượng Thạch Liêm đã ghi lại trong “Hải Ngoại Kỷ sự” của mình: “... phủ Quốc Mẫu ... chính giữa là Phật điện, sạch sẽ thanh u, siêu trần thốt tục, có ý vị một cõi Đào nguyên. Tuy đương mùa hạ nắng oi , ở đây vẫn chiếu giường mát lạnh. Quốc mẫu có tính nhơn từ, ưa làm phước, thường vì người cứu nạn giải nguy, sẵn lòng hiếu sinh, chim chóc làm tổ đầy vườn, thấy người chẳng sợ. Từ ngày ta đến đây đã 4 lần đãi tiệc chay ... Bửa nay lại dọn cỗ chay thịnh soạn, thỉnh ta và hai dãy tuỳ trượng Tăng chúng, lạy mà nói: Đệ tử sinh trưởng phương xa; Lão Hòa thượng Trung Hoa Phật Tổ, cùng nhau cách trở biển vời, bổng một mai thấy bóng từ quang, được thâu làm đệ tử dưới bửu tồ, thực là phước tu nhiều kiếp may mắn biết chừng nào. Chẳng ngờ trụ tích chưa bao lâu, thoắt đã giày mây trở gót, khiến trong nước được thường mong pháp hố, đệ tử chúng tôi hầu hết nương tựa vào đâu ?”

Một bậc Quốc Mẫu trên hết mọi người, thốt ra những lời như vậy thì chính thật là một Phật tử có niềm tin Tam bảo vững mạnh, luôn hộ trì đạo mạch, lại sinh ra một vị quốc Chúa hộ pháp đắc lực như chúa Nguyễn Phúc Chu, thì nữ cư sĩ cũng xứng là một vị hộ pháp trong thời bấy giờ vậy.

Không lâu sau đó, vào ngày 22 tháng 03 năm Bính Tý (23.05.1696) nữ cư sĩ quá vãng thọ 44 tuổi, được phong là Quốc Thái Phu nhân, lăng táng ở Định Môn thuộc huyện Hương Trà tỉnh Thừa Thiên Huế.

Cư Sĩ Trần Đình Ân (1624 – 1706) Pháp Danh : Tịnh Tín

Cư sĩ Trần Đình Ân (1624 – 1706)

Pháp danh : Tịnh Tín

Cư sĩ Trần Đình Ân sinh năm Giáp Tý (1624) dưới thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên (1614-1637), nguyên quán xã Hà Trung huyện Minh Linh thuộc tỉnh Quảng Trị (Minh Linh trước thuộc tỉnh Quảng Bình). Tổ tiên Trần Đình Ân nguyên ở làng Hà Trung xứ Thanh Hố, về sau theo chúa Nguyễn Hồng vào Đàng Trong lập làng Hà Trung ở huyện Minh Linh này.

Cư sĩ Trần Đình Ân làm quan trải 4 triều chúa Nguyễn, từ đời chúa Nguyễn Phúc Lan đến đời Nguyễn Phúc Chu. Cư sĩ phát tâm Quy y Tam bảo, có Pháp danh là Tịnh Tín, hiệu Minh Hồng. Về sau ông xin thọ giới Tại gia Bồ Tát tại Giới đàn Thiền Lâm do Hòa thượng Thạch Liêm làm đàn đầu.

Năm Đinh Mùi (1667) chúa Nguyễn Phúc Tần đi chơi cửa biển Tư Dung thấy cảnh đẹp ở núi Quy sơn, chúa đã sai Thủ bạ Trần Đình Ân dựng chùa Hồ Vinh trên nền tháp cổ Champa.

Năm Đinh Tỵ (1677) Trần Đình Ân làm Hội chủ, trùng tu chùa

Bình Trung ở Hà Trung, Minh Linh, Quảng Trị và đúc chiếc Khánh đồng gọi: “Bình Trung Quán Khánh” vào tháng 8 cùng năm. Hiện bảo tồn tại chùa Thiên Mụ Huế.

Năm Mậu Ngọ (1678) cư sĩ đã cùng với nhiều người khác như bà Chánh cung của chúa Nguyễn Phúc Tần, các công tử, Tể quan trong phủ Chúa, chú tạo Đại hồng chung chùa Sùng Ân ở làng An Lưu huyện Phú Vang tỉnh Thừa Thiên hiện nay vẫn còn.

Năm Quý Mùi (1703) cư sĩ được 78 tuổi, dâng sớ cáo lão, xin hai ba lần chúa mới ưng thuận cho hồi hưu và ban bài tựa và thơ viết vào lãnh hoa trắng. Về sau khắc vào bia đá “Tứ công thần bi” Hiện còn ở chùa Bình Trung Quảng Trị:

特身至善性精純

輔贊吾朝四世人

政業已成辭紫綬

道心恆現卻紅塵

熙熙鶴髮同商皓

儼儼仙風亦漢臣

此去廣平何所事

青山錄水樂天倫

正 和 二 十 四 年 癸 未 十 一 月 初 二 日

Đặc thân chí thiện, tánh tinh thuần,

Phụ tán ngô triều tứ thế nhân.

Chính nghiệp dĩ thành từ tử thụ,

Đạo tâm hằng hiện khước hồng trần

Hi hi hạc phát đồng Thương Hạo;

Nghiễm nghiễm tiên phong diệc Hán thần.

Thử khứ Quảng Bình hà sở sự,

Thanh sơn lục thuỷ lạc thiên luân.

(Do Bảng Trung Hầu Nguyễn Khoa Chiêm cho khắc bia đá dựng trước cổng chùa Bình Trung ngày 02 tháng 11 năm Quý mùi, niên hiệu Chính Hồ thứ 24 (1703) để kỷ niệm).

Bài dịch:

Suốt đời vui thiện, tính tinh thuần

Giúp việc bốn triều, bậc lão nhân.

Chính nghiệp đã thành, từ mũ ấn,

Đạo tâm thường hiện, lánh hồng trần.

Phơ phơ tóc bạc như Thương Hạo

Phới phới lòng tiên tựa Hán thần.

Về ở Quảng Bình chi bận nhỉ,

Non xanh nước biếc thoả tinh thần.

Trong “Hải ngoại kỷ sự” ngài Thạch Liêm cũng đã khen cư sĩ Trần Đình Ân : “cùng người giao hữu rất chơn thành, chẳng khoe khoang phú quý công danh; đạm bạc thanh cao, có phong độ văn minh kẻ chợ ..”

Ngồi ra, cư sĩ trong khi làm quan đã vận dụng tư tưởng Phật giáo với tinh thần ích nước lợi dân; phụng sự như lời thưa của cư sĩ đối với ngài Thạch Liêm: “Lão Hòa thượng từ tâm chịu truyền dạy cho đệ tử, thì một lòng kiên quyết, bất luận năm mười năm, quyết học cho được cảm cách ứng nghiệm mới thôi. Nguyện xin trọn đời hy sinh làm việc cứu dân lợi nước, nhứt thiết chẳng dám để mang tội với cao xanh vậy”.

Mùa Xuân năm Bính Tuất (1706) vì tuổi già sức yếu, cư sĩ qua đời thọ 81 tuổi. Được chúa truy tặng Đôn hậu công thần đặc tiến trụ quốc kim tử Vinh lộc đại phu.

(Tư liệu chính: Đại nam liệt truyện tiền biên -

Bản dịch của Viện sử học-NXB Thuận Hố 1993.)

Cư Sĩ Nguyễn Phúc Chu (1675 – 1725) Pháp Danh : Hưng Long

Cư sĩ Nguyễn Phúc Chu (1675 – 1725)

Pháp danh : Hưng Long

Theo sử sách hiện tại còn biết được, có thể nói cư sĩ Nguyễn Phúc Chu là vị cư sĩ đầu tiên của Phật giáo xứ Thuận Hóa theo đúng nghĩa là một vị Phật tử có quy y có giới pháp có sử liệu được lưu truyền đến ngày nay.

Cư sĩ là một vị hộ pháp lớn cho Phật giáo trong giai đoạn thế kỷ thứ 17, Cư sĩ đã tạo nên một giòng tư tưởng lớn Cư Nho mộ Thích để về sau trong giòng tộc vẫn còn có những vị vua Triều Nguyễn tiếp tục kế thừa.

Cư sĩ Nguyễn Phúc Chu huý là Tùng, sinh ngày 18 tháng 5 năm Ất Mão (11.06.1675), nguyên quán Gia Miêu ngoại trang huyện Tống Sơn (còn gọi là Quý huyện) tỉnh Thanh Hố. Thân phụ là Chúa Nguyễn Phúc Thái, thân mẫu là Hồng hậu Tống Thị Lĩnh. Cư sĩ có Pháp danh Hưng Long hiệu Thiên Túng đạo nhân, là vị tại gia Bồ-tát đệ tử của Hòa thượng Thạch Liêm, Đại Sán Hán Ông người Quảng Đông, Trung Quốc.

Buổi thiếu thời, cư sĩ rất chăm chỉ học hành, giỏi thư pháp, văn hay võ giỏi. Lúc đầu được phong Tả binh Dinh Phó tướng Tộ Trường Hầu, làm phủ đệ ở Tả Binh.

Năm Tân Mùi (1691) Chúa Anh Tông Nguyễn Phúc Thái băng hà, cư sĩ được triều đình tôn hiệu Quốc chúa.

Cư sĩ đã theo gương Tiên đế, Cư sĩ đã áp dụng chính sách chiêu hiền đãi sĩ, cầu lời nói hay, nạp lời can gián, bỏ xa hoa, ít chi phí, nhẹ thuế má giao dịch rộng, bớt việc hành ngục nên trăm họ rất vui mừng trong sự an cư lạc nghiệp.

Ngồi việc điều hành quốc gia chính sự, cư sĩ còn là một Phật tử thuần thành, nên đã làm nhiều Phật sự của một vị hộ pháp nên đã làm cho đạo mạch được phát triển trong các xứ Đàng Trong. Cư sĩ đã đóng góp nhiều công lao trong việc xây dựng kỷ cương Phật giáo; như Trùng tu chùa chiền, quảng bá Phật pháp trong các xứ Đàng Trong.

Năm Giáp Tuất (1694) sai sứ sang Quảng Đông mời Hòa thượng Thích Đại Sán (tức Hòa thượng Thạch Liêm) về kinh đô mở đạo tràng thuyết pháp cho quan lại, hồng thân nội viện và dân chúng nghe. Vì Chúa lập chùa thờ Phật trong vương phủ gọi là Giác Vương nội viện.

Hòa thượng Thạch Liêm đã tổ chức Đại giới đàn tại chùa Thiền Lâm từ ngày 01 đến ngày 12 tháng 4 năm Ất Hợi (1695) để truyền giới cho 1400 Tăng Ni và Phật tử tại Phú Xuân, trong dịp này Hòa thượng cũng đã truyền giới Bồ-tát tại gia cho tự thân Quốc Chúa, Quốc Mẫu và quyến thuộc cũng như quan lại. Quốc chúa được ban Pháp danh là Hưng Long hiệu là Thiên Túng đạo nhân, còn Quốc Mẫu được ban Pháp danh là Hưng Tín. Với hiệu Thiên Túng này, cư sĩ đã để lại bút tích của mình qua các bức hoành phi

Sắc tứ cho nhiều chùa ở Huế, như bức “Linh Thứu Cao Phong” tại chùa Thiên Mụ và Tổ đình Quốc Ân, mà hiện nay vẫn còn.

Trong dịp này, Hòa thượng Thạch Liêm còn tổ chức Lễ “Cổ Phật Khất Thực” cho hơn 1500 vị tân giới tử và chư vị đạo sư tham dự trong nội thành.

Tại Hội An, Hòa thượng đã tổ chức một Đại giới đàn từ ngày 07.07.Ất Hợi (1695) cho 300 giới tử xuất gia.

Ngồi ra trong khi đàm đạo, Hòa thượng đã khuyên vương rất nhiều việc hệ trọng:

Có bề tôi thấy Quốc chúa quá ngưỡng một Phật giáo bèn khuyên chúa nên xa lánh chính sự, nhất tâm niệm Phật tu hành để cầu sinh về Tây phương Tịnh độ. Cư sĩ đã đem việc này trình với Hòa thượng Thạch Liêm, được dạy rằng: “Đạo nhà vua ở nơi việc trị nước an dân. Đạo chỉ có một nhưng địa vị mỗi người mỗi khác nhau. Nếu kẻ cai trị quốc gia huỷ bỏ tất cả pháp lệnh, kỷ cương để cưỡng cầu thanh tịnh, ấy là chẳng biết thanh tịnh vậy”.

Khi bàn về vấn đề trai giới, Hòa thượng khuyên chúa: “Việc trai giới của nhà vua cần phải đem việc quốc gia trên dưới thanh lý chỉnh tề. Không một người nào chưa được yên sở, không một việc nào chưa được thoả đáng, như thế mới gọi là viên mãn. Nay trước hết nên thanh lý oan ngục, tha tù bị giam cầm, chẩn cấp kẻ nghèo thiếu, khởi dùng kẻ yêm trệ, thi ân cho thợ thuyền. Nói tóm lại, nên đem tất cả công việc giúp người lợi vật, châm chước cử hành ...”.

Năm Bính Tý, Khang Hy thứ 35, sau khi về nước, Hòa thượng Thạch Liêm có trước tác cuốn “Hải Ngoại Kỷ Sự” nói về hành trình sang Đại Việt thuyết pháp truyền giới của mình và có mời Chúa Nguyễn Phúc Chu viết bài tự cho tập sách này. Trong bài tựa Chúa đã bày tỏ tình cảm chân thành giữa một vị đệ tử đối với Bổn sư rất

thắm thiết. Bài tựa đề là: “Bính Tý, Khang Hy thứ 35 (1696), bồ nguyệt (tháng 5) Đại Việt quốc vương Nguyễn Phúc Chu, đệ tử thọ Bồ-tát giới Pháp danh Hưng Long kính lễ; viết tại phương trượng Tịnh Danh, ở Cung Giác Vương nội viện”.

Năm Vĩnh Thạnh thứ 2 (1706) cư sĩ đã sai sứ sang Trung Hoa thỉnh kinh Đại Tạng để về tàng tại “Tàng Kinh Lâu” của chùa Thiên Mụ.

Năm Canh Dần (1710) cư sĩ đã cho đúc một đại hồng chung nặng 3.285 cân (2.021Kg), cao 2,5mét, tự thân viết bài minh khắc vào chuông.

Phật sự lớn hơn nữa là việc Trùng tu ngôi quốc tự Thiên Mụ năm Giáp Ngọ (1714), cư sĩ Hưng Long lại cho lệnh Trùng tu chùa Thiên Mụ và mọi công việc được giao cho Chưởng cơ Tống Đức Đại điều hành, sau một năm thì hồn thành, chùa được mở rộng và quy mô cực kỳ tráng lệ, cư sĩ đã mở Hội ở vườn Tỳ Da trong khuôn viên chùa bố thí cho người nghèo chẩn tế cầu nguyện Quốc thái dân an. Rồi tự thân viết bài văn bia ghi sự tích việc trùng tu, cho khắc vào bia đá, xây dựng nhà bia ngang với lầu chuông ở phía trước cổng Tam quan, bia khắc đề năm Vĩnh Thạnh thứ 11 tức năm Ất Mùi (1715).

Với những Phật sự quan trọng nêu trên, cư sĩ Hưng Long, Quốc Chúa Nguyễn Phúc Chu thật sự là một vị đại hộ pháp trong giai đoạn mà Phật giáo Thuận Hóa vừa mới xây dựng đang trong thời ký phát triển. Trong thời đại của ngài, các xứ Đàng trong được phát triển, người dân được an cư lạc nghiệp, đất nước được mở rộng biên cương thật sự là thời đại phồn thịnh của Đại Việt thời bấy giờ.

Cuối đời, cư sĩ đã quá vãng vào ngày 21 tháng 4 năm Ất Tỵ (01.06.1725) thọ 51 tuổi. Lăng táng tại làng Kim Ngọc thuộc huyện

Hương Trà tỉnh Thừa Thiên Huế, tên lăng là Trường Thành. (Tài liệu chính: Nguyễn Tộc Thế Phả, do Hội đồng Trị sự Nguyễn Phước Tộc biên soạn - Nxb Thuận Hố 1995. Hải ngoại Kỷ sự- Thích Đại Sán-dịch và xuất bản-Ban phiên dịch sử liệu Đại học Huế 1963)